Cap. I. Medicina est scientia salubrium, et insalubrium, et neutrorum. Nihil vero differt, si quis loco insalubrium aegrorum dixerit. Nomen quidem scientiae communiter et non proprie accipere oportet. Salubre autem, et insalubre, et neutrum, unumquodque tripliciter dicitur: primo quidem ut corpus, secundo autem ut causa, tertio vero ut signum. Etenim corpus, quod sanitatem continet; et causam, quae ipsam efficit et conservat; et signum, quod indicat; haec omnia salubria Graeci vocitant. Eodem modo et susceptiva morborum corpora, et morbos efficientes conservantesque causas, et signa indicantia, insalubria vocant. Atque eadem ratione corpora neutra, causias signaque dixerunt. At prima quidem ratione scientia est causarum salubrium medicina; jam vero propter eas et aliarum; secunda vero insalubrium; tertia denique neutrarum. Ac sane et post has corporum, prima quidem et hic salubrium, secunda insalubrium, tertia neutrorum. Atque de signis eadem ratione dicendum. In artis autem actionibus prius quidem est corporum dignotio, ex signis videlicet; postea vero causarum, quae in ipsis sunt, inventio. Sed quoniam et effectivum, et indicativum, et susceptivum, dupliciter unumquodque dicitur; hoc quidem simpliciter; hoc vero ut nunc; nosse oportet, medicinam esse utrorumque scientiam. Sed et ipsum simpliciter duobus dicitur modis; et quod semper; et quod ut multum; et utrorumque medicina est scientia. Neutra vero, et causa, et corpus, et signum, et quod simpliciter dicitur, et quod ut nunc, tripliciter unumquodque enunciatur; hoc quidem, quia neutrius contrariorum est particeps; hoc vero, quia utriusque; hoc vero, quia aliquando hujus, aliquando illius. Horum autem ipsorum secundum rursus duobus dicitur modis; aliquando quidem, quia utriusque contrariorum ex aequo est particeps, aliquando vero, quia plus alterius. Est vero et in tota definitione dictionis ambiguitas quaedam, quam et ipsam diluere oportet. Quum enim dicitur, medicinam esse scientiam et salubrium, et insalubrium, et neutrorum, significatur et quod omnium particularium, significatur et quod qualium, significatur et quod quorundam. Sed quod omnium quidem indefinitum est atque impossibile; quod autem quorundam, imperfectum atque ab arte alienum; quod vero qualium, artificiosum pariter atque sufficiens ad omnia artis particularia, quod etiam dicimus in medicinae definitione comprehendi. Primum igitur a corporibus auspicabimur, qualianam sint, tum salubria, tum insalubria, tum neutra, et postea de signis et causis disseremus.

Cap. II. Salubre simpliciter corpus est, quod ab ipso quidem ortu simplicibus ac primis partibus probe temperatum est; in organis vero, quae ex illis componuntur, est commoderatum. Salubre autem nunc est corpus, quod in praesenti est sanum; est vero hoc, quo tempore sanum existit, et probe temperatum et commoderatum, non optima ac summa et temperie et symmetria, sed sibi propria. Ipsius vero salubris simpliciter corporis perpetuo quidem est id, quod et temperatissimum, et commoderatissimum est; ut multum autem, quod ab optima constitutione non admodum discedit. Insalubre vero simpliciter est corpus, quod ab ortu vel similaribus partibus intemperatum, vel organicis incommoderatum, vel utrumque est. Insalubre vero nunc est corpus, quod eo tempore, quo tale dicitur, aegrotat. Perspicuum autem est, et id, quo tempore aegrum esse dicitur, aut similaribus partibus intemperatum, aut organicis incommoderatum, aut utrumque esse. Atque semper insalubre est, quod ab ipso ortu aut simplicibus primisque partibus vel omnibus, vel quibusdam, vel principibus, intemperatissimum est, aut organicis incommoderatissimum existit, iisque similiter, vel omnibus, vel quibusdam, vel maxime praecipuis. Ut multum vero insalubre est corpus, quod ab hujus quidem vitio recedit, nondum tamen in medio constitutum est. Quoniam vero et neutrum corpus tripliciter dicebatur; primum quidem, quod neutrius extremarum affectionum, secundum, quod utriusque, tertium, quod nunc hujus, nunc illius est particeps: juxta primum significatum neutrum erit corpus, quod exquisite medium est saluberrimi et insaluberrimi corporis; et hujus hoc quidem simpliciter tale, quod ab ipso ortu ita constitutum est; hoc vero ut nunc, quod in praesenti saluberrimi atque insaluberrimi medium existit; ipsius autem simpliciter neutrum, quod perpetuo quidem tale est, id in omnibus aetatibus tale perdurat; quod vero ut multum, id nonnullas recipit mutationes. Juxta vero secundum significatum neutrum erit corpus, quod ab ortu contrariarum simul affectionum est particeps, aut in una parte, aut in duabus differentibus, in una quidem, si in altera agentium qualitatum oppositione, vel utraque, etiam probe temperatum sit; sed in conformatione, vel magnitudine, vel numero partium, vel situ oblaesum; aut contra in his quidem recte se habeat, vel omnibus, vel quibusdam, peccet autem in temperamento. In differentibus vero partibus, et per omnes oppositiones quodammodo potest contrariorum simul esse particeps. Ac semper quidem tale, quod per omnes aetates simile permanet. Ut multum vero, quod in aliquo permutatur. Ita vero et nunc neutrum erit corpus, juxta secundum significatum, vel quia in parte una haec quidem ipsi salubria existunt, illa vero insalubria, vel in differentibus ita afficitur partibus. Secundum vero tertium significatum neutrum erit corpus, quod aliquando quidem salubre, aliquando vero insalubre per vices existit, ut nonnullis accidit, qui in pueritia salubres vigent, ut juventute insalubres redduntur, aut contra. In uno autem tempore, quod ita est neutrum, exquisite quidem consistere nequit, ampliori vero potest. Novimus autem, quod nunc dupliciter dicitur. Salubre igitur, et insalubre, et neutrum corpus quot modis dicatur, et quale unumquodque sit, abunde explicatum est.

