Cap. I. Quum artium nonnullae quidem in sola rerum quas considerant contemplatione finem habeant, ut arithmetica, astrologia, ac naturalis scientia; quaedam vero nonnullas edant actiones, ut saltatoria et praeconum ars, sed suum quod prodant opus nullum habeant, ubi agere desierint; quaedam vero e contrario sua opificia prodant, ut aedificatoria, et ars fabrilis; quaedam autem nihil ipsae conficiant, opus tamen ipsis sit ac studium et venandi et capiendi aliquid, quemadmodum piscatoria, et quae canibus fit venatoria, ac, ut summatim dicam, omnis venatoria. Atque quum propositum tibi sit artem medicam methodo constituere, id primum, ex quo genere ipsa sit artium, considerandum, num theoreticarum una quaedam sit, an practicarum, aut effectiva aliqua, vel acquisitiva. Id autem haud arduam inquisitionem aut inventionem habet. Opus quippe est revocare in memoriam, quamobrem hujuscemodi artem assequi universe concupieris; atque id omnium primum ex te sciscitabar, quum nobis initium hujusce exercitationis fieret, mihique respondisti, velle te homines, qui contra naturam corpore sese habent (si tamen fieri etiam possit) ad naturalem statum restituere, si vero fieri nequeat, saltem ad utrumque discernendum, et qui sanabiles, et qui non, cognitionem aliquam comparare. Quoniam autem principium dedisti sermoni, asserui tibi me enunciare ex effectivis artibus eam esse, quam constituere desideras, siquidem jam artis opus habes demonstrandum, ubi operari cessaveris. Sunt autem profecto et aliae multae artes effectivae, aeraria, sutoria, ars fabricandi naves, fabrilis, figulina, pictoria, ac tot prope, quantus non alius numerus alterius generis, effectivae artes apud homines sunt. Quam itaque in hujusmodi artibus eo, qui ante hunc est, libro methodum didicisti, ad eam jam te transferre tempus est, quam constituere studes, quum principium hic huic sermoni posueris, quod illis in omnibus statutum est, finis notionem, quam unde comparaverimus, dicere jam tempestivum est. Prima quidem nobis oboritur cognitio tum nostrum ipsorum, tum caeterorum hominum sanitate fruentium, secunda vero aegrotantium, unde nobis tum bene valendi, tum artem sanitatis procuratricem constituendi desiderium incessit. At quum sanitatem efficere volumus, ex effectivarum artium genere aliqua fuerit una, quam constituere desideramus. Quum autem duplices sint, ut demonstratum est, effectivae artes, ea, quam quaerimus, ex rei factae emendatricibus ortum jam duxerit, non ex rei haud ante existentis effectricibus. Enimvero nonnullae artes ipsas res efficiunt, quemadmodum textoria et sutoria; nonnullae vitiatas emendant ac corrigunt, ut quae corrosas vestes ac dilaceratus calceos consuunt.

Cap. II. Monstratum autem est et in architectura ita se habere. Sunt enim et ea ratione opera duplicia, tum domus non existentis generatio, tum labefactatae domus emendatio. Etenim ad utrasque operationes necessarium esse opifici universas domus partes cognoscere proditum est, quae substantia, quales conformatione, quantae magnitudine, quot numero, et quomodo inter se conjunctae sint. Quocirca et constituenti artem circa corpus humanum versantem (quam in praesenti nobis concedant de vocabulis concertantes Medicinam nominare) necessarium fuerit unamquamque ejus simplicium partium cognoscere, quam substantia, qualem conformatione, quantam magnitudine, quem praeterea ipsarum omnium numerum ac mutuam compositionem. Quemadmodum igitur, qui jam constructam domum, qualis ea sit, accurate nosse vult, ex resolutione ac dissolutione ad ipsius dignotionem accedit, eodem modo nos ex anatome hominis corpus cognoscimus. Nam deus quidem et natura, ut qui primo domum fabricatus est, sic partes ex usu ipsis exemplar generante praenorunt: nos vero, ut qui jam aedificatam domum scrutatur. Licet et nos nisi (quoad fieri queat) similem Deo cognitionem contraxerimus, facultas tamen haud nobis erit dignoscendi, utrum omnia ob aliquem usum, an frustra quaedam facta sint. Etenim haec ambo in opinionem cadere possunt, an praeterea ob malum nonnulla procreata sint. Atque etiam hinc cognitio optime constitutorum corporum procedit. Sed de his quidem alias. Verum ex dissectione ubi quae similaria corpora nominantur, quale sit conformatione ipsorum quodque, et quantum magnitudine, et quot universa et quomodo componantur, didicerimus, si compositarum scientiam habuerimus partium, quas organicas appellamus: ejusmodi crus est, ejusmodi manus, ejusmodi digitus, oculus, lingua, pulmo, hepar, et quae sunt hujusce generis caeterae. Quin et actiones duplices invenire licet partium: alias quidem et simplicium et similarium; alias vero et compositarum et