Cap. II. Quaenam igitur est inventionis horum methodus? Nulla, ut quidem mea fert sententia, praeter eam, quae ab Hippocrate est instituta; nempe ut primum sit disquirendum, an elementum unum quippiam specie sit, vel plura potius, varia et sibi invicem dissimilia. Quod si non esse unum, sed multa variaque et dissimilia visum fuerit, quaerendum erit secundo loco, quot illa sint, et quae, et qualia, et quam tandem inter se habeant communionem. Quod igitur primum id elementum, ex quo tum nostrum, tum aliorum omnium corpora constant, nequaquam sit unum, ex his monstrat Hippocrates: et melius forsitan sit illius dictionem primum adscribere, ac ita mox illam exponere. Ego autem statuo, quod, si homo esset unum, neutiquam doleret; neque enim, si unum foret, esset ex quo doleret. Praestantissime pariter (mea quidem sententia) ac brevissime universae suae demonstrationis momentum exposuit, qua demonstrandum erat, fieri non posse, ut elementum sit specie et potestate unum. Jam enim satis patet, esse extremae cujusdam absurditatis, et hominis praeterea, qui nullam rerum evidentium rationem habeat, statuere, ens esse numero unum; ut tamen inveniri facile possint aliqui, qui affirment, omnia potestate ac specie esse unum, quemadmodum Epicurus et Democritus individua ea corpora, quae atomos appellant. In quo item ordine reponendi sunt illi, qui minima quaedam et incompacta et impartibilia introducunt elementa. Itaque adversus hos omnes Hippocrates, communi opposita ratione; demonstrat, elementum non esse unum, unum, inquam, tum forma, tum potestate: alioqui enim eorum ne meminisse quidem voluit, qui omnia etiam numero esse unum autumant, quod id videatur hominis esse omnino stupidi. Perpendamus ergo, rectene ille ratiocinatus sit, atque num merito illis contradicat, qui asserunt, elementa esse unum natura, ut illis deinde liceat id vel atomum appellare, vel minimum, vel ἄναρμσν, quasi incompactum dixerit, vel impartibile, vel quod tandem ipsis magis gratum fuerit. Quoniam, si illud, quod his omnibus sectis in universum commune est, everterimus, non erit amplius nobis opus particulatim eorum differentias persequi. Nempe subjicitur ab his omnibus, primum elementum usque adeo esse omni penitus qualitate vacuum, ut nullam vel albedinem innatam habeat, vel nigredinem, vel alium quempiam colorem; non dulcedinem, non amaritudinem; sed neque calorem, neque frigus; et tandem ut cujusvis alterius qualitatis sit omnino expers. Lege enim, dicebat Democritus, color est, lege amarum, lege dulce; vere autem atomus et vacuum est. Credidit enim ille, sensiles qualitates ex individuorum illorum corpusculorum conventu per solam ad nos, qui sentiamus, collationem gigni; ipsa vero natura nihil esse album aut nigrum, flavum aut rubrum, amarum aut dulce. Quippe hoc illi lege, ut ipse inquit, significabat, ex nostra nimirum existimatione, non ex ipsa rerum natura: ita etiam illi ἐτεῆ nomen ab ἐτεὸν deductum est, quod verum significat; ut universi sermonis illius is sensus sit. Arbitramur quidem nos homines, quippiam esse album, vel nigrum, vel dulce, vel amarum, et quaecunque alia hujusce generis sunt, sed revera omnia unum sunt et nihil. Nam et ille hoc loquitur modo, qui atomos unum appellat, vacuum autem nihil. Itaque atomi omnes, quae exigua quaedam corpuscula sunt, omni prorsus qualitate vacant. Vacuum vero spatium quoddam est, in quo ea omnia corpuscula sursum atque deorsum agitata perpetua motione, quandoque simul secundum aliquem modum complicantur, nonnunquam mutua inter sese collisione resiliunt; quo fit postea, ut ex hujusmodi eorum conventu et mutuae concretiones fiant, atque iterum secretiones; unde voluit ipse cum aliorum omnium, tum nostrum quoque ipsorum coagmentari corpora, atque eorum cum affectus, tum sensus. Statuunt autem prima haec corpora impatibilia esse. Sed nonnulli deinde ex ipsis, ut Epicurei, ea prae duritie infringi non posse autumant; alli, qui magis Leucippo addicti sunt, in exilitatem referunt, quod nullam admittant sectionem. Negant praeterea quoquo modo ea posse quapiam ex his alterationibus alterari, quas tamen caeteri fere omnes fatentur vel ab ipsis sensibus edocti. Quippe qui nolint eorum quicquam calefieri, aut refrigerari, pariterque nec humectari, vel siccari, atque adeo longe etiam minus nigrescere, aut albescere; ut tandem contendant, nullam prorsus ex ulla mutatione qualitatem suscipere posse. Jure ergo illis contrarius est Hippocrates, dum ait, nunquam hominem doliturum, si haec esset illius natura; quum mehereule necesse sit, ut id, quod doleat, duabus his praeditum sit facultatibus; porro ut sit cum sensus, tum alteratione capax. Quia, si ab omni penitus sit alteratione alienum, eundem omnino statum, quem a principio sortitum est, perpetuo servabit: at eundem id, quod dolet, minime servat. Quod si transmutetur etiam, in quem tamen modum lapides, et ligna, quae quidem et calefiunt, et refrigerantur, et scinduntur, sed nulla sit illis innata vis sentiendi, nihil propterea magis affectiones, si quae in eo gignantur, poterit, quam lapidet, sentire. Quum igitur utrumque horum in illis istorum elementis desideretur (nam neque eam naturam consequutaconsecuta sunt eiuscemodi individua corpuscula, ut vel alterari vel sentire possint), si ex his atomis, vel quapiam alia simplici ac uniformi natura essemus concreti, non utique doleremus; dolemus autem; quare jam manifestum est, quod nequaquam simus ex ulla simplici uniformique substantia constituti. Haec est hujusce rationis summa, quae ut est admodum his, qui in logica disciplina exercitati sunt, aperta, ita propositum etiam hoc fere modo concludit. Sed quoniam ii, qui talia introducunt elementa, non modo sunt disciplinae disserendi rudes, et praeterea contentiosi, verum et sibi malo fore existimant, si vel in melius sententiam mutaverint: communem hanc rationem particularibus aliquibus exemplis illis exponamus. Nimirum si quis cutem acu tenuissima pungat, dolebit animal: acus vero vel unam tantum attinget atomum, vel duas, vel etiam plures. Sed ponamus primum, unam tetigisse. At nulla atomus est penetrabilis sensusve capax: non igitur ab acu quicquam patietur: neque, etiamsi pateretur, illatam noxam propterea sentiret. Quum enim ex his duobus imprimis proveniat, ut aliquid doleat, nempe ut, quod patibile est, patiatur, atque ut impressas affectiones persentiat; utriusque vero istorum sint atomi expertes: profecto, si acus unam tantum atomum pupugerit, nequaquam animal dolebit. Fingamus ergo, non amplius unam, sed duas tetigisse. Atqui statim illa eadem, quae nuper de una, de duabus etiam poterimus pronunciare. Nam si earum neutra ex acu fuerit vulnerata, aut, si etiam vulneretur, nulla alioquin illis vulnus id sentiendi vis insit: is, qui pungitur, omni prorsus sensu atque dolore carebit. Quemadmodum enim nihil habet acus, cur magis sentiatur, quum duobus impingitur ossibus, aut duabus cartilaginibus, aut totidem etiam vel capillis vel quibusque aliis particulis sensu vacuis, duo siquidem capilli aeque sensu carent, ac unus: ita etiam (ut equidem arbitror) nihilo magis acus, quae duobus illis individuis corpusculis infigitur, si ne alterum quidem ipsorum sit sensu praeditum, ullum excitabit dolorem. Eadem vero sequentur incommoda, si tria dixerimus vel quatuor tetigisse; quippe quia nullam majorem operam ad patiendi vel sentiendi rationem haec conferre possunt, quam totidem calculi, vel lapides, vel villi; quum fieri nequeat, ut, si quid ex impatibilibus et sensus expertibus componatur, sensus particeps patibileque tandem evadat: mirum etenim esset, si totum et pati et sentire posset, cujus tamen pars nulla aut sentiret, aut pateretur. Quum enim duo sint instrumenta, quibus hujuscemodi pronuntiata invenienda sunt, experientia, inquam, et ratio, neutrum horum unquam ita illis inserviet, ut aliquid sint reperturi concretum ex his, quae pariter impatibilia et sine sensu sunt, quod ipsum deinde patibile sit atque sensus particeps. Porro si multos adamantes aut alia quaevis corpora minus etiam ad patiendum idonea in acervum coacta ferire volueris; nunquam sane vel acervo ex his constituto plagam infliges, aut illatam ille sentiet; nempe nec perpetuis etiam seculis tale quippiam poterit unquam experientia reperiri. Atqui ostendimus paulo antea, quod ratio quoque huic sententiae minime consentiat. Jam enim quis non admiretur, si caro, dum pungitur, doleat, cujus tamen nulla vel minima particula aut perforatur, aut dolet? vel quae unquam ratio reperietur, quae hoc admittat? Imo hoc quidem