Cap. II. Caeterum nos, qui non hoc tantum demonstrationis genere soliti sumus uti, sed illi ex iis, quae manifeste apparent, necessarias ac cogentes probationes adjicere, ad istiusmodi nunc convertemur; monstrabimusque, in quibusdam corporis partibus adeo evidentem esse retentricem facultatem, ut ipsis sensibus agnosci ejus actio possit; in aliquibus vero sensui quidem minus esse evidentem, ratione tamen in iis quoque facile posse deprehendi. Ergo inde, quod docere promisimus, auspicemur, nempe a sumendis primum methodo aliqua certis partibus, in quibus ad unguem examinare disquirereque licebit, qualisnam demum retentrix vis sit. An igitur aliunde quis melius, quam a maximis maximeque cavis instrumentis, inquisitionem incipiat? Mihi sane non videtur, siquidem evidentes in iis credibile est propter amplitudinem eorum apparere actiones; quum fortasse in parvis, etiamsi eam vim habeant vehementem, sensu tamen agnovisse actionem ejus in promptu non sit. Porro inter animalis partes maxime cavae amplissimaeque sunt ventriculus, et uterus, et quae secundae vocantur. Quid igitur prohibet, quominus has proponentes, actiones earum aestimemus; ac earum, quae ante dissectionem conspicuae sunt, in nobismet ipsis examen ineamus; quae vere obscuriores sunt, similia homini animalia dissecemus? Non quo non abunde, generalem saltem, quaesitae facultatis notitiam etiam dissimilia ostendant, sed quo simul cum generali propriam quoque in nobis ipsis habentibus ratio ad morbos tum dignoscendos tum sanandos facilior suppetat. Ac quoniam de ambobus instrumentis simul dixisse non est, seorsum de utroque sermonem instituemus, ab eo auspicati, quod retentricem facultatem illustrius monstrare possit. Retinet namque et venter cibum, quoad eum concoxerit; retinet porro non minus et uterus foetum, quoad hunc perfecerit; caeterum longe diuturnius est tempus foetus perficiendi, quam cibi concoquendi.

Cap. III. Quare verisimile est, tanto clarius a nobis in utero retentricem facultatem conspici posse, quanto diutius, quam ventriculus, retinendi functionem exercet; quippe novem mensibus plerisque mulieribus perficitur in utero foetus; qui tota quidem cervice connivet, complectitur autem foetum undique una cum secundis. Estque tum oris conniventiae, tum morae foetus in utero finis ipse actionis usus; neque enim temere aut sine ratione condidit uterum natura ad complectendum retinendumque foetum sufficientem, sed idcirco, ut, quod gestatur, ad debitam perveniret magnitudinem. Ergo, ut id completum est, cujus gratia retentrice facultate uterus est usus, utique hanc inhibet ac cessare facit, propultrice, quae hactenus quieverat, loco ejus assumpta. Sane erat et quietis hujus facultatis finis ipse usus; ita etiam actionis ejusdem finis similiter ipse usus; utpote quo excitante agat, non excitante quiescat. Licetque rursus hoc loco naturae artem intelligere, quae singulis instrumentis non solum utilium actionum facultates inseruit, verum etiam quietis et motionis opportunitatem praevidit. Siquidem, succedentibus rite omnibus, quae in utero fiunt, facultas expultrix, veluti nulla sit, ita omnino quiescit; improspere autem cedentibus, vel circa secundas, vel caeterarum quampiam membranarum, vel circa ipsum, qui gestatur, foetum, ac desperata prorsus ejusdem perfectione, non amplius expectat uterus novem mensium temporis moram, imo retentrix facultas statim ab opere cessat et ei, quae prius quieverat, moveri concedit. Porro agit jam ac molitur salubre aliquid expultrix et propultrix facultas; itu enim et hanc appellarunt, ab opere scilicet, sicut et aliis, illi quoque nominibus impositis. Videturque disceptatio nostra de ambabus simul demonstrationem allatura; quippe quum sibi mutuo succedant, et altera alteri, quum usus postulat, semper cedat; etiam communem eas doctrinam sortiri non est absurdum. At retentricis facultatis opus est, praegnantium uteros undique contrahere, ut non immerito contrectantibus obstetricibus os eorum connivere videatur. Jam vero praegnantes ipsae primis diebus, potissimumque eo ipso, quo semen est conceptum, moveri ac in se ipsum concurrere uterum sentiunt. Quod si ambo haec incidunt, ut et os uteri citra phlegmonen aliumve affectum conniveat, et sentiatur deinde succedere uteri in se ipsum motus, jam semen a mare et cepisse se mulieres existimant, et retinere censent. Neque nos ista modo illis confingimus; sed longo usu comprobata, ab omnibus fere, qui de iis disseruere, sunt prodita. Herophilus certe neque haec scribere est gravatus, ne specilli quidem mucronem admittere uteros ante, quam mulier pariat; praeterea ne vel minimum quidem hiscere, ubi conceperint, laxius autem recludi, quum menses profluunt. Huic astipulantur et reliqui omnes, qui de his tractaverunt; primusque omnium non medicorum modo, sed etiam philosophorum, Hippocrates, connivere os uteri tum conceptibus tum phlegmonis, pronunciavit; caeterum in conceptibus servato naturali habitu, in phlegmonis vero in durum mutato. At sub expultrice, quae contraria jam dictae facultas est, os quidem ejus aperitur; fundus autem universus, quam potest proxime, ad os descendit, foetum propellens foras; una vero cum fundo etiam, quae continentes partes sunt, quae scilicet veluti latera totius instrumenti sunt, suppetias in toto opere serentes trudunt propelluntque foetum foras universum. Non paucis quoque mulierum, quae utique immodice hujusmodi facultate sunt usae, violenti dolores totum uterum excidere subegerunt, simili quodam in his accidente ei, quod in lucta et contentione saepe visitur, quando, qui alios evertere dejicereque nituntur, ipsi una concidunt; ita namque uterus, dum foetum extrudit, ipse aliquando simul excidit, potissimum quum ejus ad spinam ligamenta naturaliter sunt laxa. Est porro et illud miro naturae consilio provisum, quod, vivente foetu, uteri os ad unguem connivet; mortuo vero, tantum statim aperitur, quantum ad exitum sit ex usu. Quin etiam obstetrices ipsae non illico parturientes surgere jubent, nec in sella collocant; imo prius os uteri, quod paulatim se aperit, tangunt; ac primum quidem sic, ut parvum digitum in id demittas, hiscere dicunt, postea vero etiam magis; parva autem interposita mora pereontantibus nobis respondent dehiscentis ejus modum auctum; postea vero quam ad foetus transitum satis patet, surgere mulierem jubent, et in subsellio collocant, ac ad expellendum strenue foetum se paret, adhortantur. Est porro id opus, quod a se ipsis praestant parientes, non uteri, sed musculorum, qui sunt in abdomine, qui scilicet tum ad dejectionem, tum ad reddendam urinam nobis sunt auxilio. Atque ita quidem in utero duo jam memoratae facultates apparent.