organicarum. Licet itaque et pedem universum, dum movetur, conspicere, licet etiam et ipsius musculos; ac in singulis musculis per transversum pedis prorsus incisi motum aliquem deperdi; licet denique scrutari, quae corpori occursant: eo qui in musculum inseritur nervo vulnerato, primum quidem ipsum musculum tum sensus tum motus expertem reddi, atque cum ipso eum, qui movebatur, articulum. Unde et arbitror necessarium quoque esse nobis artem constituentibus non solum partes et compositionem, sed et ipsarum functiones cognoscere. Atque ea re ab aedificatoribus differimus. Nam illi quidem partes solas et constructionem sciunt, nulla tamen ipsarum actionem edit, neque propterea animal est domus. Verum et actiones nobis investigandae sunt. At hic quoque duplex est inquisitionis principium, scilicet actionis et partis cognitio: actionis quidem, veluti ratiocinari, invenisse et eligere; partis vero, ut cerebri, medullae, dorsi et cordis. Omnium itaque quas scimus actionum partes, et partium omnium actiones investigabimus. Haec vero investigatio nobis hic quoque prorsus pro quadam erit methodo, de qua posterius tractabimus.

Cap. III. At nunc quod duplex quidem sit partium natura, duplex vero et actionum jam dicta sit, rursus quoque accuratius explicetur. Totius cruris actio incessus est. Fit autem, quum articuli alternatim mutuoque extenduntur et inflectuntur, quod statim in genu deprehenditur: anterioribus quidem musculis rotulam transcendentibus, et suis tendinibus in tibiae os infertis, ibique tibiam contrahentibus, cruris fit extensio; interioribus vero similiter agentibus, flexio. Sic in ischio ac pede, quum articulus flectitur aut extenditur, motus perficiuntur. Imo vero musculus manifeste conspicitur, quum circumjacente cute denudatus ceu ad suum caput contrahi adducique, non tamen, qui in ipsum nervus inseritur, sensibili quodam motu moveri conspicitur; sed videtur via is esse prodeuntis a cerebro facultatis. Ipsum autem cerebrum principium quidem esse nervis omnibus ejusmodi facultatis, clare et perspicue ex nervo quocunque diviso didicimus, qui in superioribus quidem partibus, quibus cerebro continuus est, actiones servat, quae in inferioribus depereunt. At utrum, quemadmodum ipsum cerebrum nervis, ita illi rursus altera pars quaedam facultates immittat, aut fons quidam ipsarum sit, etiam abditum est. Haec enim speculatio ad principem animam spectat. Sed redeamus, unde digressa est oratio. Incessus equidem cruris totius actio est. Huic autem praeest in cruribus musculosum partium genus; ossa vero, cartilagines, adeps, glandula, arteria, cutis, venae, membranae, et ligamenta initium motus habent a musculis. Primum enim ab ipsis ossa moventur, caetera vero omnia, quod ossibus in ambitu assita sint, cum illis moventur. Quare pedis motus musculi actio est; verum universi cruris, non omnium ejus partium actio est. Ac propterea diximus, duplex esse actionum genus: unum quidem primum ac maxime proprium cuique partium simplicium agenti; alterum vero ex accidenti, aut secundario, vel non primario, aut, quomodocunque aliquis nominare voluerit, universorum organorum.

Cap. IV. Quum autem hoc a nobis definitum sit, postea quaerendum est, tum quibus partium organicarum, tum quibus simplicium actio compleatur; ac primum ab organicis exordiendum, quandoquidem cruris meminimus. Itaque nisi ossa tot tantaque sint, et eo modo conformata, eoque ordine connexa, musculorum motus nihil proficiet. Oportet enim in articulationibus alterum quidem os excipere, alterum vero ingredi ac excipi; ligamenta vero ab externo ambitu circumducta esse, quae eorum constructionem coërceant, ut sedem non permutent; non tamen ita rigida ac dura, ut motibus obnitantur; neque etiam adeo laxa, ut articulos vacillare sinant. Proindeque ligamenta videntur magnitudine quadam, et conformatione, et numero, et compositione indigere; si namque majora aut minora fuerint, sique plura vel pauciora, quam deceat, sive in alia figura, vel in alium locum inferantur, non amplius illaesus erit articulationis motus. Quemadmodum igitur et in ligamentis et ossibus et musculis nunc dictum est: sic in omnibus tum de actione, tum de usu disserere consentaneum est. Si namque nulla inveniatur pars, quae actione aut usu otiosa vacet, imo si secundum substantiam propriam, et magnitudinem, ac praeterea conformationem et idoneam structuram constituta sit, ipsa, prout est, conservanda. At in re aliqua vitiata, in statum meliorem ducenda. Quod efficere non potes, priusquam singularum partium actionem, et usum, et constitutionem noveris. Haec itaque quaerenda, haudque negligenda, si sani et morbosi corporis scientiam simus adepturi.

