De usu partium corporis humani I-XI

GALENI DE VSV PARTIVM CORPORIS HVMANI. LIBER I.

Cap. I. Quemadmodum animal quodque unum esse dicitur, quod appareat per quandam circumscriptionem propriam nulla ex parte aliis conjunctum, ita et inter paries ipsius hic oculus, haec lingua, hic nasus, hoc cerebrum una pars esse dicitur, eo quod apparet circumscriptionem propriam habere. Si vero non esset quadantenus conjuncta proximis, sed omnino ab iis separata; tunc utique nec pars esset omnino, sed simpliciter unum. Quare quaecunque corpora nec undiquaque circumscriptionem habent propriam, nec undiquaque conjuncta sunt aliis, haec paries appellantur. Ac si hoc verum est, multae erunt animalium partes, aliae quidem majores, aliae vero rumores, aliae vero etiam omnino in aliam speciem indivisibiles.

Cap. II. Ustus autem ipsarum omnium ipsi animae est: hujus enim organum corpus est, et propterea mustum differunt inter se paries animalium, quoniam et ipsae animae differunt. Quaedam enim sunt ferocia, quaedam timida, alia agrestia, alia mansueta, alia velut civilia et negotiosa, alia velut solitaria. Omnibus vero aptum est corpus animae moribus et facultatibus: equo quidem fortibus ungulis et juba ornatum instructumque est, etenim velox et superbum et generosum est animal, leoni autem, utpote animoso et feroci, dentibus et unguibus validum: ita autem et tauro, et apro; illi enim cornua, huic autem exerti dentes arma sunt lunata: cervo autem et lepori (timida enim sunt animalia) velox quidem est corpus, sed nudum omnino et inerme, timidis enim (opinor) velocitas quidem, arma vero ferocibus conveniebant. Neque igitur timidum aliquod armavit natura, neque ferox et strenuum quodpiam nudum destituit. Homini autem (sapiens enim est hoc animal et solum eorum, quae sunt in terra, divinum) pro omnibus simul defensoriis armis munus dedit instrumentum ad omnes quidem artes necessarium, paci vero non minus quam bello idoneum. Non igitur indiguit cornu sibi innato, quum meliora cornibus arma summis manibus, quandocunque volet, possit accipere: etenim ensis et hasta et majora sunt arma, et ad incidendum promptiora, quam cornu. Sed neque indiguit ungula, nam lapis et lignum quavis ungula quassant fortius violentiusque. Ad haec neque cornu neque ungula quicquam nisi cominus agere possunt, hominum vero arma eminus aeque ac cominus agunt; telum quidem ac sagitta magis, quam cornu, lignum autem et lapis magis, quam ungula. Sed velocior est homine leo: quid hoc tandem est? Homo sane equum domuit sapientia et manibus, velocius leone animal : quo utens et subterfugit et persequitur leonem; et sedens ex allo humilem inferioremque illum percutit. Non igitur est nudus, neque inermis, neque vulnerari facilis, neque calceamentorum expers homo: sed ipsi est thorax ferreus, quandocunque libet, omnibus coriis sauciata difficilium organum; est et multiplex calceamentorum species, est et armorum, est et operimentorum. Non igitur thorax solum, sed et domus, et murus, et turris sunt hominis operimenta. Si autem lunatum esset ei cornu in manibus vel aliquod aliud tale armorum genus, non utique posset uti manibus ad domus constructionem, vel muri, vel hastae, vel thoracis, vel alienius alterius similis. His manibus homo vestem texuit, et rete contexuit, et nassam, et sagenam, et velum. Quare non solum his, quae itu terra sunt, animalibus, sed eis etiam, quae in mari et aere, dominatur. Talia quidem homini ad fortitudinem anna sunt manus; Attamen pacis ficum et politicum animal homo manibus leges scripsit: aras et simulacra diis erexit: navem, fistulam, lyram, scalpellum, forcipem et alia universa artium instrumenta construxit, et commentarios etiam speculationis eorum scriptus reliquit: ubique liceat literarum et manuum beneficio etiam nunc colloqui cum Platone, cum Aristotele, cum Hippocrate et aliis veteribus.

Cap. III. Ita quidem sapientissimum animalium est homo: ita autem et manus sunt organa sapienti animali convenientia. Non enim, quia manus habuit, propterea est sapientissimum, ut Anaxagoras dicebat: sed quia sapientissimum erat, propter hoc manus habuit, ut rectissime censuit Aristoteles: non enim manus ipsae hominem artes docuerunt, sed ratio: manus autem ipsae sunt artium organa, sicut lyra musici, et forceps fabri. Sicut igitur lyra musicum non docuit, nec forceps fabrum, sed est uterque ipsorum artifex per eam, qua praeditus est, rationem, agere autem non potest ex arte absque organis: ita et una quaelibet anima facultates quasdam a sua ipsius substantia obtinet, efficere autem ea, quae nata est efficere, fine organis nequaquam potest. Quod autem corporis partes animam non impellunt aut timidam, aut strenuam, aut sapientem fieri, manifeste videre licet, si animalia recens genita consideres: quae quidem prius agere conantur, quam perfectas habeant partes. Ego namque bovis vitulum comibus petere conantum saepenumero vidi, antequam ei nata essent cornua, et pullum equi calcitrantem messibus adhuc ungulis, et aprum quendam perpusillum genis sese tueri conantem magnos dentes nondum habentibus, et catulum recenter natum mordere affectantem teneris adhuc dentibus. Omne enim animal et suae ipsius animae facultates, et in quos usus partes suae polleant, nullo doctore praesentit: aut cur parvus adhuc aper, mordere dentibus exilibus cum possit, his quidem ipse ad pugnam non utitur, quos autem nondum habet, iis uti gestit? Qua igitur ratione dici potest, animalia partium usus a partibus doceri, cum et ante, quam illas habeant, hos cognoscere videantur? Si igitur ova tria acceperis, unum aquilae, alterum anatis, reliquum serpentis, et ea calore moderato foveris, animaliaque genita ruptu putamine excluseris: illa quidem alis volare conantia, antequam volare possim, hoc autem revolvi et serpere affectans videbis, quamvis molle adhuc et invalidum fuerit. Et si, dum perfecta erunt, in una eademque domo nutrireris, deinde ad locum subdialem ducta emiseris, aquila quidem in sublime attolletur, unas autem in paludem aliquam devotabit, serpens vero sub terram irrepet. Deinde illa quidem (opinor) citra doctorem venabitur, haec natabit, serpens vero in terrae cavernis latebit; naturae enim animalium, ut ait Hippocrates, a nullo doctae sunt. Quapropter caetera quidem animalia mihi natura magis quam ratione artificiosa quaedam facere videntur, apes videlicet alvearia struere; thesauros vero quosdam et labyrinthos formicae fabricari, nere autem et texere cyaneae, ut autem conjecto, sine doctore.

Cap. IV. Homo autem, sicuti corpus armis nudum, ita et animam artibus destitutam habet. Proinde pro corporis nuditate manus, pro animae inscitia rationem accepit: quorum usu corpus quidem armat et modis omnibus custodit, animam autem omnibus ornat artibus. Sicut enim, si lunata aliqua haberet arma, illa ei sola semper adessent: ita et, si artem aliquam natura sortitus esset, reliquas sane non haberet. Quia vero ei melius erat omnibus armis omnibusque artibus uti, neutrum eorum innatum ipsi propterea datum est. Pulchre igitur Aristoteles manum velut organum quoddam ante organa esse dixit. Pulchre autem et aliquis nostrum, Aristotelem imitatus, rationem velut artem quandam ante artes esse dixerit. Sicut enim manus, quanquam nullum sit eorum, quae particularia sunt organa, quia tamen omnia recte potest recipere, organum est ante omnia organa: ita et ratio, quia nulla quidem ex artibus est particularibus, omnes autem in se ipsum recipere nata est, ob id ars ante artes fuerit. Homo igitur animalium omnium folus, cum artem ante artes in anima habeat rationem, optimo jure organum ante organa in corpore manum possedit.

Cap. V. Agedum igitur hanc ejus partem primam expendamus, non perscrutantes, sitne haec plane simpliciterque utilis, neque an sapienti animali conveniens: sed num eam omnino constitutionem habeat, qua certe, si alitur fuisset facta, meliorem non habuisset. Unum quidem primumque caput organi apprehensorii optime compositi est, si omnes figuras ac omnes eas magnitudines, quas movere homo potest, prope apprehendit. Utrum initus eam ad haec commode praestanda divini multiformiter, an omnino indivisam solidamque fieri erat melius? an hoc verbis non leget pluribus, scilicet manum, si indivisa mansisset, contacturam tantummodo sibi aequalem corporis cujusque admoti magnitudinem; at in multa divisam, moles te ipsa multo majores facile comprehensuram et minimas res exacte venaturam? majoribus siquidem molibus obtenta manus digitis distantibus eas comprehendit: verum, quae minima sunt, digitis duobus, eisque summis, non etiam tota te (hoc enim modo effugerent ac elaberentur) comprehendere conatur. Hoc sane pacto manus ast certam majorum et minorum se ipsa corporum comprehensionem optime constituta est. Porro ei commodissimum rursus fuit multiformiter, quemadmodum nunc est divisa, dividi, ut multiformes figuras comprehendere posset: ad quas optime omnium apprehensoriorum organorum esse praeparata videtur: quandoquidem circum corpus sphaericum potest in orbem plicari, ac id undique circulo comprehendere: rectum itum et cavum tuto amplectitur: quod si est, omnes figuras comprehendit, quippe quae omnes ex tribus constituuntur lineis, curva, cava, recta. Caeterum, quoniam corpora non pauca mole sunt majori, quam quae manu una comprehendi queant, adjutricem alteri alteram natura effecit, ut ambae ex oppositis partibus ea corpora comprehendentes una manu maxima nihilo sint inferiores. Hac igitur ratione et ad se invicem induratae sunt (mutua enim gratia factae sunt), et omnino productae sunt aequales; siquidem hoc quoque organis similiter et eadem agere debentibus conveniebat. Proinde mihi considera corporum, quae homo potest utraque manu tractare, maximum, ut lignum vel lapidem: rursus minimum aliquod, ut milium, aut praetenuem spinam, aut pilum aliquem: deinde illam omnem, quanta inter maximum et minimum est, magnitudinum multitudinem: tam probe ipsa omnia contrectantem invenies hominem, quam si uniuscujusque illorum solius gratia factae manus fuissent. Siquidem minima summis duobus digitis, inlice et magno, comprehendit: quae autem iis paulo sunt majora, iisdem quidem digitis, sed non summis: quae vero iis adhuc aliquanto majora, tribus digitis, magno, indice, medio: et si qua his adhuc sunt majora, quatuor: deinceps et quinque: post haec jam tota manu apprehendit: ad corpora denique his ipsis majora manum alteram adducit quorum nihil sane fieri posset, nisi manus in digitos multiformiter divisu fuisset. Non tamen per se satis erat eam esse divisam: quid namque, si nullus digitis quatuor, ut nunc habet, opponeretur, sed consequenter omnes quinque in una recta linea essent facti? nonne perspicuum est, eorum nunc multitudinem fore inutilem? Quandoquidem, quod tuto apprehenditur, aut undique circulo, aut omnino ex locis duobus contrariis comprehendatur oportet: id quod periisset, si omnes in una erecta linea uno ordine facti fuissent digiti. At hoc ipsum digito uno aliis oppositu diligenter servatum est qui quidem positione et motu ita habet, ut parva omnino flexione curvatus cum singulis quatuor oppositis actionem perficiat. Quoniam igitur satius fuerat ita agere manus, ut nunc agunt, ob id constructionem earum actionibus hujusmodi idoneam natura effecit.