Cap. IV. In ventre vero ad hunc modum; primum quidem ex fluctuantis humoris sonitu, qui medicis imbecilli ventris symptoma creditur, et certe cum ratione creditur. Interim enim, quum minimum ciborum assumpsimus, non fiunt, complectente prorsus eos ventre ac undique constringente; interim plenus cibo venter est, sonitus tamen fluctuantis in eo humoris, veluti ex vacuo, exaudiuntur. Quum enim pro sua natura se habet ac retentrice vi rite utitur, quamlibet exiguum sit, quod in se continet, totum id undique complexus nullum vacuum relinquit locum; quum imbecillus est, quacunque parte exacte complecti assumpta non valet, hic laxum quoddam spatium efficiens, permittit ea, quae in se continet, humida pro figurarum varietate ex alio loco in alium transire ac fluctuationum sonitus edere. Rationabile itaque est, qui hoc symptomate laborant, ne concoctionem quidem sufficientem sperare: neque enim potest, qui imbecillus venter est, probe concoquere. Porro talibus etiam diutius in ventre manere gravitas videtur, ut qui etiam tardius concoquant. Jam mirari licet in his maxime diuturnam in ventriculo moram, non ciborum modo, verum etiam potionis. Non enim, sicut existimaverit quispiam, quum ventris os inferius angustum prorsus sit, nihil id sinere abire, quoad exacte laevigetur, haec vera causa est. Non pauci enim ossa fructuum valde magna saepe plurima devorant; jam annulum quidam aureum, quem ore tenebat, imprudens deglutivit; alter vero nummum; alius aliud durum quoddam, et quod confici non potest; attamen hi omnes facile excreverunt ea, quae devorassent, nullo illis superveniente symptomate. Quod si meatus ventriculi angustia causa esset diutinae in eo parum comminuti cibi morae, nihil sane horum pertransisset. Quin etiam quod potio ipsa longo spatio illis in ventriculo moretur, satis fuerit, quod eos a suspicione de meatus angustia abducat. Omnino enim si causa celeris egressus esset ipsis transmutatio in succum peracta, utique et sorbitiones, et lac, et ptisanae cremor in omnibus illico transirent: verum secus est; nam qui imbecilli sunt, iis diutissime haec innatant, et fluctuationes cum sonitu, dum morantur, excitant, ventriculumque premunt pariter et gravant; qui validi sunt, iis adeo nihil horum incidit, ut etiam panis et carnis magna copia facile descendat. Sane non solum ex eo, quod undique tensus sit et gravatus ventriculus, ac quae in eo sunt, alias in aliam partem cum sonitu fluctuent, morari diutius in eo, quae assumpta sunt, iis, qui ita se habent, possis conjicere, sed etiam ex vomitionibus. Siquidem sunt, qui non post tres quatuorve horas, sed jam media nocte, cum multum intereessisset a cibo tempus, omnia prorsus, quae sumpsissent, vomuerunt. Quin etiam si animans quodvis humido expleveris cibo, veluti ipsi in suibus subinde fumus experti, ex farina atque aqua quandam velut miscellam illis objicientes, deinde post tres quatuorve horas dissecantes, si tu quoque ita feceris, invenies adhuc in ventre ea, quae assumpserunt. Quippe conversio ciborum in cremorem non est morae istic manendi terminus, quam utique etiam, dum foris sunt, efficere licet, sed concoctio, quae a conversione in cremorem res est diversa, sicut sanguificatio et nutritio. Quemadmodum enim haec qualitatum mutatione fieri ostensum est, eodem modo concoctio ciborum in ventriculo mutatio eorum est in propriam ejus, quod nutritur, qualitatem. Ubi autem ad perfectionem cibos concoxit, tum aperit inferius os, exciduntque per ipsum facile cibi, etiamsi lapides, ossa, acinos aliave, quae verti in cremorem non possint, plurima secum habeant; licetque hoc in animali contempleris, conjecto descensus ciborum tempore. Quin si quando te tempus fallat, nec quicquam deorsum feratur, ventriculo adhuc cibos coquente, ne sic quidem infrugifera tibi dissectio erit; cernes namque in illis ea, quae paulo supra diximus, pylorum ad unguem clausum, ventriculum autem totum cibos suo complexu prementem perinde omnino, sicut uterus foetum. Neque enim est invenire, nec in utero, nec ventre, nec vesica utravis, nec ea quae bilem excipit, nec altera, locum vacuum; sed sive parum sit, quod in his continetur, sive multum, pleni eorum sinus apparent, tunicis ipsis semper ea, quae continent, arcte complectentibus, modo scilicet naturaliter animal se habeat. Erasistrato autem, nescio quo pacto, complexum hunc ventriculi omnium esse causam placet, tum ciborum laevitatis, tum excrementorum subductionis, tum distributionis eorum, quae in cremorem sunt conversa. Ego tamen in viventi adhuc animali, divisio ejus peritonaeo, sexcenties deprehendi semper intestina complexu suo iis, quae continerent, applicita, ventriculum vero non perpetuo, sed post assumptos cibos superne eos inferneque et undique arcte complexum ac immotum, adeo ut cibis uniri et iis undique adhaerere videretur. Quo tempore etiam pylorum conniventem clausumque ad unguem inveni, non secus ac praegnantibus os uteri; at post concoctionem consummatam reclusus quidem erat pylorus, ventriculus autem complexus motu intestinorum ritu movebatur.

Cap. V. Omnia igitur haec inter se in idem consentiunt, quod aliquae sint in ventriculo, in utero, in vesicis ingenitae facultates, quae et retinere possint ea, quae qualitate conveniant, et quae aliena sunt expellere. Siquidem quod bilem ad se trahat ea quae jecinori subest vesica, supra est monstratum; quod autem et in ventrem quotidie ejiciat, id quidem evidenter cernitur. Atqui si tractricis operam statim excretricis actio exciperet, nec media semper inter eas intercederet vis retentrix, oporteret, dissectis animalibus, parem in vesica bilis inveniri modum; at non sic invenitur; quippe alias plenissima, alias prorsus vacua, alias sub medio statu, variis se habens modis cernitur, qualiter etiam altera, quae lotium recipit. Hanc namque ante omnem dissectionem colligere urinam sentimus, prius etiam, quam eam vel multitudinis pondere, vel mordentis acrimonia offendi, tanquam hic quoque non deficiente retentrice facultate. Ita nimirum et ventriculus, mordente subinde acrimonia irritatus, ante legitimum tempus crudum adhuc cibum abjicit, rursus multitudine aliquando gravatus, aut etiam ambabus coëuntibus male affectus, diarrhoeis infestatur. Quin etiam superioris ventris, vel multitudine gravati, vel ciborum excrementorumve qualitatem non ferentis, similis diarrhoeis quidam affectus vomitio est. Ubi enim in imis ejus partibus talis affectus incidit, ac firmae partus sunt, quae circa stomachum habentur, diarrhoeae citantur; quum vero ejus os sic afficitur, si caeterae partes sunt valentes, vomitiones cientur.

Cap. VI. Licet porro idem et in iis, qui cibum fastidiunt, intueri; quippe qui comesse coacti nec deglutire, quod comederunt, valent, nec, si id per vim faciant, quod deglutitum est, retinent, sed protinus evomunt. Etiam qui alias quoque cibum quemlibet aversantur, si urgeantur aliquando, ut eum sumant, celeriter evomunt; vel, si violenter contineant, et nausea infestantur, et resupinari sibi ventriculum sentiunt, et quod offendit, amoliri properare. Ita nimirum ex omnibus, quae evidenter apparent, quod inter principia diximus, confirmatur, omnibus scilicet propemodum animalis partibus inesse debere desiderium quoddam ac veluti appetentiam convenientis sibi qualitatis, aversionem autem quandam velutique odium alienae. At dum expetunt, attrahere eas rationabiliter existimantur; dum aversantur, a seipsis repellere; atque ex his rursus tum attractrix facultas in toto inesse monstratur, tum expultrix. At vero si et appetentia quaedam est et attractio, fuerit profecto et fruitio aliqua, quum nihil in rerum sit natura, quod propter ipsum trahere trahat, imo ut eo, cujus per tractum fit compos, fruatur. Atqui frui eo non licet, nisi retineat. Jam hinc rursus retentrix vis necessario genita esse probatur; quippe ventriculus manifeste convenientes qualitates expetit, alienas respuit. Sed si et appetit, et trahit, et retinendo ac undique complectendo fruitur, erit utique et finis illi quispiam fruitionis; post quem jam expultrice facultatis agendi tempus succedit.

