Adhortatio ad artes addiscendas

GALENI PARAPHRASTAE MENODOTI ADHORTATIO AD ARTES ADDISCENDAS.

Cap. I. An animantia, quae dicuntur bruta, prorsus expertia sint rationis, nondum satis liquet. Fortassis enim, tametsi non habent eam rationem, quae in voce sita est, nobiscum communem, quam vocant enuntiativam, certe eam, quae est in anima, quam mente conceptam appellant, nobiscum habent communem omnia, licet alia magis, alia minus. Perspicuum sane est hominem hac parte longe caeteris animantibus antecellere, cum ex illo, quod cernimus, quanta sit artium multitudo, quas hoc animal tractat: tum ex hoc, quod solus homo, scientiae capax, quamcunque velit, artem percipit. Caetera enim animalia fere omnia sunt artium expertia, si pauca quaedam hinc excipias. Quin his etiam ipsis natura magis, quam instituto contigerunt artes. Caeterum nec apud illa quicquam est artium, quod homo non meditetur. Sed in arte texendi imitatus est araneas, in arte fingendi, quam plasticen vocant, apes: nec imperitus est natandi, cum sit animal terrestre. Jam nec divinis artibus destituitur, imitans et Aesculapii, quae eadem est Apollinis, medicam artem, ac caeteras item omnes, quas habet Apollo, jaculandi, canendi, divinandi; ad haec quam unaquaeque Musarum habet peculiarem. Nec geometriae, nec astronomiae expers est. Verum et ea, quae subter terram sunt, et ea, quae supra coelum sunt, ut ait Pindarus, contemplatur. Denique bonorum divinorum maximum sua sibi paravit industria, philosophiam. Has igitur ob causas, quamquam caeteris animantibus non deest ratio, tamen solus homo vocatur ratione praeditus, quod omnibus antecellat.

Cap. II. Quomodo igitur non turpe est, id, quod unum nobis inest commune cum Diis, negligere, aliarum vero rerum studio teneri, ac spreta artium perceptione, fortunae nos ipsos committere? Cujus improbitatem nobis ob oculos ponere volentes prisci, non sat habuere, eam repraesentare muliebri specie (quamquam hoc ipsum satis magnum erat amentiae signum) et picturis et statuis: verum et clavum ei dederunt in manibus, ac pedibus subjecerunt basim figura sphaerae: tum et oculis eam privarunt; nimirum his omnibus declarantes illius inconstantiam. Quemadmodum igitur in navi vehementer jactata tempestate, adeo, ut periculum sit, ne procellis ac fluctibus obruta demergatur in profundum, perperam fecerit, qui coecocaeco gubernatori clavum commiserit; itidem, opinor, in vita, cum hic in permultis aedibus (familiis) graviora fiant naufragia, quam scaphis accidunt in mari, non recte judicarit, qui semet ipsum in tantis negotiis, undique circumstantibus ac vallantibus, coecaecaecae commiserit Deae, nec huic satis stabili. Adeo enim stupida ac demens est, ut plerumque bonis viris praeteritis, quorum oportebat haberi rationem, locupletet indignos, ac ne id quidem constanter, sed tantisper, donec rursus (pari, qua dederat, temeritate) eripiat donata. Hanc Deam sequitur turba non mediocris hominum ineruditorum, nunquam eodem in statu manentem, propter basis, cui insistit, volubilitatem, quae illam huc illuc agit rapitque perque praecipitia nonnumquam, et in mare. Ibi pariter intereunt omnes, illam sequentes: at ipsa sola evadit illaesa atque incolumis, ridens interim plorantes et ipsius opem frustra implorantes. Atque hujusmodi sunt Fortunae facta.

Cap. III. Porro Mereurium, tamquam rationis dominum omnisque artis auctorem, considera rursum, quam diversa, quamque pugnante cum Fortunae simulacro forma repraesentarunt illi prisci, tum picturis, tum statuis. Adolescens est maturus, nequaquam habens pulchritudinem adscititiam, aut artificio comptorum additam, sed nativam quamdam, ut ex ea reluceat animi virtus. Est autem hilari vultu, oculis acribus. Basis autem, cui insistit, est omnium figurarum firmissima, minimeque volubilis, videlicet undique quatuor angulis nitens tessera. Interdum et ipsum Deum hac figura repraesentant. Videas autem et hujus cultores similiter hilares, quemadmodum est is, quem sequuntur, nec unquam de illo querentes, quod solent ii, qui sequuntur Fortunam. Nec destituuntur unquam, nec sejunguntur ab eo, sed perpetuo sequuntur illum et illius providentia fruuntur.