Cap. VI. Non enim simpliciter oportebat duos digitos oppositos in parvarum rerum venatione sitis ipsorum summitatibus operari; sed eos praeterea tales esse, quales nunc sunt, erat necesse, utpote sic molles, sic rotundos, sic unguibus munitos. Neque enim, si carnosa non esset eorum extremitas, sed ossea, possent unquam corpora parva, ut spinas vel pilos, comprehendere, neque, si ea quidem carnosa, sed molliori ac humidiori carne praedita. Oportet enim, quoad maxime fieri potest, ei, quod apprehenditur, apprehendens exacte circumplicari, si modo tuta futura est apprehenso: dura autem et ossea circumplicari nequeunt, sed quae mollia mediocriter, ob idque mediocriter cedentia: quae enim praeter modum mollia sunt ac velut flexibilia, ut duris plus justo cedunt, ita facile ab eis effluunt. Quapropter, quae naturam inter mollia immoderate et nimis dura mediam sunt sortita, quales sunt digitorum summitates, erunt utique haec optima tutae comprehensionis organa.

Cap. VII. Cum autem sint et ipsa, quae apprehenduntur, consistentiis quam maxime variis (quaedam enim eorum magis,et quaedam minus mollia sunt et dura), ad omnia habilem fecit natura constructionem eorum. Propter hoc igitur neque ex ungue simpliciter summitas digitorum, neque ex carne sola, sed ex utrisque optimam positionem accipientibus composita est: quod enim in ipsis carneum, in partibus ad se invicem inclinatis est, quarum summitatibus res ipsas venari debebant: unguis vero extrinsecus, ut firmamentum, eis appositus est. Digiti namque suis ipsorum solis partibus carneis mollia corpora comprehendunt: dura vero et propter hoc carnis naturam pellentis violenterque cogentia sine unguium auxilio apprehendere digiti non possunt: firmamento enim tunc eget cero eorum eversa. Rursus autem ipsis unguibus solis tale nihil poterat apprehendi: duri enim cum sint, a duris prompte laberentur. Propterea igitur carniformi substantia in digitorum summitatibus unguium lapsum ac lubricitatem corrigente, unguibus vero facilem carnis eversionem vicissim firmantibus, organum apprehensorium omnium parvorum simul et durorum corporum factus est digitus. Disces autem apertius, quod dico, si unguium exuperantias spectaveris. Qui enim sunt immodice longi et propterea in se mutuo concidunt, neque spinam parvam, neque pilum, neque aliud quidquam tale apprehendere possunt: qui vero propter parvitatem ad summitates digitorum non: perveniunt, naturam carneam firmitate privantes, eant ad apprehendendum invalidam efficiunt: qui autem summitatibus digitorum aequantur, hi omnium soli utilitatem, cujus gratia facti fiunt, explent perfectissime. Ob id igitur dicebat Hippocrates. Ungues neque superiores, neque inferiores esse digitorum summitatibus, convenit: ea enim, quorum gratia facti sunt, tunc mas ime praestant, quando commoderatam habent magnitudinem. Multa siquidem alia ad res agendas commoda ab eis proficiscuntur, veluti si radere quid, aut scalpere, aut excoriare, aut divellere oportet. Nam in tota prope vita omnibusque artibus, et iis potissimum, in quibus sunt exactae manuum operationes, his talibus nobis est opus: sed ut apprehensorium est organum manus, in parvorum simul et durorum corporum venationem unguibus vel maxime indiguit.

Cap. VIII. Cur itaque Plato (praesertim cum Hippocratis imitator, siquis alius unquam, fuerit, et ab illo dogmata mutuatus sit maxima) tam negligenter de unguium utilitate locutus est? Cur item Aristoteles, tum circa alia, tum circa naturae artem enarrandam alioqui peritissimus, in unguium utilitate adeo caecutivit? Ille namque deos, qui hominem construxerunt, alt ceu imperitos quosdam artifices, veluti praemeditatos utilem unguium in animalibus aliis generationem, illos ob id in summis digitis produxisse. Factos vero hos munimenti gratia scribit Aristoteles: sed tamen, cujus munimenti, an adversus frigora, vel calorem, vel vulnerantia, vel quassantia, non addidit: neque enim contra ullum horum munimenti gratia, neque contra aliud quidpiam praeter haec factos ungues fuisse excogitari potest. Porro Platonis memini et Aristotelis, non quo male ab eis dicta reprehenderem, sed ut, quod me ad horum sermonum enarrationem impulit, planum facerem. Cum multa namque esset apud veteres tam medicos quam philosophos de utilitate partium dissensio; quidam enim corpora nostra nullius gratia esse facta existimant nullaque omnino arte, alii autem et alicujus gratia et artificiose, et horum ipsorum alitus aliam uniuscujusque partis utilitatem affirmat: primum quidem tantae hujus dissensionis judicandae nationem invenire studui; deinde vero et unam aliquam universalem methodum constituere, qua singularum partium corporis et corum, quae illis accidunt, utilitatum invenire possemus. Cum dixisset igitur Hippocrates, in totius corporis ex membris compagine omnia compati et consentire, partis autem cujusque particulas ad ejus actionem conspirare: aequum mihi visum est, sermonem hunc prius in his partibus, quarum manifesta nobis est operatio, explorare, ut a quibus ad alias transire post liceat. Qua igitur ratione exploraverim, protinus scribam, si prius Hippocrate sermonem exposuero, plerisque obscuriorem, quod eum et veteri modo et sua consuetudine succincte expressit. Quod autem ab eo dicitur, est hujusmodi. Partes corporis omnes sibi invicem compatiuntur, id est, in famulatum unius operationis omnes conspirant. Magnae quidem et tutius animalis partes, uti manus, pedes, oculi, lingua, gratia tutius animalis actionum factae sunt, ad hasque conspirant universae: minores autem etiam harum ipsarum nunc dictarum particulae ad tutius organi actionem referuntur: ut oculus organum est visorium ex multis constans particulis, quas omnes ad unam operationem, scilicet visionem, conspirantes obtinet: quasdam enim habet, per quas videmus, quasdam, sine quibus videre non licet, alias gratia videndi melius, alias ad harum omnium conservationem. Sed tamen et omnis alia pars eodem habet modo, ut venter, os, lingua, pedes ac etiam ipsae manus, de quibus nunc dicere statuimus: quarum actionem ignorat nemo, manifestum namque est, eas apprehensionis gratia factas esse; quod vero omnes earum partes et tales et tam magnae sint, ut in unam organi totius actionem conspirent, hoc nondum omnes cognoscunt. Hippocrates tamen sic cognoscebat, et nunc id ipsum demonstrare nobis propositum est, quippe quo non solum inveniendae utilitatis partium methodus consistit, sed etiam eorum, qui alienum aliquid a veritate opinantur, errores confutantur. Porro si, veluti oculorum et manuum et pedum actio est omnibus manifesta, sic et thoracis et pulmonis et cordis et aliorum omnium functio esset perspicua, in his rationibus, quae ad utilitatem partium pertinent, non admodum discreparemus. Nunc vero, quia partium plurimarum obscura est actio, nullius autem particulatim utilitatem invenire licet, nisi actione ad unguem cognita, palam est, eos circa partium utilitatem peccasse omnes, qui circa organorum sanctiones erraverunt. Cum igitur neque Aristoteles, neque superiorum quisquam omnes organorum actiones dixerit, nos de utilitate partium opus hoc suscepisse expediebat. Huc accedebat, quod nonnulli, quanquam plurimarum partium actionem recte dixissent, tamen, quia in methodo inveniendae partium utilitatis non erunt exerciti, in multis particularibus decepti fuerunt, quemadmodum in unguibus non multo ante docuimus: quorum utilitatem etiam philosophorum optimi nescire videbantur, neque Hippocratis dieta (ut dicebamus) intelligere. Quando igitur in manu, licet ejus actionem sciamus, tamen adhuc methodo aliqua egemus ad utilitatum inventionem, an demum cerebri partium, aut cordis, aut aliorum viscerum prope omnium uniuscujusque commoditatem prompte inveniemus? Quidam siquidem in corde, alius in cerebri membranis, est etiam qui in cerebro animae principatum constituit: quapropter et partium, quae in iliis sunt, commoditatem alius aliam afferet. Sed de his in sequentibus perscrutabimur. Neque enim nunc eorum meminimus ob aliud, quam ut causas exponeremus, quibus adducti hoc opus de usu partium scribere aggressi fumus: praesertim cum Aristoteles adeo multa et recte dixerit, et praeter eum alii non pauci, tam medici, quam philosophi, minus multa sorte, quam Aristoteles, sed tamen etiam recte ipsi tradiderint: inter quos profecto et Herophilus Carthaginensis. Sed neque sufficiebant, quae Hippocrates tradiderat, propterea quod obscure nonnulla scripsit, quaedam omnino praetermisit: est ab silo tamen, me judice, perperam scriptum nihil. Propter haec igitur omnia nos ad scribendum de utilitate uniuscujusque partis impulsi venimus, quaedam eorum, quae obscurius ab Hippocrate dicta sunt, interpretaturi, quaedam quoque secundum traditas nobis ab eo methodos adjecturi.