Cap. VII. Verum si et retinet et fruitur, etiam ad eum finem, ad quem sic retinet et fruitur, abutitur. Porro is finis est, ut ejus, quod in qualitate conveniens consentiensque est, partem aliquam capiat. Itaque quod in cibis optimum est, id halitus specie et paulatim sibi attrahit, atque in tunicis suis reponit, iisdemque adjungit. Ubi abunde saturatus est, quicquid reliquum nutrimenti est, veluti onerosum aliquid rejicit; quanquam ex eo, quod cum ventriculo habuit, commereio ipsum quoque consecutum est salutare aliquid. Neque enim fieri potest, ut duo corpora, quae ad agendum ac patiendum sunt nata, ubi convenerunt, non vel simul patiantur agantque, vel alterum agat, alterum patiatur. Quippe, si pares iis vires sunt, ex aequo tum agent, tum patientur; sin longe superet vincatque alterum, magnum quiddam, et quod sensu percipi possit, in id, quod patitur, efficiet, ipsum vero vel exiguum aliquid, et quod sensu deprehendi non possit, vel omnino nihil patietur. Porro in hoc potissimum dissidet nutrimentum a medicamento venenoso; hoc namque vim corporis vincit, illud ab hac vincitur. Minime igitur potest conveniens animali nutrimentum esse, quod ab iis, quae in animali sunt, qualitatibus non vincitur; porro vinci aliud non est, quam alterari. At quoniam particularum aliae viribus sunt firmioribus, aliae magis imbecillis, vincent quidem omnes nutrimentum id, quod animali est conveniens, non tamen aequali omnes modo. Ergo vincet etiam venter, ac nutrimentum alterabit, non tamen sic, ut jecur, et venae, et arteriae, et cor. Quanta igitur sit ventris alteratio, age jam videamus. Sane ea major est, quam quae in ore perficitur; minor vero ea, quae in jecinore et venis; horum namque alteratio nutrimentum in sanguinis substantiam mutat; quae autem in ore agitur, mutat quidem id in alteram speciem manifeste, non tamen ad perfectionem transformat. Discas id ex iis, quae ex cibo in dentium intervallis relicta per totam noctem haeserunt. Neque enim panis inibi relictus prorsus est panis, neque caro prorsus caro; sed olet quidem ejusmodi quiddam, cujusmodi olet animalis os; caeterum et dissolutum est, et liquatum, et carnium animalis admiscuit sibi qualitates. Licet autem contempleris, quam magna sit in ore ciborum alteratio, si mansum triticum crudis furunculis applicaveris; cernes namque, id ocyssime hos mutare et concoquere; quum tamen, si aquae admisceatur, nequeat tale quicquam efficere. Nec est quod id mirere; nam pituita haec, quae in ore habetur, et lichenum remedium est, et scorpios statim necat; praeterea multas ex iis, quae venenum mittunt, bestias partim protinus perimit, partim spatio; omnes certe insigniter laedit. Sed qui mansi sunt cibi, primum quidem hac pituita imbuuntur, et cum ea miscentur; deinde carnem quoque oris omnes contrectarunt; itaque majorem mutationem sunt consecuti, quam ii, qui in vacuis dentium intervallis fuere impacti. Verum quanto ii, qui mansi sunt, his, qui inhaeserunt, magis sunt alterati, tanto etiam illis magis hi, qui devorati sunt; siquidem incomparabilis erit horum alterationis excessus, si et quae in ventre est pituita, et bilis, et spiritus, et calor, et tota ventris substantia aestimentur. Quod si viscera quoque, quae illi adjacent, tanquam magno lebeti plures ignis foci, pariter aestimata sint, a dextris quidem jecur, a sinistris lien, superne cor, et cum eo transversum septum et suspensum et assidue motum, his etiam amplius omentum, quod praedicta tegit, ingentem quandam ciborum, qui in ventriculum sunt devorati, alterationem fieri credas. Quo autem pacto mutari facile in sanguinem possent, nisi tali essent mutatione praeparati? Monstratum namque supra est, nihil in contrariam qualitatem totum simul migrare. Ergo quomodo fiet sanguis ex pane, quomodo ex beta fabave, aut reliquis id genus, nisi haec alteram prius mutationem sint adepta? Jam quomodo in tenuibus intestinis confestim creabitur stereus? Quid enim quaeso in his efficacius ad alterationem dicas iis, quae sunt circa ventrem? num tunicarum numerum, an circumpositorum viscerum vicinitatem, an morae spatium, an innatum quendam in instrumentis calorem? atqui nullo horum superant intestina ventrem. Cur igitur, ubi panis tota saepe nocte moratus est in ventre, etiam servari eum volunt ac pristinas suas qualitates tueri, ubi semel intestinis incidit, statim effici stereus? Quippe si tantum tempus ad alterandum satis non est, certe breve satis non est; sin breve adulterandum est satis, quomodo non magis sufficiat tempus longum? An igitur alteratur quidem alimentum in ventre, caeterum diversa alteratione, et non tali, qualem ex mutantis instrumenti habet natura? An hac quidem est alteratum, non tamen ea, quae est corpori animalis propria? Hoc longe profecto minus fieri quovis paeto potest, quando non aliud erat concoctio, quam alteratio in propriam ejus, quod nutritur, qualitatem. Si igitur concoctio hoc est, et ostensum est, nutrimentum in ventre suscipere qualitatem, quae sit animali, quod ex ipso nutriendum est, conveniens, ex eo jam demonstratum est scilicet, quod in ventre nutrimentum concoquitur. Estque ridiculus sane Asclepiades, quum dicit, nec in ructibus, nec in vomitionibus, nec dissectionibus concoctorum ciborum qualitatem unquam apparere; siquidem hoc ipsum, quod corporis ventriculi odorem referunt, ex ipsa provenit concoctione. Hic vero adeo est rudis, ut, quum veteres dicere audiat, cibos in ventre in probum chylum mutari, non eum, qui viribus spectetur, sed cum, qui gustui probetur, quaerendum putet, tanquam vel pomo magis pomo (ita enim disputandum cum hoc est) in ventre reddito, vel melle magis melle. Porro multo magis rudis magisque ridiculus est Erasistratus, aut non intelligens, quemadmodum a veteribus dictum sit, concoctionem esse elixationi similem, aut sponte seipsum fallens. Atque elixationi quidem, quae tam levem habeat calorem, concoctionem assimilari posse, negat verisimile esse, tanquam aut Aetna subjicienda ventri sit, aut alias alterari ab eo cibi non possint, aut possint quidem alterari, non tamen per insitum illi calorem, qui humidus sit, eoque elixare, non torrere dicatur. Debebat autem, si quidem contra de rebus disceptare voluit, maxime quidem ac primum illud docere, nec mutare prorsus, nec alterare in qualitate ventrem cibos; secundo loco, si id confirmare non potuisset, alterationem eorum in ventre animali esse inutilem; si nec id calumniari licuisset, opinionem, quae de activis habetur principiis, refellere monstrareque, non provenire in partibus actionem ex certa calidi, frigidi, humidi siccique temperatura, sed alio quopiam; quod si nec id calamniari est ausus, saltem illud docere, non esse calidum in iis, quae naturae administratione reguntur, caeteris efficacius; vel si nec id, nec caeterorum, quae dicta sunt, quicquam demonstrare potuisset, minime nugari, frustra de nomine contendendo; tanquam Aristoteles tum in aliis non paucis, tum in quarto Meteorologicon, quemadmodum concoctio elixationi sit similis, quodque nec primum nec proprie sic nominetur, non clare prodiderit. Verum sicuti jam dictum est, unum omnium horum principium est, de calido, frigido, humido et sicco considerationem inivisse: sicut in secundo de generatione et corruptione Aristoteles fecit, omnes, quae in corpore sunt, mutationes alterationesque ab his proficisci demonstrans. Caeterum Erasistratus, neque his, neque alio ullo ex jam dictis refutato, ad nomen elixationis tantummodo se convertit. Atque de coctione quidem, tametsi caetera omnia praetermisit, illud saltem demonstrare conatus est, differre ab externa elixatione eam, quae in animalibus est, concoctionem.

Cap. VIII. De deglutitione vero ne tantum quidem egit; quid enim ait? Attractio quidem ventriculi nulla esse videtur. Atqui ventriculus duas habet tunicas, quae omnino alicujus gratia sunt conditae, pertinentque hae etiam usque ad ipsum os; quae quidem interior est, qualis in ipso est ventre, talis persistens; altera in carnosam magis in gula conversa. Ac quod contrarias inter se fibrarum dispositiones hae tunicae habeant, ipsa rei evidentia testatur; cujus autem causa tales sint conditae, Erasistratus certe ne vel conatus est dicere, nos vero nunc dicemus. Quae interna est, in directum porrectas habet fibras, ut quae trahendi causa sit instituta; externa transversas, quo circulo contrahancontrahant. Quippe singulorum, quae moventur, instrumentorum corpora pro fibrarum situ motus habent. Primum aut emautem, si placet, in musculis ipsis sermonem examina; in quibus tum fibrae ipsae, tum motus propter excellentiam evidentissime cernuntur. A musculis ad naturalia instrumenta te conferas, omnino videbis, ea per fibras moveri. Itaque etiam singulis intestinis circulares in utraque tunica fibrae sunt; contrahuntur enim duntaxat, nec quicquam trahunt; at venter alias fibrarum rectas habet, quibus scilicet trahat, alias transversas, quibus constringat. Quemadmodum enim in musculis, dum fibra quaeque intenditur atque ad principium retrahitur, motus eorum obitur, itidem in ventre; dum transversae fibrae tenduntur, latitudinem contentae inter ipsas caritatis minorem fieri est necesse; rectae vero dum trahuntur ac in seipsas coguntur, fieri nequit, ut non minuatur longitudo. At vero deglutientibus nobis, liquido cernitur larynx imminutus, sursumque in tantum currens, quantum gula deorsum trahitur. Quumque, completa jam deglutiendi functione, laxaverit se gula, luculenter descendere cernitur larynx; siquidem interna ventriculi tunica, quae rectas habet fibras, quaeque tum gulam intrinsecus