Cap. V. Quum autem huc deducta sit oratio, opus est facultatem methodi memoria repetere. Neque enim domus, neque navis, neque lecti, neque cujusque rei alterius structuram aliquis aliter exploraverit, an vitio careat, an vero vitiosa sit, quam si eas quae componunt partes scrutatus fuerit, quot sint numero, quam magna quaeque, quomodo conformata, et quomodo sita sit. In his autem omnium coagmentatorum corporum tum integritas tum vitium existit. In his vero ipsis demonstrabitur et domus et navis affectiones consistere, scilicet in partium magnitudine, conformatione, numero et situ: siquidem et vitium et integritas. At vero lecti non in istis: vestimentorum vero in aliis quibusdam; calceamentorum vero non in iisdem. In omnibus igitur organicis corporibus, quibus substantia ex compositione est, in quatuor generibus integritas, et vitium, et affectio continetur. Si vero et naturalem unionem consequantur partes, quintum quoddam oborietur id genus ejusmodi corporibus, adeo ut optimum quidem corpus optimas sortiatur actiones, quod vero pessimum, pessimas. Si vero aliqua quoque solvatur unitas, non vitiosa solum ejusmodi affectio, sed jam et morbus est. Vocetur autem dilucidioris doctrinae gratia genus istud unitatis solutio: si quis et continui solutionem appellet, haud erit dissidium. Sed quod et similaribus partibus is excitetur affectus, scire oportet. Etenim ossis, et nervi, et venae, et arteriae, et carnis, quotiescunque punguntur, roduntur, secantur, divelluntur et rumpuntur, vitiatur continuum. Verum in osse quidem fractura affectus vocatur; ruptura vero in carnosis musculorum partibus, quae extensione concitatur; quum autem fibrae peraeque tensae rumpuntur, vulsura vocatur affectus: eodem vero modo quae ruptione continui fit in carne solutio, vulnus, quod non extensione, sed incisione prodit; verum si, quod vulnerat, acutum ac tenue sit, punctura et punctio nominatur; si vero grave, contusio vel collisio; ex corrosione vero qui in osse quidem oboritur, caries; qui vero in caeteris, ulcus. Sed nominare quidem alio modo concedatur. At hae differentiae omnes tot talesque sunt quinti generis morborum, quum primas partes obsident. In organicis vero (ut dictum est) secundum eas, quae diversi sunt generis, coagmentationes oboriuntur, vocanturque omnes avulsiones. Sed divisa quadam tota parte similari, affectio quidem illa tum ejus partis erit, quae secta est, tum etiam totius erit organi. Interdum tamen ex accidenti, ut quum vel musculus, vel pars hujusmodi aliqua affecta est; interdum vero etiam primario, ut quum ligamentum. Ut igitur unius generis morbi, in quo partium continuum laeditur, differentias ego nunc edisserui, ita et tu simili experiare ratione caetera quatuor genera paucis percurrere. Memoria namque ipsa hoc in libro repetere superfluum mihi videtur, quum in libro de morborum differentiis accurate conscripta sint omnia.