affirmaverim, quod, quantumlibet illae omnes atomi insitum haberent sensum, sed essent impatibiles atque impenetrabiles, ita ut tantummodo ex mutuo earum complexu caro gigneretur, nihil propterea magis impactam acum sentiret. Ut enim, si duos digitos simul jungas, qui tamen sentiendi facultate pollent, ac mox eosdem disjungas, id absque ullo prorsus dolore feceris: ita etiam (ut arbitror), si acus atomos dissolvat, aut divellat, modo ex illis nullam vulneret, nullum unquam in animante dolorem excitabit. Vel illi nobis hoc ostendant, quando ex mutua solummodo aliquorum sentientium corporum commistione ac eorumdem deinde separatione ullus unquam subsequatur dolor. Nunquam profecto tale quippiam poterunt ostendere, si quae evidentia sunt sequi voluerint; atque etiam, si rationem, nihil sane offendent, quod hoc ipso minus fieri posse videatur. Quum igitur tum ratio, tum experientia testetur, quod, quantumlibet atomis sensum concesserimus, eorum tamen separatio sit absque dolore futura; qui fieri quaeso poterit, ut, si eas praeterea sensu orbatas ponamus, dolere possint? Necesse enim est, ut paulo ante testati sumus, duo haec simul concurrere, ut aliquid doleat, alterationem, inquam, et sensum; utroque autem carent atomi. Rationi igitur consonum est, quamvis eorum alterum atomis concesseris, adhuc tamen eas indolentiam servare. Etenim si eas impatibiles quidem, sed sensus participes supponas: nequaquam dolebunt, propterea quia non patientur. Quod si pati etiam, verum ita, ut sensus sint expertes, minime dolebunt, quum minime sentiant; quum opus sit, ut ante diximus, corpus, quod doliturum sit, pati atque affectionem persentire. Quare fieri nequit, ut corpus facultate sentiendi praeditum ex elementis ortum habeat, quae pariter impatibilia sensusque expertia sint; sed neque impatibilibus quidem, verum sensu praeditis. Nam neque hoc esse in dolore unquam poterit, quum non patiatur; erit enim forsitan potestate sentiens, sed actu nunquam. Quemadmodum sane et nostrum corpus videmus, quod, quantumlibet manifesto etiam vim habeat sentiendi, attamen minime sentit, nisi ab aliquo prius patiatur. Unde et ex hac eadem ratione clare eorum sententia evertitur, qui inter elementa homoeomerias (quasi similaritates dicas) introducunt. Quamvis enim in his ipsorum elementis aliqua sint, quae vim sentiendi habeant; tamen, quum prorsus sint impatibilia, nescio quo modo sentiet corpus, quantumlibet sensu praeditum sit, quod semper futurum est extra omnem patiendi occasionem. Reliquum igitur erit, ut sentiens corpus vel ex his sit, quae pariter vim habeant sentiendi et patiendi, vel ex his, quae pati quidem possint, sed nullum deinde sensum habeant. Nos autem mox perpendemus, utrum horum verum sit. Porro aperte jam monstravimus, quod nequeat corpus ullum vi sensitrice donatum ex elementis gigni simul impatibilibus et sensu carentibus vel sensu quidem praeditis verum impatibilibus. Habent hoc nimirum ambae hae sectae commune, quod elementa impatibilia statuant. Quodsi elementum non potest esse impatibile, non erit etiam specie unum; nam neque longiori egemus demonstratione ad ostendendum, unum esse impatibile; quippe quia, quotiescunque unum fuerit elementum, nihil praeterea reliquum erit, in quod transmutari, nihil, a quo pati possit. Quicquid enim transmutatur, in alterum quippiam transmutatur, et quod etiam patitur, ab altera patitur. Sed quomodo quaeso unum deinde servabitur? Probe ergo Hippocrates ratiocinatus est, non esse unum elementum, si res ulla futura sit, quae doleat; nihil enim erit (ait ille), ex quo doleat, si unum fuerit. Quo fit deinde, ut elementa omnino sint plura uno.

Cap. III. Verum quotus sit universus ipsorum numerus, hactenus incompertum est. Quare id deinceps exquiramus. Sed satius forsitan erit, de reliquis duabus sectis, quarum meminimus prius, disserere, quibus commune erat, corpus, quod dolere possit, ex his primis elementis constituere, quae sint alterationi obnoxia. Ex divisione enim reperies, omnes opiniones in quatuor redigi posse; ita ut prima ea sit, quae ex sensu vacuis pariter et impatibilibus; altera, quae sensu quidem praeditis, sed impatibilibus. Quae ambae in hoc consentiunt, quod ex impatibilibus statuant; atque ostendimus, quod hoc esse minime possit, et proinde eas utrasque missas fecimus. Unde duae supererant; altera, quae corpus sentiens ex primis elementis facultatem cum patiendi tum sentiendi habentibus constituit; altera, quae ex patibilibus, sed sensus expertibus; inter quas item ea est communio, qua ambae ex patibilibus aiunt. Jam igitur inspiciamus, an harum sectarum impossibilis sit altera; an potius aeque utraque aliquid proferat; quod possibile sit, ut tamen mox inquiramus, utra earum, praeter id quod eam proferat sententiam, quae sit possibilis, veritatem etiam maxime contineat. Itaque si animum diligenter adverteris, ambas invenies id quod possibile sit proferre. Si namque ipsas particulas explorare volueris, rationeque examinare, eae, quae corporum sunt vim sentiendi habentium, omnes et patibiles sunt, et sentiendi facultate praeditae, ut in carne paulo antea exposuimus. Quod si prima respexeris elementa, facile fieri poterit, ut, quamvis ea nullum habere sensum supponatur, modo possint in se mutuo multifariamque et agere et pati, aliquod inde, multis intercedentibus particularibus alterationibus, corpus sensu praeditum gignatur. Quotiescunque enim ex pluribus quippiam componitur, si ea, quae in compositionem veniunt, qualia stant, talia ad extremum usque duraverint; nunquam id profecto novam ullam adventitiamque adipiscetur formam, quae in his non praefuerit, e quibus constituebatur. Quod si ea multifariam varientur, transmutentur et alterentur, poterit tunc in composito aliquid suboriri, quod ab his, quae prius in primis illius elementis reperiebantur, fit generis alterius. Sed erit forsitan operae pretium, perspicuitatis gratia hanc exemplo rationem explanemus. Aedes nimirum, quae ex lapidibus, lateribus, lignis, tegulisque constructae sunt, nihil esse adeptas dicimus, quod non eodem genere contineretur, quo ea, quae illis praeerant, unde ipsae fabricatae sunt. Durities quippe illis universis sigillatim aderat gravitasque et magnitudo, praeterea figura et color, quae omnia nec in ipso etiam aedificio desiderantur. Nam duritiem quidem ac gravitatem coloremque eundem prorsus cum his habet, e quibus constitutum est; neque enim id molle est, quum tamen illa dura fuerint; aut leve hoc, illa vero gravia; aut hoc atrum, et illa candida; sed figuram et magnitudinem ob id quidem habent aedes, quia prius ea habebant, unde illae compositae sunt: verum non eandem omnino aut figuram aut magnitudinem habet totum aedificium, quam partes id componentes habuerunt. At neque hoc est id, quod quaerimus, an, inquam, domus sit lateribus major, vel an ea sit oblonga, quum lateres sint quadrati; sed potius, an haec propterea sit figurae particeps ac magnitudinis, quia haec in his, unde constituta est, praeerant. Alioqui enim quis est, qui non norit, rectam lineam ab angulo ad angulum ductam in duos triangulos secare quadratum spatium? qui deinde duo trianguli, si item in unum coëant, quadratum iterum absolvunt, ut tamen tam triangulus, quam quadratum figurae sint; praeterea si duo semicirculi simus jungantur, integrum circulum complent. Et proinde concedimus, posse quidem ex aliis aliud quippiam gigni, verum non quod ab illis genere diversum sit; figurarum enim figurae effectrices sunt, minoresque magnitudines majorum; at figurae magnitudinum, vel magnitudines figurarum nequaquam. Quare nequit ex elementis, quae suas qualitates usquequaque immutatas servent, quicquam generis diversi gigni, sed, si transmutentur, sane poterit. Poterit enim, quod hactenus nigrum fuit, per multas transmutationes medias iterum album fieri, et quod nunc album, mox fieri nigrum, quod praeterea sensus expers est, illius fieri particeps. Unde qui ex igne, aqua, aëre et terra, invicem transmutatis atque alteratis, et ad temperamentum quoddam redactis, gigni corpus volunt sensitrice facultate praeditum, hi consentanea pronuntiant. Qui vero ex illis ista ut sunt permanentibus et permixtis tantummodo, perinde ac triticum, hordeum, ciceres et fabae, in acervo, hi nimirum ea, quae fieri nequeant, sectantur. Nam nec prorsus quicquam interest, si dicas, ex solo ignis, aquae, aëris terraeque conventu corpus sentiens nasci, aut si ex atomis, quod prisci illi affirmabant. Jam enim nullum corpus, quod sensum habeat, potest ex pluribus elementis constitui