vestit, tum os ipsum, ea super internis laryngis partibus extenditur. Itaque fieri nequit, quum ipsa a ventriculo deorsum trahitur, ut non simul et larynx attrahatur. Quod autem circulares fibrae, quibus contrahuntur tum aliae partes, tum vero ventriculus, de longitudine nihil minuant, sed latitudinem contrahant atque angustent, id quidem Erasistratum fateri invenias; quippe cibos toto concoctionis tempore undique constringere ventrem ait. At si undique constringit, nec tamen quicquam de ventris longitudine aufert, non est ejus, qui constringit, motus proprium, ut gulam deorsum trahat. Quippe quod Erasistratus ipse dixit, id illi tantummodo contingit, ut, dum superiores partes contrahuntur, inferiores dilatentur; id vero quod, si in demortui quoque gulam aquam infundas, fieri cernetur, nemo ignorat; transitum namque materiae per angustum corpus id accidens consequitur; mirum enim sit, si, transeunte per ipsum mole aliqua, non dilatetur. Illud ergo, quod, supernis partibus contractis, infernae dilatentur, commune est tum mortuis corporibus, per quae quoquomodo aliquid transit, tum vivis, idque, sive constringantur ab iis, quae transeunt, sive trahantur. At minuere longitudinem instrumentorum, quibus rectae sunt fibrae, quo scilicet aliquid attrahant, proprium est munus; atqui demonstratum est, gulam attrahere, non enim alias laryngem traheret; patet igitur, ventriculum per gulam cibos attrahere: et in vomitione eorum, quae vomuntur, usque ad os ipsum delatio, omnino siquidem et ipsa partes eas gulae, quae a subeuntibus dilatantur, hiantes habet; partium vero, quae a fronte, quamcunque complexa fuerit undique, hanc dilatat obsequentem; quae vero a tergo pars est, hanc utique contractam relinquit; ita ut gulae affectus juxta hoc omnino deglutientium affectui similis sit. Caeterum ubi tractus nullus adest, longitudo tota in talibus symptomatis aequa servatur. Atque idcirco deglutire facilius est, quam vomere, quia deglutitur, ambabus ventris tunicis agentibus, interna quidem trahente, externa se contrahente unaque trudente; vomitur autem, altera tantum, quae foris est, agente, nec ulla in os trahente. Non enim, sicuti ventris appetentia deglutiendos cibos praecedit, sic in vomitionibus appetit oris pars ulla excitati affectus quippiam; sed sunt ambo ventris affectus inter se contrarii, alter appetentis et suscipientis, quae utilia sunt ac propria, alter abhorrentis et rejicientis, quae sunt aliena. Eoque deglutitio ipsa in iis, qui convenientes ventri cibos immodice appetunt, ocyssime fit, ventre scilicet eos manifeste attrahente ac deorsum vellente prius, quam sint mansi; in iis vero, qui vel medicamentum aliquod coacti bibunt, vel cibum aliquem medicamenti loco sumunt, molesta deglutitio est aegreque perficitur. Ergo ex jam dictis patet, internam gulae tunicam, cui rectae sunt fibrae, quo ab ore in se attrahat, esse institutam, eoque in deglutiendo tantum agere; externam vero, cui transversae sunt fibrae, quo constringat ea, quae continet, ac protrudat, talem esse factam, eundem tamen non minus in vomendo, quam deglutiendo, operam suam navantem. Clarissime subscribit his, quae dicimus, et quod in hiatulis et voracibus accidit; horum enim venter interim in ore invenitur, veluti Aristoteles in libris de animalium historia prodidit, reddita etiam causa, prae ingluvie id inquiens illis contingere; ita enim scribit. In vehementiore appetentia venter omnibus animalibus sursum procurrit adeo, ut nonnulli, quum primum incipere eum affectum sentiunt, foras repere sibi ventrem dicant: aliis vero cibos, quos adhuc mandunt nec dum satis ore confecerunt, eripit plane invitis. Ergo in iis animalibus, quae natura sunt gulosa, quibusque oris laxitas est ampla, ac ventris situs propinquus (veluti in hiatulis et voracibus cernitur) nihil miri est, si, quum in admodum vehementi esurie minorum animalium aliquod persequuntur, ac jam in eo prope sunt, ut comprehendant, aviditate perurgente venter eorum in os sursum rapitur. Fieri autem id aliter prorsus nequit, nisi venter cibos per gulam, veluti per manum, ad se trahat. Sicuti enim et nos prae studio aliquando nos totos una cum manu extendimus, quo promptius corpus, quod petimus, apprehendamus; ita et venter cum gula, veluti cum manu, una extenditur. Proinde in quibus animalibus haec tria simul incidunt, vehemens nutrimenti aviditas, parvus stomachus et oris laxitas ampla, in his levis extensionis motus totum ventrem sursum in os agit. Ac physico quidem homini fortasse sufficeret ex una ipsa instrumentorum compositione argumentum actionis sumpsisse; nam frustra profecto natura ex duabus tunicis, quae contrario modo inter se habent, oesophagum fecisset, nisi earum unaquaeque dissimili modo agere posset. Verum quoniam omnia citius quam naturae opera dignoscere Erasistrati sectatores possunt, agedum ex animalium dissectione doceamus eos, utramque tunicam praedictis fungi actionibus. Ergo si, accepto animali quopiam, corpora, quae circa stomachum ejus sunt, auferens, nullo eorum, quae illic habentur, nec nervo, nec arteria, nec vena praecisa, velis a mento ad thoracem usque externam gulae tunicam, cui transversae sunt fibrae, recta sectione dividere, mox cibum animali objicere, videbis, id cibum deglutire, tametsi constringendi vis illi sit adempta. Rursus si in altero animali utramque tunicam transversa incisione secueris, id quoque deglutire videbis, nullam etiam opem ferente tunica interna. Ex quo manifeste patet, quod altera earum deglutire licet, caeterum deterius quam ambabus. Etenim praeter alia illud quoque perspicere in jam dicta dissectione licet, quod inter deglutiendum spiritu, qui una cum cibis deglutitur, stomachus impletur, is autem, constringente se externa tunica, facile in ventrem cum cibis compellitur; tempore autem, quo intus est, descendentibus cibis impedimento fit, tum eam distendens, tum ejus actionem impediens. Sed nec horum cujusquam Erasistratus meminit, nec quod obliquus stomachi situs eorum dogma clare refellit, qui putant, ea, quae deglutiuntur, a momento illo, quo superne sunt impulsa, usque in ventrem promoveri. Unum modo recte dixit, multa eorum animalium, quibus longum collum est, inclinato corpore deglutire. Quo scilicet sensibili effectu planum est demonstrare eum, non utique, quemadmodum deglutiamus, sed quemadmodum non deglutiamus; nam quod non ex solo eo, qui superne incipit, impulsu, plane ex hoc patet: an tamen ventre trahente, an gula ea ducente, id certe adhuc non patet. Verum nos ductis omnibus rationibus, et quae ex instrumentorum compositione suppeditantur, et quae ex aliis symptomatis, quaeque ante nudatam gulam, quaeque post apparere paulo ante diximus, abunde indicavimus, trahendi gratia tunicam internam, trudendi externam esse conditam. Ac propositum nobis erat demonstrare, in singulis instrumentis retentricem inesse vim, sicuti in superiore libro attractricem, atque etiam alteratricem; ipsa vero sermonis consecutione ducti, quatuor esse in ventre facultates indicavimus: in deglutiendo attractricem; in concoquenda retentricem; in vomitione, concoctione et ciborum in tenue intestinum descensu expultricem; ipsam vero concoctionem alterationem esse.

Cap. IX. Non est ergo, quod de splene etiam dubitemus, an is, quod sibi convenit, attrahat; quod alienum est, secernat; quod attrahere per naturam potest, id alteret ac retineat; sed nec de jecinore, vel vena, vel arteria, vel corde, vel caeterorum ullo; quum quatuor has facultates omni parti, quae nutriri debeat, demonstratum sit necessarias esse: ideoque eas ministras esse nutritionis diximus. Tanquam enim stereus hominum est canibus suavissimum, ita jecinoris excrementorum aliud lieni, aliud bilis vesicae, aliud renibus est jucundum.

Cap. X. Dicereque de eorum generatione post Hippocratem, Platonem, Aristotelem, Dioclem, Praxagoram et Philotimum etiam nolim; neque enim de facultatibus ipsis dicerem, si quis priorum exacte de his disseruisset. Sed quoniam veteres quidem, quum de iis multa commode disseruissent, omiserunt plura ratione confutare, ne quidem suspicati, ullos fore adeo impudentes sophistas, qui rebus evidentibus contradicere conarentur; juniores vero partim sophismatis, quibus victi erant, fidem adhibuerunt, partim etiam sophismata refellere conati longe mihi abesse a veterum viribus sunt visi: idcirco, tanquam, si quis illorum superesset, is mihi contra eos, qui artis pulcherrima subvertunt, disputaturus videretur, ipse quoque sic libros conscribere sum conatus. Quod autem aut nihil, aut si quid effecero, omnino exiguum id erit, haud ignoro. Multa namque invenio ab antiquis ad unguem demonstrata, quae tamen hodie a plerisque nec propter ignorantiam intellecta sunt, nec propter socordiam intelligi tentata: adde quod nec si cui sunt cognita, ab hoc etiam juste sunt examinata. Quisquis enim nosse quid supra vulgus debebit, statim non natura modo, verum etiam primis doctrinarum rudimentis multum caeteris praestet oportet: idem, ubi jam adoleverit, veritatis insano quodam teneatur amore, veluti afflatus: tum sine ulla diei noctisve intermissione properare ac contendere ea, quae a clarissimis veterum tradita sunt, discere, eademque, ubi didicerit, judicare, multoque tempore explorare ac considerare, quae rebus sensui patentibus consentiant, quaeque rursus iisdem dissentiant; ac sic illa quidem suscipere, haec respuere. Atque huic quidem admodum utiles fore libellos nostros spero (erunt autem hujus generis omnino pauci); reliquis opus hoc perinde fore superfluum, ac si quis asino fabulam narret.