Cap. III. De signis vero deinceps dicendum; sunt autem et ex his salubria quidem diagnostica, quaecunque praesentem indicant sanitatem, prognostica, quae futuram praenunciant, et ananmestica, quae praeteritam memoriae subjiciunt. Insalubria vero, quae et morbum praesentem indicant, et futurum praenunciant, atque praeteritum memoriae subjiciunt. Eadem ratione et neutra alia neutram affectionem deprehendunt, praenunciant et memoriae subjiciunt, atque haec nihil omnino de affectionibus manifestant, vel nihilo magis salubrem, quam insalubrem affectionem divulgant; et quae partim quidem salubrem, partim vero insalubrem indicant affectionem, et quae aliquando quidem salubrem, aliquando vero insalubrem, et haec quoque secundum tria tempora, veluti salubria et insalubria. Vocantur autem nonnunquam a veterioribus medicis haec omnia signa prognostica, tametsi praesentia vel praeterita significant. Usus vero non parvus est ex praenunciantibus atque indicantibus, minor autem ex memorantibus.

Cap. IV. Quum igitur sint salubria corpora, haec quidem simpliciter, haec vero ut nunc, quae et perpetuo bene valentia dicuntur; salubrium simpliciter corporum duplicem diximus esse differentiam; quod nonnulla quidem perpetuo, nonnulla vero ut multum sint talia. Perpetuo quidem, quae optimam constitutionem sortita sunt; ut multum vero, quae non magnopere ab illa recedunt. Horum autem dignotiones sumendae sunt ab iis, quae secundum substantiae rationem ipsis insunt, et ab iis, quae ex necessitate consequuntur, tum actionibus, tum symptomatis, quae sane et accidentia proprie vocamus. A substantia quidem ipsa eorum, quae optimae sunt constitutionis, commoderatio similarium quidem partium in caliditate, frigiditate, humiditate et siccitate, organicarum vero in quantitate ac numero eorum, ex quibus componuntur, ac praeterea conformatione, et situ partium singularum totiusque organi. Ab his vero, quae ex necessitate consequuntur in similaribus partibus, ut quatenus ad tactum spectat, commoderatio mollitiei ac duritiei, quatenus autem ad visum, coloris probitas, et laevitatis atque asperitatis mediocritas. In rationibus vero perfectio, quam et ipsarum integritatem appellamus. Ab his vero, quae organicas partes comitantur, in organorum universi corporis et symmetria et pulchritudine, ac praeterea in earum, quae ipsis sunt, actionum integritate. Optimae igitur constitutionis corporum signa indicantia sunt haec. Eorum autem, quae ab ipsa recedunt, sed adhuc salubria existunt, nonnulla quidem in similarium partium temperie vitium aliquod leve subeunt, nonnulla vero in organorum commoderatione, et id quoque perexiguum, atque vel omnium, vel quorundam, vel utrorumque. Vitiorum vero genera eadem sunt ac quae integritatem perficiunt, temperies quidem in similaribus, numerus autem et conformatio et magnitudo et situs in organicis; utrisque vero partibus communis unitas, quam et ipsorum continuitatem appellamus. In his autem ipsis generibus sunt corporum insalubrium vitia secundum utrumque insalubris significatum. Terminus autem, qui utrumque distinguit, est actionum laesio sensilis ac manifesta. Quae vero ab optima corporum constitutione paulum dimoventur, re vera quidem et ipsa in aliquo laesa sunt, non tamen id sensu deprehenditur. Haec autem distinguuntur, quod validius aut imbecillius actiones obeant, morbificisque causis reluctentur. At simpliciter insalubria corpora distinguuntur, quod facile a causis insalubribus superentur, quodque multum ab actionum integritate deficiant. In medio autem amborum constituuntur neutra, tum quae simplicitate appellantur, tum quae cum latitudine quadam. Ac dividitur totius sanitatis latitudo in tres partes, multam et ipsas latitudinem habentes, quarum prima quidem erit salubrium corporum, secunda neutrorum, tertia insalubrium, quibus succedunt deinceps, quae jam aegrotant corpora, manifestis sensui actionum laesionibus distincta. Quae igitur doloribus afficiuntur, et quorum motus sunt depravati, aut omnino perditi, manifestas habent notas. Quae vero imbecilles edunt actiones, in magnis quidem decessibus facile discernuntur, in minoribus vero ambigua sunt, atque idcirco in eo genere noxae consistit affectio neutrius contrariorum particeps, quam et ipsam neutram diximus appellari; quum haec omnia sensu judicentur, non ipsa rerum natura, periculum enim esset, ne in dogma ἀειπαθείας, id est perpetui affectus, traheremur. Haec igitur sunt sanorum corporum signa, sed quae aut insalubria, aut salubria, aut neutra existunt quantitate distantiae differunt, constitutis a nobis extremis terminis inter se contrariis, optima constitutione corporis, et nuper facto morbo, ac deinceps considerantibus, utri eorum viciniora sint ea, quae ad examen corpora veniunt. Quod enim propius est optimae constitutioni, salubre; quod vero ab hac longius recedit, atque ad id, quod jam aegrotat, propius accedit, insalubre. Quod autem inter utrumque situm est, atque aequaliter ab utroque distare videtur, neutrum est.

Cap. V. Optimae igitur constitutionis corporis notas explicavimus. Eorum vero, quae ab ipsa deficiunt, totidem sunt numero genera, quae in magis et minus secari possunt. His autem in tres partes divisis, insalubris simpliciter corporis signa trademus, ex his enim et reliquae duae latitudines innotescent. Generatim igitur prius in opere de optima constitutione dictum est; speciatim autem nunc dicetur, ubi prius partes diviserimus. Sunt vero earum quatuor universae differentiae, nam nonnullae earum principia quaedam existunt; quaedam vero ab ipsis ortae sunt; quaedam nec aliarum gubernationi praesunt, neque ab aliis gubernantur, quae cognatas habent facultates, quibus reguntur; quaedam vero insitas simul et influentes habent. Principia igitur sunt cerebrum, cor, hepar et testes. Ab his vero ortum habent, ipsisque ministrant, nervi quidem et spinalis medulla cerebro, cordi vero arteriae, hepati venae, ipsa vero seminaria vasa testiculis. Quae autem per se gubernantur, cartilago, os, ligamentum, membrana, glandulae, adeps, caro simplex. Caeterae vero omnes partes, communem istis habentes ex se dispensationem, arteriis, nervis et venis indigent. Capillorum autem atque unguium gubernatio nulla est, sed sola generatio. Hae igitur sunt partium differentiae.