simul coëuntibus, quae tamen impatibilia sint, quum sit monstratum, nihil in his simul compositis oriri posse generis alterius. Sensus vero est omnino e genere diverso a figura, gravitate et duritie, quae atomis inerant, et ab aliis quoque, quae igni, et terrae, aërique et aquae; est enim sensus alterius cujusdam generis a colore, sapore, et odore, et caeteris tandem, quae (ut omnia in unum colligam) corporibus insita sunt. Non ergo aut ex atomis corpus aliquod, quod vim sensitricem habeat, procreari poterit, aut ex igne, et terra, aëre, et aqua, quae immutata permaneant, et talia semper, qualia ex sua ipsorum natura sunt, nihilque unquam patiantur. Quare vel ex elementis primis, quibus vis sentiendi insit, vel ex illis, quae, licet hac careant, ea tamen natura sunt, ut alterari et transmutari possint, erit necesse corpus constitui, quod sensu praeditum sit. His igitur, et quod uno plura sint omnino elementa, atque etiam quod pati possint, monstratum sit. An vero ex his primis elementis, quibus omnibus vis insit sentiendi, an ex illis potius, quae ea careant, quum et utrumque horum fieri posse affirment, nondum monstratum est. Porro nonnulla quidem omni carere sensu, inde perspicuum est, quod quaedam etiam concreta hujusmodi sint. Sed quum hoc jam sit demonstratum, quantum possit iis sufficere, qui didicerunt demonstrationibus acquiescere, operae pretium sane erit, ut mox id exponamus, quod non semel, sed multis in locis commentariorum Hippocraticorum ostendimus: ille enim, si aliquando unum quippiam ex eorum numero proferat, quae eandem naturam continent, reliqua deinde, quae eandem vim habent, nobis ad rationem addenda reliquit. Quod mihi hoc quoque loco servasse videtur, utpote qui ab uno quidem apparente ducto argumento opinionem hanc nequaquam possibilem esse ostenderit, moxque nobis locum reliquerit, ut id ipsum multifariam ex his, quae eandem cum hoc vim tenent, demonstraremus. In his enim, quae in nobis apparent, id unum est, quod nos dolemus: hoc vero monstravit minime fieri posse, quin etiam patiamur. Ex quo sequebatur postea, elementa esse plura uno, siquidem unum pati nequit, quum nihil praeterea relinquatur, quod ipsum afficiat. In quem igitur modum ille ex dolentibus corporibus, in eundem tu ex his, quae in voluptate sunt, ad hoc idem demonstrationem depromas; et ut ex his, ita ex illis, quae sentiunt. Nam et hoc ita a me dedita opera identidem in hoc libro factitatum est. Unde si nulla voluptas consequi poterit, ubi impatibilia fuerint elementa, nullusque dolor, ac nullus praeterea sensus: nulla etiam aderit vel memoria, vel reminiscentia, vel imaginatio, quum horum omnium sensus sit quasi radix et fons. At si nihil horum, nulli quoque animi functio, et tandem nec ipse etiam animus. Quis igitur non admiretur priscorum virorum brevitatem in sententiis? Nam haec omnia Hippocrates quibusdam vel paucis verbis perstrinxit, et valide admodum monstravit, elementum non esse unum. Verum ut haec exposita sunt, transeamus ad alia, et inspiciamus, quo modo ipse priori rationi sequentem annectat; universa vero verborum ejus series hoc se habet modo. Ego autem statuo, quod, si homo esset unum, neutiquam doleret; nihil enim praeterea esset, ex quo doleret, si esset unum. Si tamen doleret, esset necesse, et medicamentum fore unum. Si unum (inquit ipse) esset homo, minime doleret; quod si doleret, id etiam, quod illi remedio est, unum esset. Secundum eundem figurae syllogisticae modum rationem ex curatione interrogat, secundum quem et ex dolore depromptam prius interrogavit. Assumit enim secundum, quod est primi consequens, cui deinde adjiciens oppositum consequenti, tandem concludit oppositum antecedentis. Nam si unum homo esset, non doleret; dolet autem; non igitur est unum. Pari etiam modo rationem ex curationis conditione desumptam interrogabimus. Si homo esset unum, qui etiam doleret, modus illi medendi esset unus; sed medendi modus non est unus; ergo si est unum homo, non dolet. Erunt itaque partes nostrae, ut hunc etiam locum illo tractemus modo, quo et priorem: quippe ut ostendamus, secum dum primo consequens esse, atque etiam quod probe oppositum consequentis sit acceptum; ut sic et rationem exponamus, et fidem illi, prout res ipsa poscere videtur, afferamus. Quum autem satis in superioribus monstratum sit, quod homo, si unum esset, nunquam doleret, nunc, quod posito etiam, quod ipse doleret, unica tantum sit futura curandi ratio, facile intelliges, si cogitaveris, quod, si quid a nulla re externa pati potest, reliquum est, ut tantum interne a sua ipsius natura patiatur. At vero quum unica fuerit ipsa rei uniuscujusque natura, unicus etiam statim futurus est affectus. Hoc vero ex necessitate sequitur, quod ratio redeundi in naturalem statum unica sit; at hoc quid aliud est, quam ipsamet curatio? quare, quod ipsum per se patitur, unicam habebit, qua curari possit, rationem, sicut unicum etiam est id, quod curandum est. Quae omnia quam aperte falsa sint, nulla nostra expositione praeterea egent; sed ea primam suppositionem sequuntur, quam Hippocrates ex abundanti, quamvis ea ipsa omnes limites excederet eorum, quae quoquo modo esse possint, introducere voluit, utpote quia nihilo minus ex hoc etiam supposito id conficiatur, quod ab initio fuerat propositum. Nam quod nos non doleremus, si unum esset elementum, verissimum est. Sed non ita deinde est verum, si unum supponatur elementum, quod nos dolituri simus; attamen ob id et ipsum supponitur, ut ex illismet, qui hoc ipsum suppositum sequuntur, ostendat, principium illud everti, quum unicus tunc futurus sit morbus, atque etiam unica medendi forma et unicum praeterea remedium; sed non unicum est remedium; erit ergo hypothesis falsa, in qua subjiciebatur unum esse elementum. Satis enim evidens est, non unicum esse remedium, quum multi, dum calefiunt, sanitati restituantur; nec minus etiam reperiantur, qui refrigerati ex morbo convaluere, vel humectati; nec desunt etiam, quos exiccantiaexsiccantia juverint; nec praeterea, quia aliqui sunt acerbis aut amaris medicamentis curati, idcirco etiam omnes; sunt enim qui dulcibus, vel salsis; atque etiam ut multi his usi, quae alvum astringunt, ita alii his, quae eandem cient, sani evasere; et sicut alii densantibus, ita nonnulli rarefacientibus; ut tandem in universum hoc affirmare liceat, nullum unquam reperiri curandi modum, quin et alter illi contrarius statim reperiatur. Recte igitur asseruit, remedium non esse unum. Atqui ex hoc ipso pronunciato, et altero, quod ex suppositione desumptum est, efficitur, non esse elementum unum; ut tandem universam rationem hoc fere modo interrogare oporteat. Si homo et esset unum et etiam doleret, modus quoque, quo esset curandus, unus foret: modus vero, quo curatur, nequaquam est unus: igitur nec homo, si est unum, dolet. Itaque nihil amplius aut ea, quae circa hujus operis initia inducta sunt, inquirere, aut praeter haec, quae nunc a nobis dicta sunt, alia quapiam expositione erit opus, quum ex his facile hujus viri sententiam habere possimus. Ipse vero ait: Quicunque eos consueverunt audire, qui de natura humana disserunt, procul ab eo quod ad medicinam attineat, illos minime expedit hunc audire sermonem; neque enim dixerim, hominem esse omnino aërem, neque ignem, neque aquam, neque terram, neque aliquid aliud, quod non in homine unicum esse appareat. Quae non eo legenda sunt modo, ut ὲνεὸν simul ac leni spiritu proferatur, quasi unica sit pars orationis, quemadmodum multi ex Hippocraticis legere soliti sunt, sed potius aspirantes, et in partes duas dividentes, ac si ita dixerit: Neque enim dixerim, ipsum hominem esse usquequaque aërem, neque ignem, neque aquam, neque terram, neque aliquid etiam aliud, quod non appareat unum ac solum in homine existens. Nam quod universus is sermo, quem ipse priorem habuit, ob id factus sit, ut probaret, elementum minime esse unum, tum ex his ostenditur, quae ipse paulo antea dixit, tum vel maxime ex his, quae statim circa initia subjungit praecedenti sententiae, quum ait: Dicunt enim, unum esse id, quod est, atque hoc et unum esse et omne; sed inter se non conveniunt deinde nominibus; nam ex eis aliqui hoc unum atque omne statuunt esse aërem, alii aquam, alii terram, alii ignem. Item paulo post: Ex medicis quoque nonnulli hominem autumant esse solum sanguinem, quidam vero ipsorum bilem arbitrantur esse hominem, aliqui pituitam. Postmodum illos refellere aggressus eam dictionem protulit, quam ego priorem exposui, quae in universum efficax plurimum est tam contra