Cap. XI. Absolvenda igitur nobis eorum causa, qui veritatis sunt cupidi, disputatio est, abjicientibus scilicet, quae in ea desiderantur. Attrahit namque vellitque ad se ventriculus cibos manifeste iis, qui vehementer esuriunt, antequam sint in ore ad unguem laevigati; recusat autem ac rejicit iis, qui cibos fastidiunt, ac qui comesse sunt coacti. Ad eundem modum caeterorum quoque instrumentorum singula ambas obtinent facultates, et qua conveniens trahunt, et qua alienum repellunt. Proinde si quod vel ex una tunica instrumentum constat, veluti ambae vesicae, uterus et vena, utrumque fibrarum genus obtinet, rectarum ac transversarum. Quin tertium quoque fibrarum genus obliquarum est, minus omnino, quam duo praedicta genera, numen rosum; invenitur autem id in iis instrumentis, quae ex duabus tunicis construuntur, in altera sola rectis scilicet ipsis fibris immixtum, in iis autem, quae ex singulari constant tunica, una cum aliis duobus generibus. Sane hae maxime auxilium praestant retentricis facultatis actioni; postulat enim in hoc opere pars supra ea, quae continet, stringi, ac circum ea tendi; ventriculus quidem toto concoquendi cibi, uterus toto gestandi foetus tempore. Venae quoque tunica quum unica sit, ex multifariis fibris est condita. Jam ex arteriae tunicis ea, quae externa est, ex circularibus, quae interna est, ex rectis plurimis, paucis autem cum his obliquis est conflata. Ita venae, quod ad fibrarum situm pertinet, uteris ac vesicis, quanquam crassitudine careant, sunt similes; arteriae vero ventri. Sola autem instrumentorum omnium ex duabus tunicis, atque harum utraque ex transversis constante fibris, factu sunt intestina. Porro causam reddere, cur melius sit reliquorum cuique talem inesse naturam, qualis nunc inest, intestinis autem ex duabus hisque similibus tunicis confici, id utique ad speculationem de usu panium spectat. Quo minus expectandum aliquid de talibus hic est; veluti nec propter quid de tunicarum numero cujusque instrumenti inter anatomicos parum conveniat; de his enim abunde in iis, quae de anatomicorum dissidio prodidimus, est dictum. Cur autem instrumentum quodque tale sit factum, in libris de usu partium dicetur.

Cap. XII. Hic neutrum horum statutum est exequi, sed tantum naturales facultates quatuor esse in singulis organis docere. Huc igitur denuo reversi, quae prius dicta sunt, repetamus, atque eo, quod reliquum adhuc est, adjecto summam jam toti disputationi imponamus. Quum enim singulas animalis partes, qui conveniens sibi succus sit, hunc in se trahere sit demonstratum, ac primam ferme naturalium facultatum hanc esse, illud deinceps ferre convenit, partem non prius eam quam attraxit materiam, vel ipsam totam, vel aliquod ejus excrementum abjicere, quam vel ipsa, vel eorum, quae in se continet, pars maxima in contrarium transierit affectum. Ac venter quidem, postquam abunde cibis est satiatus, et, quod utilissimum sibi in iis est, in tunicas tuas sugendo reposuit, tum, quod reliquum est, tanquam alienum onus abjicit. Idem et vesicae faciunt, ubi quodvis eorum, quae attraxerint, vel multitudine distendens, vel qualitate mordens, redditur molestum. Peri modo et uteri: hi namque, ubi vel distendi amplius non ferunt, vel etiam qualitate humoris in se effusi morderi, quod offendit, abjicere properant. Porro praedictorum utrumque aliquando non naturae sponte, sed violenter incidit, quo casu abortus provocatur. Fit autem plerumque et ex naturae commodo; quod genus non abortus, sed partus nominatur. Ac medicamenta quidem, quae vel abortum provocant, vel alio quopiam affectu foetum perimunt, vel aliquas membranarum ejus corrumpunt, ea nimirum sequuntur abortus; iidem incidunt, et quum uterus ex distensione male est affectus. Ipsius vero foetus vehementissimis motibus succedunt partus, veluti ab Hippocrate recte est dictum. Communis autem omnibus his affectibus ipsa est offensio; atque hujus ipsius triplex est causa, aut moles nimia, aut pondus aliquod, aut morsus: moles, ubi amplius distendi uterus non fert; pondus, quum supra vires ejus sit, quod continet; morsus, ubi vel humores, qui prius in membranis continebantur, his ruptis, in ipsum uterum sunt effusi, vel etiam totus partus corruptus et putris ac in noxiam saniem dissolutus uteri tunicam sic irritat ac mordet. Ergo in omnibus instrumentis tum opera naturalia, tum etiam affectiones morbique singuli proportione quadam fieri videntur; quaedam adeo evidenter et clare, ut nullam demonstrationem eorum ullum desideret; quaedam magis obscure, sed ita tamen, ut eos, qui attenti sunt, latere non possint. Atque in ventre quidem non solum morsus, qui propter ejus plurimum sensum est manifestus, sed etiam alii affectus, tum qui nauseam in eo excitant, tum qui cordis morsus vocantur, manifeste secretricem expultricemque alienorum vim indicant. Ad eundem modum in utero et ea, quae lotium recipit, vesica: quippe haec quoque humorem excipere ac colligere hactenus cernitur, quoad vel multitudine ipsa distenta, vel qualitate demorsa nequeat amplius pati. Siquidem excrementa singula, si moram in corpore diutius trahant, putrescunt alia spatio breviore, alia longiore; itaque mordacia et acria atque iis, qui ea continent, infesta redduntur. At non in ea vesica, quae jecinori subest, similiter se habet, ut quae nervorum minimum habet. Debet tamen hic quoque naturae contemplator proportionem invenire. Si enim demonstratum est, convenientem eam succum attrahere ita, ut saepe cernatur plena, eundemque hunc succum non multo interposito spatio excernere, necesse est eam, vel multitudine succi pressam, vel ex qualitate ejus in mordacem acremque mutata offensam, expulsionem desiderare. Non enim profecto cibi ipsi adeo celeriter priorem qualitatem deponunt, ut protinus, quum in tenuia intestina descenderint, stereus fiant; bilis autem non multo magis, vel lotium, postquam a venis semel exciderint, qualitatem mutant, celerrime immutata et putrefacta. Atqui si tum in iis, quae in utero sunt, tum ventriculo, tum intestinis, superque in vesica ea, quae lotium recipit, luculenter apparet vel tensio quaepiam esse, vel morsus, vel pondus, quod singula instrumenta ad expulsionem proritet, non magno negotio id in bilis quoque vesica intelligas, aeque scilicet ut in reliquis instrumentis omnibus, quorum e numero tam arteriae quam venae sunt.