Cap. IV. Contra, qui Fortunam sequuntur, videre licet inertes ac disciplinarum rudes, spe semper duci cumque currente Dea currere, alios quidem propius, alios vero procul: nonnullos vero etiam ab illius manu pendere. Inter hos omnes videbis et Croesum illum Lydum et Polycratem Samium, ac fortassis miraberis alteri quidem Pactolum fluentem (ferentem) aurum, alteri vero marinos etiam pisces servientes. Cum his rursum et Cyrum videbis et Priamum et Dionysium. Verum paulo post ex his ipsis haud eodem in statu conspicies Polycratem cruci affixum, tum Cyro subactum Croesum: rursus Cyrum aliorum imperio subjectum: videbis et Priamum inclusum et Dionysium Corinthi. Quodsi contempleris reliquos, qui procul insequuntur eam currentem, nec tamen assequuntur, nimirum prorsus oderis eum chorum. Sunt enim hic demagogi permulti, meretrices et scortatores et amicorum proditores: sunt et homicidae, et monumentorum perfossores ac rapaces. Complures item, qui ne Diis quidem pepereerint, verum et horum templa spoliaverint.

Cap. V. Alter autem chororum est hujusmodi: in hoc omnes modesti et artium opifices, neque currunt, neque vociferantur, neque inter se decertant: sed inter illos medius est Deus, et circum hunc suo quisque loco dispositus, nec ordinem, quem cuique dedit Deus, deserunt. Alii quidem Deo proximi sunt, et hunc ordine composito cingentes, videlicet geometrae, arithmetici, philosophi, medici, astronomi et grammatici. Hos sequitur alter chorus, pictores, plastae, grammatistae, fabri et architecti, lapicidae. Post hos sequitur ordo tertius, reliquas artes omnes continens, sic in ordinem digestis singulis, ut omnes tamen ad Deum vertant oculos communibus illius mandatis obtemperantes. Conspicies autem et hic multos cum ipso Deo, quartum quendam ordinem e caeteris selectum efficientes, non quales erant illi, qui Fortunam comitabantur. Non enim ex dignitatibus civilibus, neque ex generis claritate, neque ex divitiis consuevit Deus hic praestantissimos judicare, sed qui cum virtute vitam agunt, quique in suis artibus excellunt, ipsiusque obsequuntur praeceptis ac legitime suas artes exercent: hos et magni facit et caeteris anteponit, eos semper sibi habens conjunctissimos, Hunc, ni fallor, chorum si cognoveris, qualis sit, non modo admiraberis, verum etiam adorabis. In hoc et Socrates et Homerus et Hippocrates et Plato et horum studiosi, quos pari cum Diis honore dignamur, tamquam legati ac ministri quidam Dei. Caeterorum autem omnium nemo est, qui ab eo unquam est neglectus. Non solum enim praesentium curam habet, verum etiam et navigantibus adest, nec in naufragio destituit. Aristippus saltem, cum aliquando navigans, fracta scapha, in littuslitus Syracusanum ejectus esset, primum quidem bono animo esse coepit, cum in arena vidisset descriptas lineas geometricas: reputabat enim sese ad Graecos ac sapientes viros, non ad barbaros venisse. Post cum venisset in Syracusiorum gymnasium, et hosce versus pronuntiasset:

Quis Oedipum in diem vagantem et exulem Bonis recipiet hoc die rarissimis?

et habuit, qui ipsam convenirent et agnito protinus omnia, quibus opus erat, impertirent. Deinde cum essent, qui Cyrenen, illius patriam, navigaturi pereunctarentur, numquid suis renuntiari vellet: Jubete, inquit, illos has sibi parare possessiones, quae, navi fracta, simul enatant cum possessore.

Cap. VI. At multi miseri omnia ad divitias referentes, quum in talia tempora inciderint, aurum vel argentum arripientes, illoque corpus circumdantes, suam sibi animam perdiderunt: ne id quidem apud se reputantes, quod ipsi ex brutis animantibus ea potissimum amplectuntur, quae sunt artibus ornata. Siquidem equos ad bellum edoctos, et canes venandi peritos caeteris anteponunt, quin et servos curant artibus instituendos, et frequenter in eos plurimam impendunt pecuniam: se vero ipsos negligunt. Quid? annon turpe videtur, famulum nonnumquam aestimari drachmarum decent millibus, ipsum autem dominum ne unius quidem haberi? Quid autem dixi unius? nemo talem vel gratis acceperit in famulitium. Annon tandem se solos vilissimos omnium reddiderunt, qui soli nullam artem didicerint? Etenim quum bruta quoque artium exercitationibus erudiant, et servum ignavum nulliusque peritum artis nullo pretio dignum judicent: curent autem et agros et reliquas possessiones, ut quaeque, quantum fieri potest, sit quam optima, seipsos solos negligant, ne hoc quidem intelligentes, animam habeant, nec ne: perspicuum est, eos similes esse famulis contemtissimiscontemptissimis, ut jam aliquis tali homini adstans merito verbis hujuscemodi illum alloquatur: O homo, familia quidem tua tibi recte habet, mancipia omnia, et equi et canes et agri et quidquid possides bene compositum est: at ipse tu parum curatus es. Praeclare igitur Demosthenes et Diogenes, quorum alter divites indoctos appellavit oves onustas aureo vellere: alter dixit eos similes ficis arboribus, in praeruptis locis stantibus. Nam harum fructibus non homines, sed corvos et graculos vesci: sic horum pecunias nulli esse usui viris probis, verum ab assentatoribus consumi, qui quidem, si sic acciderit, ut nihil sit reliquum, sorte obvios factos praetereunt, perinde quasi ne nossent quidem. Unde quidam non inelegans dixit istos similes fontibus. Etenim qui prius e fontibus aquari solent, simulatque fontes aquam non amplius habeant, sublatis vestibus iisdem admingere solent. Et sane videtur aequum, qui nulla re suspiciendi sunt, nisi ob divitias, simulatque his spoliati fuerint, pariter et illis spoliari, quae ob divitias habeant. Quid enim isti facerent, qui nullum proprium possident bonum, sed perpetuo pendent ab alienis et a rebus fortuitis?