Cap. VI. Signa autem nos temperamenti cujusque, sumpto a cerebro initio, deinceps dicemus. Sunt vero quinque universa genera signorum, quae ipsius naturam ostendunt, unum quidem totius capitis constitutio; secundum vero, sensilium actionum integritas et vitium; tertium, effectivarum; quartum, principum, et quintum, naturalium. Aliud vero genus praeter haec omnia est quae ab extrinsecus ipsi occursantibus advenit alteratio. Equidem universi capitis affectio ex ejus magnitudine, figura atque capillis sumitur. Parvum igitur caput vitiosae constitutionis cerebri proprium est indicium. Magnum vero non necessario probae constitutionis indicium; sed siquidem ob insitae facultatis robur eveniat, quae multam atque optimam materiam formaverit, bonum signum, at si ob materiae solius multitudinem, haudquaquam bonum. Distinguenda igitur haec sunt, tum figura, tum his, quae ab eo ortum habent. Figura quidem, si concinnum sit, semper enim hoc bonum est signum. His autem, quae ab eo ortum habent, si valida sit cervix, et aliis ossibus optime constet, atque si universum nervosum genus ipsi vegetum robustumque sit. Propria autem capitis figura est, veluti si excogitares globum integrum cereum, leviter utrinque depressum. In hoc enim necesse est posteriores anterioresque partes magis gibbas fieri, quam globo conveniat, utrasque vero laterales magis rectas. Quod si occipitis eminentia alicui minuatur, simul intuere nervos atque cervicem cum aliis ossibus. Nam, si secundum naturam habeant, materiae defectu, non facultatis imbecillitate hoc contigit; illis vero prave affectis, principium est debile. Plurimum autem occipitis defectum commemoratorum comitatur imbecillitas; rarissimeque aliter evenire consuevit. Caput etiam in occipitio magis acuminatum animadverte, iisdem adhibitis distinguendi rationibus, quibus in toto ipso capite grandiori facto utebamur. At saepenumero et hic bonum signum est cum figura concinna cerebelli, quod nonnulli medici posterius cerebrum appellant, ut re vera et posterius est, et futura lambdoide circumscribitur. Est vero haec pars spinalis medullae principium, ac proinde nervorum omnium, qui in toto animali sunt activi. Ipsa autem pars posterior per se paucos admodum sentientes obtinet nervos, permultos vero activos, quemadmodum et altera, et anterior, sentientes quidem plurimos, paucos admodum activos. Quare et probe constituta utraque pars robustas habebunt suas propagines. Eaedem quoque distinctiones adhibendae sunt in partibus capitis anterioribus ad frontem spectantibus, quae etiam in posterioribus ad ipsius et parvitatem et magnitudinem inspicientes, atque itidem figuram et sensus ibi collocatos, visum, gustum et odoratum. Mutuas namque de se notas tradunt, seque invicem testantur, et quae a principio oriuntur, principii integritatem et vitium; et principium ea, quae ab ipso nascuntur. At enim principum actionum virtus ac vitium sunt principii solius ipsius per se indicia. Voco autem actiones principes, quae a solo principio procedunt: solertia quidem subtilis substantiae cerebri signum est; tarditas vero intellectus crassae; discendi vero facilitas formas facile suscipientis; memoria autem stabilis. Sic et discendi difficultas formas non facile suscipientis, et oblivio fluidae; mobilitas quoque in opinionibus calidae, stabilitas autem frigidae. Adhuc autem duo indiciorum genera mihi videor praetermisisse, de quibus sum ab initio me dicturum pollicitus: unum quidem ad actiones attinet naturales; alterum vero ad ea, quae extrinsecus occursant. Erit autem de utrisque sermo communis. Si cerebrum quidem in quatuor primis qualitatibus probe temperatum sit, omnia quae diximus habebit moderata; et excrementa, quae vel per palatum, vel aures, vel nares, vel oculos expurgantur, haec quoque modice habebit, atque ab iis, quae extrinsecus occursant, minime laedetur, quae vel calefaciunt, vel refrigerant, vel exiccantexsiccant, vel humectant. Talibus capilli capitis, quum adhuc sunt infantes, subrusi, quum vero pueri, subflavi, quum autem adoleverint, flavi fiunt, mediique quodammodo sunt inter eos, qui absolute sunt crispi, et simplices; non tamen facile calvescunt. Quae vero dicta ac posterius dicenda indicia sunt, accipere oportet ut in temperatis habitationibus. Quae autem ad capillos attinent, non ad locorum tantum, sed ad humorum quoque temperamentum, quod cerebri temperamento proportione respondeat, sunt referenda. Si vero commoderato calidius sit, in altera vero oppositione probe temperatum, si quidem praeter modum calidius fuerit, omnia, quae dicentur, validiora erunt indicia; sed si parva sit exuperantia, imbecilla. Communis autem haec ratio statuatur in omnibus partibus, quarum in temperamentis universis judicia sumus tradituri.

