CALENI DE VTERI DISSECTIONE LIBER.

Cap. I. De uteri situ ac magnitudine, deque ipsius figura habetur oratio, atque unde pendeat, unde alatur, quibus connectatur, quae attingat, de his etiam, quae ipsum contexant, et quaecunque gravida muliere in utero circa chorion seu membranas foetum involventes producantur. Situs quidem est intra peritonaeum, inter vesicam et rectum intestinum, huic quidem prope toti incumbens, vesicam vero ad umbilicum, qua parte fundus ipsius est, multum excedens: parte autem ad pudendum tendente vesica uterum cervice excedit. At vesica mulierum ad pubem sita est, brevioremque virili cervicem ac latiorem habet, quae inter ossa pubis vocata in muliebre pudendum prope exteriorem superioremque ipsius finem pertingit. At rectum intestinum sacro ossi, quod appellatur, quibusdamque lumborum vertebris insidet; sinuatur enim aliquo modo hac in parte intrinsecus spina dorsi, ut extrinsecus gibba videatur, ut de ipsa loquitur Hippocrates. Ipsa vero spina secundum longitudinem recta, obliqua est ab osse sacro adusque magnam vertebram, cui crurum compago annexa est, huc usque gibba efficitur. In hoc etenim spatio et vesica et genitura et laxa sedis pars continetur. Sedem quidem totum rectum intestinum voco; laxam vero sedis partem inferiorem recti intestini partem, ubi maxime laxatur. Ad ejus finem quoque est sphincter vocatus, ad cujus sane distinctionem reliquam recti intestini partem, ubi maxime dilatatur, laxam appellavi: genituram vero sive genitales partes sive ipsum etiam uterum dico.

Cap. II. Magnitudo autem in omnibus aequalis noni est, multo namque minor enixae est, major vero praegnantis, ac ejus, quae nunquam concepit, multo etiam ipsius minor est, ac pro aetatum ratione iis, quibus nondum veneris exercendae tempus obtingit. Nam alias et iis, quae venere non utuntur, minor semper est. Sed enitendum est, quae moderate habet, ejus magnitudinem describere. Itaque superiori fundi extremo umbilico propinquus est uterus, inferius autem extremum ad muliebre pudendum habet, atque a loco, ad quem pertingit, ad exteriorem pudendi extremitatem non aequale in omnibus spatium est, ut plurimum tamen moderatum undecim digitorum; secundum latitudinem vero ad utraque ilia suis cornibus porrigitur. De finibus autem secundum profunditatem jam dictum est, quod tum vesica, tum intestinum rectum ejus fines circumscribant, et quod illa quidem incumbat, hoc vero succumbat. Ipsum autem muliebre pudendum amplitudo est inter ossa pubis, quae ad externas partes cuticularem processum habet, ei quod maribus inest praeputio analogum.

Cap. III. Figuram habet ipse uterus reliquo quidem toto corpore potissimumque fundo vesicae similem; quatenus vero a lateribus processus habet mamillares ad utraque illa nutantes, eatenus vesicae haud amplius similis est. Horum sane figuram Herophilus dimidiati circuli revolutioni assimilat; Diocles cornibus enascentibus: propterea cornua etiam a cornu denominatione nuncupavit. Eudemus vero cirros vocat, haud tradens, utrum vasa, quae hoc in loco revoluta implicantur, an ipsos processus cirris comparaverit. At a Praxagora et Philotimo sinus appellantur, unde mulierum quidem uterum lsti bisinuatum, aliorum vero animalium, quae multipara sunt, multisinuatum dicunt. Sed suis quidem vulvam, et si quod aliud animal multa simul concipit, multos sinus habere verum est; non tamen in mulieribus hoc nomen decere arbitror; primum etenim suis vulva pampiniformis sinuosaque est; deinde in sinibus foetus concipit; mulieri autem et caeteris animalibus, quae mulieri utero similia sunt, veluti caprae et vaccae, non in cornibus, (haec namque multo minora sunt, quam pro foetus magnitudine) sed in reliqua tota cavitate foetus reperiuntur. Verum hi (ut opinor), quum neque usum neque actionem cornuum proferre queant, ejusmodi absurda comminiscuntur ac in animum inducunt. Quoniam vero longior futurus esset sermo, et alias etiam iniquum foret, si de cornuum usu et actione quid dicerem, et non de aliis singulis circa uterum idem facerem, ob id sane etiam nobis haec res in aliam tractationem differetur. Satis etenim est multa ipsaque per se considerare, quae circa uterum nata sunt, quod cujusque sit opus, et quae facultas, et propter quid talia magnitudine, situ, conformatione, connexione et cum vicinis partibus communione constructa fuerint. Nunc vero ad ea, quae sequuntur, progrediamur. Sequi autem videtur, ut de symphysi seu conjunctione et annexione et caeteris his adjacentibus dicamus.