Cap. VI. Rursus igitur nobis ipsis in memoriam revocabimus, quod et in caeteris partibus omnibus, in quarum compositione substantivae species est, demonstratum sit, universa genera quatuor totius substantiae ipsarum esse causas; ac praeterea tum probe constitutae, tum vitiatae ipsarum figurae; deinde vero quod et cujusque ipsarum simplicium partium naturam scire necesse sit, si quis tum et earum integritatem et vitium cognoscere, tum affectus emendare commode valeat. Oblaeso igitur domus imbrice, aut latere aliquo, vel crudo, vel cocto, scire oportet opificem, et quomodo ejusmodi alterum structurus sit, et quomodo oblaesum exempturus, ac in illius locum alterum integrum positurus. At sane et qui artem circa hominis corpus versantem constituit, ei praeter caetera necessarium quoque est id nosse, num aliqua pars loco alterius poni queat, an vero alterius vice locari nequeat. Carnem quidem prave affectam si resecueris, aliam procreare poteris; nervum vero aut ligamentum si secueris, alterum ejusmodi efficere non poteris. Illi etenim ex sanguine, his vero ex semine ortus est. Sed os quoque una quaedam est partium, quae in prima conformatione constructae sunt. Verum in locum ipsius restituere possumus aliquid ossi assimile. Et haec nos equidem nunc obiter sumpta exempli gratia prodidimus, imo et ratio ipsum hortatur inquirere, qui artem constituit, jamque inventionis principia descripsimus, quae ad primam animantis generationem revisimus, consuluimusque inquirere, quaenam ex semine procreata sint, et quae ab alimentis perpetuo procreentur. Ad haec autem magis methodus et cogit et exhortatur nos inquirere, utrum singulae partes similares, quae et simplices conspiciuntur, unum sint, an vero ex pluribus constent et quis sit earum compositionis modus. Has namque planum est organicis nuncupatis proportione respondentes et in quantitate, et conformatione, et magnitudine, et situ ipsas constituentium, tum integritatem, tum vitium sortituras, si modus ipsarum generationis sit analogus; si vero non ita, sed ut medicamentum, quod tetrapharmacum nominatur, totis per tota mixtis factae sint, alia ratione ipsarum integritatem et vitium et morbum comperies. Quemadmodum (arbitror) si non ex mixtis, sed ex appositione accurata sit ipsarum unitas peraeque cephalico, quod vocatur, medicamento arido; sic et integritatem, et vitium et morbos operis generationi proprios inveneris: si vero non ex multis specie disserentibus, sed ex iisdem specie omnibus compositae sint, ut (si ita sors tulerit) domus quaedam ex coctis lateribus solis, aut lapidibus, in compositione sola videlicet similarium partium et integritatem et vitium et morbos operis generationi proprios reperies. Verum sane aliquod praedictorum similaribus adesse partibus, ratio nobis suadet; quodnam autem ex ipsis verum sit, exacta consideratione indiget. Videmus enim, philosophos in hujusmodi quaestionem descendere, quemadmodum et medicorum nonnullos plurimum inter se discrepasse. Quare mihi etiam quamplurimi medici videntur ab hac quaestione secessisse, quum se id, quod quaereretur, inventuros nequaquam sperarent; nonnulli vero non modo ut impossibilem, sed ut inutilem disquisitionem omiserunt. Quod quidem inutilis minime sit, si quis non experientia, sed methodo artem constituerit, jam mihi dilucidum esse videtur: quod vero non impossibilis, postea considerabimus, quum quid paucum prius inter nos disseruerimus. Si quam enim mihi fidem adhibeas, ut certe adhibes, quum me rem nullam humanae gloriae, sed veritatis studio omnia efficere conspicias; ne te multitudo medicorum philosophorumque discrepantium deterreat. Si namque, ex quibus veritatem nosse oportet, ea omnibus adessent, nec ipsam postea invenient, spem inventionis abjici consentaneum esset. Sed si quaedam omnino isti non habuerint, quemadmodum etiam concedunt, quaedam vero utrum habuerint non constet, nos vero simus conscii, nos ipsos omnia tenere, veritatis inquisitionem audacter admittere necesse est. Quotnam igitur existunt, quae concurrere opus est, ut, si quis quaerens aliquid, sive verum noverit, sive non, ab inventione non desperet? Septem nimirum. Primum quidem acuta natura, ut, quaecunque disciplina rationalis edoceatur, eam facile assequatur. Secundum a puerili aetate et institutio, et exercitatio, ut in primis versetur disciplinis; maxime vero et in arithmetica et in geometria sese exercuisse oportet, quemadmodum et Plato consuluit. Tertium, ad haec omnia optimis sua tempestate habitis praeceptoribus aures adhibuisse. Quartum post ea, ipsum esse laboris patientissimum, ut nihil quicquam interdiu, nihilque noctu praeter disciplinas meditetur. Quintum praeterea, quod paucissimis contingit, veritatem expetere, eique soli in tota vita studio incumbere, spretisque caeteris omnibus, quae a plerisque expetuntur. Sextum serie, methodum quandam didicisse, qua tum verum, tum falsum dijudicetur. Non enim certe satis fuerit ad inventionem duntaxat eorum, quae desideramus, veritatem concupiscere, sed etiam facultatem quandam inventionis paratam habere oportet. Ad haec omnia septimum, methodum exercuisse decet, ut non solum cognoscere, sed uti queat. Si namque rhetoribus quidem inferiorem artem sectantibus haud satis esse videatur nosse methodum, sed totam vitam in ipsius exercitatione conterant, multo magis magna adeo quaerentibus solum edidicisse methodum nequaquam sufficiet. Itaque si quod unum horum, quae dicta sunt, ad veritatem viam instituenti desit, aequum est ipsum haud admodum sperare eorum quae expetit quicquam esse consequuturum. Si vero omnia suppetant, quid prohibet veritatem bona spe fultum exquirere?