Cap. VII. Deinceps igitur caloris cerebri signa, praeter ea quae prius enarrata sunt, sequuntur; quae circa caput existunt, omnia rubicundiora, et calidiora sunt, et quae in oculis sunt venae, magis sensui patent; capilli editis in lucem celeriter in capite nascuntur; multo quidem calidioribus, probo temperamento, nigri et robusti et crispi fiunt; non multo autem, subflavi quidem primum fiunt, deinde nigricant, ac progredientibus aetatibus calvescunt, eoque magis, quo sunt calidiores. Excrementa vero palati, narium, oculorum et aurium pauca et concocta ipsis sunt, quum integram habuerint sanitatem. At si aliquando eis caput repleatur; continuo enim, ac tum praesertim, quum nullam victus servaverint rationem, tale quid eis accidit; plura quidem in ipsis excrementa, sed non incocta generantur; impletur autem atque gravatur eorum caput a calefacientibus cibis et potibus, odoribus, atque hisce omnibus, quae extrinsecus occursant, inter quae est qui nobis circumfunditur aër. Sed praeterea magis, si non solum natura calida, sed etiam humida corpora extiterint. Brevibus autem somnis hujusmodi temperamenta contenta sunt, iisdemque minime profundis. Frigidioris vero, quam oporteat, cerebri indicia sunt uberiora in propriis emissariis excrementa, et capilli recti, et rufi, et stabiles, et qui longo post ortum tempore nascuntur, tenues, atque ab initio male nutriti; et facile a causis frigidis laeduntur, atque hoc ipso laesionis tempore catarrhis et gravedinibus capiuntur, neque vero tangentibus calida, neque intuentibus rubicunda, quae circa caput sunt, apparent; et oculorum venae visum effugiunt; et somnolentiores quodammodo sunt. Siccioris autem cerebri indicia: meatus excrementis vacant, et sensuum conspicitur integritas; sunt autem vigiles, capilli robustissimi, et qui celerrime statim ab ortu nascuntur, crispi autem potius sunt, quam recti, citoque calvescunt. Humidioris vero cerebri indicia capilli plani, neque prorsus calvescunt. Sensus hebetes sunt, et excrementorum multitudo, somni multi atque profundi. Atque hae quidem simplices sunt intemperies.

Cap. VIII. Ex copulatis vero prima quidem calida et sicca est: qua praediti excrementis carent, sensusque acres habent, et vigilantissimi sunt: praepropere calvescunt, ipsisque capilli et celerrime nascuntur et uberrime aluntur, magni quidem ac crispi, caput autem tangentibus calidum apparet et rubrum ad vigoris usque aetatem. Si vero cum calore conjuncta sit humiditas, siquidem utraque a mediocritate leviter declinet, coloris bonitas adest et calor, oculorumque venae magnae, et excrementa copiosiora, mediocriter cocta, capilli recti et subflavi, nec facile calvescunt. Calidis autem ejusmodi caput impletur ac gravatur. Quod si humidius sit, multo majore excrementorum proventu scatet. Si vero plurimum calor et humiditas excesserint, morbosum erit ac excrementosum, prompteque ab humidis et calidis offendetur. His autem auster perpetuo adversatur, aquilones vero saluberrimi sunt. Neque vero longas vigilias ferre possunt. Ad somnum autem conversi, una cum sopore vigilant. Somnia visis plena habent, et visum caliginosum sensusque hebetes. Quod si longe justo temperamento calidius cerebrum sit, paulo vero humidius, manent calidi temperamenti signa, cum quibus obscurae humoris notae conjunguntur, quemadmodum, si multo quidem humidius sit cerebrum, minus vero calidum, perspicua firmaque erunt humoris indicia, caloris vero infirma. Haec autem compositarum omnium intemperaturarum communis est ratio. Frigida autem et sicca cerebri temperamenta, quantum ex se est, caput frigidum reddunt ac decolorant. Semper enim memoria tenendum est, quod initio explicavimus, considerandumque, quantum ex humorum temperie immutetur. Initio autem in ejusmodi temperamentis oculi venis carent, prompteque a causis frigidis laeduntur, ideoque in incerta instabilique valetudine degunt. Aliquando quidem capita levissima habent, emissariaque excrementis vacua, aliquando vero destillatione et gravedine levi occasione prompte corripiuntur. In juventute quidem sensus ejus acres sunt, omnique vitio carent, procedente vero tempore celeriter marcescunt. Et, ut semel dicam, omnes praeproperam senectutem in capite ostendunt: quocirca cito canescunt. Capilli autem aegre nascuntur, maleque nutriuntur in lucem editis, atque rufi sunt. Nec vero tempore, si frigus siccitatem magis exuperet, calvescunt. Contra si humiditatem siccitas plurimum, frigiditas vero caliditatem paululum superet, calvescunt. Humida vero et frigida cerebri temperamenta soporosos ac somniculosos efficiunt, ac sensus depravant, caput excrementis implent, frigorisque injuriis obnoxium reddunt, facileque replent ac destillationibus gravedinibusque opportunum efficiunt. Neque vero, qui sic temperati sunt, calvescunt. Haec igitur sunt cerebri temperamentorum indicia, quibus ad singula sentiendi instrumenta progrediendo notas deprehendes.

Cap. IX. Sed de oculis solum disputare satis fuerit. Qui enim calidi tangentibus manifeste sentiuntur facileque ac crebro moventur et venas amplas habent, calidi omnes sunt. Frigidi vero his contrarii sunt. Et humidi quidem molles sunt, humoreque referti: sicci vero squalentes et duri, facileque a similibus suo temperamento causis laeduntur, juvantur vero a moderato contrariorum usu. Verum id in omni partis cujusque temperamento cognoscendo commune esto. Oculorum magnitudo concinna una cum actionum integritate temperatae materiae copiam, ex qua conditi sunt, ostendit: quae, si haec desint, multam quidem materiam, sed male temperatam significat. Oculorum vero parvitas et concinnitas una cum actionum integritate paucam quidem, sed temperatam ostendit materiam, ex qua sunt conformati. Actionum vero vitium cum inconcinnitate quadam paucam simul et pravam materiam ipsorum significat. Quae autem ad colorem attinent, ad hunc modum explicanda sunt. Oculi puro ac non multo humore collucentes splendoris magnitudine caesii redduntur: nigri vero contra: horum autem medii medias causas obtinent. Caesius igitur oculus fit aut propter magnitudinem, aut splendorem crystallini humoris, aut prominentem ejus situm, aut tenuis aquosi humoris, qui ante pupillam positus est, exiguitatem et puritatem. Maxime autem caesius fit omnibus his una concurrentibus. Quod si horum quaedam adsint, quaedam vero desint, magis et minus caesius fiet. Niger vero oculus fieri solet, cum crystallinus humor, paucus, vel in profundo positus, vel exquisite splendidus ac lucidus non est: aut tenuis humor vel multus vel impurus est: aut cum aliqua horum adsunt, aut omnia. In his autem majoris et minoris ratio invenitur, ut ante declaratum est. Tenuis itaque humor aquosior et copiosior oculum humidiorem esse arguit, quemadmodum crassior et parcior sicciorem. Crystallinus vero, si quidem durior sit, sicciorem; si vero mollior, humidiorem. Ad eundem modum, si tenuem plus justo superet, aridiorem, sin superetur, contrarium efficit.