Cap. XIII. Jam nec illud difficile compertu est, et attractionem et expulsionem diversis in temporibus per eundem meatum fieri; si modo orificium ventriculi non cibos tantum potionemque in ipsum ducere, sed etiam in nauseis contrario fungi ministerio cernitur. Etiam vesicae, quae sub jecinore est, collum quum unum sit, tamen per se vesicam non solum implet, sed etiam vacuat. Uteri praeterea orificium pari modo, sicut intro seminis, ita foras partus via est; verum hic rursus expultrix facultas evidens est; attractrix aeque atque illa multis non liquet. Verum Hippocrates imbecilli uteri cervicem accusans ait: Non enim potest ejus collum semen intro trahere. Eratistratus vero Asclepiadesque eo sapientiae processere, ut non solum uterum et ventriculum ejusmodi facultate privent, sed etiam ipsam, quae sub jecinore est, vesicam atque etiam renes; quanquam, non posse aliam vel urinae vel bilis secernendae causam reddi, in primo libro a nobis est monstratum. Ergo quum et uterum et ventrem et eam, quae hepati subest, vesicam non trahere modo, sed etiam a se pellere per unum idemque orificium videamus, mirari non debemus, si etiam per venas in ventrem natura nonnunquam excrementa expellit. Illud vero multo etiamnum minus est mirandum, si, per quas venas a ventre in jecur facta est distributio, rursus ex jecinore in ipsum trahi aliquod alimentum in longiore inedia potest. Quippe ejusmodi effectis fidem abrogare simile profecto est ac si quis purgantia medicamenta, per quae ora facta prius est distributio, per eadem neget ex toto corpore in ventrem proprios succos trahere; sed alia distributionis, alia purgationis requirat ora. Atqui, si unum idemque os duabus, quae in contrarias partes diversis temporibus trahant, potentiis subservit; prius quidem ei, quae hepatis, purgandi vero tempore ei, quae est medicamenti; quid miri est, in his venis, quae medium spatium inter jecur et partes circa ventrem occupant, duplex esse ministerium atque usum, ita ut, cum in his copia fuerit alimenti, per jam dictas venas sursum feratur in jecur, cum autem vacua sunt nutririque avent, per easdem ipsas ex hepate rursus trahatur? Siquidem totum ex toto trahere ac toti impertire, unaque omnium confluxio ac conspiratio esse videtur; quemadmodum admirabilis Hippocrates dixit: Ac trahit quidem id, quod est valentius; vacuatur autem id, quod est imbecillius. Porro valentior imbecilliorque una quam altera pars est, vel absoluto sermone, naturaque et communiter in omnibus, vel privatim huic cuipiam talis efficitur. Et natura quidem omnibusque tum hominibus tum animalibus communiter cor, quam jecur, et jecur, quam intestina et venter, item arteriae, quam venae, tum, quod utile est, ad se trahere, tum, quod diversum ab hoc est, a se pellere magis valent. Et privatim in unoquoque nostrum alio tempore jecur valentius trahere potest, alio ventriculus. Quippe, ubi in ventriculo copia alimenti est, ac jecur vehementer appetit desideratque, omnino id valentius trahit; invicemque jecinore referto ac distento, ventre vero appetente ac vacuo, valentior trahendi vis in hunc transfertur. Tanquam enim, si manibus cibos aliquos tenentes alter ab altero eos raperemus, si pari quidem modo his egeremus, superare valentiorem par esset; si autem esset hic expletus ac propterea negligenter, quae supervacua essent, teneret, aut etiam alicui impertire studeret, imbecillior autem vehementer appeteret, nihil obstaret, quominus ipse cuncta caperet; itidem venter ex jecinore facile attrahit, quum hic quidem vehementer nutriri appetit, illud nutrimento est plenum. Estque nonnunquam, quominus animal esuriat, causa nutrimenti in jecinore abundantia; quippe venter, si melius paratiusque nutrimentum habet, externum non postulat; sin aliquando postulat, nec ejus copia est, excrementis impletur; ea sunt sanies quaedam biliosa, pituitosa atque serosa, quam solam trahenti illi, cum scilicet nutrimento indiget, jecur remittit. Ergo sicuti inter se partes altera ab altera nutrimentum trahunt, ita altera in alteram, quod supervacuum est, a se deponit; et sicut trahentium ea vicit, quae erat valentior, sic et a se deponentium; estque haec vocatarum fluxionum causa. Habet enim pars quaeque nativum quoddam robur, quo, quod supervacuum est, persequitur. Ubi igitur earum aliqua affectus cujuspiam occasione imbecillior est reddita, ex omnibus in illam confluere, quae supervacua sunt, est necesse; ea namque, quaecunque pars valentissima est, in vicinas omnes deponit; earum rursus singulae in alias, quae ipsis sint imbecilliores; dein rursus illarum singulae in alias; idque eatenus longissime procedit, quoad ex omnibus fugatum superfluum in unam quampiam maxime imbecillarum procumbat; hinc namque in aliam transfluere nequit, utpote nec valentiorum aliqua id recipiente, nec laborante ipsa a se pellere valente. Caeterum alibi quum scilicet de affectuum vel generatione vel curatione agemus, abunde ex illis testimonia coepisse licebit iis, quae toto hoc libro recte sunt demonstrata. Quod autem ostendere in praesenti propositum erat, denuo resumamus, non esse scilicet mirum venire ex hepate in ventrem et intestina nutrimentum per eas ipsas venas, per quas prius ex illis in hepar subierat; multisque eorum, qui valentem exercitationem subito et prorsus dimiserunt, aut quibus membrum aliquod praecisum est, sanguinem per intestina certis periodis simul plurimum vacuari, (sicuti quodam loco Hippocrates dixit,) nullo quidem corporis incommodo, nisi quod prae celari impetu ipsum totum purgat, redundansque vacuat, per easdem scilicet venas intro latis superfluis, per quas antea in corpus fuerant deducta. Porro in morbis natura non raro totum animal per easdem venas purgat, non tamen est ea vacuatis sanguinis, sed pro ratione infestantis succi. Ita nimirum et in choleris per venas, quae ad intestinum et ventrem pertinent, totum vacuatur corpus. Existimare autem, unicum esse motus modum, quo materiae in corpore ferantur, ignorantis omnino est naturae potentias, cum alias tum vero eam, quae attractrici adversa est, excretricem. Siquidem contrarias potentias necesse est contrarii sequantur motus. Singulae enim partes, ubi convenientem succum attraxerunt, deinde ex retento fructum ceperunt, totum, quod superfluum est, quam possunt celerrime commodissimeque, quo vergit, abjicere properant. Eoque ventriculus, quod excrementum in eo fluitat, per vomitionem expurgat; quod subsidit, alvi dejectione. Atque id est, quod animal esse nauseabundum dicimus, ventriculum scilicet, ut per vomitionem vacuetur, impetum capessere. Ergo tantam violentiam vehementiamque vis expultrix obtinet, ut, ubi in ileo transitus omnino praeclusus est, vomatur stereus; quanquam, nisi trajecto tum tenui intestino toto, tum jejuno, tum pyloro ventriculoque ac gula, omnino nequeat per ullius os ejici tale ullum excrementum. Ergo quid miri est, si etiam ab ultima corporis parte, quae ad cutem est, ad ipsa usque intestina et ventriculum aliquid translatum pervenit? Quod ipsum quoque Hippocrates nos docuit, scilicet non spiritum modo aut excrementum, verum etiam nutrimentum ipsum ab ultima et summa corporis parte eo, unde primum ascendit, rursum deferri. Quippe minimae motus conversiones expultricem facultatem huc vel illuc impellunt, ut quae per transversas fibras functionem suam obeat, ocyssimeque ab eo, unde primum est mota, ad eum, qui contra positus est, finem traducatur. Non est ergo nec a ratione alienum nec ejusmodi, quod fieri nequeat, si pars ea, quae ad cutim est, insolito interim frigore subito stipata, ubi et imbecillior est reddita, et quem prius citra offensam inspersum habuit humorem, ut onus potius, quam praeparatum aliquid ad nutritionem, sustinet, eoque pellere a se studet, simul autem, via, quae foras fert, densitate interelusa, ad alteram converti, itaque, quod offendit, in vicinam sibi partem violenter coactum amolitur; atque illa rursus in eam, quae sibi proxima est; neque id fieri desinit, quoad translatio ad interna venarum ora finiatur. Ac tales quidem motus celerius cessant; qui autem ab iis, qui lancinant partes interiores, veluti in medicamentorum purgatione ac choleris, ii et vehementiores fiunt et diuturniores, durantque, dum affectus, qui in vasorum finibus est, qui, quod vicinum est, trahit, permanet. Hic namque continentem vacuat partem; illa rursus in eam, quae sibi proxima succedit; nec finis, quoad perventum ad ultimum est exitum, ita ut, partibus, quae deinceps sunt positae, altera semper alteri impartientibus, primus affectus ocyssime ad ultima perveniat. Sic igitur se habet et in ileo: ipsum enim, quod phlegmone laborat, intestinum nec pondus nec acrimoniam tolerat excrementorum, eoque excernere expellereque eam quam longissime a se nititur; prohibitum vero deorsum persequi, quum scilicet hoc loco gravissima pars phlegmones fuerit, in proxima suprapositorum intestinorum extrudit: itaque jam excretricis facultatis impetu per continuum intestinum sursum verso, excrementa usque ad os ascendunt. Atque haec quidem in tractationibus de morbis fusius prosequemur. Caeterum quod ex toto in totum aliquid transferatur mutuoque recipiatur, ac una sit omnium (sicut Hippocrates prodidit) conspiratio atque confluxio, jam mihi videor clare indicasse; quodque nemo, ne si tardus quidem illi sit sensus, de talium ullo etiamnum dubitet, qualia scilicet sunt, qua ratione venter intestinaque nutriantur, et quonam modo ab ultima corporis summa parte intro aliquid perveniat. Siquidem cum universae corporis partes attrahendi, quod conveniens