Cap. VII. Institutum porro est nobis, quemadmodum omnes totius corporis vel etiam simplicissimas ex dissectione didicimus, ita hoc ipsum invenire, nempe quales natura existant primariae et simplicissimae partes. Verum non de omnibus, sed de una ceu exempli loco sermonem instituemus. Caro inspiciatur primum, an unum specie sit elementum, quod ipsam procreaverit. Nihil enim mali est primam et simplicissimam in ea partem sic appellasse. Deinde si talis non appareat, an multae; postea, quot hae, et quae sint; tum, quinam compositionis earum modus existat. Quum igitur caro, dum secatur calescitque vehementer, dolore afficitur; unum specie elementum esse non potest, cujusmodi Epicurus atomon statuit. Quod enim unum specie elementum tale non sit, inde constat; nulla siquidem ex atomis ipsa per se aut calida natura est aut frigida, neque etiam candida quaedam ex ipsis est, vel nigra. Sed quid commoror, et comminuens orationem protraho? In summa namque, nulla qualitas est ipsi atomo, ut auctores ipsarum decernunt. Num hujusmodi qualitates universae per tota corpora permeasse videntur, ut ipsa figurae qualitas ipsis omnibus insit: inest autem et renixus et gravitas: sed haec an qualitatem, an aliud quicquam vocare oporteat, ad propositum nihil attinet. Omnibus enim ipsis praedicta insunt, nec inter se specie differunt, sicut homoeomeriae, similaritates, iis qui illas supposuere, aut elementa quatuor haec statuerunt. Hippocrates igitur inquit: ego vero dico, si homo unum esset, haudquaquam doleret. Rectissime pronunciat. Nam unum in aliud mutari non potest, quum non habeat in quod mutetur: quum immutabile nec alterari, nec mutari possit; impatibile vero dolore vacet: at manat ex dictis pronunciatis haec conclusio, unum esse impatibile, ob quam rursus aliud proponetur argumentum tale. Si elementum unum esset specie, nihil in omnibus unquam doleret. Atqui dolet: non igitur unum est elementum. Quoniam vero de carne nubis constitutum erat dissertationem moliri, de illa disseratur. Si unum esset specie carnis elementum, nunquam caro doleret; sed dolet; non igitur unum specie carnis elementum est. Eadem vero ratiocinatio alio quoque modo proponetur. Si impatibile sit carnis elementum, non dolebit: atqui dolet: non igitur est impatibile. At si quis et plura esse elementa dicat, non tamen quae alterentur: de illis in hunc modum eadem ratiocinatio proferetur. Si impatibilia sunt carnis elementa, non dolebit; sed dolet; non igitur impatibilia sunt carnis elementa. Quare prior quidem ratiocinatio, et atomorum, et incompactilium, et minimorum corpusculorum hypothesim subvertit. Altera vero et similaritatum et Empedoclis opinionem tollit. Etenim hic ex quatuor elementis corpora vult constitui, sed quae invicem non transmutentur. Adhibe jam disputationi animum, qua citius ac speraverim maximam eorum partem quae quaerebas invenit; quippe carnis elementa non impatibilia esse oportere demonstravit. Non igitur etiamnum, qui dolores tempori statuunt in corporum illorum impatibilium compositione, quae certe elementa omnium rerum naturae supponunt, propositum in oratione obtinebunt. Etenim nec intellectus capit, imo nec ullum eorum, quae sub sensum cadunt, attestatur, impatibile dolore affici. Nam digitos si invicem committas, rursusque separes, nulli dolorem nec coitus, nec separatio concitabit, siquidem dolor passioni conjunctus est. At nihil contiguum afficitur, quoniam in bis duobus passio consistit, alteratione per tota et continuitatis divortio. Quum igitur in patibilibus manifesto corporibus neque coitus, neque sejunctio dolorem efficiat, multo minus in impatibilibus efficiet. Quare nec Asclepiadis corpusculum illud incompactile fragile existens dolebit, dum frangitur; non enim ipsi sensus est. Quare neque huic plus erit doloris ex iis, quibus afficitur, quum sensus sit expers, quam ossi, cartilagini, adipi, ligamento et pilis. Etenim haec omnia patiuntur quidem, sed non dolent, quia nec sentiunt. Quicquid igitur dolebit, patibile ac sensibile esse oportet; non tamen ex sensilibus primis necessarium est esse sensibile, sed patibile solum sufficit. Nam aliquando sensibile fieri poterit, si immutetur altereturque. At quia multitudine innumerae alterationes ac temperaturae elementorum fieri possunt, infinitae quoque erunt particularium corporum proprietates, secundum quas nihil absurdum fuerit multa insensilia fieri, atque ex iis, quae sentiunt, aliud magis, aliud minus sentire. At vero et elementa uno plura necessario esse, quae alterari natura possunt, clare demonstratum est iis, qui, ut paulo ante dictum est, apparatum omnem habent illorum, ex quibus possit aliquis fieri scientificus. Qui vero eo stupiditatis veniunt, ut ne vel an methodus quaedam demonstrandi sit, prius dignentur inquirere, vel ab alio discere, vel sese in ea exercere, iis sane hic sermo non est communicandus. Neque enim contendendi cum aliis, aut vincendi, sed veritatis ipsius inveniendae desiderio ad hanc disputationem descendimus. Nam qui indoctas illorum opiniones volet redarguere, is librum, quem de elementis ex Hippocratis sententia inscripsimus, seorsum sibi legendum proponat.