Cap. X. De cordis autem temperamentis deinceps dicemus, si prius memoraverimus, nos, cum unamquamque partem seipsa calidiorem esse, aut frigidiorem, aut sicciorem, aut humidiorem dicemus, non ad aliquam aliam, sed ad se ipsam referre. Nam quocunque modo natura frigidius cor sit, temperamenti longe calidioris est, quam cerebrum calidissimum. Calidioris igitur cordis, quatenus ad suam mediocritatem refertur, signa quaedam inseparabilia ac propria sunt, respirationis et pulsus magnitudo, celeritas et frequentia; audacia, et ad actiones obeundas impigritas. Quod si plurimum calor exuperet, praeceps acerbaque iracundia et furiosa temeritas. Est autem his thorax hispidus, maximeque pectus et vicinae hypochondriis partes. Magna autem ex parte corpus universum calidum reddit calida cordis intemperies, nisi jecur vehementer obsistat. Paulo post autem totius corporis signa recensebimus. Quinetiam thoracis latitudo calens est nota, nisi hic etiam vehementer cerebrum obstiterit; quoniam ut plurimum spinae medullae magnitudo illi proportione respondet. Tanta quidem vertebrarum, quanta spinae medullae, magnitudo est; proindeque et totius spinae. Cum ea autem parte, quae dorso adhaeret, thorax conjungitur, quemadmodum navis cum carina; quocirca dorsum longitudine necessario aequabit, latitudinem vero vertebrarum ratione, quum ad crassitudinis earum proportionem conditus sit, habebit. Quum vero cordis calor exuperans ex primo ortu flatu distendat ac dilatet, ipsius calori proportione respondebit. Quare si exiguum caput sit, thorax vero latus, maximum caloris cordis est argumentum. Si vero id magnum sit, thorax vero parvus, cordis frigidioris maxime propria nota est. Quod si capiti proportione thorax respondeat, aliis notis cordis temperamentum explicandum est, nullo ex thoracis magnitudine sumpto indicio. In frigidiore vero corde pulsus sunt mediocribus minores, non tamen necessario tardiores, aut rariores. Respiratio vero, si quidem thorax tanto minor sit, quanto cordis frigus vehementius, pulsibus proportione respondebit: sin major, quam pro cordis frigoris vehementia, non solum minor, sed et tardior et rarior erit. Tales natura timidi sunt, diffidentes, torpentes et cunctatores, et glabrum pectus habent. De exiguitate autem ejus disserere, ut ante dictum est, oportet, quemadmodum et de corporis universi calore. Siccius autem cor duriores pulsus efficit, et iram non praecipitem quidem, sed feram ac implacabilem, universumque corpus ut plurimum aridius, nisi jecur obstiterit. Humidioris vero cordis signa, pulsus molles, mores ad iram proclives, sed quae facile pacari possit, universumque corpus humidius, nisi jecur repugnet.

Cap. XI. In conjugatis vero primis cordis qualitatibus intemperaturae ad hunc modum habent. Calidi et sicci cordis pulsus duri sunt, magni, celeres ac frequentes, et respirationes magnae, celeres ac frequentes; multoque magis celeritas ac frequentia major fit, si thorax ad cordis proportionem auctus non sit. His autem maxime omnium pectus ac hypochondria hirsuta sunt. Ad actiones vero prompti sunt, animosi, celeres, truculenti, immansueti, improbi, impudentes, tyrannicisque moribus praediti. Etenim concitati animi sunt ac vix placabiles. De corporis autem universi temperamento praeterea et de thoracis latitudine ad eorum, quae ante declarata sunt, proportionem disserere oportet. Si vero humiditas una cum calore vincat, minus hirsuti sunt, quam hi, de quibus ante meminimus, non minus vero ad res agendas prompti. Nec vero feroci sunt animo, sed tantum ad iram proni. Pulsus autem molles sunt, magni, celeres ac crebri. Et respiratio, si quidem thorax cum corde proportionem habeat, eandem, quae pulsibus inest, formam servabit. Quod si minor is sit, tanto celerior ac frequentior, quam ante commemoratae, respiratio erit, quanto thorax minor extiterit. Si vero temperamentum a mediocritate multum deflectat, praesertimque ad humiditatem, praeter ea, quae supra retulimus, morbos ex humorum corruptione ac putredine procreabit. Et expiratio inspiratione major et celerior est, in pulsibusque celeris contractio. Humidioris vero et frigidioris cordis temperamenti pulsus molles sunt. Quatenus autem ad mores attinet, diffidentes, timidi segnesque sunt. Hi sunt pectore glabro. Et quemadmodum prompte non irascuntur, sic nec pertinacis sunt irae. Quae vero ad thoracem et universum corpus attinent, ea non aliter explicare oportet, quam quae prius exposita sunt. Frigidius autem ac aridius cor pulsus duros et parvos efficit; respirationem vero (si quidem thoracis exiguitas cum cordis frigore proportionem habeat) pulsibus respondentem; sin is latior sit, raram et tardam. Hi omnium minime iracundi sunt: coacti tamen aliqua occasione irasci, iram retinent. Glabro autem ac debili omnium maxime sunt pectore. De thoracis autem parvitate et totius corporis frigore eodem modo disserendum est, ubi unum commune in omnibus, quae dicta sunt, memoraverimus, nempe nos de moribus tam in hoc quam in alio opere ad temperamenti cognitionem proditis, non de bonis pravisque ex philosophia comparatis, sed unicuique congenitis verba fecisse.