Cap. VII. Tales autem et ii sunt, qui generis nobilitatem venditant et hinc sibi placentes tollunt cristam. Nam et isti, quoniam propriis bonis carent, ad majorum imagines confugiunt: non saltem hoc intelligentes, quod ista generis nobilitas, qua gloriantur, similis est singularum urbium numismatibus, quae apud eos quidem valent, qui instituerunt, apud alios vero adulterina habentur.

Annon te in altum generis evexit decus? Malum est egere: non alebat me genus.

Praeclarus igitur, ut ait Plato, thesaurus est parentum virtutes: sed praeclarius est huic opponere posse Stheneli dictum:

Atqui nos patribus longe praestamus avisque.

Nam si qua omnino est nobilitatis utilitas, ea sola est, quod, proposito exemplo domestico, hinc accenditur studium imitandi. Proinde si degeneremus a majorum virtute, merito discrucientur illi, si quis modo sensus insit defunctis: nobis autem tanto plus est dedecoris, quanto genus est illustrius. Si quidem imperiti, qui genere sunt prorsus obscuro, hoc lucrifaciunt, quod plerique nesciunt, quales sint. Caeterum quos decus et claritudo generis non sinit latere, quid fructus ferunt ex nobilitate, nisi ut illorum infelicitas sit illustrior? Et sane qui generi suo non respondent, majore reprehensione digni sunt, quam obscuro loco nati. Itaque fit, ut, si vecors praedicet claritatem generis, declaret, suum ipsius vitium minus venia dignum esse. Neque enim eadem trutina aestimamus aut exploramus plebejosplebeios homines, qua claro genere natos. Sed illos, si vel mediocri virtute praediti sint, probamus et amplectimur, quod deest eorum virtuti, generis obscuritati attribuentes. Rursus hos, qui nihil habent dignum imaginibus majorum, etiamsi caeteris omnibus antecellant, nondum tamen suspicimus. Proinde, si quis sapit, ad exercendam artem sese conferat, per quam, si nobilis fuerit, videbitur genere non indignus: sin minus, ipse genus ornabit suum: veterem illum Themistoclem imitatus, cui quum probro objiceretur, quod nothus esset, At ego, inquit, posteris meis auctor ero generis; ac meum quidem genus a me incipiet, tuum vero in te desinet. Vides, non obstitisse Anacharsidi Scythae, quominus esset in admiratione et inter sapientes numeretur, tametsi genere barbarus esset. Huic quum quidam exprobraret, quod genere barbarus esset ac Scytha, Mihi quidem, inquit, patria dedecori est, tu vero patriae: egregie admodum increpans hominem nihili, nec alia re, quam patriae nomine gloriantem. Quod si fixius et attentius contempleris res hominum, comperies, non homines factos illustres ex civitatibus, sed contra per viros bonos et artibus praestantes horum patrias fuisse nobilitatas. Etenim quod nomen, aut quam dignitatem habuissent Stagira, nisi per Aristotelem contigisset? Rursus quae Solorum fuisset dignitas, nisi per Aratum et Chrysippum? quin et Athenarum nomen unde tam procul dimanavit? non ob terrae foecunditatem: habuit enim agros parum feraces: sed per eos potius, qui illic nati sunt, quorum plerique, dum in viros optimos evaserunt, nonnullam suae gloriae portionem impertierunt et patriae. Hoc autem esse verissimum evidentissime perspicies, si tecum reputes Hyperbolum et Cleonem, quibus ad nihil aliud profuit Athenarum nobilitas, nisi ut illorum maleficia nobilitata magis essent atque testata.

Quondam Boeotios vocabant sues,

inquit Pindarus. Et idem rursus:

An effugimus Boeotiam Suem?

volens totius fere gentis de imperitia probrum aboleri per suam poëticam.

Cap. VIII. Jam vero et legislatorem Atheniensem fortasse laudarit aliquis, qui vetuit parentem alimoniae jus a filio petere, quem nullam artem docuisset. Cum id potissimum temporis ominis ars exerceatur, quum corpora maxime vigent, multis usu venire solet, ut ob corporis formam conspicui animum negligant, deinde sero frustraque deplorent, dicentes:

Utinam forma, quae me perdidit, Pereat male!