Cap. IV. Quae namque partes utero proximae sunt, earum quaedam ipsum tantum contingunt, neque etiam coalescunt; multae vero uniuntur, neque ipsas citra sectionem separaveris. Sunt autem et quae per excoriationem discedunt; ac sane multis annexus est uterus, ac multae in ipsum insertae sunt. Qui igitur moderata quidem fuerit magnitudine, tenuiora intestina contingit; qui vero supra modum parvus est, ea tantum tangit, quibus est annexus; rursus vero maximus (qualis est maxime qui foetum gestat) et illa et abdomen implet, et multa intestina tangit. Fibrosis autem quibusdam ac tenuibus intervallis recto intestino et vesicae annectitur; sed vesicae plures sunt appendices; sacro quoque ossi alligatur, eique etiam ex multorum sententia robustis quibusdam vinculis alligationes nervorum habentibus ac musculosis annexus est. Tantis autem corporibus etiam lumborum vertebris appensus est; lumborum enim magni musculi utrinque processus quosdam notabiles promittunt, qui tum in utrasque uteri partes, tum in cervicem vesicae, tum in sedem distribuuntur. Atque haec vincula laxa omnia sunt; quamobrem plurimum et moveri et transformari uterus potest. Ligamenta nihilominus ea, sunt, quae in ipsum inseruntur, partim ut corpus uteri contexant et connectant, quorum non exigua pars nervi sunt a dorsali medulla propagati, partim ut et ipsi utero et foetus tum incrementum tum alimentum exhibeant, ut sunt venae et arteriae. Vesicae vero et recto intestino cervice tantum membraneis et arteriosis corpusculis aliquanto cum adipe conjungitur coalescitque; et ab istis quidem per excoriationem separari potest, adeo vero exacte coaluit, ut una et eadem caro sit. Testes vero ipsi et seminaria vasa adnata sunt. Pudendo autem cervicis extremo coalescit. Atque ita fit, quare, quum uterus quibusdam coalescat, quibusdam annectatur, quibusdam suspendatur, quumque ipsum quaedam contexant, quaedam nutriunt, collo quidem vesicae et recto intestino juxta pudendum perinde ac testibus et vasis seminariis unitus coalescit, aliis vero partibus vesicae et recti intestini annectitur, annectitur quoque ossi facto, ex eodem tamen etiam dependere recte diceretur. Ex dorsi medulla et lumborum musculis dependet solummodo. Nervis autem et annectitur, et coalescit, et contexitur. Arteriis et venis annectitur, et coalescit, et contexitur, et etiam nutritur; quae quidem venae et arteriae quam magnitudinem, quem situm habeant, quot numero sint, et unde oriantur, deinceps dicendum est.

Cap. V. A cava vena et ei incumbente arteria magna duae venae et arteriae, una utrinque, vena a vena cava, arteria ab arteria exoriuntur: altera quidem a dextris ad dextram, altera vero a sinistris ad sinistram uteri partem delata, priusquam in ipsum ingrediatur, ramulos quosdam ad testes porrigit; postea vero in corpus ipsius uteri utraque unita ipsum intexit; atque haec quatuor vasa paulo infra ea, quae ad renes tendunt, collocata sunt, sed venae multo sunt arteriis majores. At alia quatuor vasa non in omnibus mulieribus, sed in quibusdam sunt (inquit Herophilus), quae ab illis, quae in renes tendunt, exorta uterum ineant: id quod ego quidem in nullis aliis animantibus nisi raro in simiis potui invenire, nec diffido tamen, quin Herophilus saepe haec in mulieribus etiam invenerit: qui cum in aliis omnibus, quae ad artem spectant, eruditus satis fuit, tum vero ad dissectionis exquisitissimam cognitionem pervenit, ac majori ex parte non in brutis, ut plerique solent, sed in hominibus ipsis periculum fecit. Hic vasa etiam uterum alentia membranis inseri tradit, unde vesicam pendere dicebamus, fierique tunicas semper et crassiores et duriores et callosiores frequentius parientibus. At haec in aliis quoque animalibus conspiciuntur. At vero et aliae quaedam arteriae et venae ab utraque uteri parte in cervicem inseruntur, ab ea, quae ad pudendum et sedem pervenit, divisae. Ac de his quidem vasis, quae uterum nutriunt et contexunt, hactenus dictum sit.