Cap. IX. Igitur intermissum prius sermonem rursum repetamus, totamque manus constitutionem persequamur. Nam si in sermonibus ad eam attinentibus perfecte exercitati fuerimus, quum ea manifestam habeat actionem, eorum, quae post dicenda sunt, methodum nullo demum negotio perdidicerimus. Rursus igitur ab Hippocrates dictione, tanquam a dei voce, auspicemur: quo enim loco unguium utilitatem demonstrabat, ubi scilicet, quantos esse eos convenit, docebat, inibi etiam, et cur in digitos divisa est manus, et cur magnus aliis quatuor opponitur, pariter monstrat his verbis: Digitorum optima constitutio est, ut intervallum id magnum sit, quod in medio est, magnusque digitus indici opponatur. Ipsorum namque dii esto facta est, ut possent a se invicem diduci plurimum: quae res multifariam est admodum utilis. Convenienter itaque ait, quando id, cujus gratia facti sunt, ipsis adest, hujusmodi potissimum constructionem esse longe aptissimam; nempe propter quam magnus quoque digitus aliis oppositus est ita, ut, si divisa quidem solum sic esset manus, non tamen magnus digitus ab aliis distaret plurimum, iliis utique situ contrario non opponeretur. Multa igitur etiam hoc loco verbis paucis eos docet, qui ipsius dicta assequi possunt. Proinde justum fortasse fuerit, etiam nos, non solum alia viri hujus bona admirantes, sed etiam hoc ipsum, quod multa paucis verbis doceat, modo expositionis omnium sic ab eo scriptorum monstrato, non amplius particularia ejus dicta persequi. Quandoquidem non, quod haec pulcherrime cadebat Hippocrates, propositum est dicere, nisi obiter, sed partium omnium percensere utilitatem statuimus, postquam unum hoc solum eorum, quae praecedenti sermone monstravit Hippocrates, necessarium quidem maxime, ut a medico pernoscatur, interpretati fuerimus: hoc ipsum autem invenire nemo potest, nisi qui Partium utilitatem diligenter consideraverit. Sed quid hoc tandem unum est? ut cognoscatur, quae corporis austri constitutio est optima. Palam est enim, eam esse, quae omnes habeat partes utilitatem ad organorum functiones sufficientem asa ipsis praebentes: digitorum enim, ait, optima constitutio est, ut id magnum sit, quod in medio est, magnusque digitus indici opponatur. Quod si roges, quapropter? promptam habes scriptam responsionem: nam in corporis compage, inquit, omnia compatiuntur et consentiunt, omnes vero particulae uniuscujusque parsis ad ejus functionem. Quae igitur partis nostrae, manus, est actio? sane est apprehensio. Sed quo pacto ad hanc digiti omnes conspirabunt? si et magnum id habuerint, quod in medio est, et magnus indici oppositus fuerit: ita enim omnia, quae manus per eos obibit, probe peracta fuerint. Igitur oculorum quoque et narium optimam constitutionem si quaeras, invenies, si actionibus ipsorum constructionem conjungas: ipsa enim optimae constitutionis veraeque pulcritudinis discernendae regula, mensura judiciumque tibi erit. Vera enim pulcritudo aliud nihil est, quam constitutio optima: quam actionibus judicabis, Hippocrati credens, non albedine, vel mollitie, vel id genus aliis, per quae non nativa, non vera, sed fucata et adulterina pulcritudo ostentatur. Quo sic, ut alia quidem corpora mango, alia vero Hippocrates laudaturus sit. Tu vero apud Xenophontem picari Socratem fortasse putas ambigentem de pulcritudine cum illis, qui aetate sua formosissimi videbantur: is autem, si simpliciter loqueretur, neque referret ad actionem, et hac ratione in universum de pulcritudine expenderet, forsan utique solum jocaretur; sed quoniam toto illo sermone pulcritudinem constructionis partium refert ad actionis bonitatem et integritatem, nequaquam ipsum tantummodo jocari, sed etiam ferio loqui aestimandum est. Haec namque Scutatis musa fuit et industria, ut feria jocis semper immisceret. Haec abunde dicta sufficiant et est praesentis negotii utilitatem monstrandam, et ad docendum, qua ratione veterum sententiam et dicta oporteat accipere. Porro omnem manui constructionem deinceps persequamur, nihil, quoad ejus fieri poterit, non examinatum relinquentes. Ut autem sermo noster methodo procedat, quae corporibus insunt, omnia distinguamus. Insunt autem primum et maxime temperamenta, quippe quae propriam partium substantiam complent: corpus enim tale natura est propterea, quod caliditate, frigiditate, humiditate, siccitate sic commixtum est; nam carni esse carnem, et nervo nervum, et aliorum unicuique id esse, quod est, ob qualitatum quatuor praedictarum certam quandam temperaturam contigit. Haec igitur eis secundum substantiae rationem insunt: consequuntur autem necessario odores, sapores, colores, durities, mollities: alia vero necessario accidunt, positio, magnitudo, connexio, conformatio. Quoties igitur omnium, quae organis insunt, utilitatem diligenter es examinaturus, in primis disquire, per quod actionem nactum fuerit: magna enim ex partu per propriam substantiam invenies: aliquando autem etiam ob aliquod ex consequentibus, quemadmodum in oculis propter colorem. deinde et aliarum ejus partium utilitatem singillatim disquiras, an scilicet ea propter actionem sit utilis, an propter eorum aliquid, quae temperamenta consequuntur, ut os propter duritiem. Post haec autem unumquodque illorum, quae et tutis ipsis organis, et eorum particulis accidunt, consideres: quae (ut paulo ante dictum est) sunt positio, magnitudo, connexio, conformatio. Quisquis vero se recte utilitatem partium considerasse putat prius, quam haec omnia, rectene habeant, an ipsorum aliquid prave, expenderit, hallucinatur.

Cap. X. Neque igitur nos in eum errorem sponte incurramus: sed primum quidem in manu, quoniam de ipsa prima proposuimus ulcere, consequenter autem et in aliarum partium unaquaque examen faciamus, his omnibus, ut ante docuimus, principium simul inquisitionis et examen inveniendorum actionem ipsam habentes. Quoniam igitur actio quidem munus est apprehensio, apprehendere autem nihil posset unquam ipsa immobilis permanens (nihil erum ita differret a lapidea vel mortua), manifestum est, quod praecipua ipsi actionis pars ea erit, per quam inventa fuerit moveri. Quoniam igitur voluntarios motus omnes (quales manui sunt) a musculis fieri demonstravimus, hi utique primum motus organum munus erunt: alia vero universa, haec quidem, ut melius actio fieret, alia vero, fine quibus non poterat ipsa fieri, alia autem pro custodia omnium horum creata sunt. Genus unguium gratia ejus, quod est melius, videtur factum esse, cum scilicet possent munus absque unguibus apprehendere quidem, sed neque moles omnes, neque ita bene, ut cum illis. Monstratum est enim, dura et exigua corpora facile eas effugere, nisi summitatibus digitorum aliqua subjiciatur durior substantia, quae ejusmodi carnem possit firmare. Hactenus duritiei unguium et positionis utilitas dicta est.

Cap. XI. Cur autem adeo duri facti sint et non magis, et quare ex omni parte rotundi, nondum quidem dictum est: id autem ulcere jam est opportunum. Si igitur magis duri, quam nunc sunt, fuissent instar ossium facti, essent quidem ita etiam ad apprehensiones minus idonei, ut qui ne minimum quidem flecti possent, rumperentur vero facillime, sicut et alia dura universa. Eorum igitur securitati providens natura duros mediocriter effecit, ut neque utilitati, cujus gratia facti sunt, quidpiam noceatur, neque ipsi prompte patiantur. Quod autem ita, providens natura tanto ipsos molliores ossibus fecit, quatenus cedendo moderate illorum, quae violenter extrinsecus incidunt, vim retunderent, similium omnium constructio tibi ostendat. Omnes enim animalium partes prominentes et nudas ex tali substantia creavit, qualis neque quassari facile propter mollitiem, neque rumpi propter siccitatem posset: talis autem pars est ungula, tuta solida quam bifida, talis calcar, talis cornu. Quibus, quatenus arma sunt defensoria, esse duriora, quam nunc sunt, contulerat, quo et quassare magis et incidere possent: ad fui autem ipsorum securitatem non fuit melius adeo dura fieri, ut facile rumperentur. Ita igitur et gladium esse optimum dicimus, non qui ex fragili est ferro factus, quale apud ludos est plurimum, quamvis promptissime incidat, sed eum, qui in tantam duritiem pervenit, quanta non rumpatur facile et prompte incidat. Quae igitur tam fortes sunt corporis partes et armis defensoriis proportione respondentes exponuntur et foras emicant, duriores quidem sunt, quam operimenta, sed non eousque, ut frangantur. Quae vero non, ut arma essent, factae furit, sed simpliciter partus corporis, quae prominere debebant (veluti aures, nares, cubiti tuber, genua), molliorem adhuc substantiam habuerunt, ut magis cedentes magis ea reprimunt, quae foris incidunt. Talis etiam unguis hominum est: et propter hoc multo mollior et subtilior factus est luporum, leonum, pardaleωm unguibus: nam mansueti est politicique animalis pars in apprehensionis perfectionem constructa, non in ferae agrestis arma defensoria. Cur autem rotundi sunt undique? an securitatis gratia? sola enim figurarum rotunda ad vix patiendum exquisite comparata est, ut quae nullum expositum angulum frangi potentem habeat. Sed quoniam scalpendo vel aliud quid unguibus agendo exteri debebant nobis eorum extremitates, solas has animalis partes, quae semper augeri polluit, natura construxit, quamvis jam totum corpus augeri desierit. Angentur autem non, ut aliae partes, in longum et latum et profundum, sed pilorum modo in longum solum, subnascentibus aliis semper unguibus novis et antiquos propellentibus. Neque hoc otiose instituit natura, sed ut in locum ejus, quod assidue exteritur in ipsorum extremitate, sit aliquid, quod sufficiatur. Sic igitur ad summam naturae providentiam pervenit unguium constructio.