Tum illis et illud Solonis in mentem venit, qui jubet inprimis spectari vitae finem. Deinde et senectutem incusant, cum se ipsos debuissent incusare: Euripidemque laudant dicentem:

non enim tutum est, Pulchritudinem supra quam mediocrem parasse.

Praestat igitur intelligere, adolescentium formam vernis floribus similem esse, ut quae voluptatem habeat temporariam, simulque laudare Lesbiae dictum:

Nam qui formosus est, tantisper est, dum cernitur: At quisquis bonus est, protinus et formosus erit.

Parendum autem et Soloni, eandem sententiam proferenti: Adversus senectutem, quae tanquam procella vehemens irruit, quaeque non calceamentis solum et vestitu, verum et domicilio commodo aliisque innumeris rebus eget, adversus hanc igitur nos probi gubernatoris exemplo multo ante velut in venturam tempestatem oportere praeparatos esse. Miserum enim illud est:

Vecors intelligit acta.

Ad quid enim dixeris utilem esse formam adolescentis nulla excultam arte? Num ad bellum? Atqui non abs re quis illud Homericum in tales jaculetur:

Quin tu conjugii tractas mulcentia facta! Ito domum et tracta tibi convenientia facta!

Siquidem Nireus

Venerat ad Trojam cunctis formosior unus, Verum mollis erat.

Eoque non nisi semel hujus meminit Homerus in recensendis navibus, haud quidem ob aliud, mea sententia, nisi ut declararet, quam sint inutiles viri forma praestantissimi, quoties illis praeter formam nihil adest, quod ad usum vitae conducat. Neque vero ad parandas opes, quod improbi quidam et perditi homines dicere non verentur, utilis est forma: cum liberalis honestus firmusque pecuniarum census ex arte parari soleat: reditus vero ex corporis forma turpis semper et infamis sit. Oportet igitur adolescentem juxta vetus praeceptum suam ipsius formam ad speculum contemplari, qui si se conspexerit facie pulchra, advigilandum est, ut talis sit et animus, existimetque vehementer absurdum in formoso corpore animum habitare deformem; rursus si se viderit forma corporis infelici, tanto majori studio animum excolet, ut dicere possit illud Homericum:

Est alius, cui forma parum sit corpore felix, Sed comptis formam verbis Deus ornat, et illi Defixis oculis vultum hujus cernere gaudent. Ille sine offensa loquitur, placido ora rubore Suffusus, reliquosque foro toto eminet inter, Utque Deum adspiciunt, incedit quando per urbem.

Ex his igitur perspicuum est, iis, qui non prorsus mente carent, non esse negligenda artium studia, nec in divitiis aut formae venustate aut denique splendore generis spem esse ponendam rerum nostrarum. Atque haec quidem sufficiebant. Attamen melius, opinor, fuerit ceu pulchrum epodon accinere Diogenis illud. Is cum apud quemdam acciperetur convivio, qui res omnes, quas possidebat, accurata providentia nitidas et instructas habebat, caeterum sui ipsius nullam curam habuerat, screans veluti sputum ejecturus, cum undique circumspexisset, nihil vidit, in quod exspueret, sed in ipsum solum domus herum exspuit. Ille cum indignaretur, rogaretque, quam ob causam id faceret, respondit, se nihil in tota domo tam sordidum ac neglectum videre, quam esset ipse: nam parietes omnes egregiis picturis ornatos esse, pavimentum autem ex tessellis pretiosis esse concinnatum, deorumque variis imaginibus distinctum, vasa omnia pura ac nitentia, quin stragulas et lectos pulchre magnificoque artificio elaboratos esse: solum ipsum videri neglectum et incompositum: omnibus autem esse morem, ut in locum omnium, qui adsunt, inhonestissimum exspuant. Ne committas igitur, adolescens, ut te praebeas dignum, in quem sputum ejiciatur, etiamsi reliqua omnia pulcherrima tibi videantur adesse. Rarum enim est istis simul universis potiri, ut idem pariter et nobilis sis et dives et formosus. Quodsi tibi sane simul illa contingant aliquando, tamen absurdum fuerit, te unum in omnibus tuis facultatibus videri conspuendum.