Cap. VI. Ipsum vero corpus uteri constituunt duae tunicae opposito modo positae: nervosior quidem externa, venosior vero interna est, ea natura utraeque, ut multum et distendi et contrahi facile possint. Atque exterior quidem simplex atque una est, interior vero duplex: cujus partes inter su cohaerent quidem, non tamen coalescunt ac uniuntur, sed adjacent tantum, et ab adjacente tunica continentur. Si igitur eas per excoriationem separare velis, duo tibi uteri esse videbuntur, sub una et eadem tunica siti: nam hanc tunicam non amplius poteris, quemadmodum uterum, in duas partes dividere. Venosa quidem tunica interiori parte satis asperata est, praecipueque ad fundum; altera vero quae hanc ambit nervosa vesicae tunica multo crassior multisque et venis et arteriis intercepta est.

Cap. VII. At uteri cervix musculosa quum sit, carne dura et cartilaginea constat, duriorque seipsa semper evadit, et progressu temporis cartilaginosa adeo, ut, quae saepe pepererunt, vel aniculae jam sunt, his dura admodum et cartilaginea cervix sit. Hujus naturam Herophilus gutturis summae parti comparat. Cervici sane huic foramen est, quo mulier et menstrua expurgat et maris genituram excipit: unde etiam ex utero foetus in lucem egreditur. Incredibile enim est, quam meatus hic pro tempore amplitudinem evariet: qui quum reliquo toto tempore specilli acuminatum capitulum vel paulo crassius aliquid admittat, praegnante muliere adeo vehementer occluditur, ut nihil quicquam excipere queat. Quum vero ab utero solvitur foetus, a partus doloribus ita distenditur, ut, quod mirum etiam auditu sit, per eum totum animal exeat. Cervix autem haec ad muliebrem sinum non recta neque statim in omnibus pervenit, sed modo ad dextram, modo ad sinistram, modo sursum, modo deorsum declinat ac deflectit: nam quod ad anteriorem et posteriorem partem attinet, quod simili modo in omnibus se habeat, jam dictum est.

Cap. VIII. Quin etiam tunicae ipsae uteri non semper eandem crassitudinem servant, sed prima quidem aetate, sicut parvae, ita etiam tenues sunt, postea vero profluentibus jam menstruis pro magnitudinis ratione crassitudinem etiam augent; quemadmodum minuitur tam magnitudo quam crassitudo, quum mulier vel concipiendi tempus excessit, vel menses non amplius emittit. Atque haec, quantum ad aetates spectat, differentia est. Quantum autem ad adversos casus, quaecunque morbi ipsi in uteris alterare solent, in praesentia dicendi non est locus; quaecunque vero, quum hae secundum naturam affectiones sint, circa ipsum immutant, ea referemus. Quum menstruorum purgatio colligitur, crassis quidem uterus ac tumens apparet, permadescit enim tunc; contra vero tenuis atque aridus est, quum ab hoc purgationis tempore longissime abest. Ejus, quae jam uterum gessit, crassior; crassissimus ejus, quae saepissime peperit. Rursus igitur in principio conceptus crassus; cum prope tempus pariendi accedit, magnus quidem, sed tenuis; crassitudo enim in longitudinem extensa absumitur; in reliquo vero intercedente tempore pro ratione magnitudinis crassitudinem habet.