Cap. XII. Ossium vero genus in digitis, quod et hoc ipsum gratia ejus, quod est melius, factum est, ex his utique disces. Moveri quidem multiformiter inesset utique mis vel sine ossibus, sicut etiam polypodibus: firmitatem autem in actionibus, nunquam haberemus carentes obsistente et dura parte: tale autem est et in animalium corporibus genus ossium: et propterea in digitis, ut tuta manu, et crure, et in multis partibus corporis facta sunt. Quid igitur in unoquoque aliorum organorum ea quae ab ossibus est firmitas conferat, fortassis ferino procedens ostendet. Sed quod ad multas actiones utilis eadem sit digitis, jam licet videre, si consideres nequaquam melius nos iis trementibus scripturos, incisuras, aut quid tale acturos sine ossibus: quod enim trementibus inest propter morbum, hoc semper nobis omnibus inesset natura, flexis et tanquam concussis digitis prae mollitie: sed ossium natura ad hoc adjutrix a creatore data est, sustentans in unaquaque figura digitos. Etenim hoc ipsum, ut multiformiter figurarent (quod futurum erat utilissimum), ex eo habent, quod ex pluribus ossibus unusquisque compositus est: loli quod non potuisset fieri, si ex uno sole essent fabricati: solae enim ita illae actiones bene efficerentur, quae digitos postulant extensos. Subit autem etiam hoc loco admirari artem naturae, quae ad omnes actiones idoneos praeparavit digitos. Sine ossibus enim si facti fuissent digiti, illas actiones stolas probe per licerent, in quibus eos circulo plicari circa comprehensibile oporteret: si autem os unicum haberent, illis actionibus recte servirent, in quibus eis extensis egeremus: quia vero neque sine ossibus, neque ex uno solo fabricati sunt, sed ex tribus invicem per singulos articulos connexis unusquisque factus est, propter id ad omnem actionem prompti figurantur: flexis enim omnibus articulis, operamur digitis perinde, ac si absque ossibus facti essent: extentis autem omnibus, tanquam si ex uno osse solo constarent. Plerumque autem neque omnibus extensis, neque omnibus flexis indigentes, aliquando quidem primum solum, vel secundum, vel tertium articulum, aliquando autem vel primum simul et secundum, vel secundum et tertium, vel primum simul et ternum extendentes, aut flectentes, hoc modo sex figurarum differentias exprimimus. Per unam quamque autem differentiam magis et minus in quantam multitudinem exeat, excogitari quidem facile potest, dici vero non potest. Perfecta namque flexio, veluti etiam extensio, in magis et minus non est divisibilis: medii vero inter has motus articulorum, inopinabile est, quantum numerum efficiant, iis scilicet quandoque magis, quandoque mimis vel flexis vel rursus extensis. Non igitur sex solae figurarum differentiae digitis ita constructis fiunt, sed universales quidem sex, particulares autem infinitae. Aliarum vero duarum constructionum altera quidem, quae est sine ossibus, solam circularem figuram, altera vero, quae ex uno osse solo, rectam eis praestare potest: nunc autem neque eis carent, et ultra has sex quidem universales, multiformes vero particulares figuras adepti sunt. Rectam igitur exacte figuram habere poterunt, si excessibus solis secundum rectam lineam essent compositi, exacte vero circularem nequaquam.

Cap. XIII. Propter hoc molita natura est camis generationem: quam super externas quidem ossium partes nutrire non debuit, sic enim onus superfluum fuisset: sub omnibus vero internis partibus eam nutrivit, ut, cum mollis consistentia su et occursantibus cedat leniter, ossium rectitudinem tunc corrigat, quando est aliquid circulo apprehensura. Proinde in ipsis quidem articulis perpaucum, plurimam in partibus inter articulos mediis carnem produxit: neque enim carnis adjutorio tali, quale ossibus est necessarium, aliquis articulus mulgebat, quum flecti natus sit: et caro, praeterquam quod nullam ei commoditatem praestaret, impedimento motui fieret, tum gravans ut superflua, tum etiam internum articuli spatium claudens occupansve. Propter hae citaque carmen; generavit natura extra digitos nullam: intra vero iis partibus, quae sunt inter articulos mediae, plurimam: in ipsis vero articulis paucissimam. Lateribus autem digitorum tramis tantum adnasci fecit, quanta medium ibi spatium vacuum repletura erat, ut et inde manus non solum, ut divisum in multa organum, sed etiam ut omnino indivisum agere possit: adductis enim ad se invicem digitis, ita eorum medium totum spatium constringitur a carne, ut, si quid etiam liquidorum corporum manu supina continere volueris, effluere non permittat. Haec initur tot et talia a carne commoda manus obtinet: ad haec etiam, ut terat et molliat, quaecunque moderate mollibus instrumentis, quae molliant ac terant, indigent: qualia in omnibus artibus sunt plurima. Propriae igitur hae sunt camis munus utilitates. Communes vero (his enim etiam nihilominus petitur) illius, qui eas describit, verbis dicentur. Siquidem Plato in Timaeo, Caro, ait, propugnaculum est ac tegmen adversum aestus, adversum frigora et lapsus, tester rerum pilo lanave coagmentatarum, quippe quae corporibus molliter leniterque cedat. Calidam autem humiditatum intra se ipsam idcirco habet, ut aestate quidem resudans et humectans extrinsecus refrigerium toti corpori proprium familiareque affundat, hyeme vero contra suo ipsius calore extrinsecus illatam et circumdantem nos frigiditatem moderate arceat. Quod igitur caro est velut propugnaculum quoddam, tuniculis lana pilove coagmentatis simillimum, verbis non indiget. Apparet vero similiter, et calidam ex sanguine humiditatem in se ipsa habere. Quod autem omnis calida moderate humiditas, qualis est carnis, utrisque immoderationibus, scilicet frigiditatis et aestus, aequaliter prosit, id nequaquam perinde omnibus confessum est: sed forte credent, si primum eos virtutis balneorum admonuero, deinde autem et ipsam rei naturam exposuero. Nihil itaque invenias, quod valido aestu occupatos praesentius refrigerare, aut magna frigiditate affectos promptius calefacere quam balneum possit. Cum enim natura humidum sit et moderate calidum, humiditate quidem natam ex caliditate siccitatem irrigat, caliditate vero ortam ex gelu frigiditatem persanat. Sed de carne quidem haec sufficiant.

Cap. XIV. De natura vero articulorum et ossium, quae in digitis est, rursum pertractemus, nude antea digressi sumus, reversi. Quod enim ipsis indiguimus ad actionum firmitudinem, et quod pluribus propter multiformes figuras, sufficienter demonstratum est. De multitudine autem ipsorum, cur tanta, et de magnitudine uniuscujusque, cur tam magna, et de figura et modo articulationis, nihil diximus. Sic ibitur tandem dicatur, neque pauciora, neque plura tribus fieri offa digitis oportuisse, quando, si plura essent, praeterquam quod nullam juvarent actionem (abunde enim monstratae sunt omnes per tria compleri), fortassis et perfectam extensionem nonnihil laederent, minus firmam, quam nunc fit, efficiendo: quae enim ex pluribus particulis composita sunt, facilius quam ea, quae ex paucioribus, fatigantur et flexa cassabant: pauciora autem si essent, tam diversas particulares figuras digiti non haberent. Ut igitur et multiformiter moverentur, et patiendi promptitudinem effugerent, trium ossium numerus abunde suit. Manifestum vero omnibus est, quod praefocatum os majus esse post locato debeat: istud enim vehit, hoc vehitur: majus autem, quod bajulat, eo, quod baiulatur, esse oportet. At vero et quod in valde parvum et rotundum desinere digitorum summitates oportebat, antea ostensum est: fieri autem hoc aliter non poterat, quam ossium magnitudine paulatim minuta, ob idque minus priori secundum semper esse debuit. Figura autem ipsorum quod a superna basi latiore ad infernam strictiorem delinit, easdem, quas magnitudo eorum dicta est afferre, praestabit commoditates. Quod autem et rotunda sunt, causam, ut vix patiantur, afferre oportet: omnium enim figurarum haec minimum est passionibus obnoxia, ut quae nullam habeat extantem eminentiam, quae a foris occursantibus frangi queat. Cur autem unumquodque extrinsecus quidem exacte est convexum, intus vero et in interibus non exacte? an hoc quoque melioris gratia factum est? Internis enim suis partibus digiti molliunt, terunt ac omnia accipiunt: quae deterius fierent, si ossa inibi convexa fuissent. Externis vero partibus cum neque horum aliquid, neque aliam quamvis actionem efficiant digiti, reliquum fuit, ut ad solam patiendi difficultatem exquisite sint constructi in lateribus autem rursum habebant quidem patiendi difficultatem, se invicem custodientes: debebant autem, cum adducti constringuntur, nullum relinquere in medio spatium vacuum: non igitur eos hac parte curvos fieri necesse erat. Fidem vero ejus, quod diximus, sufficientem facit magni digiti et parvi constructio: siquidem ille supernam, hic infernam circumferentiam exacte convexam obtinuit: hac enim parte nec ab aliquo custodiebantur, nec alii digito juncti applicabantur. Quo sane non parum admiranda est naturae in ossium constructione solertia.