Cap. XII. Jecoris calidioris notae: venarum latitudo; flava bilis uberior, et in aetatis vigore atra. Calidior ipsis sanguis est, ob idque corpus universum, nisi cor repugnet. Hirsuta his hypochondria sunt, ac venter. Frigidioris autem, venarum angustia, uberior pituita, sanguis universique corporis habitus frigidior, nisi a corde calefiat. Glabra his hypochondria sunt, ac venter. Siccioris vero, sanguis crassior ac paucior, venae duriores, universus corporis habitus aridior. Humilioris autem, sanguis quidem uberior ac humidior: venae molliores, quemadmodum universum corpus, nisi cor repugnet. Calidioris vero simul et aridioris jecoris signa sunt: hypochondria hirsutissima, sanguis crassior et siccior, flava bilis plurima et in aetatis vigore atra; venae amplae ac duriores sunt, quemadmodum et universum corpus. Calor enim, qui ex corde prodit, frigus, quod ex jecore proficiscitur, vincere potest, quemadmodum frigus calorem. Siccitatem vero cor humidius in contrarium mutare non potest. In harum autem qualitatum medio jecoris humiditas consistit, utpote quae magis a cordis siccitate vincatur, quam siccitas ab humiditate, sed minus tamen quam calor, atque etiam longe minus quam frigus. Ipsa enim omnium jecoris qualitatum facillime superatur. Constat igitur, quod, in idem conspirantibus utriusque principii temperamentis, corpus totum pro illarum viribus omnino afficietur, cujus notas post explicabimus. Humidius autem simul et calidius jecur minus quam calidius et aridius hirsuta reddit hypochondria. Plurimum vero sanguinis gignit, magnasque venas efficit, et corporis habitum humidiorem ac calidiorem, nisi cor repugnet. Si vero utraque qualitas naturalem modum vehementer exuperet, morbo ex putredine humorumque vitio corpus prompte corripietur. Atque etiam magis, si aucta sit humiditas, non multum vero, calor: contra vero, si parum quidem aucta sit humiditas, plurimum vero calor, humorum vitio minime laborat. Humidius autem aes frigidius jecur glabra habet hypochondria, magisque pituitosum sanguinem gignit una cum venarum angustia. Universum corpus sibi simile reddit; nisi cor in contrarium mutet. Frigidius autem et aridius jecur paulum sanguinis gignit, angustasque venas efficit, et hypochondria glabra reddit, nisi et hic cor quoque vicerit.

Cap. XIII. Testium temperamentum calidum quidem in venerem pronum est, mares procreat, et foecundum est, pilisque genitalia et quae circum ea sunt partes celeriter replet. Humidum multam humidamque genituram parit; siccum vero paucam et mediocriter crassam procreat: crassissimam vero ac foecundissimam calidius ac siccius. Initioque statim animans celeriter ad venerem excitat. Caeterum talibus celerrime genitales circumque omnes partes sursum versus ad umbilicum usque, deorsum vero usque ad media femora pilis replentur. Ejusmodi temperatura ad venerem multum quidem concitatur, sed ea celerrime satiatur; quae si violenta sit, noxam adfert. Coëuntibus autem calore et humiditate, minus quidem hirsuti sunt, sed genitura magis abundant, tametsi quam caeteri veneris appetentiores non sunt, sed huic innocentius indulgent. Quod si ambo, nempe calor et humiditas, multum excesserint, non sine incommodo a venere abstinent. Si vero humidiores ac frigidiores natura testes sint, vicinas partes pilis nudas habent, tardeque venerem exercere incipiunt, nec ad eam ruunt. Aquosam autem et tenuem habent genituram et infoecundam et ex qua foeminae procreantur. Frigidior vero et siccior temperies reliqua alia habet ante declaratis similia; semen vero omnino crassum et paucum obtinet.

Cap. XIV. Quod autem totius corporis habitus cordi et jecori similis sit, prius diximus; ei vero similior est, quod unam quamlibet ex primis qualitatibus, quas agentes vocant, potentiorem habet. Totius autem corporis habitus de his maxime partibus dicitur, quae primae intuentibus objicientur; cujusmodi sunt musculi ossa omnia cingentes, ex simplici primaque carne et fibris, quas ipsa convestit, constantes. Nam propria musculorum substantia ex his duobus est composita. Quae autem ad eos vasa perveniunt, velut rivi quidam sunt, non quidem eorum substantiam constituentes, sed ea suggerentes, quibus ferventur. Horum igitur temperamenti signa in temperata regione intelligenda sunt. Cutem enim immutant intemperatae, per se formam imprimentes; et notas quasdam corrumpunt. Ad eundem autem modum, si quis in temperata regione aestivo tempore nudum se soli exposuerit, signa, quae ex colore, mollitie et duritie sumuntur, immutabit. Si vero, ut temperata regio est, ita moderatam victus rationem serves, nec sole te plurimum quotidie exuras, sed nec (ut nonnulli) ad instar virginum in umbraculis degas, temperamenti exquisitas notas praebebis. Tanquam igitur de his futura sit disputatio, huic adhibendus animus est. Commoderati temperamenti signa, quod ad totum animalis habitum attinet, sunt: color ex rubro candidoque mistusmixtusmixtus, capilli modice flavi et ut plurimum crispi, caro tum qualitate tum quantitate mediocris est. Ejusmodi enim corpus omnium exuperantiarum omnino est medium, ita ut ad ipsum relata corpora et intelligantur et dicantur. Siquidem crassum corpus cum ipso comparatum dicitur crassum, quemadmodum et tenue, si cum eodem conferas; corpulentum quoque et gracile, pingue, durum, et molle, hirsutum et glabrum. Nullum igitur horum mediocre est, sed quod ad omnis mediocritatis summum (qualis est Polycleti regula) pervenit, ita ut tangentibus neque molle neque durum, neque calidum neque frigidum, inspicientibus vero neque hirsutum neque glabrum, neque crassum neque gracile esse, neque aliquem alium excessum habere videatur.