Cap. IX. Agite igitur, o pueri, quicumque, audita mea oratione, ad cognoscendas artes animum appulistis, videte, ne quis unquam veterator et impostor homo vos aut inutiles artes aut improbas doceat: sed certum vobis exploratumque sit, quibus artibus nullus est propositus finis ad vitam utilis, has artes non esse. Ac plane persuasum habeo, de caeteris quidem vos ipsos perspicere, quod nihil istiusmodi rerum artis nomine sit dignum, veluti jacere talos, ire per extentum funem, et rotatu circumagi in gyrum sine vertigine: qualia fuerunt studia Myrmecidae Atheniensis et Callicratis Lacedaemonii. Tantum athletarum exercitium suspectum habeo, ne veluti corporis robur pollicens, et gloriam apud vulgus concilians, publicitus etiam apud majores diurnis pecuniae largitionibus honoratum, parique in pretio habitum cum praestantissimis viris, decipiat aliquem adolescentem, eoque seducat, ut hoc arti cuipiam anteponat. Unde satius est adversus haec praeparatum et praemeditatum esse. Nam facile quisque fallitur in his, quae non paulo ante praemeditatus secum mente pertractavit. Sane genus hominum, o pueri, communionem habet cum Diis et cum brutis animalibus. Cum illis quidem, quatenus utitur ratione; cum his vero, quatenus est mortale. Satius est igitur, ut, animis ad meliorem communionis partem adjectis, curemus eruditionem: quam assecuti, quod est in bonis summum, habebimus: sin eam non fuerimus assecuti, non tamen hoc nomine pudescemus, quod brutis ignavissimis simus facti inferiores. Athletica vero corporis exercitatio, si non contingat affectanti, turpissimum est: si maxime contingat, nihilo tamen praestantior est brutis animantibus. Quis enim robustior leonibus aut elephantis? Quis lepore velocior? Quis vero nescit, ipsos etiam Deos non ob aliud laudari, quam propter artes? adeo, ut ob has etiam eximios homines dignati simus divinis honoribus, non quod bene cucurrerint in stadiis, aut discum scite jecerint, aut in palaestra probe luctati sint, sed propter artium beneficium. Profecto Aesculapius et Bacchus, sive quondam homines fuerunt, sive Dii ab initio, summos honores promeruerunt: alter ob monstratam artem medendi, alter, quod nos docuerit vitium colendarum rationem. Quod si mea fidem tibi non facit oratio, certe Pythii dei te moveat auctoritas. Hic est ille, qui et Socratem virorum omnium sapientissimum pronuntiavit, et Lycurgum affatus, hunc in modum salutat:

Huc advenisti ad mea ditia templa, Lycurge, Grate Iovi et cunctis, quibus altus habetur Olympus. At dubito, anne Deum te dico hominemve, Lycurge: Spero tamen, magis esse Deum numenque verendum.

Hic rursum idem videtur honorem haud mediocrem habuisse Archilocho mortuo. Cum enim hujus interemptor vellet illius templum ingredi, vetuit dicens:

Occisor clari vatis, ne templa subito.

Cap. X. Nunc mihi tu refer athletas hujusmodi titulis honoratos: at non facies, non enim habes, quod dicas, nisi forte testem aspernaris, velut indignum, cui credatur. Videris enim tale quiddam subindicare, dum sermonem refers ad vulgi testimonia, et nobis objicis hujus laudationem. Et tamen neque morbo laborans, sat scio, te ipsum vulgo commiseris, sed ex omnibus paucis aliquot, atque his quidem medicae rei peritissimis: neque navigans cuivis e numero vectorum, sed uni videlicet gubernatori. Denique in rebus minimis, si aedificas, fabro credis, si calceamentis egeas, coriario. Qui fit igitur, ut, ubi de rebus summis contentio est, tibi vindices judicandi potestatem, adimens eam his, qui plus sapiunt, quam tu? Nam in praesentia quidem omitto de diis facere mentionem. Audi igitur, quid de athletis sentiat Euripides:

Innumera cum sint mala per omnem Graeciam, Haud aliud ullum est pejus athletis genus. Primum ii domi sibi consulunt parum bene, Nec liceat: etenim quomodo vir, qui siet Gulaeque servus, atque ventri deditus, Opes pararet, unde viveret domi? Egere rursus non potest, nec casibus Servire: pravis nam assueti moribus, Sunt duriores ad ferenda incommoda.

Jam ut intelligas, et omnia, quorum studio tenentur isti, nihil habere utilitatis, audi rursus, quae dicit, si libet:

Quis enim in palaestra, quis pedum cursu valens, Feliciter versatus, aut disco bene Misso, aut probe sciteque mala icta viri, Patriae corona opem tulit parta suae?

Quod si cupis audire his etiam expressiora, ausculta:

Num adversus hostes praeliabunturproeliabuntur, manu Discos ferentes, sive vibrata aspide, Pedibus citi hostem submovebunt patria? Nullus profecto: vana fiunt omnia haec, Ubi cominus ferrum micare coeperit.