Cap. VIII. Rursus igitur ad institutum reversi, finem ei imponamus. Quoniam elementum per totum alterabile est, quot universa sint elementa, deinceps referamus, ducto et hic ab iis, quae evidenter apparent, orationis exordio. Quae rem quamcunque alterant, eam tetigisse antea, quam immutasse, necesse est, ut sensus docet, et ipsa rerum natura indicat. Nam absurdissimum est, aliquid in Aegypto a flamma, quae hic est, alterari. Atqui si ex contactu id alteret, quod transmutat, quarundam tactilium qualitatum ratione operari ipsi necesse est. Quid igitur vetat has omnes inspici? Acutum sane, quod proxime accedit, secat, verum substantiam ejus non alterat, quemadmodum nec gravitas; sed contundit quidem et haec, verum per totum patientis substantiae mutationem non efficit; quin nec durities ita sibi proximum alterare potest, ut in aliam speciem traducat. Calor tamen et frigus totam adjacentem substantiam alterare potest. Ita vero humor et siccitas, etsi non subito, quemadmodum praedictae, certe tempore et ipsae subjecta transmutant. An igitur aliam adhuc alterandi facultatem habemus? An universa multitudo in his est? Certe solas praedictas qualitates efficientes tum dici, tum censeri convenit, ac praesertim primam inter eas oppositionem: atque in hac magis calorem, ipsa siquidem qualitatum efficacissima est; post hunc frigus est, mox humor, et siccitas; nulla vero alia qualitas sibi adjacentia per tota alterat. Si namque divellit aliquid, contundit, secat et pungit, id quidem facit, verum per totam substantiam patientis alterationem non extendit; unde nec in alteram essentiae speciem ipsum transfert, sed in plurima separat. Itaque nivem si dividas in minimas partes, ipsam quidem nivem servabis. Sin calefeceris, non esse nivem efficies; etenim ex aqua ipsa refrigerata, non in unum collecta, ejus ortus est; hoc siquidem substantiae incrementum, illud generatio est. Jam vero contrariorum in parva quidem divisio, substantiae diminutio est; calefactio autem, alterius substantiae generatio, quum praecedentem alteraverit speciem. Igitur quaecunque corpora primum hujusmodi qualitates obtinent, illa reliquorum omnium et carnis elementa sunt; sunt autem haec terra, aqua, aër et ignis, quae philosophi omnes, qui demonstrationem non refugiunt, elementa esse eorum, quae generantur et corrumpuntur, asseverarent, ac ipsa in se mutuo transmutari ajuntaiunt, communeque aliquod omnibus esse subjectum. Verum de his haud verba sunt: sed quod deterreri non oporteat multitudine a veritate aberrantium, verum demonstrationi, si cui ejus copia sit, fidem adhibere. Porro si omnino demonstrationis substantiam ignorant, ut nonnulli, qui se philosophos dicunt, vereri se sententiam ferre omnino fatentur. Nam perinde est, ac si quis discere vellet, quonam modo defectum solis praesagiri oporteat, priusquam in numeris se et lineis exercuerit. Fugiendi itaque ejusmodi homines sunt, tanquam barathra; quippe secum aliquando eos, quibuscum versantur, attrahunt, vel omnino inficiunt, nisi in logica speculatione abunde quis exercitatus fuerit. Hac itaque via non ita in re altera, quam in illa theoria nobis exercendum est. Sed hoc equidem scio praeter institutum.