medicos, quam contra naturales philosophos. Mox vero seorsum medicos his etiam verbis insectatur: Ego vero censeo, opus esse, illum, qui affirmet solum sanguinem esse hominem, nec quippiam praeterea aliud, ostendere ipsum, nec formam transmutare, nec alio etiam modo variari; et ut vel tempus aliquod anni vel aetatis monstret, quo unus solusque id homine sanguis conspici possit. Nam consentaneum rationi videtur, ut aliquo saltem tempore id, quod in ipso unum est, repraesentet. Et eadem ego illis opposuerim, qui volunt hominem solam esse pituitam, nec non et illis, qui solam bilem. Ac tandem finem huic rationi facturus haec iterum subinfert. Necesse igitur primum est, generationem minime ex uno fieri; qui enim poterit, quod unum est, nisi alteri cuipiam commisceatur, aliquid aliud gignere? Atque iterum deinde: Quo unquam modo rationi consonum est, quicquam ex uno fieri, quum nec ex pluribus etiam possit quicquam constitui, nisi ea ex mutuo temperamento probe se habuerint? Et rursus postmodum: Quare necesse est, si hujusmodi sit natura cum hominis, tum aliorum omnium, hominem non esse unum. Denuoque in sequentibus: Necessarium igitur est, quum adeo inter se et specie et potestate differant, ea non esse unum, nisi ignis quoque et aqua unum fuerint. Itaque in omnibus his et praeterea in sequentibus etiam nihil aliud agit, praeterquam quod eos aperte insectatur, qui unum esse elementum decernunt. Quare patet, quod idem etiam agit, dum statim circa principia hujus sermonis, quae nos etiam exposuimus, ea profert: hominem, inquam, non esse solum aërem, neque ignem, nec quicquam aliud, quod non in corpore unum esse appareat. Nam et ea parte, qua ipse ait: Mihi videntur hi, qui hominem esse unum autumant, in hanc venisse sententiam; explicat, unde nonnulli inducti sint, ut dicerent, hominem esse unum. Quos quum mox etiam refellit inquiens: Atqui primum nullus unquam ex superfluente purgatione mortuus solam bilem excrevit; nec non quum de caeteris humoribus, de quibus mox disserit, eadem etiam profert, humanam nimirum naturam non ex uno penitus humore, hoc est elemento, sed ex quatuor constare; nihil aliud omnino agit, nisi quod id concludit, quod erat pollicitus statim ab ipso principio, unum non esse ipsum hominem. Porro fatua est haec tam naturalium philosophorum quam medicorum opinio, qui unum vel hominis vel ipsius etiam universi esse elementum asserunt.

Cap. IV. Et sane mirandum est, quo unquam pacto illi, qui talia introducunt, aliqua a quibusdam hominibus existimatione digni habeantur, quum tamen neque sit arduum illos confutare. Aggressus attamen Hippocrates est illis contradicere, non quod se magni aliquid facturum arbitraretur, sed magis celebritate eorum motus. Nullas enim vel probabiles, vel quae solvi facile non possint, rationes hi afferunt, qui unum esse elementum ponunt; sed eas tantummodo, quae fallaciam omnibus expositam quaeque facillime deprehendatur, habeant. Qui etenim aquam esse elementum censent, ob id hoc arbitrantur, quod ea densata et quasi coacta in terram vertatur; rarefacta vero ac veluti fusa in aërem; quae si praeterea magis rarescat ac fundatur, in ignem transit; et proinde eam esse elementum affirmant. Sed et qui aërem, ipsi quoque aiunt, illum rariorem factum, ignem effici; densiorem vero, aquam; qui si etiam densetur magis, terram gigni. Alii autem, quum terram intuerentur, quae si aliquantulum et moderate rarescit et funditur, in aquam transmutatur: si magis, in aërem; si maxime, in ignem; hoc argumento probant, terram ipsum esse elementum. Nec secus etiam agunt, qui ignem esse elementum statuunt; quia enim, si is densetur et quasi in se ipsum cogatur, in aërem vertitur; si id ipsum magis patiatur, magisque densetur, in aquam; si quam plurimum densetur, in terram; ideo efficere volunt et isti, hoc ipsum esse elementum. Attamen hae istorum rationes perquam apertam et in promptu absurditatem habent. Porro hi omnes de mutua elementorum transmutatione verba faciunt; nec tamen se id demonstrare arbitrantur, sed potius id, quod unusquisque eorum appellat elementum. Non autem idem est de aëris ignisque, et praeterea terrae et aquae inter se invicem transmutatione sermonem habere, ac de elementis; utpote quoniam non eo, quod possint invicem ex natura transmutari, unumquodque ipsorum elementum est, sed quod primum atque simplicissimum sit. Unde et Plato in Timaeo ostensurus, his omnibus communem materiam esse subjectam, de mutua illorum transmutatione disserit; erat enim ipse peritus methodi demonstrandi, et proinde primorum corporum transmutatione probe usus est. At Thales, Anaximenes, Anaximander, nec non et Heraclitus, ex eorum mutua transmutatione unum quodpiam ex illis esse elementum demonstrare conantur, ita tamen ut alius aliud introducat. Qui mihi videntur omnes communem illam somniasse materiam, omnibus elementis subjectam; et hanc ut unicam videre, ita etiam unum esse elementum arbitrati sunt. Sed par quidem deinde erat, ut dicerent, hocne, quod communi quadam ratione omnibus subjectum est, aëri inquam et igni, terraeque et aquae, esset id elementum: at illi hoc praetergressi, unum quodpiam ex his quatuor id elementum esse promulgaverunt; et quidem hi omnes communem habent in demonstrando sententiam, non tamen idem postea elementum constituunt; quos et Hippocrates statim inter hujus libri initia carpit, dum ita ait: Omnes quidem eadem utuntur sententia, nec tamen eadem deinde dicunt; moxque haec etiam addit: Et ad id quidem, quod ipsi sentiunt, eundem asserunt ratiocinii modum, nec eadem tamen pronunciant. At quisnam erat, quaeso, is ratiocinii modus? is qui superius a nobis expositus est. Qui enim terram esse elementum potuit, inde ratiocinatur, quod ea fusa in aquam vertatur; quae si magis insuper rarescat, in aërem; et ex hoc tandem in ignem, si adhuc fiat rarior; et ex hac ratione colligunt, terram esse elementum. Et eisdem innituntur, qui aquam aiunt, aut ignem, aut aërem, sicuti prius a nobis expositum est. Hi igitur omnes, quantumlibet in variis versentur positionibus, eodem tamen utuntur epilogo. Et sane primam non eam inferunt conclusionem, quae illi propria peculiarisque sit; propria enim ea erat, ut dicerent: unum est ergo subjectum, unaque substantia, quae omnibus pari ratione primis corporibus subjicitur. Deinde nec id animadvertunt, quod omnes unam eandemque demonstrationem ad quatuor materias accommodare volunt. Et nimirum haec ambo illis objicit Hippocrates, dum ait: Et astruit suam eorum unusquisque rationem testimoniis ac conjecturis quibusdam, quae tamen nihil sunt; aperte insinuat, illos procul ab omni demonstratione nugari, potiusque se ipsos fallere, quam quod aliquid conficiant. Et quum praeterea addit, quod in eadem sententia omnes versantur, nec tamen eadem dicunt, nempe neque id cognoscunt, hac etiam parte indicat, eos latere, se rebus diversis ac pugnantibus velle unam eandemque aptare demonstrationem. Unde ait deinde ipse: Cujuscunque lingua magis soluta fluensque turbae visa fuerit, is in ea disputatione superior judicatur. Turbam porro rudem imperitorum hominum multitudinem appellat, qui nec etiam quid sit demonstratio noverunt unquam; unde recte quidem haec ipse deinde intulit: Sed (ut mihi videtur) hi homines ipsi suis ipsorum, quibus in disserendo utuntur, verbis se ipsos prae imperitia in errorem detrudunt, Melissique sententiam erigunt. Is enim, habito sermone de universitate, absurda quaedam pronunciavit, omnia nimirum esse unum, et id intransmutabile et infinitum. Unde ex qua parte aërem aiunt, aut ignem, aut aquam, aut terram esse unum et omne, ex ea etiam ratio Melissi firmari videtur. Data namque optione, ut ex his duobus decretis, adeo tamen absurdis, alterum eligatur, res periclitari videtur, ne Melissi sententia sit praeferenda; neque enim ipse id, quod a principio supposuerat, praecedente disputatione evertit; quod tamen illi committunt, quippe qui ponunt quidem, unum esse rerum omnium elementum, mox vero de ejus transmutatione agunt, ita, ut tandem quatuor entia constituant; melius enim foret, id unum intransmutabile fecisse, si sit revera unum, quoniam, si transmutetur, quo modo erit amplius unum? Merito igitur autumat Hippocrates, eos omnes, qui vel aquam unum esse elementum inquiunt, vel aërem, vel ignem, vel terram, Melissi rationem erigere; quae tamen adeo est absurda, et ab omni prorsus evidentia semota, ut neque digna sit, cui contradicat. De ejus tamen absurditate ab Aristotele quoque in primo naturalis auscultationis libro plenius disputatum est.