Cap. XV. Miraculum autem articulationis modus nihilo minus est. Neque enim simpliciter nec sorte ex tribus ossibus digitorum unusquisque factus est, sed veluti januarum cardines, ita et articulorum unusquisque eminentiam cavi tali immissam habet. Verumtamen hoc fortasse non adeo est mirabile: sed si, considerata omnium totius corporis ossium mutua connexione, eminentias cavitatibus suscipientibus aequales semper inveneris, jam hoc (probe scio) maximum sibi et mirabile apparebit. Si enim justo amplior esset cavitas, laxus sane et infirmus fieret articulus: si strictior, motus difficulter fieret, ut qui nullam versionem haberet, ac periculum esset non parvum, eminentias ossium arctatas frangi atterique: sed horum neutrum factum est. Ad haec omnes ipsas ossium concavitates quasi eminentia labia quaedam et supercilia circulo ambiunt ad maximam articulorum tutelam, ne aliquando excidant, nisi forte per ingentem aliquam necessitatem. Sed quoniam iterum ex tam secura constructione periculum erat, ne motiones difficilius fierent et eminentiae ossium extererentur, duplex rursus auxilium in id natura molita est, prius quidem, cartilagine utrumque os subungens atque oblinens, alterum vero, ipsis cartilaginibus humorem unctuosum et viscosum, velut oleum aliquod, superfundens, per quae facile mobilis simul et attritu contumax omnis dearticulatio ossium facta est. Naturae igitur artificium superciliorum in cavitatibus vel solum sufficiebat prohibere articulorum luxationem: sed non commisit natura ei artificio foli custodiam, praevidens, multis molibus violentis et vehementibus animal saepe occupatum iri. Ut igitur undique diligenter articulus omnis custodiretur, ligamenta quaedam ex utroque osse produxit natura, ex oste altero pervenientia ad alterum. Sunt autem eorum alia quidem, velut nervi quidam, teretia et crassa, alia vero membranarum instar praelonga et subtilia, secundum articulorum utilitatem ac necessitatem talia semper facta: nam, quae maxima quidem et crassissima, praecipuos et maximos custodiunt articulos, reliqua vero minus praecipuos et minores. Haec igitur omnia et communiter et in omnibus articulis machinata est, et in articulis digitorum, ut silis maxime conveniebat. Parvae siquidem sunt dearticulationes, sed diligenter cavatae, subtilibus vero labiis undique cinctae et circumseptae, cartilaginibus etiam tenuibus inpertitae, ligamentis denique membranosis connexae. Hoc autem, scilicet nullatenus esse labia ossium aequalia, sed extrinsecus quidem multo majora, intrinsecus vero minora, maxima est naturae in digitorum constructione industria: si enim essent parva foris, ultra summam extensionem reflecti articulos permitterent; majora vero si essent intus, eos libere et plurimum flecti prohiberent; quare nocerent utrinque, extensionis scilicet firmitudinem auferentia et flexionis varietatem: quia vero e contrario facta sunt, nullius quidem nocumenti, omnis autem commoditatis motionibus digitorum causae sunt. Propter quid autem dura et densa et medullae expertia sunt ossa digitorum? an quia nuda sunt omnia et propterea facile patibilia? Eis autem, quae ob externi operimenti penuriam injuriis sunt et pastionibus opportuniora, unum est remedium praesentissimum propriae constructionis ad patiendum difficultas.

Cap. XVI. Quae quidem ad ossa digitorum pertinent, ita habent: quae vero ad alias partes, deinceps persequar, si prius quidem memoravero id, quod demonstratum est, non posse bene inveniri utilitatem partis ante, quam eius actio noscatur. Mannum igitur actio apprehensio esse et videtur, et conceditur, et nulla demonstratione indiget. De actionibus vero venarum et arteriarum, et nervorum, et musculorum, et tendonum neque consentitur, neque apparet quidquam: ac propterea sermone indiget longiore. Sed non est nunc tempus de actionibus disquirendi: non enim de ipsis, sed de utilitatibus propositum nobis est dicere. Necessarium igitur est ex iis, quae alibi demonstrata sunt, et nunc et per omnem futurum nobis sermonem conclusiones demonstrationum tanquam aliquas suppositiones accipiendo ita hunc perficere sermonem. Quod igitur principium nervorum omnium cerebrum est et spinalis medulla, et quod ipsius rursus spinalis medullae cerebrum, arteriarum vero omnium cor, venatum autem hepar, et quod nervi quidem a cerebro animalem virtutem, arteriae vero a corde pulsatilem, venae autem ab hepate naturalem accipiunt, in libris de Hippocratis et Platonis dogmatis demonstratum est. Erit itaque nervorum utilitas facultatem lentus et motus a principio in partes diducere: arteriarum autem custodire eam, quae secundum naturam est, caliditatem et nutrire spiritum animalem: sanguinis autem generandi simul et in omnes partes ferendi gratia venae factae sunt. At vero et de tensionibus et nervis et ligamentis, quomodo differant, in libris de musculorum motu dictum est. Palam autem, quod et de natura musculorum in illis dictam est, et quod sunt organa motus voluntarii, et eorum apponeurosis tendo nominatur.