Cap. XV. Quae autem justo calidiora sunt, non autem humidiora, aut aridiora, quatenus ad carnosum genus attinet, de hoc enim praesens est disputatio, tangentibus quidem tanto calidiora sentiuntur, quanto sunt temperamento calidiora, tantoque hispidiora, quanto sunt calidiora, minusque pinguia. Rubro autem sunt colore, ac nigro capillo. Frigidioris temperamenti signa: corpus glabrum est et pingue, idque tangentibus frigidum sentitur. Color vero tum ipsius tum ejus capilli rufior est; et si frigus multum excesserit, lividior; quem et plumbeum nonnulli medici vocare solent. Siccius temperamentum tanto gracilius temperato est et durius, quanto siccitas major; in reliquis vero simile. Humidius autem in caeteris temperato proximum est, sed carnosius ac mollius.

Cap. XVI. In copulatis vero primarum qualitatum intemperantiis composita est cognitionis forma. Calidior enim et siccior hispidior est, ac durior, et macilenta gracilisque, nigrum quoque capillum obtinet. Quod si calor multum excesserit, cutis etiam nigra erit. Calidior bumidiorque temperatura eo mollior ac carnosior est, quo utraque qualitas ab optima constitutione magis recedit. Plurimum vero inaucta prompte morbis ex putredine corripitur, quoniam facile vitiosis humoribus impletur. Si vero paulo humidior, multo vero calidior sit, paulo quidem et molliores et carnosiores quam temperata reddit. Sed nec paulo hispidiores sunt, nec tangentibus calidiores apparent. Pilum quoque nigrum gignit et vacuam pinguedinis carnem. Quod si paulo calidior sit, multo vero humidior, mollem ac multam carnem procreabit, coloremque ex rubro et albo mistummixtum; et tangentibus corpus paulo calidius sentietur. Atque ut semel dicam, in conjugatis temperamentis exuperantis qualitatis notae semper praepollent. Frigidior autem ac humidior temperatura si leviter utraque exuperet, glabra est, alba, mollis, crassa et pinguis. Sin auctior sit, pro qualitatum incrementi ratione reliqua habebunt, color vero una cum capillo rufus erit; si plurimum utraque increverit, lividus. Si vero inaequabilis qualitatum sit exuperatio, ejus, quae magis excesserit, notae seorsum praepollebunt. At si frigus et siccitas ex aequo auctae sint, natura durum, gracile, glabrum corpus erit: tangentibus vero frigidum sentietur. Pinguedo tamen, etsi graciles sunt, per carnem dispersa est; capilli autem et cutis color frigoris modo respondent. In declinante autem aetate, temperie calida et sicca in frigidam et siccam naturam transeunte, corporis habitus gracilis fit ac durus, utramque bilem gignit; proinde niger et hirsutus est. Si vero earum qualitatum altera plurimum, altera paululum a mediocritate discedat, superantis signa praepollebunt, alterius obscura erunt. In omnibus autem, tum quae diximus, tum quae dicturi sumus, communis nota est frigoris quidem et raritatis, si prompte a frigore pars afficiatur; caloris vero aut densitatis, si facile id perferat. At si ab exiccantibus laedatur, squalidaque ac sicca sentiatur et aegre moveatur, siccitatis, quemadmodum, si ab humidis gravetur, humiditatis est indicium. Videndum autem est, an idem omnes inter se musculi, an diversum habeant temperamentum; in omnibusque consideranda subjectorum ossium est magnitudo. Nonnunquam enim gracilior pars esse videtur, quatenus ad musculos attinet, quum gracilior non sit; sed propter ossium tenuitatem talis apparet. Ad eundem modum et crassior in quibusdam saepe esse videtur, non propter ossium magnitudinem, sed propter carnis molem, quae et aucta, et imminuta, et siccior humidiorque partem sicciorem aut humidiorem reddit; pauca quidem et dura sicciorem, multa vero et mollis humidiorem. Eodem modo et spatia intermedia partium similarium, humoris aut plus aut minus in se continentia, ejusque vel crassioris vel tenuioris partem humidiorem esse aut aridiorem arguunt: humidiorem quidem, ubi tenuior et uberior; sicciorem vero, ubi crassior simul et parcior humor est. Ipsae enim solidae corporis partes, quae vere solidae ac primae sunt, nullo modo humidiores fieri possunt, sed satis est, si celeriter eas exiccariexsiccari prohibeas. Intermedia vero ipsarum spatia hoc vel illo humore replere possumus, hic enim est proprium simplicium partium alimentum, quod ex appositione fit, non autem per vasa attrahitur. Communis vero haec ratio est omnium partium; de qua rursus, cum de salubribus ac insalubribus causis commentabimur, dicemus, nunc autem reliqua tractemus.

Cap. XVII. Ventris signa, natura quidem siccioris, si statim siticulosi fiant, paucusque potus his sufficiat, et largior laedat, fluctuationesque excitet, aut per summa, quod redundat, innatet, cibisque gaudent siccioribus. Humidioris vero, si et siticulosi non fiant, et sine molestia largiorem potum serant, cibisque gaudeant humidioribus. At si calidior natura venter sit, melius coquit quam appetit, longeque melius dura, natura ac coctu difficilia. Nam quae facile immutantur, corrumpit. Cibo vero ac potu calido gaudet, nec a frigidis noxam ullam accipit, si modice his utatur. Calidis enim cibis ac potionibus gaudet, neque a frigidis noxam ullam accipit, si modice ipsis utatur. Frigidior autem natura venter probe quidem appetit, sed male concoquit, cibos praesertim immutatu difficiles ac frigidos. In ipso enim facile acescunt; quocirca ructibus acidis ejusmodi venter est opportunus. Atque frigidis quidem gaudet, sed ab immoderato eorum usu facile ostenditur. Similiter autem et foris incidentium rerum frigidarum consortium diu ferre non potest, quemadmodum neque calidus calidorum. Ventris vero intemperies ex morbo contractae hoc ab ingenitis differunt, quod non similia, quemadmodum nativae, appetant. Conjugatae autem ventris intemperantiae ex simplicium compositione noscuntur. Diligenter autem quae diximus attendenda sunt, et ab his, quae dicemus, distinguenda, quando non solus venter sitim adfert et adimit, nec frigidi aut calidi potus appetentiam excitat, sed thoracis viscera, nempe cor et pulmo. At qui ob horum calorem siticulosi sunt, plus spiritus attrahunt et longe expirant, ardoremque in thorace sentiunt, non autem in hypochondriis, quemadmodum solent, qui ob ventriculum sitiunt. Nec protinus potu sitis extinguitur. Frigidus quoque potus, quam uberior calidus, eorum sitim melius sedat. Hos vero frigidi aëris inspiratio refrigerat, nihil eos juvans, quibus ventriculus sitim attulit. Ad eundem modum, qui contrario modo se habent, frigida inspiratione manifeste laeduntur.