Cap. V. Imo videtur ille in suarum rationum forma Hipoocratem imitatus fuisse. Praefatus etenim ab ipso statim initio, quod considerare quidem, si ens unum sit et immobile, non est de natura considerare; atque hoc deinde etiam demonstrato, et proinde, quod neque sit opus rationibus Melissi et Parmenidis contradicere, utpote quia utraeque sint manifesto absurdae, attamen mox in illius libri processu eos insectari deprehenditur. Nec secus etiam Hippocrates ac ille egit, utpote quem (tametsi primum innuisset, illos, qui ajuntaiunt, unum esse elementum, eo medicinam labefactare, ut neque operae pretium sit eos hunc audire sermonem) eorum sententias postmodum refellere comperimus. At vero, quod ii, qui ens pronunciant esse unum, philosophiae naturalis principia tollant, ut ait Aristoteles, atque etiam medicinae, ut Hippocrates, est sane quam manifestum. Naturalis etenim scientia corpora, quae generantur ac intereunt, quaeque prorsus sunt exposita transmutationi, contemplatur; ea vero, si unum tantummodo ens fuerit, omnino delentur. Quibus deinde oblatis pariter et medicina tollitur; primum quidem ob id, quod ea sit quasi generationis et interitus ministra, et proinde, nisi haec concedantur, illa etiam tollitur; deinde vero quia ab iis ipsis, qui ens esse unum opinantur, tot variae multiplicesque tolluntur medendi rationes: nam vel nihil corpora nostra tunc paterentur, vel, si paterentur, unus tantum foret patiendi modus, et proinde unica etiam esset medelae ratio. Quod si fuerit, universa porro medicina ruit: quippe quia, si multa sint remediorum genera, ad medicum mox pertinebit ea excogitare, quae unicuique morbo conducere possint: at quum una tantummodo fuerit, ut morbi, ita etiam remediorum ratio, nullum relinquitur amplius aberrandi periculum. Recte igitur Hippocrates protinus inter initia ita ait: Quicunque eos consueverunt audire, qui de natura humana procul ab eo, quod ad medicinam attineat, disserunt, illos minime expedit hunc audire sermonem. Et deinde subinfert: Neque enim dixerim, hominem esse usquequaque aërem, hoc est, penitus unum et solum. Quia, si quis id ipsum affirmare velit, is fertur ulterius, quam ratio medicinae exposcat, et artis principia subvertit. Nam hoc medio inprimis concedi opus est, multas nimirum esse morborum, multas etiam praesidiorum species: quod nisi concesserit, statim e medio tollet ipsa medicinae principia. Procul igitur erit is sermo a finibus medicinae. Jam enim nullus est artifex, qui illis contradicat, qui suae artis principia destruit, imo hoc ad alium pertinet. Quod facile vel ex ipsius Aristotelis verbis perdiscas, quae se in hunc modum habent: Ut enim nequit geometra contra eum, qui sua tollit principia, disputare, verum hoc vel alterius scientiae munus est, vel pariter omnium: ita nec philosophus naturalis. Nam illi, qui ea destruunt, quae perspicuo apparent, jure essent coarguendi ab omnibus in universum hominibus, utpote quia vitam subvertant: aut saltem ars aliqua praeter has omnes particulares instituenda est, cujus sit pro principiis artium omnium propugnare: etenim particularium unaquaeque artium ex principiis, quae pro concessis habentur, progreditur. Unde videntur tam Aristoteles, quam etiam Hippocrates, suum eodem fere modo digessisse sermonem, quem tamen expositores intelligentia non consequuntur. Siquidem Hippocrates non ea propter dixit, hunc sermonem illis non convenire, qui de humana natura audire consueverunt, ulterius quam quantum ipsius ad medicinam pertineat, quod eos contemnat, qui ignem et terram et aquam et aërem in elementis ponunt, imo ab initio statim ad extremum usque eos increpat, qui unum tantum ex his ponunt, quocunque modo sit illud. Id namque esset prorsus ab omni ratione alienum, si propterea, quia nullum ex his quatuor solum sincerumque conspiciatur in corpore, velit etiam negare, ea omnia simul reperiri. Esset enim hoc perinde, an si quis credere nollet, medicamentum, quod tetrapharmacum appellatum est, ex cera, resina, piceque et adipe componi, quoniam eorum nullum integrum sincerumque contineri videat. Sed cur de his, quae invicem per tota miscentur et temperantur, amplius loquimur? quum neque sicciora medicamenta, ut ea, quae ex cadmia, aere usto stimmique constant, si illa sint optime laevigata, videantur ullum ex his simplex purumque servare: nec ullam umquam possis, quantumlibet vel minimam accipias, particulam invenire, ubi quodpiam ex his sincerum alterique impermixtum inspicias. Igitur, tametsi nullum etiam e quatuor elementorum numero integrum sincerumque in animantium corporibus reperiatur, tamen non propterea dubitandum, quin illa ex his sint contemperata: neque eam ob causam, si mundum ex quatuor elementis constare concedimus, deinde ab hac horum compositione animalia eximamus, ac si illa minime sint in eo procreata, sed huc extrinsecus et aliunde introducta. Vel cur est, quaeso, quod tu a me velis terram in corporibus animantium ostendi, quae sincera sit atque impermixta, quum ejuscemodi ne in universo quidem a te ostendi queat? quamcunque enim illius particulam acceperis, ea statim erit alicujus caloris ac humoris cujusdam, aëreaeque substantiae particeps, quum tamen ea terra, quam etiam esse elementum opinamur, sit quam maxime densa, gravisque et sicca, et praeterea frigida. Quod si tu in mundo mihi lapidem ostenderis terreum sane corpus, ego tibi illi simile in animantibus ossium, cartilaginum, pilorumque genus ostendam: ad quod etiam in testaceis animalibus id spectat, quod testa appellatur, quod jam exacte est in speciem terrae concretum et exiccatumexsiccatum. Quare si cupis in animante terram intueri, eandem habes, qualem in universo: eam vero, quae sola sit et cujusque mixturae expers, neque in illo facile reperias, quemadmodum neque aquam puram, quae aliorum nulli commixta sit, nec ignem, nec aërem: sunt etenim haec omnia quasi adulterata, et aliis mixta, quae sunt diversi generis: semperque alterum alterius tum magis, tum minus particeps est: ut tamen in ipsa mixtione illius (si quis animum intendat) forma appareat, quod alia excedit. Ne igitur amplius impermixtum quicquam in animalium corporibus exquiras, sed quotiescunque aliquam videris particulam frigidam siccamque et densam, ea satis sit ad revocandam tibi terram in memoriam. Satis etiam praeterea sit humidum aliquid vidisse et rarum atque fluens ad aquam mente concipiendam. Calor quoque, qui plurimus in corpore animantis reperitur, tibi ignis memoriam repraesentet: nec non et spiritus natura, citra quem animal nequaquam constare potest, aëris in primis ac mox etiam ignis tibi afferat memoriam. Jam ne me poposceris terram, quae ipsa per se sit, nec aliorum ullum sincerum: aut tu mihi prior in tetrapharmaco ceram ostende. Nam ego non possum sane non admirari, si tu non arbitraris, triticum, hordeum, glandes, fagos, ficus, leguminaque omnia ac fructus ex terra et aqua gigni, quum tamen ea manifesto videas suum inde ortum habere. Anne igitur eorum substantia, dum gignitur, ignis est et aëris expers? Atqui si terram aqua maceraveris, nihil inde nisi lutum habebis: legumina tamen et hujuscemodi fructus non id ipsum sunt, lutum inquam: utpote quae ab igne et aëre simul per tota temperatis partem habeant. Concedes forsitan tu, glandes quidem ficusque ex totius universi elementis constare, atque etiam stirpes his ipsis priores: quippe qui videas, cujusque eorum semen perexiguum, quod terrae mandatum est, neque millesimam esse particulam totius plantae, quae aliam vel universam deinde substantiam a totius universi referant elementis. Sed mox de animantibus dubitas, perinde ac si haec ab illis non alantur: oves enim herbas depascuntur, sues non eas modo, sed et glandes, caprae vero praeter has arborum quoque teneros ramos. Unde illis sanguis gignitur, atque corpori alimentum accedit, ac praeterea foetus inde et constant, et augentur. Numquid igitur caprae, oves, suesque ex universi procreatae sunt elementis, caetera vero, quae his ipsis vescuntur, aliunde primum habent ortum, aut nutricationem, aut incrementum? Porro haec omnia et ab omni ratione aliena, et absurda sunt, atque etiam multa rerum inscitia referta. Legumina etenim fructusque omnes ex elementis universi suam habent originem, e quibus omnia animalia gignuntur, aluntur et augentur. Audacterque profitendum est, terram, ignem, aërem et aquam prima esse communiaque rerum omnium elementa, quum ipsa sint inter ea corpora, quae rerum universitate comprehenduntur, omnium prima atque simplicissima usque adeo, ut alia deinde omnia, stirpes inquam et animalia, sint ex his concreta. Atque Hippocrates in processu libri De natura humana non modo pronunciat, quod haec sint omnium elementa, quae mundo contineantur: verum etiam primus ipse eorum qualitates definivit, per quas inter se natura agere et pati possunt.