Cap. IX. Ad rem propositam redeamus. Ex quatuor elementis invicem contemperatis corpus unum similare gignitur, pro temperamenti qualitate vel sensibile vel insensibile. Simili vero ratione et particulares in utroque genere differentiae omnes temperamenti differentiam sequuntur. Pro hujus enim proprietate aliud os, aliud caro, aliud arteria, aliud nervus efficitur. Sed et cujusque ipsorum proprietas in temperamenti proprietate consistit: siccior namque et calidior leonis caro est; humidior frigidiorque ovis; media inter utramque hominis, atque inter ipsos homines Dionis caro, exempli gratia, calidior est, frigidior autem Philonis. Quapropter tot similarium partium differentiae sunt, simplices quidem, quot elementa, calidiores, frigidiores, humidiores et sicciores; compositae vero aliae quatuor, humidiores simul et frigidiores, calidiores et humidiores; alia quoque tertia quaedam siccior una et calidior; deinde quarta frigidior simul et siccior; his accedit princeps omnium temperatissima. Sed de his quidem sermo idoneus totus in libris de temperamentis habitus est. Verum praesens sermo, quia similarium integritatem ac vitium in elementorum commoderatione et incommoderatione invenit, deinceps ab ipsorum vitio morbum distinguet. Haec vero distinctio ab utrarumque rerum notione, ut in opere de demonstratione ostensum est, primum exordium habitura est. Quae igitur salubris constitutionis corporis notio est, quae jam et insalubris? Sana quidem corporis structura illaesas secundum naturam actiones habet, aegra vero laesas. Proinde quum quis sanus imbecilliores quidem, quam alius sanitate fruens, functiones habet, nondum vero jam laesas, intemperatior sane est, sed nondum aegrotat. Igitur inter salubres corporis habitus unus quidem est temperatissimus, octo vero intemperati. At morbus temperatus nullus est; intemperati vero omnes; tot numero, quot salubres intemperaturae. Quod si ex sanis alios temperatos, alios intemperatos statuere cuipiam non placeat, is alterum duorum dogmatum sequi cogetur, vel omnes semper aegrotare, vel unam esse omnium temperiem, virorum, mulierum, juvenum, senum, puerorum, athletarum, privatorum, operariorum, in otio degentium, robustorum, imbecillium; sed utrumque absurdum est; ergo tertiam quandam sanitatis latitudinem esse oportet, ut plurimae in ea sanorum corporum differentiae in majoris et minoris ratione comprehendantur, sicut et in aliis omnibus habet. Etenim domus, et navis, et lectus, et arca, et vestimentum, et calceus, et currus, vel melius vel pejus structura est, priusquam aegrotet. Atque hae tres corporis dispositiones in omnibus nobis statuendae sunt, optima, depravata et morbosa; sed optima quidem una est, in perfectissimum enim deterius non cadit, reliquorum duorum innumerabilis certe copia est, habent autem differentias ratione pluris et minoris.

Cap. X. Quum igitur hucusque hac oratione pervenimus, ipsam coërcentes, quae dicta sunt, ea per capita repetamus. Agnoscemus enim ita, et quid rei quaesitae jam inventum sit, et quid praeterea supersit. Nobis quidem propositum est, artem sanitatis effectricem constituere, sed non ita est, ut architectura, quae domum exstruit, sed ut partis ejus labefactatae emendatrix; quanquam hic non eodem prorsus modo, verum id ipsum, quod quaeritur, erat invenire, quatenus similiter aedificatori corporis vitia emendare potest, qui sanitatis tuendae artem profitetur. At quia ad haec omnia corporis naturam praenosse necesse est, cujus vitia ars curatura sit; ideo hoc ipsum disquisivimus. Quum autem invenerimus, ut functiones et structurae partium secundum naturam sunt, pro quarum conservatione, et quum vitiatae fuerint emendationis omnibus modis propugnandum est; ex quot compleatur quod secundum naturam est, quaesivimus. Quum autem compertum habuerimus, organicis partibus ex earum quae ipsis insunt simplicium compositione substantiam esse, atque simplicibus ex quatuor elementis, deinceps utrarumque partium morbos considerabimus. Ac jam fere corporum tum sanorum tum aegrotorum cognitionem ratio nobis invenit, neque hanc universam, sed speciem quandam duntaxat ipsius et velut exemplum. Atqui universam tum sanorum tum aegrotantium corporum scientiae substantiam habebimus, quum ipsi materiae species induxerimus. Oportet enim non solum medicum nosse, singulas quasque partes ex humido, frigido, sicco, calidoque mixtis procreari, verum etiam speciatim ipsas inspicere, quod ossium sit temperamentum, quale carnium, nervorum, venarum, et cujusque aliarum simplicium, similiter vero et organicarum, quae cujusque partis sit compositio, veluti manus, cruris, jecoris, thoracis, pulmonis, cordis, cerebri. Eadem ratione neque satis est simpliciter genera et differentias morborum cognoscere, sed etiam quomodo hi singulis partibus accidant. Id enim si fecerimus, scientiam sortiemur et sani et aegroti corporis non solum speciatim, sed et tota substantia; quae utrisque tum specie, tum materiam eam suscipiente constituitur. Reliquum vero est percensere, quomodo quis morbos curet, et sanitatem tueatur, quae in duobus operibus plenissime tractamus, nempe medendi methodo, et de sanitate tuenda. At hic eorum meminisse sufficit, quatenus methodum praemonstrare possint.