amicumque est, repellendi, quod gravat mordetve, potentiam habeant, minime mirandum est, contrarios assidue motus in iis fieri: veluti tum in corde liquido cernitur, tum arteriis omnibus, thoraceque et pulmone. In his enim omnibus tantum non omni temporis momento simul instrumentorum, simul materiarum contrarios motus evidenter fieri videas. An igitur de aspera arteria vicissim alias intro in pulmonem, alias foras spiritum transmittente non dubitas; pari modo nec de nasi meatibus et ore toto; nec mirum etiamnum aut incredibile tibi videtur, si, per quod spiritus paulo ante recipiebatur intro, per id nunc emittitur; de his, inquam, non dubitas, de venis, quae a jecinore in intestina et ventrem pertinent, dubitas? mirumque tibi esse videtur, si per easdem simul et distribuitur nutrimentum in jecur, et rursus ab eo in ventriculum trahitur? Sane distingui oportet illud simul, utro id modo dicas. Nam si eodem tempore intelligis, ne nos quidem id concedimus; quippe, sicut alio in tempore spiritum recipimus, alio rursus foras mittimus, ita alio tempore jecur ex ventre, alio venter ex jecore trahit. Sin, quod in uno eodemque animali unum instrumentum contrariis materiarum motibus subservit, hoc tibi simul illud significat, adque te perturbat, age spiritus immissionem emissionemque considera: omnino enim hae per eadem instrumenta fiunt, dissident autem motus ac ferendae per instrumenta materiae modo. Pulmo igitur, et thorax, et arteriae tum aspera tum lenis, et cor, et os, et nares brevissimis temporum momentis tum ipsa contrarios sortiuntur motus, tum materias mutant; quae autem ex jecinore in intestina et ventrem pertinent venae, non aeque brevibus temporum spatiis, sed in multis diebus semel aliquando contrario funguntur motu. Sic enim res tota se habet. Quodvis instrumentum, quod juxta se est nutrimentum, in se trahit, quicquid utilis est humoris, hactenus ex eo depascens, quoad abunde sit expletum; atque id, sicuti antea diximus, in se recondit; postea vero id tum sibi agglutinat, tum assimilat, id est, nutritur. Definitum enim abunde supra est, aliud quoddam a nutritione opus, quod ipsam necessario praecedat, agglutinationem esse, sicut etiam illa priorem appositionem. Ergo, sicut animalibus ipsis edendi finis fit ipsa ventris impletio, sic partium quaeque apponendi sibi finem facit, cum conveniente humore est repleta. Quum itaque pars quaeque similiter ventri appetat, utique et nutritur, et nutrimentum amplectitur, ad eundemque, quo venter, modum id undique constringit. Consequitur autem necessario hoc opus, ut cibi quidem, ceu prius est dictum, concoquantur, ventre scilicet non idcirco circa illos se contrahente, quo reliquis partibus eos reddat accommodos (sic enim non tam naturale esset organum, quam animal, quod ratione menteque praeditum, quod melius est, eligeret), verum ipse idcirco circa cibos se constringit, quod totum ejus corpus et attrahendae propriae sibi qualitatis, et eadem fruendi, sicut ante monstratum est, vim obtineat; accidit vero interim, ut cibos atteret. Jam vero, ubi impletus satiatusque eorum humore est, pro onere eos de caetero habet; ergo, quod redundans est, statim abjicit ac deorsum trudit, ipse scilicet ad aliud opus, nempe ut agglutines, conversus. Hoc in tempore nutrimentum, quum per tota intestina permeet, per vasa, quae ad ea pertinent, rapitur plurimum quidem in venas, exigua quaedam portio in arterias, ceu infra mox docebitur. Jam hoc tempore etiam intestinorum tunicis apponitur. Ac mihi omnem jam naturae circa nutrimentum operam in tres temporum vices cogitatione partire. In prima quidem simul et manere id in ventriculo et concoqui intellige, tum ventri ipsi ad saturitatem apponi; aliquid vero ejus etiam ad jecur ascendere: in secunda transire id ad intestina, iisque ipsis et jecinori ad saturitatem apponi; tum portiunculam ejus exiguam in omnem corporis partem ferri; porro hoc tempore, quod in primo est appositum, id ventriculo affigi intellige: in tertia vero temporis portione ventriculum quidem jam nutriri, iis, quae affixerat, plane sibi assimilatis; affigi vero tam jecinori, quum intestinis, quae iis fuerant apposita; praeterea in omnes corporis partes distributionem appositionemque fieri. Et post quidem, si animal statim nutrimentum accipiat, rursus, quo tempore id venter concoquit, eoque fruitur, quicquid utile ex eo est, tunicis suis apponens, hoc intestina quidem eum, quem sibi affixerant, succum prorsus assimilabunt; pari modo jecur; in toto vero corpore partes nutrimenti, quae fuere appositae, affigentur. Sin autem venter manere sine cibo cogatur hoc tempore, a venis, quae in lactibus ac jecinore sunt, nutrimentum trahet, non enim ex ipso jecinoris corpore: (porro corpus jecinoris appello primum ac maxime ipsam propriam ejus carnem; post hanc etiam singula, quae sunt in ipso, vasa:) siquidem, qui in quaque parte jam contentus est succus, hunc alteram partem revellere credibile non est, maxime ubi jam agglutinatur vel assimilatur; quod autem est in venarum finibus, id, quae magis valens simulque indigens pars est, in diversum ad se revellit. Sic itaque et venter, quo tempore ipse indiget nutrimento, animal vero non comedit, hoc ab iis, quae in jecinore sunt, venis rapit. Quoniam autem et lienem prius monstravimus, quod in jecinore crassius est, attrahere, praeterea conficere ac ad utilius mutare, nihil ne hic quidem miri est, a liene aliquid trahi in singula, quae cum illo per venas societatem habent, instrumenta, veluti in omentum, lactes, tenue intestinum, colon et ventriculum ipsum; ad eundem modum et in ventriculum alio tempore excrementum effundere, alio rursus ex ventre aliquid proprii illius nutrimenti attrahere. Utque summatim dicam (id quod prius jam dictum est), quodque ex quoque trahere ac in unumquodque mittere diversis in temporibus potest. Estque simillimum, quod accidit, ac si multa animalia intelligas, quae pabulum abunde in medio objectum, quantum volunt, pascuntur. Quippe quo tempore alia cessant, eodem verisimile est alia comesse, alia praeterea comesse desitura, alia inceptura; item alia cum aliis simul edere, alia alternis vicibus; imo herele alterum ab altero nonnunquam rapere, ubi scilicet alterum indiget, alteri abunde est objectum. Atque ita mirum non est, si ab ultimo et summo corpore aliquid intro revertitur; sed nec, si ab jecinore et liene aliquid in ventriculum per ea, per quae ex hoc in illa prius subiit, defertur. Siquidem in arteriis id admodum est evidens; non secus autem in corde, thorace et pulmone; omnibus enim his dilatatis vicissim contractisque necesse est, a quibus aliquid prius est attractum, ad ea iterum remitti. Hanc itaque necessitatem natura prospiciens vasorum, quae in corde sunt, osculis membranas adjecit, quae retro ferri materias prohibeant. Verum qualiter et quemadmodum id fiat, in libris de partium usu docebitur, ubi quum alia, tum illud traditur, non posse plane ad unguem ita claudi vasorum ora, ut nihil ex iis recurrat retro; quippe in venosam arteriam (nam id quoque in illis monstrabitur) multo plus, quam per reliqua ora, retro ferri est necesse. Quod autem ad id, quod nunc instat, est utile, non posse quicquam ex iis, quae sensibilem et magnam habent capacitatem, nisi, quum dilatatur, ex omnibus, quae vicina sunt, trahere, aut rursum nisi, quum contrahitur, in ea exprimere; id tum ex iis, quae in hoc libro jam praedicta sunt, constare potest, tum ex iis, quae tam Erasistratus, quam nos alibi de successione ad id, quod vacuatur, prodidimus.

Cap. XIV. Jam vero quod in singulis arteriis via quaedam sit, quae a corde confluat, qua tum dilatantur, tum contrahuntur, in aliis est monstratum. Ergo si ambo componas, tum quod hic ejus sit motus, tum quod omne dilatatum ex vicinis ad se trahat, nihil miri tibi videbitur, arterias omnes, quae ad cutim finiuntur, externum aërem, quum dilatantur, attrahere; quae vero parte aliqua ad venas se aperiunt, quod tenuissimum maximeque halituosum in iis sanguinis est, ad se trahere; at quae propinquae cordi sunt, ab illo ipso aliquid trahere. Quippe in successione ad id, quod vacuatur, quod levissimum tenuissimumque est, prius ei, quod vacuatur, succedit, quam id, quod gravius est et crassius. Est porro omnium, quae in corpore sunt, levissimum tenuissimumque spiritus; secundo loco halitus; tertio gradu, qui plane absolutus attenuatusque est sanguis. Haec igitur arteriae ex omni parte ad se trahunt; quae quidem ad cutim pertinent, externum aërem, quippe qui vicinus iis sit ac quam maxime levis; reliquarum autem ea quidem, quae a corde subit ad collum, et quae porrigitur per spinam, quaecunque praeterea iis sunt vicinae, ex ipso maxime corde; quae vero tum a corde, tum a cute absunt longius, hae, quod sanguinis est levissimum, a venis trahant necesse est. Quare arteriarum omnium, quae ab ea, quae super spinam est, ad ventrem intestinaque pertingunt, tractio inter dilatandum fit tum a corde ipso; tum, quae plurimae sunt, a vicinis illi venis. Neque enim ex intestinis et ventre, quae adeo crassum graveque in se nutrimentum habeant, possunt aliquid, de quo ratio ulla sit habenda, in se transferre, quum prius levioribus impleantur. Neque enim, si, in vas, quod aqua arenaque sit plenum, siphone demisso, ore aërem ex vase per eum attraxeris, poterit prius arena sequi, quam aqua; semper enim in successione ad id, quod vacuatur, quod levius est, prius sequitur. Non est ergo mirandum, si ex ventre prorsus exiguum, quantum scilicet exquisitissime est confectum, in arterias venit, ceu leviore prius impletas.