Cap. VI. Quod dum non assequuntur quam plurimi multiplici verborum significatione confusi, turbantur, quemadmodum Athenaeo Attalensi contigit, qui ut calidum, frigidum, humidum et siccum hominis esse elementa statuit, ita elementa usque eo esse evidentia praedicat, ut nullam praeterea demonstrationem exposcant: qui ea etiam qualitates nonnunquam ac potestates appellat, nonnunquam vero esse corpora concedit, nec audet haec fateri esse ignem, aquam, aërem et terram: qui, etsi nullus e junioribus aeque universam rei medicae rationem, ac ipse, literis mandaverit, in hoc tamen et in multis praeterea aliis una cum reliquis fere omnibus errasse deprehenditur. Nemo enim, quod equidem noverim, antiquam medicinam accurate tractavit, aut methodos a priscis illis nobis traditas absolvit. Quin etiam, si verum ingenue fateri liceat, dixerim, multa ex his, quae ab illis constantissime dicta sunt, hos detraxisse. Siquidem Athenaeus ait, elementa ita esse evidentia, ut nulla egeant demonstratione. Sed libenter ab eo sciscitarer, hancne evidentiam assecuta sint ea ratione, qua elementa sunt, an potius ex ipsis eorum substantiis, quibus deinde accidit, ut elementa ipsa sint: quoniam, si ex substantiis, cur non etiam affirmat, salubria morbosaque esse omnibus hominibus manifesta, quae nulla propter eorum evidentiam disciplina nullaque demonstratione egeant? Jam enim nemo est, qui panem lentemque non agnoscat, nec non et ptisanam, et carnem, alicamque et mulsam: sed quos deinde haec sigillatim possint vel juvare, vel laedere, non est aeque omnibus compertum: inde tamen habent, ut haec salubria sint, illa vero morbosa. Norunt igitur omnes panem ptisanamque: salubria tamen et morbosa ignorant. Et idem de medicamentis dixerim. Nemo fere est, qui veratrum, elaterium, scammoniam, epithymum, irim et helenium tractare non possit, non possit etiam olfacere, inspicere et gustare: qui tamen quum ignorent postea, quid commodi, quidve incommodi ea possint afferre, ignorant etiam, quid salubre contineant et quid insalubre. Atqui pari etiam passu quis est, qui evidentissime et ope sensuum omnium terram non norit, aquamque, et ignem et aërem? sed quod ea sint elementa, adeo est plerisque hominum occultum, ut nonnullos quoque ex philosophis lateat. Dicet forsitan quispiam ex sectatoribus Athenaei, se quoque de his nihil pronunciare, quippe quod limites artis medicae excedant: sibi vero satis esse calidum, frigidum, humidum et siccum, quae etiam in animalibus possunt perspicue ostendere, corporum etiam ac medicinae universae elementa supponere. Verum enim vero quam sit ab omni ratione procul velle, ut animalium, ita medicinae elementa statuere calidum, frigidum, humidum et siccum, nihil arbitror esse opus, ut a me in praesentia amplius explicetur, quum id ipsum dogma a quam pluribus palam et perinde ac in scena taxetur, jamque et derisioni atque infamiae sit, et non parum praeterea de fide detraxerit sermoni antiquo. Nam quis est, qui unquam magis illum prodiderit, quam qui elementa ait nulla ob evidentiam demonstratione egere, quique censet deinde, haec esse supponenda, tam animantium, quam medicinae esse elementa? Ego vero monstrare statui, quod hominis sit quasi stupidi et quem omnino verborum multiplicitates lateant, vereri quidem nominare aquam, ignem, terram et aërem; malle autem calidum, frigidum, humidum et siccum appellare. Nec id agam, ut Athenaeum erroris damnem: verum potius ut in causa sim, ne alii in eundem cum illo errorem labantur: atque ut interim etiam ostendam vel ex ipsismet rebus, neminem unquam posse decretum aliquod accurate constituere absque ope logicae disciplinae. Deos autem testor, me non secus haec narraturum, ac mihi evenerint. IamJam ergo narrationem aggrediar. Quo primum tempore ille, qui haec profitebatur dogmata, me Athenaei scientiam docere nitebatur: in primis ab illo requirebam, ut nominum multiplicitatem exquisite distingueret: quippe quum me profecto lateret, quando ille calidum, vel frigidum, vel humidum, vel siccum, vel aliquod aliud hujusce generis nomen proferret, in quam subjectam rem illud foret referendum: dicebam etenim, albus non modo color ipse dicitur, sed corpus quoque, quod eo colore imbutum est: nam ut colorum dicimus hunc album esse, illum nigrum, alterum rubeum, alterum vero flavum, alterum pallidum, ita etiam de corporibus, quae istis coloribus infecta sunt, loquimur: cygnum enim et lac album dicimus, corvum vero et Aethiopem nigrum. Et eodem, inquam, modo saepe audio, qui corpus ipsum, utpote ignem, calidum appellent, nonnunquam solam qualitatem eam, quae illi indita est. Unde quum album profers, non etiam percipio, quid tu mihi velis significare, solamne qualitatem, an praeterea et corpus ea affectum. Ille autem statim ad haec prompte admodum respondit, fassusque est, se non qualitatem solam, sed universum hoc, corpus inquam calidum, sic appellare. Verum quum iterum deinde illum pereunctarer: Tune igitur elementum solum id corpus ais, quod summe calidum est, aut potius nec illa alioquin ab elementorum numero eximis, quae moderate calida sint? et hoc idem de frigido quaerebam, humidoque et sicco: at ille coepit haesitare, nec amplius ita expedite respondebat, dixit attamen: Quid, inquit, hoc tua refert? Plurimum, inquam: tanti nimirum, quanti, ut vel infinita sint elementa constituenda, vel finita. Quoniam, siquis in elementis vel mediocria calida, aut frigida, aut humida, aut sicca posuerit, cogetur statim fateri infinita elementa; sed qui id tantum, quod summum est, non amplius infinita, quum id in unoquoque genere unicum sit; ut demum finita quatuorque futura sint elementa. Igitur, ait ille, tu quoque hoc modo accipe, finita quatuorque elementa. Tum ego: Jam ita satis constat, ea et prima esse, et simplicia, atque sibi qualitates summas vendicare. Tum ille: Et tu cur tandem hoc vel etiam quam par sit curiosius scrutaris? Vt id quod dicitur (inquam ego) exactius apprehendam. Ille vero: Ita equidem dico, et tu quoque ita intellige. Sed quum mox iterum interrogassem: Tu, quaeso, quo pacto jubes me elementum intelligere summe calidum aut humidum? ipse non parum perturbatus ac ira incitatus respondit: Corpus id calidum appello, in quo calor superat, et eodem etiam modo frigidum, et humidum, et siccum, ubi unumquodque eorum, quae nunc recensuimus, excellit et exuperat. Nihil sane vetat (dicebam ego), quin ita loquamur; nam et panis, et lens, atque etiam ptisana, et balneae calidae dicuntur: attamen nunquam putarim, te hoc a me exigere, ut existimem, unumquodque horum esse elementum, sed id potius, quod summe calidum est et humidum, et pari modo quod summe siccum et frigidum est, quod sit opus, ut simplex sit elementum et cujuscunque mixturae expers. Qui ait: Sic tu quoque intelligas, neque enim is sum, qui velim asserere, lentem aut ptisanam esse elementum. Atqui, inquam ego, quotiescumque existimaverim, id corpus esse elementum, quod summe calidum sit, quid aliud putaverim ego quam ipsum ignem? Esto, dixit ille, ignem puta. Visne igitur, dixi, ut ratione eadem, quod summe humidum est, aquam arbitrer? Vix tandem ille assensit. Quare, inquam, ad ignem, aërem, aquam et terram, unde maxime inter initia aufugiebamus, denuo revolvimur? Ille vero inquit: Tu es, qui istis rationem conturbas; statimque ad alios discipulos conversus ait: Hic in dialecticis studiis educatus ac inde quadam veluti scabie repletus (ita enim ipse loquebatur) omnia distorquet, pervertit et confundit, nos fallacibus quibusdam rationibus petens, ut, quam ipse sit dialectices peritus, ostendat. Accessit igitur ac postulavit nos arbitrari calidum multiplex habere significatum, primum ut qualitatem significet, quemadmodum album colorem; deinde vero corpus id, quod ea qualitate summa affectum est; tertio loco illud, in quo haec qualitas alias superat, calidum nuncupetur, sicuti balneum. Verum nos, qui nunquam istiusmodi sophismata diluere didicimus, illi, qui ea contexuit, solvenda relinquemus. Porro haec mihi evenere, quum annum agerem decimum nonum. Postmodum autem, ne contentiosus viderer, plurima silentio praeteribam, mecum tamen ipse cum alia multa, tum vel maxime elementorum rationem meditabar, atque etiam non parum admirabar, Athenaeum non animadvertere, quam se ipsum confundat, dum calidum, frigidum, humidum