Cap. XVIII. Atque hoc est maximum frigidi pulmonis argumentum. Quemadmodum autem frigida inspiratio hos manifeste laedit, frigorisque sensum invehit, ita calida est ipsis amica. Sed et pituitosa excrementa cum excreatu et tussi rejiciunt. Pulmonis autem siccitas excrementis et pituita vacat; et vocem canoram reddit; quemadmodum humor fuscam et raucam. Majorem vero acutioremque edere volentibus interveniunt excrementa. Sed nec ipsa vocis magnitudo a calore fit; quemadmodum nec exiguitas a frigore; verum illam asperae arteriae amplitudo, perflationisque vehementia; hanc vero contrariae causae efficiunt. Itaque neque perpetuo, neque primario, sed ex accidente solis ingenitis, non autem adventitiis temperamentis vocis tum magnitudo, tum exiguitas succedit. Quoniam autem instrumenta alia aliam temperamenti naturam sequuntur, instrumentorum vero vox: ingenitam intemperiem concludere ex voce licebit. Etenim vox lenis arteriae lenitatem arguit, quemadmodum asperitatem aspera. Itaque laevitas arteriae temperamenti mediocritatem sequitur, asperitas vero siccitatem. Asperitas enim ab inaequalitate corporis duri fit. Caeterum simplicium ejus partium siccitas duram efficit arteriam, aequalem vero humoris per has dispersi penuria. Eodem modo neque vox natura, acuta sine faucium angustia, neque gravis sine amplitudine fieri potest. Angustia quidem insitae frigiditatis est soboles, amplitudo vero caloris. Naturalibus autem vocum differentiis proportione respondent hae, quae ab aliquo fiunt affectu; eaedem et causarum, a quibus fiunt, natae existunt, de quibus abunde in libris de voce disputatum est. Reliquae vero animantis partes internae obscuras sui temperamenti notas habent. Elaborandum tamen est, ut ex his, quae juvare et laedere solent, et ex naturalium facultatum functionibus eas cognoscamus. In tertio autem libro de symptomatum causis diximus, facultatis cujusque virtutem ac vitium temperiem praeire. Hactenus igitur de temperamentorum notis.

Cap. XIX. Magnitudinis vero, vel conformationis, vel numeri, vel positurae vitia, quae quidem sensibus objecta sunt, facile cognosci possunt. Ex his vero, quae sensum latent, alia quidem difficile, alia vero nullo modo cognoscuntur. Siquidem capitis et cerebri magnitudo ac figura manifeste apparent, atque de his ante meminimus, quemadmodum et de thorace. Similiter autem nec difficile est opertas scapulas, humeros, brachia, cubitos, extremas manus, coxas, femora, tibias et pedes cognoscere, sive in conformatione, sive magnitudine, sive numero, sive partium quibus constant compositione vitium contractum sit. Horum enim cujusque actiones offensae manifestae sunt. Eorum vero, quae in corpore latent, non omnia dignosci possunt. Cujusdam enim ventrem vidi adeo exiguum, rotundum et prominentem, juxta hypochondrium collocatum, ut evidenter se sua circumscriptione tum videntibus tum tangentibus proderet. Similiter et cujuspiam vesicam adeo eminentem exiguamque deprehendi, ut, si tardius utinam reddidisset, circumscriptus tumor manifeste appareret. Quanquam autem nulla aliarum internarum partium manifestum mihi unquam de se praebuit indicium, danda tamen opera est, quam maxime fieri potest, ut earum virtutem et vitium, si non certa firmaque scientia, saltem artificiosa conjectura cognoscamus; veluti exempli gratia jecoris. Nonnullos enim novi, et quidem multos, qui graciles venas habebant, corpusque universum decoloratum, quorum, cum paulo plus cibi assumpsissent, praesertim flatulenti, crassi et glutinosi, alii velut pondus quoddam innixum ac suspensum in dextri hypochondrii profundo sentiebant, alii tensionis dolorem: hos igitur et jecur parvum et angustos meatus habere verisimile est. Alterum vidi toto habitu pituitosum, quotidie tamen pallidam bilem vomitione rejicientem. Itaque alvi excrementa inspicienda esse duxi; in quibus bilis minimum erat. Meatum igitur, qui bilem defert, non exiguam ejus humoris portionem ad pylorum, imam ventriculi partem, transmittere conjeci. Quod in quibusdam animantibus cernere licet. Ex his liquet, quod ad eorum, quae sensum latent, cognitionem plurimum conferat tum apparentium ex corporum dissectione cognitio, tum actionum usuumque inquisitio. Quisquis igitur noscendorum corporum, quae a naturali statu (ut modo dicebatur) recedunt, peritiam habere cupit, is in corporum incisionibus, functionumque ac usuum inquisitionibus sese exerceat oportet. De his autem omnibus seorsum in aliis operibus scripsimus, de quibus in fine totius hujus libri verba faciemus, ut, quod discere libuerit, studiosi, ex quonam opere praecipue decerpere oporteat, cognoscant. Sed de his hactenus.