Cap. XI. Itaque medendi methodus ex sanorum aegrotorumque corporum affectu incipit. Quum enim summe sanum, sive similare, sive organicum fuerit, commoderatum omnino sit, incommoderatum vero, quod aegrotat; inspicienda est ipsius incommoderatio, quaenam haec sit; necessarium enim est dari alteram huic contrariam incommoderationem: in similarium quidem et simplicium partium affectibus qualitatem; in organicis vero, si in magnitudine fuerit incommoderatio morbi, aliam contrariam magnitudinem, si in conformatione, alteram contrariam conformationem; ita si in situ, vel numero. Proinde in omnibus ex intemperie ad commoderationem reditus a contraria incommoderatione futurus est. Nam quod praeter naturam affectum est, id dum ad naturam redit, veluti per viam quandam, eandemque, sed e contrario tendentem, incedere oportet. Si vero ex diverso incessurum sit, per contraria praesenti affectui divertetur. Atque is scopus communissimus generalissimusque universae curationis morborum fuerit, id contrarium, ut quibusdemquibusdam in locis ab Hippocrate traditum est: Contraria contrariorum sunt remedia. Particularibus autem particularia sunt contraria, calidum quidem frigido morbo, calido vero frigidum; similiter autem sicco quidem humidum, humido denique siccum. Sic quidem in similaribus res se habet. In organicis autem uniuscujusque praedictorum quatuor generum morbosae incommoderationi contrarium inducere oportet, donec ad commoderationem et naturalem statum pervenerimus; velut si caro major, quam natura exigat, ulceri cuipiam excreverit, non id offerre congruit, quod carnem procreet, neque quod nutriat, sed quod eam exedat, auferat, erodat atque corrumpat; quemadmodum, si in parte aliqua cavum ulcus acciderit, huic sarcoticum adhibendum est; utriusque vero eatenus usus erit, ut tunc primum cesses, quum ad commoderationem prius venerit, quam ad contrarium excedat. Etenim nisi excrescentem carnem exedendo in commoderato statu constitueris, cavam partem efficies. Item, nisi cavum reficiendo commoderate constitueris ac sedaveris, excrescentem efficies. In hoc sane morborum genere, quo partes ad majorem minoremque magnitudinem decedunt, per contraria, ut dictum est, emendatio molienda est. At in altero genere, quo partes a naturali conformatione deturbantur, quoniam complures sunt particulares differentiae, suum cujusque contrarium invenire decet. Exempli gratia, si pars aliqua se ipsa gibbosior evadit, in contrarium statum reducenda est, premendo et impellendo: quae vero intro compressa est ac veluti resima, in exteriorem partem reducere, ut nasum, expedit. Quod si pro asperis laevia facta sunt, exasperare, quemadmodum et quae aspera laevigare convenit. Ita vero et quae cavitates, vel meatus, vel omnino foramina aut majora, aut minora, aut magis vacua quam oporteat, aut pleniora, aut a crassis lentisque humoribus obstructa habent, et haec ad contrarium, quousque ad commoderationem veniant, ducere oportet; quinetiam quae in situ a naturali statu digressae sunt, eas ad pristinam naturam in contrarium impellendo reducere. Quae quidem pars in anteriorem regionem progressa est, retrorsum, quae vero in posteriorem deflexit, ea ad anteriora retrahetur; ac in reliquis duabus oppositionibus simili modo, quae sursum, deorsum, quae hinc, illuc. Quod si, naturali numero partium vitiato, totum organum in morbum incidat, scire sane et hic oportet, aliud numeri excessum quantitatis, aliud esse defectum, ut in magnitudinis mutatione prius dictum est; curationem vero, ut illic, in ablatione adjectioneque consistere. Sed eo differunt, quod in hoc morbi genere partes quidem integras, in illo vero partium portiones auferre vel adjicere conveniat.