Utrum igitur Euripidem et hujus generis alios auctores rejiciemus, philosophis autem permittemus judicandi jus? Imo vero horum omnium suffragio, velut uno ore loquentium, damnatur istorum ars, adeo, ut eam nec medicorum quisquam probarit. Primum enim audies Hippocratem ita dicentem: Affectio athletica non est secundum naturam, melior est habitus salubris: deinde optimos quosque medicos, qui Hippocratis aetatem secuti sunt. Equidem nolim a testibus pendere judicium. Nam id oratorum est potius, quam hominis, apud quem in pretio sit ipsa veritas. Attamen, quoniam nonnulli confugiunt ad multitudinis approbationem, et hinc inanem captant gloriam, nec curant hoc exercitium rebus externis nudatum quale sit ipsum considerare, coactus sum et hic objicere testes, quo videlicet intelligant, se ne hic quidem esse nobis superiores. Unde mihi non intempestivum videtur commemorare, quod fecit Phryne. Haec cum esset in convivio quodam, in quo ludus hic agebatur, ut singuli per vices convivis imperarent, quae vellent, vidissetque adesse mulieres anchusa, cerussa et fuco pictas, jussit inferri aquam, moxque praecepit, ut omnes aquae immersas manus semel admoverent ad faciem, deinde, ut illico linteo abstergerentur. Atque hoc ipsa prima omnium fecit. Ac caeteris quidem omnibus foeminis facies maculis opplebatur: diceres, te videre quasdam ad terrorem arte factas imagines. Ipsa vero pulchrior apparebat, quam antea: sola enim carebat artificio formae, sed speciem habebat nativam, non ad formae commendationem malas artes adhibens. Quemadmodum ergo vera pulchritudo certe exploratur ipsa per se sola, rebus omnibus foris accidentibus nudata: sic et athletarum exercitationem expendi convenit solam, an videatur aliquid utilitatis afferre vel publice civitatibus, vel privatim iis, a quibus exercetur.

Cap. XI. Cum igitur variae sint bonorum species, quae insunt naturae, puta quae pertinent ad animum, quae ad corpus, quae ad externa, nec praeter haec ullum aliud bonorum genus possit excogitari; cuivis perspicuum est, quod athleticam exercentes animi bona ne in somnis quidem assecuti sint, quando prorsus illud ignorant, an habeant animum: tantum abest, ut illum sciant esse rationis participem. Etenim cum semper aggerant vim carnium et sanguinis, habent animum suum veluti multo immersum coenocaeno, ut nihil exploratum cognitumque habeat, verum non minus stupidus sit, quam brutorum animae. At fortassis contendent athletae, tamquam aliquod ex bonis corporis adepti sint. Num igitur bonam valetudinem, qua nihil pretiosius, vindicabunt? Atqui non alios reperies corporis affectione magis periculosa: siquidem Hippocrati fides habenda, qui dixit, summe bonam corporis habitudinem periculosam esse, quam affectant isti. Quin et illud ab Hippocrate recte dictum, quod sanitatis studium est non satiari cibis, et impigrum esse ad labores, laudatur ab omnibus. At isti contra faciunt, dum et supra modum laborant, et iidem supra modum explentur, et omnino senis illius sermonem, ceu Corybantum furore correpti, contemnunt. Nam ille demonstrans, quae vitae ratio sit accommodata tuendae bonae valetudini, dixit: Labores, cibi, potus, somni, venus, omnia moderata. Isti vero quotidie, supra quam convenit, laboribus exercentur, et ingurgitant se nonnumquam e vi, et ad mediam usque noctem producunt comessationes, ut aliquis non immerito torserit in illos illud Homeri:

DormibantDormiebant reliqui Divique hominesque per omnem Noctem praedulci resoluti corpora somno: At nullus miseros athletas somnus habebat.

Itaque quemadmodum se habent in cibis et laboribus, eodem modo moderantur et somnum. Etenim quo tempore caeteri juxta naturam viventes ab opere veniunt, et cibum requirunt, tum isti surgunt a somno: ut illorum vita similis videatur suillae: nisi quod sues non ultra modum laborant, neque coguntur ad edendum: isti vero et haec faciunt, et nonnumquam iisdem rhododaphnis terga perstringuntur. Proinde priscus ille Hippocrates praeter haec, quae dicta sunt, addit et illa: Universim ac repente corpus explere vel inanire, vel calefacere, vel refrigerare, aut alio quocunque modo movere, periculosum est. Quicquid enim, inquit, est nimium, inimicum est naturae. Isti vero nec his auscultant, nec aliis, quae bene ab hoc dicta transgrediuntur: quin potius utuntur omnibus, quae pugnant cum his praeceptis. Quapropter ego sane dixerim, istud vitae institutum non esse sanitatis, sed morbi potius studium. Nam id, ni fallor, sentit Hippocrates, cum ait: Affectio athletica non est secundum naturam, sed habitus saluber melior. His dictis non solum palam negavit, illorum exercitationem esse naturalem, verum ne habitum quidem appellavit eorum affectionem, spolians illos etiam nominis honore, quo cuncti veteres appellare solent homines, qui vere sint bonae valetudinis. Siquidem habitus est affectio quaedam stabilis ac perpetua: contra athletarum ad summum progressa bona corporis habitudo tum obnoxia periculo est, tum facile in diversum mutabilis. Neque enim recipit accessionem eo, quod ad summum pervenit; tum ex eo, quod eodem in statu consistere non potest, nihil restat, nisi ut vergat in deterius. Atque hoc quidem in statu corpus est ipsis, dum athleticam exercent. Caeterum ubi discesserint ab exercitiis, multo pejus habent. Etenim nonnulli paulo post emoriuntur, alii vero diutius quidem vivunt, at ne ipsi quidem perveniunt ad senectutem. Et ut jam aliquando perveniant, nihil differunt a Litis Homericis,

Claudi, rugosi, lusciosi, oculis orbi.