et siccum nominare audet, et ea ignem, aquam, aërem et terram dicere recusat. Equidem, ait ipse; quippe quum proxima sumere velim animalium elementa, non quae corporum omnium communia sint: proxima vero propria appellat, ita nimirum ut nullius alterius sint. Ego vero inter hujusce libri initia praefatus sum, plurimum inter ea, quae videntur, interesse, et ea, quae vera sunt elementa; non erit tamen abs re, ut mihi quidem videtur, si de re hac in praesenti quoque longiorem habuero sermonem. Etenim si elementum minima sit simplicissimaque rei particula, atque hoc si sensu deinde metiri oporteat; profecto os, cartilago, ligamentum, unguis, capillus, adeps, caro, nervus, medulla, fibrae, membrana, et tandem (ut omnia uno simplicique verbo complectar) similaria cuncta erunt humanorum corporum elementa. Estne igitur quispiam locus, ubi Athenaeus reperiatur posuisse haec in elementis? Atqui ille ipse scriptum reliquit, similaria quaeque ex primis esse confecta elementis, alias postmodum animantis partes ex similaribus constitui. Qui si etiam interrogaretur, quaenam essent carnis, exempli gratia, aut pinguedinis elementa; calidum proculdubio respondisset, frigidumque, humidum, et siccum. Quare pari modo ossis etiam et cartilaginis, nec non et capilli, diceret ille, calidum, humidum, frigidum et siccum esse elementa. Jam ergo tempus esset ab eo pereunctandi, qualenam sibi vellet humidum vel siccum, calidum vel frigidum; humidum etenim secundum exuperantiam caro est; siccum vero cartilago; sicut os frigidum et siccum; adeps calida et humida, atque etiam caetera similaria ex aliquorum simplicium dominatu sigillatim talia erunt vel talia; et proinde, si quis illud esse elementum statuerit, quod aliquo istorum excessu calidum sit, aut frigidum, aut humidum, aut siccum, porro os, et cartilago, et nervus, nec non et reliqua hujusce generis prima erunt humano corpori elementa. At noluit Athenaeus illa esse elementa, sed ea, quae haec ipsa constituunt. Liquido itaque constat, quod ille sensum transgreditur, ad eaque progreditur, quae vere et ex ipsa ratione prima sunt et simplicia, et quae nequaquam amplius per alicujus in eis dominationem talia vel talia sunt; siquidem essent tunc et haec ipsa concreta, et a proposito bifariam aberraremus. Nam et propterea sensilia missa fecimus, ut quippiam, quod simplicius esset, inquireremus, et tamen nihil proinde in his abditis, quod simplicius esset, assequuti sumus. Etenim in illis evidentibus, si non aliud, hoc saltem habebatur, quod comperta haec nobis erant confessaque, quum nemo non fateatur cartilaginem, membranam et adipem caeteraque similaria primas esse, si sensui attendamus, simplicissimasque particulas. Quod si haec ob id aliquis dimittat, quia natura composita sunt, quantumlibet sensibus simplicia videantur, nec postmodum aliud quicquam, quod simplicius sit, introducat; nescio profecto, quam possit ille honestam proferre excusationem, ne inaniter et supervacanea nugari videatur. Quotiescunque enim voluerit calidum frigidumve, similiter humidum et siccum nominare, quod secundum dominationem tale est; jam elementa habet, et satis etiam perspecta; nervum, inquam, membranam, cartilaginem, carnem et ligamentum, et reliqua etiam illa, quae nuper recensuimus. At si illud inquiris, quod natura simplex sit; oportet statim id haud esse mixtum temperatumve, et praeterea summa esse qualitate affectum. Rursum igitur ad ignem remeas, et aërem, aquamque, et terram, quippe quod in his solis qualitates reperire possis absque ulla mixtura temperieque: in igne nimirum calorem summum summamque siccitatem; luminum frigus cum siccitate in terra, et in reliquis reliquas, prout sua cujusque natura postulat. Porro si quatuor elementa nolueris ponere, sed ex his vel duo, vel tria; possis forsitan hujus aliquam afferre rationem. At affirmare, esse elementum, quod summe humidum est, simulque mox arbitrari, illud esse quippiam ab aqua diversum, extremae cujusdam ineptiae est, nisi forsitan solas velis qualitates, nec ipsa illis affecta corpora, esse elementa; nam tunc non aqua, sed humiditas elementum erit, nec ignis, sed summus calor. Quod si ita fuerit, primum quidem jam ultra ignem aëremque et aquam et terram tuam profers rationem, qui ne ea quidem attingere audebas, utpote quia medicinam excederent : deinde vero facile convinceris, quod ignores, quam ab elemento principium differat. Jam enim quod summus calor sit igne simplicior, atque etiam quod, illo ad materiam accedente, ignis gignatur, pro confesso ab omnibus philosophis habetur, quos Athenaeus imitari studet. Et fatentur etiam omnes, quod materia quaedam, quae omnibus elementis subjecta est, quaeque omni caret qualitate, nec non et summus calor in ea procreatus, sint igni suae generationis principium; et praeterea, quod haec eadem materia sit semper ab omni penitus generatione et interitu immunis, qualitas vero ea sit, quae in illa gignatur et intereat; et quod opus sit, ut elementum sit ejusdem generis cum illo, cujus est elementum. Eo enim elementum a principio differt, quod minime sit necesse principia in eodem esse genere cum his, quorum sunt principia, sicut elementa ad idem semper genus pertinere. Simplex namque qualitas compositae qualitatis, et simplex corpus corporis compositi est elementum. Quod si calidum, frigidum, atque humidum, et siccum dicuntur tripliciter; nam vel sicuti qualitas, vel sicut corpus impermixtum, vel sicut illud, quod mixtum est, nec ipsa deinde qualitas elementum esse videtur, neque etiam mixtum temperatumque corpus, relinquitur, quod elementum sit id corpus, quod est cujusque temperamenti ac mixturae expers, quodque qualitatibus sit simplex, et tandem ad ipsum ignem, et terram, et aërem, et aquam deveniendum est; in quibus primis summus est calor, et summum frigus, atque etiam humor et siccitas. Quod si quis ea non audeat fateri elementum eapropter, quod ex ipsis nullum aut e corpore detrahimus, aut eidem imponimus, is summam quandam praefert stoliditatem. Jam enim quum ea, quae ex elementis constant, nostris offerimus corporibus, eisdem quoque elementa omnino adhibemus. At non sincera, ajuntaiunt, neque sola; igitur perverse etiam dictum est, non detrahi, neque apponi elementum: nam nec ita absolute proferendum erat, sed potius, quod non solum, aut non sine mixtura, aut per se. Verum enimvero nec quid tandem illi velint conficere, videre possum; neque enim ideo elementorum contemplatio jure inutilis habenda est, quia nullum eorum, quod quidem mixtum cum altero non sit, nostris offeramus corporibus. Atque etiam non ob id perperam pronunciatum est, ignem, aërem, aquam et terram esse elementa, quod illa, quae ex his composita sunt, nobis in usum veniant, nullum vero ipsorum seorsum ab aliis, solumque et per se nobis utile sit. At vero et ipsis propemodum sinceris hujus universi elementis saepe utimur, quemadmodum aqua quotidie, quum bibimus, aut lavamur, vel alio etiam aliquo modo; et aëre, qui nos undique ambit, dum illum inspirando attrahimus; igne quoque interdum, quum frigemus, ut caleamus, utimur. Ut tandem minime videam, quid ipsi conficiant, quum ajuntaiunt, nunquam ignem, aut aquam, aut aërem, aut terram vel detrahi e corpore nostro, vel illi apponi. Etenim ego facile affirmaverim, eum, qui alget et ad ignem, ut calefiat, accedit, ignem corpori adhibere, et aquam illum, qui bibit, illum etiam, qui respirat, aërem. At quaecunque animantia quoque vel arena vescuntur, vel terra, vel lapidibus, vel luto, vel ossibus, terram manifesto in corpus introducunt. Quod si qui ob id putent, nullum nos corpori offerre elementum, quia nemo eatenus calefiat, donec uratur, vel bibat, quoad rumpatur, erit nempe horum hominum mirabilis sapientia, qui eousque devenire nequiverunt, ut intelligerent, quod, si vel unum elementum intereat omnino, sit etiam statim animal interiturum. Interibit autem frigidum elementum, si comburatur; calidum vero, si nimis refrigeretur; similiter etiam, si nimis arescat corpus, peribit humidum; et siccum, si nimis humectetur. Unde e contrario se habet haec res, ac illi sentiunt, quia semper aut eximitur elementum aliquod, aut apponitur. Verum id fieri moderate oportet ab his, qui animal incolume esse volunt; siquidem immoderatus eorum usus ad interitum ducit.