Cap. XV. Sed illud minime ignorandum, duo esse attractionum genera; unum, quod successione ad id, quod vacuatur, contingit, alterum, quod qualitatis convenientia fit; aliter namque aër in folles, aliter ferrum a magnete attrahitur: praeterea successione ad id, quod vacuatur, prius id trahi, quod lenius est; convenientia qualitatis nonnunquam (si ita fors tulit), quod gravius, modo id cognata magis natura sit. Itaque etiam tum cor ipsum, tum vero arterias, quatenus instrumenta cava et quae possunt dilatari, semper id, quod levius est, prius petit; quatenus vero etiam nutriri postulant, in ipsas tunicas, quae utique instrumentorum sunt corpora, quod conveniens est, attrahitur. Ergo quod sanguinis in cavitatem eorum, quum dilatantur, assumptum est, id, ceu maxime sibi conveniens maximeque nutrire se valens, tunicae ipsae vasorum attrahunt. Quod autem ex venis in arterias transferatur aliquid, praeter ea, quae dicta sunt, illud satis evidenti argumento est. Si enim, multis amplisque arteriis praecisis, jugulare per eas animal velis, invenies ejus venas aeque atque arterias vacuatas; quod sane nunquam fieret, nisi inter se haberent altera in alterum ora reclusa. Pari autem modo in ipso quoque corde ex dextro ejus sinu in sinistrum trahitur, quod tenuissimum est, habente scilicet in se eorum interposito septo foramina quaedam, quae utplurimum videre licet veluti profunditates quasdam ex latissimo ore semper et magis in angustius procedentes; ipsos tamen ultimos earum fines tum propter parvitatem, tum quod in animali jam mortuo omnia sint perfrigerata ac densata, contueri non licet. Caeterum hic quoque has sinuum cordis anastomoses ratio deprehendit: primum quidem ea, quae inde ducitur, quod natura nihil molitur frustra; non enim temere aut fortuito facti sunt profundi illi meatus, qui adeo in angustum finiuntur; secundo illa, quod, quum in dextro cordis sinu duo ora sint, unum, quo sanguis invehitur, alterum, quo emittitur, longe majus est id, quo infertur, quam id, quo emittitur; tanquam enim non omnis sanguis, quem vena cava corni infert, ex illo rursus in pulmonem emittatur, utique major est ea cavae pars, quae in cor inseritur, quam vena ea, quae in pulmonem procedit. Neque est, quod dicat quisquam, assumptum esse sanguinis aliquid in ipsam corporis cordis nutritionem, siquidem alia vena est, quae in id varie fissa dispergitur, quaeque nec ortum a corde habet, nec sanguinem ab eo accipit. Quod si etiam aliquid absumitur, at non tanto minor est vena, quae in pulmonem procedit, ea, quae in cor inseritur, quantum credibile est in cordis nutrimentum sanguinis esse absumtumabsumptum, verum ea longe est minor. Ergo manifestum est, quod in sinistrum sinum transmittitur; siquidem etiam duorum numero, quae in hoc sunt, vasorum longe minus est id, quod a pulmone in eum ducit spiritum, quam magna, quae ex eo procedit, arteria, a qua, quae sunt in corpore, omnes ortum habent; ceu non spiritum modo a pulmone accipiat, sed etiam ex dextro sinu per jam dictas communes vias sanguinem. Porro, quod praestet corporis partium alias puro, tenui halituosoque sanguine nutriri, alias crasso et turbido, quodque hac in parte natura nihil omiserit, id operis, quod de partium usu inscribitur, proprium est. Quominus de iis agendum hoc loco est; sed, quod duo attractionis sint genera, prius admonitos, nempe aliis, dum dilatantur, successione ad id, quod vacuatur, per latas vias in se trahentibus, aliis qualitatis convenientia, illud deinceps docendum, priora quidem etiam eminus trahere aliquid posse, posteriora comminus duntaxat. Siquidem si siphonem longissimum in aquam demiseris, poteris per eum facile humorem sursum in os trahere, at non, si ferrum a magnete longius seponas, aut etiam a fictili frumentum (nam ejusmodi quoque exemplum supra est positum) poterit adhuc fieri tractus. Sane luculenter id intelligas ex iis, qui in horto sunt, canalibus; ex iis namque in omnia quidem, quae juxta sunt et vicina, defertur aliquis humor, in ea vero, quae longius absunt, pervenire non potest; eoque coguntur, multis canaliculis parvis a magno derivatis, in omnes horti partes confluxum aquae moliri; tum ea magnitudine spatia, quae inter canaliculos sint, facere, qua scilicet ea existimant tracto ad se utrinque affluente humore posse perfrui. Ergo sic se res habet et in animalium corporibus. Canales multi per omnes partes sparsi sanguinem illis, veluti in hortulo quandam rigationem, adducunt; atque horum canalium media ipsa quae interveniunt spatia mirifice a natura statim inter initia sunt disposita sic, ut nec praeparce mediis eorum partibus sanguis, quem ad se trahunt, subministretur, nec copia supervacui humoris intempestive ad ea confluentis aliquando obruantur. Quippe modus nutriendorum eorum talis est. Corporis quod sibi est continuum, cujusmodi Erasistratus simplex vas esse proponit, summae primum partes admoto sibi nutrimento fruuntur; ab iis vero per continuum trahentes sumunt, quae sunt deinceps; deinde ab illis aliae; nec est ejus operis finis, quoad in omnes ejus partes nutrientis substantiae qualitas sit perlata. Quae vero particulae amplius alteratum eum, quo nutriantur, succum desiderant, iis veluti penum natura vel sinus, vel cavernulas, vel aliquid, quod cavernulis proportione respondeat, praeparavit. Ac carnes quidem tum viscerum omnium tum vero musculorum ex sanguine ipso nutriuntur, exiguam scilicet alterationem consecuto. Ossa vero quo nutriantur, numerosa, quae intercedat, mutatione egent, estque, qualis carnibus sanguis, talis ossibus medulla, scilicet in iis, quae parva sunt sinusque expertia, cavernulis eorum inspersa, in magnis vero, et quibus sinus non desunt, utique in ipsis collecta. Sicut enim in primo monstratum est libro, quibus similis est substantia, iis mutari inter se fas est; quibus plurimum inter ipsa est discrimen, ea fieri similia citra omnes, quae in medio sunt, mutationes non possunt. Tale quiddam et cartilagini est mucosum illud, quod ei circumfunditur, praeterea ligamentis, membranis et nervis lentus humor, qui in iis inspersus visitur; singula namque horum ex multis conficiuntur fibris, quae et similares partes sunt, et vere sensibiles. In mediis vero earum spatiis, qui maxime ipsarum nutritioni succus convenit, est inspersus; hunc vero ex sanguine traxerant venarum, electo inde, quoad potuere, sibi quam simillimo; assimilant autem sensim atque in suam naturam mutant. Ergo haec omnia tum inter se consentiunt, tum iis, quae supra demonstrata sunt, satis testimonii perhibent; nec est, quod etiamnum disceptationem producamus, siquidem ex iis, quae jam dicta sunt, inveniat quisque non aegre, quemadmodum omnia particularia fiant. Sicut, verbi gratia, multis eorum, qui immodice bibunt, et ocyssime pertransit, quod biberunt, et mejiturmeitur intra breve tempus paulo minus totum. Quippe in his quoque tum qualitatis convenientia, tum humoris tenuitate, tum vasorum laxitate non ipsorum modo sed etiam eorum oris, tum trahentis facultatis robore celeritas distributionis perficitur; partibus quidem, quae juxta ventriculum sitae sunt, propter qualitatis convenientium sua ipsarum causa potionem trahentibus; iis vero, quae proximae ab his sunt, ipsis quoque ad se rapientibus; deinde iis, quae post has habentur, rursum ab iis sumentibus, donec ad cavam perventum sit venam; ab hac vero renibus jam, quod sibi conveniens est, attrahentibus. Quare nihil miri est vinum aqua propter qualitatis convenientiam citius sursum assumi; ipsorum vero vinorum quod album est et purum, tenuitatis gratia prompte in corpus distribui; sicut e contrario nigrum et turbidum crassitudinis vitio per viam haerere ac tardari. Fuerint sane haec et iis, quae de arteriis supra diximus, non parva testimonia. Ubique enim, qui conveniens simul ac tenuis sanguis est, eo, qui talis non est, facilius trahentem sequitur. Itaque quum, quando dilatantur, halitum, spiritum ac tenuem sanguinem trahant arteriae, ejus, qui in ventre et intestinis est, succi aut nihil aut omnino attrahunt perexiguum.