Quemadmodum enim moenia tormentis concussa quovis incommodo corruunt, nec terrae motum, nec alium ullum graviorem insultum ferre possunt: itidem et athletarum corpora attrita atque convulsa plagis ac vulneribus in arena acceptis, facile ad quamlibet levem occasionem laeduntur. Proinde oculi plerumque ceu fossis cavati, quando jam vis abest resistendi, complentur destillationibus; dentes vero frequenti concussione labefactati, progressu temporis destituti virtute, facile decidunt. Caeterum articulorum compages, ut frequenter intortae, adversius omnem violentiam foris incidentem redduntur invalidae: quicquid semel ruptum fuit aut contractum, facile movetur. Itaque, quod ad bonam valetudinem attinet, palam est, nullum esse genus miserius, quam athletarum. Unde non injuria quis eos apposito cognomine vocatos dixerit athletas, vel quod ab athleta cognomen habeant ἄθλιοι, i. e. miseri, vel quod utrique communitur ab ἀθλιότητι, i. e. miseria, velut ab uno fonte cognomen sortiti sint.

Cap. XII. Posteaquam igitur de eo, quod in bonis corporis summum est, tractavimus, nimirum de bona valetudine, transeamus ad reliqua. Jam quod ad formam attinet, sic illis habet res, ut non solum exercitatio athletica nihil conferat ad pulchritudinem, verum etiam multos ex istis optime composito corpore gymnastae, qui eos curandos susceperant, supra modum saginantes et insarcientes carnibus et sanguine, in diversam corporis speciem perduxerint: nonnullos quoque facie prorsus deformi foedaque reddiderint, eos potissimum, quos ad pancratium aut pugilum certamen instituissent. Caeterum ubi tandem et membrum aliquod fregerint, aut distorserint, aut oculos extuderint, tum, opinor, tum vel maxime fructus artis ipsorum evidenter apparet, videlicet pulchritudo. Hunc ad modum illis res successit ad formae commodum, quamdiu sani sunt. Caeterum ubi desierint exerceri, simul et reliqua sensuum corporis organa pereunt, cunctaque, ut dixi, membra distorta nihil non reddunt deforme.

Cap. XIII. At fortasse nihil quidem ex his omnibus, quae dicta sunt, sed robur sibi vindicabunt. Nam hoc, sat scio, dicturi sunt, unum illud esse omnium efficacissimum. Quod, per deos, robur? aut ad quid utile? num ad agricolationem? Perpulchre igitur vel fodere, vel metere, vel arare, aut aliud quippiam, quod ad agricolationem pertinet, possunt. Sed fortassis ad res bellicas valent. Rursus Euripidem huc mihi cita, qui laudes illorum canet his verbis:

Num adversus hostes proeliabuntur, manu Discos ferentes?

Revera

Vana fiunt omnia haec, Ubi cominus ferrum micare coeperit.

Caeterum adversus rigorem et aestum validi sunt, hoc ipso sane Hereulem referentes, ut tum hieme, tum aestate, una pelle tegantur: ut incalceatiincalcati perpetuo sub dio dormiant, humi cubantes. At enim in his omnibus pueris nuper natis sunt imbecilliores. Qua tandem igitur in re roboris sui specimen edent? aut unde sibi placebunt et cristas erigent? Non sane in hoc, quod coriarios, fabros, domorum aedificatores vel in palaestra dejiciant, vel in stadio. Fortassis itaque in hoc, quod tota die pulverescunt, merito sibi gloriandum putabunt. Verum ista laus adest et coturnicibus et perdicibus, siquidem par est, ut hinc tollant cristas, quod toto die luto laventur. Sed age, per Iovem, Milo ille Crotoniates sublatum in humeros unum ex immolatis tauris olim per stadium bajulavit. O insignem dementiam istorum, qui ne hoc quidem intelligunt, quod paulo ante idem corpus vivi animantis gestavit illius anima; multoque sane minore labore portavit, quam Milo. Nam et currere poterat, cum gestaret: attamen ea nullius erat pretii, quemadmodum nec Milonis anima. Declaravit autem et exitus hominis, quam nihil habuerit mentis. Cum enim aliquando conspiceret adolescentem cuneis immissis findentem ligna, illum quidem irrisum submovit: ipse non alio usus instrumento quam suis ipsius manibus, ausus est lignum deducere: mox, quidquid habebat roboris, in primo impetu colligens, diduxit arboris partes. Interim elapsis cuneis, cum reliquam arboris partem diducere non posset, diu quidem obnixus est, tandem victus non potuit educere manus, sed a trunci partibus in se coëuntibus comprehensae, primum ipsae quidem contritae sunt, mox et Miloni miserandi exitii fuere causa. Plurimum igitur illi profuit in hoc, ne quid mali pateretur, in stadio gestare taurum mortuum. An Graecorum rempublicam servare potuisset id temporis, cum adversus barbarum bellum gerebant, Milonis vis, quam in gestando tauro declaravit, potius quam Themistoclis sapientia, qui primum recte interpretatus est oraculum, deinde bellum, quemadmodum oportebat, gessit.