Cap. XVII. His igitur ad praesentem et ad consequentem universum sermonem velut suppositionibus quibusdam demonstrationum assumptis, quam unicuique organo praestant commoditatem, dicemus a digitis rursus incipientes. Quia ossium in eis constructionem organis apprehensurus aptissimam natura fecit, erat autem impossibile ipsis ossibus, sic terrestribus et lapideis, molunt voluntarium tribuere, quomodo per aliud ipsa ossa moveret, providit. Ex ipsis igitur cubiti musculis productos tendones secundum rectitudinem digitorum deduxit: qui enim antiquis vocantur nervi, su scilicet ipsi conspicui, qui moveant digitos, tendones sunt, prognati sane ex nervis et ligamentis in musculos dispersis rursusque invicem coeuntibus. Utilitas autem eorum secundum componentium naturam. Etenim sentiunt, et moventur motu voluntario, et colligant musculos ossibus: horum autem priora quidem, scilicet sentire et moveri, a nervis habent, colligare autem a ligamentis. Album autem et exangue expersque concavitatis cum sit ligamentum similiter nervo, propterea plerisque imperitis nervum esse putantibus imponit: verum non est natum ex cerebro vel spinali medulla, sed ex ossibus ad ossa transit, ob idque nervo multo durius et penitus insensibile, et movere aliquid non potest. Tendones igitur ipsos omnes, qui ad carpum apparent, a cubiti musculis ad digitos natura extendens inseruit in singulos articulos, non utique in ipsam syntaxim ossium, nulla enim esset hoc modo utilitas, sed neque in praelocati ossis dearticulationis finem, neque enim ita esset aliqua commoditas: sed in caput secundi ossis, hoc est movendi, infigitur: quomodo, opinor, simulacra funiculis solent moveri, in lis enim dearticulationem transcendentes ad principium sublocatarum partium applicant funiculum, ut eo sursum tracto membrum facile sequatur. Et si, quod dico, vidisti unquam, aperte iam intellexisti, quo pacto ab unoquoque tendonum quisque digitorum articulus moveatur: ossa enim omnia, quae sublocantur, circa praelocatum sibi ipsis os immotum manens mota extenduntur quidem, quando exterior trahit tendo, flectuntur autem, quando interior. Cur igitur ita longos tendones creavit, et non produxit ad carpum musculos? quia levem simul et tenuem esse extremam manum praestabat, quam turba carnium obrutam gravem simul et crassam fieri: multa enim lita deterius et tardius ageret eorum, quae nunc promptu et belle perficit. Quia vero erat necessarium per longam viam duci tendones, et periculum erat, in nuda carnibus regione ipsos, si nudi essent, comprimi et collidi et incidi, et calefieri et refrigerari facile, in auxilium eis machinata est membranarum substantiam, quibus duris existentibus circumamiciens undique non eorum, quae extrarium incidunt, solum, sed etiam ipsorum ossium occursum in noxium reddidit. Quin etiam a musculis quidem usque ad articulos unusquisque eorum exquisite est rotundus, idque ut vix patiatur: qua autem applicatur movendae a se ipso aciei et ordini articulorum, ibi tum expanditur latiorque fit: sic enim facilius erat moturus eam, pluribus trahens apprehensionibus. Sed quoniam quatuor motibus digitorum unusquisque debebat ut plurimis moveri, uno quidem flexis, alio vero extensis, duobus item ad latera, quatuor (ut puto) locis aequum fuit unicuique articulorum applicari tendones: si enim in aliquo eorum deficeret, debilis et manca sic fieret pars. Apparent igitur tendones quadrifariam applicati, exorti partim a cubiti musculis, internis quidem flectentes, externis vero extendentes; moventibus autem ad latera deducentes ad parvum digitum, partim a parvis in manu musculis, qui reliquum ex obliquis motibus pollicem versus operantur. Quocirca neque motum ullum alienius digitorum, neque ducem motus tendonem omisit natura. Sufficiebant igitur haec ad summam artem ostendendam: sed quoniam multo majora iis sunt etiam alia, ne ipsa quidem praetermittantur. justa enim cum fit omnibus in rebus natura, non solum nullo convenienti motu privavit digitus, sed etiam molem tunsionum exacte respondentem utilitati motuum fecit. Maximus enim digitorum (quem et promantur, vocant) internum quidem habet tenuem tendonem, duos vero externos robustos admodum; ex lateribus vero parte quidem, quae est indicem versus, parvum et tenuem habet musculum; altera vero parte ad palmam manus hoc multo majorem: reliqui vero omnes quati tuor digiti intus quidem duos tendones magnos, foris vero unum, alteri horum, scilicet minori, aequalem tenuiorem autem hoc eum, qui ad latera exteriorum partium pervenit, reliquum autem omnium tenuissimum, ad latera paritum interiorum attinentem. Convenienter autem, ut diximus, unumquodque horum factum est. Cum enim quatuor digitis flexis plurimas et valentissimas actiones obeamus, non magnos solum tendones, sed et duplices indiguimus habere: quaecunque enim tum una manu, tum ambabus simul complectimur, sive quid extendi, sive frangi, sive leri, sive molliri subigi queo oporteat; omnia haec quatuor digitis flexis perficimus. Contra habet autem res in magno digito: ad nullam enim actionem aliam nobis flectendus est, nisi quando aliis jam flexis illum desuper injicere necesse est: quin et primus ejus articulus, is scilicet, qui carpo per dearticulationem committitur, otiosus omnino est in hujusmodi motu, ceu nullam actionem adjuturus, si flectatur: reliqui autem duo articuli tunc solum agunt utiliter, quando nos ipsi velut comprimentes et constringentes intro flexos alios iis ipsum superponimus. Quo fit, ut ad primum ejus articulum nullus interna parte tendo applicetur: ad secundum vero et tertium unus internarum partium parvus pervenit: reliquus vero omnium tenuissimus ad latera. Rursus autem in aliis digitis, sicut tendones ipsi extendentes corporum mole sunt multo minores flectentibus, ita non paulo majores iis, qui sunt ad latera: cum enim opponantur internis, fortibus valde et orastis, non possent unquam efficere firmas figuras omnes, quae sunt ab ultima flexione usque ad perfectam extensionem, si debiles et graciles omnino facti essent. Monstratum est enim in libris de motu musculorum, quod, quaecunque per medias figuras fiunt, utrisque musculis ex opposito sitis agentibus instigent. In magno autem digito neque oppositus omnino exquisite aliquis est flectenti tendoni: sue enim omnino ad medium externarum partium perveniret: sed duo tendones extrorsum apparentes versus utramque partem mediae regionis innascuntur: qui ambo si tendantur, digitum perfecte tendunt, si vero alter eorum, partum alteram, nempe sibi proximam, ad latus trahit. Actionem vero tensionis ad indicem perducentis musculus parvus suscipit, qui ibi est locatus, contrariam vero magnus ad palmam incubans musculus Rationi enim consentaneum fuit magnum digitum ab indice plurimum abduci, et ipsum, quem ibi habet, motum esse vehementiorem; sicuti motum aliorum quatuor digitorum contrarium esse conveniens fuit: in enim debebunt a magno plurimum distare; quod quantum ad manus actiones fit utile, antea dictum est: propterea igitur et tendonum, qui ad latera digitorum perveniunt, ille, qui digitus a magno abducit, mullo major est eo, qui eos adducit. Universa igitur haec artificiose operata est natura: ac etiam quod foli magno quatuor principia motuum versus latera dedit, aliorum vero unicuique duo, foli enim illi principes in hoc actiones sunt, ut adducatur et abducatur ab aliis: quorum utrumque ut plurimum fiat, orna motus principia utrinque locarit natura, ejus quidem, qui est inlicem verius, tam eum qui est ibi tendo nem, quam eum qui ibi est musculum, alterius vero et reliquum exteriorum tendonum, et eum qui ad palmam est musculum. Tendonum ille quidem adducere ipsum, hic autem abducere ab rustice nati sunt: musculorum vero, qui horum actionem suscipiunt, ille quidem proxime adducere, lue autem longissime abducere, Ita quidem ut plurimum se habent mole, numero, positione, qui movent digitus, musculi et tendones. Si autem exiguum aliquid praetermissum est, id deinceps percurremus, quale est id, quod de tendonibus internis, et potissimum de eo, qui in magno est digito. Quod quidem unum hunc oportuit esse, et quod tenuiorem aliis, et inseri in secundum articulum magni digiti, jam dictum est. Quod autem unoquoque tendone ad suum caput trahere partem, quae a se ipso moveatur, natu, quodque in medio maxime carpi articulo tendetis capite locato, si ad hanc partem magnus digitus tenderetur, quodvis ei sane potius quam flecti contingeret, hoc nondum dictum est. Est namque et hic mirabile artificium naturae; quod, ut dignum est, miraberis, si consideraveris prius, quod caput tensionis magnum digitum flexura esse operiebat in media caritate munus. Si verum hoc, et musculum huic capiti praefocatum, secundum capitis rectitudinem situm, ad parvum digitum spectare oportebat, absurdam quandam et alienam hanc positionem sortitum propter multas, causas. Primo namque manus caritas, ad multa utilis, periisset: secundo levitas ejus sublata fuisset: tertio flexio digitorum quatuor fuisset impedita: quarto (quod est omnium absurdissimum maximeque impossibile) principium musculi in parvo digito locaretur: sed si hoc esset, difficilis quidem vel potius impossibilis in id musculi principium insertio fieret ipsi nervo desuper venienti, utpote qui in fines musculi vel saltem in medium ipsius prius incideret. Si igitur ibi quidem impossibile fuit ducem flexionis magni digiti tendonem locari, in alio autem aliquo loco positus non posset flectere, impossibile propemodum et omnino difficile erat ipsum flectere. Qua ratione igitur hanc tantam difficultatem sustulit natura? Produxit quidem ex carpi aponeurosi tendonem: quid enim aliud facere poterat? sed non statim ad magnum digitum extendit, neque ex eis quae vergunt ad eum partibus ut enasceretur effecit sed incinit quidem iste lenito, unde incipit ille, qui ad medium pervenit digitum; vectus autem super eum multo spatio et colligatus membranis fortibus, tunc primum decedens ab eis excidit, cum ad manus cavitatem accessit, modo persimili jugorum habenis, quae per aliquos circulos annulorum super iugum locatae excidunt: veluti enim illae inflexionem quandam et velut angulum in circulis faci entes, tractae tendunt attrahuntque jumentum versus circulorum partes, ita tendo iste, quando tenditur a musculo trahente, simul attrahit et digitum non versus musculi locum, sed eo, unde primum reflexus membranis excidit. Ob id igitur generationem habet a capite aliis tensionibus communi, et ea via procedit, quae dicta est. Quare autem supervehitur aliis tendonibus? an scilicet quod motionis minus praecipuae erat organum? semper autem natura in profundo quidem id, quod praecipuum, in superficie vero id, quod non est praecipuum, collocat. Secundum hanc eandem providentiam exteriorum tendonum munus in superficie quidem locantur, qui aliorum digitorum sunt, subjacent vero ipsis, qui ipsius sunt magni digiti. Sic et internorum ad digitos quatuor pervenientium, qui per profunditatem manus feruntur, multo majores sunt iis, qui supra eos locati sunt. Flectunt igitur illi quidem ad primum et tertium articulum divisi, hi autem tantummodo ad secundum. Mirabilis sane est: ac explicatu difficilis eorum in ossa insertio mutuaque connexio, nec ulla est tanta dicendi facultas, quae exacte illa enarrare sufficiat, quae sensurus solis dignoscuntur. Tentandum tamen est dicere, ut se habent: artem enim naturae prius admirari, quam narretur constructio, nemo potest. Musculorum aponeuroses duplices apparent, quo maxime loco carpum flectimus, sibi invjcem superpositae: major quidem ea, quae in profundo proxime ossa, minor autem ea, quae in superficie: divisa autem ea, quae subjacet quidem, hoc est majore, in quinque tendones, ea vero, quae superjacet, hoc est minore, in quatuor, inultam enim ab ea productionem magnus digitus recipit,) et omnibus ipsis recta est digitos perlatis, supervehuntur quidem minores majoribus, membranis vero fortibus quaelibet quatuor conjugationum per totam viam munitur. Quando autem descenderint ad primos digitorum articulos, ibi quisque subjacentium tunsionum dilatatus caput primae aciei flectit per ambiens eum membranulum ligamentum. Reliquum vero omne in unaquaque conjugatione fertur ulterius secundum viam a principio coeptam recte ad summitates digitorum, similiter quidem subjacens tendonibus iis, quibus a principio, similiter autem membranis munitum. Quando autem jam ad secundos articulos pervenerunt, ibi rursus tendo superior bifariam divisus et utraque parte dilatata circa subjectum tendonem involutus internis partibus capitis secundae aciei inseritur; ille vero, qui subjectus est, solus inde ad tertiam dearticulationem accedens, ad caput tertii et ultimi ossis digitorum etiam ipse inseritur. Flectitur quidem unusquisque ipsorum articulus a dictis tendonum insertionibus, extenditur autem ab externis carpi tensionibus, quos, licet sint multo minores internis, tamen evidenter novimus etiam ante anatomen, quoniam nudi quidem ipsi sunt et prominentes, membranis solis et sola subtili culo operti, internos vero multa operit caro propter praedicta commoda facta. Sed tendones interni flectentes digitus, qui per profrundum feruntur, primum et tertium articulum uniuscujusque quatuor digitorum movent, quod hi articuli principaliores sunt, quam medius, etiam ad digitorum actiones: tum quod magnitudo tendonum sufficiebat ut inserviens duabus dearticulationibus. Propter easdem autem causas parui tendones in unum duntaxat articulum, scilicet medium, inseruntur: neque enim ad binas dearticulationes poterat dividi moles eorum, ut quod, servatis utrinque motibus, simul movetur quodammodo et medius articulus cum extremis, idcirco sane, quam ipsi, minus principalis esse dicitur: flectere enim non possumus hunc etiam solum sine iis, qui sunt utrinque, illis vero flexis, impossibile est et hunc non simul flecti. Quocirca et si patiatur aliquando, qui medium movet articulum, tendo, illaesus vero alter sit, medio servatur aliquid motus: si vero ille patiatur, corrumpitur primi et tertii articulorum motus, quamvis, qui secundum movet, inoffensus permanserit. Ex his manifestum est, hoc genus tunsionum minus principale convenienter in superficie locatum luisse. Ita igitur multitudo et magnitudo et positio et divisio et applicatio uniuscujusque tendonum melioris gratia factae sunt.