Cap. IX. Testes autem foeminae a lateribus vteriuteri siti sunt ad fundum utrinque alter prope cornua, magnitudine quam viri longe minores, figura item et habitu multo diversi; lati enim hi sunt, rotundi illi atque oblongi; hi glandulosa, molli carne masculi sunt. Horum uterque propria membrana, qualis est in maribus, quam dartum dicunt, contegitur; erythroidem vero seu rubicundam tunicam ac scrotum foeminae testes non habent, arteriae tamen et venae ab iis, quae in uterum feruntur, prosectae testibus utrique altera inseruntur. Verum commixta inter se haec vasa, priusquam in testem inserantur, ad cincinni modum intorquentur non alio modo, quam in maribus etiam contingit, ut, si revolutionem hanc praesecueris, una sectio multa tibi oscula efficiat, non quod multa vasa dissecueris, sed quod unum saepe. Quae a testibus item exeunt vasa seminaria, eodem modo, ut in maribus, continere semen conspiciuntur, quae prope ipsos testes lata sunt et cavitatem sensilem habent, paulo a testibus recedentia angustiora et quasi non cava redduntur; deinde juxta cornua, ubi in uterum etiam inseruntur, rutilus dilatantur. Has autem insertiones neque Aristoleles, neque Herophilus, neque Eurypho agnovit; qui quidem viri a me in praesentia commemorati sunt, non quod soli hoc ignorarint, sed quod, quum optime dissectionem tractarint, hoc non adverterint. Nam Dioclem, Praxagoram, Philotimum ac reliquos fere omnes veteres, sicut pleraque alia, ita hoc quoque in corpore nostro ignorasse mirum non est, quippe qui rudem quandam, non exactam dissectionis cognitionem habuerunt; unde neque ullam mihi illorum rationem habendam censeo: de his vero hominibus quid dicam, nescio; damnare enim eos, quum in reliquis tam accurate omnia indagarint, non audeo; sed neque vasa haec adeo parva sunt, ut latere quempiam possint. Verum de his, quae in collum vesicae inseruntur, satis exquisite tractarunt, quod et in eundem locum ingrediantur, in quem etiam in maribus, quod et glandulosa sint vasa haec et quod a testibus extendantur et utero inhaerescant; de his vero, quae ad cornua tendunt, nihil dixerunt, quum tamen etiam haec non minus evidentibus meatibus uterum intrent, quam illa in collum, et genituram intus habere videantur. Sed de his in sequenti oratione de functionibus fusius tractabimus.