Unicum enim consilium prudens multas superat manus, Caeterum inscitia cum armis pejor est quovis malo.

Arbitror itaque jam perspicue declaratum, athletarum exercitationem nihil utilitatis afferre ad vitae functiones. Caeterum quod nec in ipsis, quibus exercentur, ullius pretii sint, cognoscetis, si vobis retulero fabulam illam, quam vir quidam non inelegans epico carmine ornavit. Est autem hujusmodi: „Si Jovis voluntate cunctis animantibus consensus ac societas contingeret in degenda vita, ut in Olympia praeco non solum homines ad certamen vocaret, sed omnibus etiam animalibus permitteret ad unum venire stadium, nullus, opinor, hominum coronaretur. In eo enim certamine, in quo cursus ad viginti tria stadia porrigitur, unde et δολιχὸν appellant, equus, inquit, longe superabit: in cursu vero breviore, qui non ultra stadium profertur, lepus feret praemium. Caeterum in diaulo, in quo cursus ac recursus duplicat stadium, primas feret caprea. Neque quisquam hominum in aliquo numero futurus est cursu pedum. O leves exercitationes vestras, ἄθλιοι, id est, miseri viri! Imo ne Hereulis quidem posterorum quisquam elephanto aut leone robustior apparebit. Arbitror autem futurum, ut in pugilum certamine taurus coronam laturus sit. Et asinus, inquit, si velit calcibus contendere, coronam auferet. Et in historia variorum eventuum scriberetur, quod asinus in pancratio aliquando vicerit vicos. Erat autem Olympias prima ac vigesima, cum vinceret ruditor. Admodum venusta fabula haec declarat, robur athleticum non esse de numero eorum, quibus homines decet exerceri. Atqui si ne robore quidem antecellunt animantibus athletae, quodnam ex caeteris bonis sibi vindicabunt?

Cap. XIV. Quod si quis dicat voluptatem corporis inter bona numerandam, ne hujus quidem compotes sunt, neque quum exercentur, neque postquam ab exercitatione discesserint: quandoquidem, dum exercent athleticam, in laboribus ac miseriis agunt, non tantum ob exercitia, verum etiam ob id, quod coguntur ad edacitatem. Quod si contigerit eos ab arte missionem accipere, plerisque corporis membris mutili sunt ac debiles. Ergo fortassis inde gloriantur, quod prae caeteris plurimum colligunt et coacervant pecuniarum. Atqui videre licet istos omnes aere alieno obstrictos, non solum id temporis, quo exercent artem athleticam, verum etiam cum ab ea dimissi sunt, nihilo invenias athletam ditiorem quovis viri divitis oeconomo. Quamquam ne id quidem per se praeclarum est ex arte parare divitias, sed talem potius artem scire, quae fracta navi simul cum domino enatet e naufragio. Quod quidem nec his contingit, qui res procurant divitum, neque publicanis neque negotiatoribus, et tamen hi maxime ditescunt e suis artibus. Caeterum si pereant illis pecuniae, simul et perit negotiatio, ad quam opus quidem habent aliqua forte pecuniae. Caeterum si haec desit, non possunt instaurare pristinam negotiationem. Nemo enim iis mutuum credit absque pignoribus et hypothecis. Proinde si quis vestrum studet viam rationemque invenire ad parandas pecunias et tutam, nec infamem, ars aliqua exercenda est per omnem vitam permansura. Porro cum prima divisione in geminum discrimen artes distribuantur: quaedam enim ex his ratione constant, suntque liberales et honestae; quaedam contra illiberales, quod corporis laboribus constent, quas sedentarias ac manuarias vocant: praestiterit ex illo priore genere quampiam discere: nam posterius illud genus destituere solet senectute gravatos artifices. Prioris autem generis sunt Medicina, Rhetorica, Musica, Geometria et Arithmetica, Dialectica, Astronomia, Grammatica ac Legum prudentia. Adde his, si velis, fingendi pingendique artificium: quamquam enim haec manuum constant opera, tamen earum exercitatio non eget robore juvenili. Ex his igitur artibus aliquam deligere convenit, et exercere juventutem, cui meus non sit omnino hebes ac rudis; vel harum potius optimam, quae quidem mea sententia est ars medendi. Hoc autem deinceps nobis erit demonstrandum.