Cap. XVIII. Quia tero nulla cero ex se ipsa sensum habet, et absurdum erat apprehensorium organum insensili tegi particula, nervorum ad totas manus desuper venientium non parvam portionem in carnes ipsas natura derivavit. Quod factum illico consequitur, ut carnes ipsae fiant musculi, si demum nervis per carnes disseminatis generatio fit musculorum. Et usa est sane his musculis natura utiliter. Productos enim ex his tendones lateralibus partibus uniuscujusque digiti inseruit, dextrae quidem munus lis partibus, quae versus sinistram, sinistrae vero iis, quae versus dextram sunt. Reliquos vero tendones, qui ad lateralem uniuscujusque digiti partem inseruntur, a cubiti musculis eduxit, sed ne hos quidem sine ratione, ut procedens sermo ostendet, si prius eo, unde digressa est nostra oratio, redeamus. Quoniam enim flectere simul quatuor digitos oportebat, non quidem, quando magnam cornei is molem, sed tunc anime, quando liquidam vel parvam comprehendimus, perquam utile fuit ita eos exacte sibi invicem haerentes flectere, ut nullum in medio vacuum spatium relinqueretur. Ita igitur fieri apparet: sed nequaquam fieret, ipsis digitis non habentibus carnes eas, quae sunt in lateribus, aut nisi ab uno principio prodirent qui digitos movent tendones; principium enim hoc prope carpi inflexionem situm, in medio quodammodo maxime spatii ejus locatum, et omnes simul et particulatim singulos trahens flecti et nutare eorum summitates ad se ipsum cogit. Quapropter, est primus et secundus articulus loli flectantur, tertius vero extentus fuerit, fines digitorum sibi invicem tonj uncti manent, quamvis multo subtiliores aliis ipsorum partibus sint, et proinde distare hac parte deberent: quod tamen omnes nutant et inclinantur ad unum principium, scilicet capus tendonum, perlecte conjunguntur; siquidem oriuntur tendones ab hoc principio omnes, feruntur autem ad digitos secundum rectas lineas, aequales angulos ad caput ipsum efficientes. Necessarium fuit igitur omnino digitum ad caput retractum per tensionem supervenire quidem et incidere ipsi tendoni, nutare autem et inclinari velut ad caput. Et propterea ne si quis conetur quidem flectere per vim digitos distantes a se invicem poterit; quod enim nulla in re nobis utile erat futurum, hoc statim a principio sic, ut non posset fieri, natura praeparavit. Sed quoniam rursus, quando magnam corporis molem aut ambabus manibus simul, aut sola altera comprehendimus, et extendere digitos tunc est necesse, et eos a se invicem plurimum diducere, neque hoc neglexit natura. Cum enim fecit laterales motus digitorum, per hos praebuit, ut distare possent, quantum vellemus. Debebant enim (etiamsi illis caruissent) omnes distantes extendi, extendentibus eos tendonibus, qui flectentibus facti similes sunt, et ab eodem principio incipientibus, et secundum aequales angulos ab eo divisis. Omnibus enim, qui sic incipiunt et secundum rectas lineas feruntur, necesse est, quanto longius a principio abscedunt, tanto magis semper ac magis a se invicem distare. Et sane hoc ita fieri in digitis apparet: si enim, cessantibus motibus iis, qui fiunt ad latera, potius extenderis vel flexeris digitus, extendente quidem te distabunt, flectente autem in idem sibi invicem accedent. Non igitur ut simpliciter distent digiti, sed ut plurimum distent, laterales eorum motus crearit natura. Postquam autem hoc semel habuerunt, aliud non inutile illis accessit. Etenim tensos eos conjungere possumus, si dextri quidem digito tum eum, qui est in lateribus, sinistrum tensionem, sinistri vero dextrum tendimus: rursus autem plurimum a se invicem distantibus, ipsius quidem dextri dextrum, sinistri vero sinistrum tendimus. Si vero neutro lateralium tendonum agimus, sed externis solum, mediam praedictarum constitutionem habebunt digiti, et apparent graciles munus habentibus omnes in hujusmodi constitutionibus a proprio principio usque ad finem digitorum secundum rectam lineam extensi. Similiter autem externis tendones interni secundum rectas lineas tenduntur in omnibus motibus, in quibus quiescunt laterales, his autem agentibus, non recti, sed obliqui quadantenus fiunt. Confidere igitur etiam hic mirabilem creatoris sapientiam. Cum enim esset melius, quando flectimus digitos, motiones ad latura otiosius munere, quippe quae nihil iuvissent, quando vero tendimus, agere motiones ad multa magno usui futuras, constructionem tendonum hos motus ad latera praebentium fecit natura promptam quidem ad famulatum melioris, impossibilem vero ad obsequium deterioris. Primum quidem, quia lateralium tendonum alios quidem a musculis parvis in ipsa manu interna sitis produxit, alios autem ab illis magnis, in cubiti externa parte locatis: necesse fuit ipsorum hos quidem minores simul et imbecilliores, illos autem majores et fortiores fieri. Ubi autem melius erat ipsos utrosque singulis utriusque manus digitis copulari, ibi eos copulavit, in dextra quidem manu imbecilliores a sinistris, fortiores autem a dextris, in sinistra vero imbecilliores quidem a dextris, fortiores vero a sinistris. Deinde neque utrosque laterales exactu est medium laterum duxit, sed exteriores altiores serit, tendentibus propinquos apponens, longius vero abducens a flectentibus. Debebat igitur propter haec primum quidem ex motibus ad latera exterior motus virium plus habere, deinde autem in otio esse, nobis flectentibus digitos. Sed hoc in otio esse cui rei sit utile, dictum est; illud autem praepollere in motu ad quid conducat, dicetur.

Cap. XIX. Motu digitorum ad latera eguimus, ut eos plurimum a se invicem diducamus: quippe, nisi hinc plus aliquid accessurum nobis fuisset, neque motibus ejusmodi eguissemus. Sed quoniam magnum digitum opposuit aliis, eos, qui sunt ad latus, pollicem versus digitorum motus novit magnum quid praestare; si namque in actionibus iis, quibus maximam corporis molem tractare conamur, plurimum digitos a se invicem distare oportet, quatuor quidem foras, magnum autem intro circumferri bonum erat: huic quidem ob id non parvum tendonem dedit ducem ejus, quae est ad latus ab interno, lationis; aliorum vero magnitudinem prohibuit, non solum quod nihil superfluum decebat facere sapientem opificem, sed quod contrarii motus robur prohibuisset, si aeque facilem ei motum alium ex adverso statuisset. At vero neque ad perfectam hujus motus quietem, nobis flectentibus digitus, inutilis est imbecillitas. Indiget autem sermo, ut demonstrativus simul sit et minime prolixus, assumptionibus quibusdam in libris de musculorum motu demonstratis. Sunt autem assumptiones hae. In unoquoque articulo, ut monstravimus, unica quidem figura est indolens nobis, scilicet media: aliae vere omnes utrinque dolent, minus quidem hae, quae proximae mediae, magis vere, quae longe a media sunt. Omnino autem dolorificae sunt extremae figurae, post quas scilicet neque flectere, neque tendere licet: fiunt enim, quando extremam tensionem assumunt musculi eas operantes: merito igitur fiunt figurae maxime dolorificae, cum dux quidem motionis musculus extremam contractionem, huic autem oppositus perfectam extensionem fumat. Figuras vero mediam utrinque circumstantes operantur aut ambo musculi, aut alter omnino. In menia vero sigma potest aliquando et neuter operari. Ita igitur se res in digitis habet. Dimittens enim quis feriatam et remissam totam manum more illorum, qui valde fatigati sunt, nullum operantem circa digitos musculum habebit, et etiam manum in media figura deponet. Si vero hinc ad alterutram partem conatus fuerit eam transferre, extendente quidem eo exteriores prius erit necesse tendere et tendones et musculos, flectente autem interiores. Si vero extendere simul et adducere ad latera voluerit, manifestum est, quod utrisque simul prius aget, et iis, qui extendere, et iis, qui adducere nati sunt. Ita autem et si flectere simul et adducere ad latera quis conatus fuerit, ambobus aget prius, et iis, qui flectere possunt, et iis, qui convertere. Sed cum duplices sint motus ad latera, alterum quidem eorum ad exteriora, locus, ubi tendo inseritur, feriari cogit nobis flectentibus digitos, non enim exacte a lateribus, sed sursum magis prope tendones extendentes inseritur, (demonstratum enim fuit et hoc in libris de musculorum motu, quod non licet motus oppositos simul agere,) alterum autem non cogit locus quiescere, (intus enim libera habet prinicipia, ubi tendones sunt flectentes,) sed, ut ante dictum est, imbecillitas. Externorum enim tendonum quamvis majores sint, qui extensionem operantur, iis, qui ad latera movent, non tamen sunt eousque majores, ut eorum actionem corrumpant omnino: difficile vero dictu est quantum interni hos superent; sensu enim oportet magis quam verbis doceri, illos quidem tendones, qui ad latera innascuntur, obscuros et vix prae parvitate visibiles, reliques vero non solum maximos tendonum, qui in manibus sunt, sed etiam duplices. Necessario igitur accidit, quando magni flectunt digitos, impetu motus ausere una etiam parvos. In universum enim, quando a duobus motibus ex transverso sibi invicem occurrentibus trahitur corpus, si multo quidem supereminet alter, necessarium est obscurari disparereve reliquum; levis autem cum est exuperantia alterius, aut ambo aequaliter possunt, mixtum ex utrisque fieri eum corporis motum oportet. Videntur autem omnia ista propemodum quotidie in sexcentis exemplis, in remigantibus simul et navibus ventum transversum habentibus. Si enim aequale venti et remigantium robur, mixtum fieri motum necesse est, eum neque antrorsum solum, neque ad transversum naves ferant, sed ad amborum medium: si vero remigantium robur majus fuerit, antrorsum magis quam ad transversum: si autem venti violentia vincat, ad transversum magis quam antrorsum. Mullus autem si fuerit excessus adeo, ut alterius vires omnino vincantur, navigantium quidem obscuratis viribus, ad transversum, venti vero, antrorsum magis naves ferentur. Quid tandem, si tenuis omnino aura fuerit, navis vero praelonga et levis, quam plurimos habens nautas, poteritne aliquando motus ab aura esse manifestus? sed neque, si maximus quidem fuerit ventus, navis autem et maxima et gravis, et duo solum aut tres remigent, remigum actionem apparere possibile est. Ergo parvorum tendonum motus suum adeo imbecillus existat, ut etiam prius, quam moveantur magni, digitos ad modicum valde spatium perducat,) non poterit unquam magnis agentibus apparere. Sed quoniam et hoc ipsum multos latuit, quod obscurus etiam seorsum et per se ipsum est parvorum tendonum motus, meritu nec hoc quidem in iis colligere potuerunt, quod necessarium erat motum hunc vehementissimo junctum obscurari. Causa vero ignorantiae est, quod, cum externus motus, qui ad latus vertit digitos, maximus esset effectus, totam lationem, quae ab ultimis ipsius motionis ad contraria est, tendonis interni esse aestimatur. Oportebat autem non ab ultimis, sed a constitutione media quantitatem utriusque lateralis motionis expenderet media autem constitutio est, quando tendones, qui tendunt digitos, exquisite recti apparent. Nam etiamsi abscinduntur laterales tendones, nulla ex parte offendetur digitorum flexio vel extensio: quod utrumque illis vicissim accidet, si moventes eos tendones nullam conversionem acceperint. Ab hac igitur constitutione, quae tendones servat rectos, quam magna sit utraque lateralium constitutio, exacte dignoscitur. Quinetiam tibi secundum haec judicanti parvitas internae constitutionis deprehendetur.