Cap. VII. Jam autem id omnino aperire aggrediar, quod in hoc sermone consequens est, quodque istos imprimis latet. Omnia nimirum corpora, quae generantur et intereunt, duplici transmutationi sunt obnoxia, utpote quorum substantia tum alteretur, tum diffluat. Alteratur quidem, quum calefit, vel refrigeratur, vel humectatur, vel exiccaturexsiccatur; hae enim qualitates solae possunt universam (ut paulo post exposituri sumus) substantiam, ac illam per totum transmutare. Diffluit vero per excretiones in sensum cadentes, et per eam, quae insensibilis perspiratio vocatur. Quo deinde fit, ut duplici egeat procuratione, si incolumis sit servanda; altera, qua, quicquid in qualitatibus modum excesserit, reprimatur; altera, qua loco illius, quod evacuatur, restituatur aliquid. Porro excedentis immoderationem opposita qualitas emendat; quod vero deperditur, nequaquam per oppositam qualitatem reparatur, quum opus sit, ut id, quod reparatur, sit priori deperditaeque substantiae quam simillimum, siquidem in illius locum reficiendum est in animante. Atque hoc ipsum, nutriri, inquam, corpora, ex quadam nimirum substantia fit illi simili, quae prius fuerit evacuata. Unde etiam (ut equidem arbitror) ea substantia alimentum appellata est. At vero quum solam eam transmutationem in subjecto quaerimus, quae per qualitates fit, non amplius illa, per quae id ipsum agimus, alimentum, sed medicamenta potius appellamus. Sane quum nulla qualitatum seorsum a substantia reperiri queat; proinde cogimur eas una cum substantiis assumere, ac ita corporibus illis egentibus offerre; quae si summas eas exposcant, ipsum elementum adhibemus, ignem inquam, aut aquam, aut terram, aut aërem; ubi vero mediocri sit opus, mixto ex elementis utimur; unde, si calefacere voluerimus, ejusmodi medicamentum eligemus, in quo major sit ignis quam alicujus illi contrarii portio; contra vero, si refrigerandum sit. Nonnunquam vero, si utrumque horum procurare instituerimus, alterare, inquam, et alere, eam tunc substantiam exquirimus, quae possit utramque operam praestare, eam nimirum, quam cibus, et eam, quam medicamentum. Itaque non amplius hoc exposcant, ut unumquodque animal ignem ingerat, aut terram, aut aquam, aut aërem, aut tandem illud elementum, quod solum et per se ipsum sit, et absque ullo aliorum consortio: quippe quum nihil nos illud vel tanquam medicinam, vel tanquam cibum offerre cogat: siquidem cibus rei nutriendae similis est. Et simile composito corpori, atque ex elementis contemperato, eorumque participi id corpus est (ni me mea fallit opinio), quod itidem ex illis eisdem constitutum sit. Nec sane semper elementum ut medicina usui est, nisi eo fortasse tempore tantummodo, quo corpus summa eget qualitate. Haec igitur a nobis adversus eos prolata sint, qui perperam Hippocratem intelligunt. Jamque id etiam praeterea conspicuum est, elementa in nostros usus semper venire, ut tamen ea nonnunquam sola et simplicia veniant, quandoque vero ut in mixtione vincentia, et tandem prout corpus id constituunt, quod potest nobis vel alimenti, vel medicamenti usum praestare.

Cap. VIII. Quod autem Hippocrates a qualitatibus in libro de natura humana saepius elementa nominet, atque calidum non solam ipsam qualitatem appellet, neque illud etiam, in quo una quaepiam qualitas alias in mixtura superat, hoc vocet modo, sed potius corpus id, quod est summo calore affectum, et frigidum id, in quo summum fit frigus, et siccum, in quo siccitas: ipsa tibi horum verborum series facile poterit apertum reddere. Quum enim ait: Quum interit homo, necesse est unumquodque rursus ad suam ipsius naturam redire, siccum ad siccum, humidum ad humidum, calidum ad calidum, frigidum ad frigidum: non solas profecto qualitates siccum, humidum, calidum et frigidum vocat, sed eas substantias, in quibus hae reperiuntur qualitates. Ipsae enim sunt quae, animali vim defuncto, abeunt, quaeque elementis universi permiscentur. Qualitates vero possis forsitan dicere, animante mortuo, interire, ad propriam autem eas naturam redire, non item. Sed praeterea haec quoque tradit Hippocrates: Talis autem est tum animalium, tum aliorum omnium natura, omniaque similiter oriuntur, atque similiter occidunt quippe quorum natura ex his omnibus, quae diximus, sit constituta: et unde unumquodque ortum habuit, in id ipsum etiam (ut dictum est) pariter definit, et proinde ad id ipsum tandem redit. Quo loco patet, non solas illum qualitates appellare calidum, frigidum, humidum et siccum, sed ipsa elementa, quum ab his universa corpora suam trahant originem, et tandem in haec ipsa etiam omnia dissolvantur. Quod ut attendas, quam maxime te monitum velim, quum id quamplurimos medicorum latuerit, qui credant, Hippocratem praeteriisse, quo minus statuerit omnium, quae gignantur et intereant, corporum haec esse elementa. In ista enim nuper a nobis recitata sententia quater reperies id vocabulum (omnium) repetitum: sed et superius, quum dixit: necesse est, si talis sit cum aliorum omnium, tum etiam ipsius hominis natura, hominem non esse unum: et etiam in sequentibus eodem visus est uti modo. Multi attamen ex his, qui Hippocratici appellari volunt, hoc conniventibus oculis praetereunt: qui praeterea etiam putant, Hippocratem aliud per calidum, frigidum, humidum et siccum voluisse praeter communia rerum omnium elementa. Nam quod ipse nunquam senserit, ipsas istorum qualitates esse corporum elementa, monstratum esse existimo ex illis verbis, quae jam a nobis proposita sunt, atque etiam non minus ex his, dum ait: Item nisi calidum cum frigido, et siccum cum humido se moderate et aequaliter habuerint, sed alterum, quod valentius, alterum, quod imbecillius est, plurimum superet, nulla unquam futura est generatio. Quo loco nunquam velim mihi persuadeant, illum arbitrari, ex qualitatibus, quae ne seorsum quidem a corporibus consistere possint, animalia gigni, sed ex corporibus potius, quibus illae qualitates summae insint: ea quippe sunt communia omnium elementa. Quae vero calidum, frigidum, humidum et siccum ob aliquam horum dominationem dicuntur, propria sunt unicuique. Agedum, ut de homine nostrum sermonem habeamus, is ex primis simplicissimisque his sensilibus elementis constat, quae similaria appellantur: nempe fibra, membrana, carne, adipe, osse, cartilagine, ligamento, nervo, medulla, atque etiam omnibus aliis, quorum universae particulae eandem omnino formam retinent: quae et ipsae quoque ex aliis quibusdam ipsis proximis gignuntur elementis, ex sanguine nimirum et pituita et bile utraque, pallida et atra: quae item ab illis ortum habent, quibus vescimur, quaeque potamus: at haec ex aëre, igne, aqua et terra gignuntur: ipsa vero haec ex nullo amplius corpore alio constituta sunt, nisi quod ex materia et qualitatibus, et proinde has principia quidem esse ignis, et aquae, aërisque, et terrae concedimus, elementa vero nequaquam: illa autem caeterorum omnium elementa esse dicimus, utpote quum rerum omnium primae sint minimaeque ac etiam simplices particulae. Itaque nullus, unquam, qui sanae mentis sit, dubitaverit, quod herbae omnes stirpesque et fructus geniti sint ex igne, aëre, aqua et terra, neque etiam quod haec animantibus omnibus sint alimenta: sed neque de eo ambiget quispiam, quod humores, qui natura in nostris conspiciuntur corporibus, ab his ipsis ortum habeant. Qui vero sint hi, et quot, siquis ex nobis pereunctetur, ad secundum librum hanc hujusce rei inquisitionem distulimus; iam enim caput primo libro imponere properamus.