Cap. X. Nunc vero, quod unum quoddam est eorum, quae dicenda proposuimus, id reliquum tradatur, quaenam videlicet in praegnantis mulieris utero oriantur: sunt autem haec. Primum est chorion utero adhaerescens, deinde membranae, quae foetum involvunt, tum ipse foetus. Forma autem uniuscujusque natura hujusmodi est. Chorion multa sunt vasa, tum venae tum arteriae prope inter se sitae, ac intermedia intervalla membranis expleta. Membranae vero duae sunt, altera toti foetui circumjecta, altera eminentibus tantum partibus, capiti, natibus, pedibus, duplex superjecta; suntque ipsis nomina, illi quidem amnios, huic vero allantoides; intestino enim farto similis est, unde a figurae similitudine huic nomen inditum est; ambae vero albae ac tenues, forma ad araneam proxime accedentes. Chorion utero adhaerescit hoc modo. Vasorum uteri, quae interiorem ipsius partem adeunt, quibus etiam menses purgantur, oscula, quum foemina conceptura est, aperiuntur: hoc autem conceptionis tempus est vel incipientibus vel cessantibus menstruis. Aperiuntur enim reliquo etiam alio toto purgationis tempore vasa haec, non tamen tunc in se concipit mulier; non enim semen in utero manere potest, quod ab influentis sanguinis copia eluatur. At cessantibus vel incipientibus menstruis, vasorum ora operta sunt, et menstruum neque multum, neque affatim, sed paucum et paulatim effluit, sanguineo humore velut exudante; proinde ob asperitatem utero semen adhaeret, satisque alimenti ex sanguinis confluentis paucitate habet: priusquam enim menses prodeant, mulier non concipiet, quod et alimento careat semen, et adhaerentiam non habeat: nam tunc occlusis vasis laevis est uterus, proinde defluit semen, neque cum tunica ipsius unitur, aspera siquidem magis idonea sunt quam laevia ad coalescendum. Unde etiam ex inanimatis rebus multa, inquit Diocles, ut ligna et lapides, qui coagmentare inter se volunt artifices, si laevia sint, atterentes prius exasperant. Etenim labra et palpebrae et interjectae digitorum partes saepe exulceratae coalescunt. Quum vero secundum naturam se habent, etiam si semper conjugantur, nunquam coëunt ob laevitatem. Aspera enim inaequalibus partibus cohaerescunt inter se, atque ita uniuntur; laevia autem, quum nullam firmam prehensionem habeant, licet ab aliquo in se compulsa ac vi coacta fuerint, facile dissolvuntur. Atque haec hactenus. Ex quibus perspicuum jam est, chorion nulla alia re quam solis vasorum orificiis utero inhaerescere, quae sane inhaerentia hoc modo fit. Vas, quod in chorio nascitur, principium habet extremitatem ejus, quod in uterum immersit, ut duo haec unum esse dicere quispiam possit; osculis enim uniuntur, atque alterum ab altero, vena, inquam, a vena sanguinem, arteria ab arteria spiritum haurit; quare tanta vasorum chorii intervalla sunt, quae membrana intertexit, quantum est spatium in medio vasorum, quae in uterum aperiuntur. Ad haec cotyledones seu acetabula etiam firmum chorio vinculum ad uterum efficiuntur, quamvis nonnulli hominis uterum acetabulis carere dicant; esse enim ajuntaiunt in bobus, capris, cervis aliisque hujusmodi animalibus corpora quaedam mollia ac mucosa, quorum forma cotyledoni herbae similis sit, unde etiam nomen accepere. Hippocrates tamen inquit: Quaecunque corpore mediocriter affectae absque ulla manifesta causa quandrimestres aut trimestres abortus faciunt, iis acetabula muco plena sunt, neque possunt prae gravitate foetum continere, sed abrumpuntur. Quin etiam Diocles Carystius et Praxagoras Cous Nicarchi filius, qui paulo post Hippocratis aetatem viguerunt, eadem dicunt, et multi etiam alii. Quid igitur? omnesne ignorarunt? Sed fas minime est de tantis viris ita sentire. Quid vero est, quod dicunt? Oscula vasorum uteri ita appellant; nam haec praegnationis tempore acetabulares quasdam eminentias innatas habent, quales etiam recto intestino in haemorrhoïdibus fiunt. Atque haec non vaticinatus dico, sed a Praxagora edoctus; Praxagoras namque ita hisce verbis loquitur: Acetabula autem sunt oscula venarum ad uterum pervenientium. Ex his igitur et uterum muliebrem acetabula habere, et quaenam acetabulorum in mulieribus et brutis differentia existat, patere jam arbitror. Inde itaque, unde dictum est, exorsa chorii vasa chorion ipsum contexunt, atque inter sese miscentur et coalescunt, cujus coalescentiae modus talis est. Considera mihi, multas ac tenues arboris radices binas et ternas inter se ita conjungi atque uniri, ut ex ipsis aliae majores quidem magnitudine, numero tamen pauciores exoriantur; atque has rursus coeuntes simili modo alias producere; atque has alias; hocque tantisper fieri, dum in unum conflatae omnes ad summam terrae superficiem eamque arboris partem desinant, qui truncus vocatur. Nam vasa haec perinde ac radices multae atque exiles inter se coalescunt, atque unitae majores, quam ante erant, evadunt, sicque majores subinde effectae demum universae in duos quasi ramos, in venas venae, in arterias arteriae, terminantur, ex utraque parte tam dextra quam sinistra circa umbilicum foetum ingredientes. Nihil enim aliud est umbilicus, nisi quatuor haec vasa in medio urachum habentia. Hic autem urachus allantoidis principium est tunicae, quam prominentibus partibus foetus incumbere jam diximus, perforatusque satis lato atque evidenti meatu ad fundum vesicae ipsius foetus, ut allantoides tunica cum vesica uracho, qui medium inter utrasque est, conjungatur. Qua vero parte dilatato uracho membrana incipit enasci, satis multa ac veluti scabra quaedam asperitas apparet. Jam humor in utraque membrana non paucus continetur, alter ab altero tam colore quam copia diversus: flavus enim in allantoide, albior quodammodo in amnio, atque is etiam copiosior cernitur; tunica siquidem haec et altera tunica est major, quippe quae totum foetum induat, illa vero partibus quibusdam tantum superjecta est. Unde autem humores hi generentur, quisve ipsorum usus sit, in altero libro omnia tradentur; de vasis etiam ipsis, quae ad foetum per umbilicum feruntur, per se in alio commentario, quod erit de dissectione foetus, explicabitur.