Cap. XX. Sed de motibus quidem, qui ad latera sunt, abunde demonstratum est. Etenim imbecilliorem diximus esse eum oportere, qui interior est, et utrosque operari extensis digitis, quiescere vero flexis, in quatuor videlicet digitis omni hoc sermone traditu. Magnus, enim, qui eis oppositus est, sicut positionem eximiam, ita actiones et tendonum insertiones praeter caeteros sortitus est Motuum quidem ejus maxime imbecillus est internus, eum in aliis sit validissimus, vehementissimus autem est lateralis, qui in illis est debilis. Et tendonum tenuissemus quidem est internus, latissimi autem sunt laterales, contra quam in aliis. Sed etiam sicut in illis princeps actio in inflexione sita duobus indiguit tendonibus, ita et ex magnis motibus lateralibus principalior externus a locato illic musculo et pertingente ad primam ejus aciem tendone perficitur. A quo autem musculo hic tendo oriatur, et quomodo feratur usque ad principium magni digiti, tunc dicemus, quando de omnibus aliis tensionibus in digitos infertis sermo erit.

Cap. XXI. Quae autem nonnulli amplexantium sermones Epicuri philosophi et Asclepiadis medici de ejusmodi ambigentes dicunt, aequum est silentio nunc non praeterire, sed ipsius sermones persequi non negligenter, et ostendere, ubi fallantur. Videntur utique his viris, non quia tendones sunt crassi, propterea et actiones eorum esse validae, neque, quia sunt tum, es, ob id imbecillae, verum ipsas, ut tales fiant aut tales, cogi a vitae usibus, molem vero tendonum sequi motionis quantitatem, nempe quod tendones, qui exercentur, ut par est, sint bene habiti et incrassantur, qui vero otiosi sunt se non nutriantur et graciles fiam. Non igitur, quia melius erat vehementium actionum validos et crassos esse tendones, imbecilliorum autem imbecillos et exiles, ita formatos ajunt eos a natura (non enim tales utique simiis fieri digitos), sed, ut dictum est prius, crassities necessario sequitur ea, quae exercentur, propterea quod bene nutriuntur, ea vero, quae otiosa sunt, gracilitas excipit, eo quod deterius et ipsa nutriuntur. Sed o praeclari admirandique viri, respondebimus, vos oportebat primum quidem, sicut tendonum molem non magis artificiose quam inartificiose fieri ostendistis, eodem modo dicere aliquid etiam de eorum multitudine et positione et insertione; deinde vero et de differentia, quae circa aetates est, aliquid considerare; praeterea non tam confidenter de simiis ea, quae nescitis, pronunciare. Tendones enim non magnos solum, sed etiam geminos unicuique actioni validae praefectos invenietis. Secundum aetates autem nullam eorum offendetis in multitudine differentiam, sed in infantibus, perfectis, iis qui adhuc utero gestantur, in his denique, qui nullam adhuc actionem per eos obeunt, similiter jam et in his geminus quidem geminos, magnos vero magnos invenietis. Nisi forte ita exercitatis duplices numero partus fieri putatis, his vero, qui non exercentur, dimidium perire partium. Quod si est, qui laborant, pedes quatuor quidem forsitan habebunt et manus quatuor, qui vero in otio vivunt, unum crus et unam manum. An non haec omnia sunt delirium maximum hominum, qui verum dicere non cupiunt, sed qui, si quid bene inventum est, hoc penitus occultare et celare conantur? Quid vero quod, utriusque munus digitis cum sint articuli triginta, quorum unusquisque in locis quatuor insertiones tendonum et applicationes habeat, sicuti et antea dictum est, foliis omnium articulorum prunus magni digiti sucum dum quidem latera et extrinsecus insertiones tendonum habet, intus autem nullum? Atqui si collegeris munerum omnem insertionum in digitos, centum et viginti eas invenies; ita enim contingit, triginta quidem cum sint articuli, quatuor autem in unoquoque insertiones; sed cum una desit in utroque magno digito, reliquae centum et octodecim sunt. Et vos, per deos immortales, cum nihil habeatis, quod in tot intortionibus reprehendatis, neque tendonum molem, neque locum, neque insertionis modum, sed in his omnibus mirabilem quandam proportionem videatis, una sola in utroque magno digito similiter perdita (et hoc non sine ratione, quod ea non egebamus), temere dicitis et absque arte omnia hujusmodi facta fuisse. Atqui, si hunc articulum similiter aliis flecteremus, acerbe (certo scio) et vehementer manem naturae laborem, ut quae fecisset motum inutilem et tendonem superfluum, redargueratis. At quia centum et octodecim loca, tendonum insertionibus indigentia, omnino exornavit, unicum autem locum in utroque magno digito praetermisit non indigentem, haud utique mirabimini? Sane multo praestaret, vos promptiores esse ad laudem eorum, quae recte saeta sunt, quam eorum, quae, peccata sunt, vituperationem, nisi aliquam magnam utilitatem magnae flexionis primi in pollice articuli dicere nobis potestis. Hoc enim solum modo naturam ut inartificiosam reprehenderetis, si motum utilem omisisse ostenderetis; sed non potestis. Flexis enim extreme quatuor digitis (quemadmodum et supra dictum est) duplici in omnibus hujusmodi actionibus motu magni digiti instigemus, uno quidem, quando velut operculum aliquod fit ejus spatiosi interstitii, quod est ad indicem, altero autem, quando aliis incumbit stringens et intro comprimens. Sed priori quidem motui alter tendonum, qui lateralem ejus motum efficiunt, praeest, secundo autem is tendo, qui flectere natus est articulum secundum, quem quidem a communi capite tendonum digitos stertentium produci inseri vero in internam faciem secundi in pollice ossis, monuimus. Sed de hujus tensionis creatione, quemadmodum et aliorum omnium, quaedam quidem dicta sunt, alia vero termo futurus docebit.

Cap. XXII. Actiones autem magni digiti prius dietas nunc in memorium revocemus, in quibus demonstrabatur oppositis omnibus simul quatuor digitis utilitatem aequivalentem praestare. Haec autem homines dum considerarent, promanant vocasse mihi videntur hunc digitum, tanquam ipsis pro tota manu esset. Aeque enim actiones manus sibi ipsis perire vident, sive ipsi quatuor abscindantur, sive hic fotus. Sic vero et ipsa dimidia pars magni digiti si quovis corrumpatur modo, ipsa manus in actionibus incommoditatum et deformitatem habebit aequalem simili nexae omnium aliorum digitorum. Num igitur, o generosissimi sophistae et acuti naturae reprehensores, vidistis unquam in simia digitum hunc, quem quidem plerique homines promanant, Hippocrates vero magnum nominat? an eum neque conspicati neque contemplati audetis affirmare, undequaque similem hominibus esse? At si hunc vidistis, brevis certe et gracilis et mutilus et omnino ridiculus vobis apparuit, quemadmodum et ipsum animal totum simia. Pulchra certe semper apud pueros est simia, ut ait veterum quidam, nos admonens, ludum esse ridiculum hoc animal puerorum ludentium. Omnes enim humanos actus imitari dum satagit, et frustratur in ipsis et ridiculum se exhibet. An non vidisti simiam fistula canere, saltare, scribere et alia agere universa conantem, quae homo recte perficit? Quid igitur tibi risum est? utrum nobis similiter agit, an ridicule omnia conatur? Fortasse vereberis dicere, hoc aliter habere. Atqui, o sapientissime accusator, dicat utique natura tibi, ridiculo anima animali ridiculam corporis constructionem dari operiere. Quo igitur modo ipsius universum corpus ridicula sit hominis imitatio, procedens sermo demonstrabit; quo pacto vero manus, nunc tantum mihi considera, prius persuasus, quod, siquis pietur vel figulus insignis, manus hominis imitans, errare movendi risus gratia cuperet, non sane aliter peccaret, quam ut res habet in simiis. Maxime enim et illas ridemus imitationes, quae, in partibus plurimis similitudinem servantes, in maxime principibus ab ea plurimum aberrant. Quae igitur utilitas est quatuor digitorum pulchre se habentium, si magnus ita male suerit dispositus, ut ne nomen quidem magni recipere possit? Atqui talis esse et ipsi simiae: ad hoc et omnino ridiculus est, et parum ab indice distat. Quocirca et in hoc justa fuit natura, (quemadmodum saepe eam nominare consuerit Hippocrates) quae ridiculae animalis animae ridiculum corpus circumposuit Recte quidem Aristoteles omnia ait animalia ornatu convenienti instructa scisse, ostendereque conatur eam quae est in unoquoque artem. Improbe autem faciunt, qui neque aliorum animalium ornatum assequuntur, neque ejus, quod omnium est ornatissimum, sed magno certamine concertant timentque, ne quo modo ostendantur ver animam sapientiorem animalibus brutis, vel structuram corporis convenientem animali sapienti habere. Sed hos jam relinquamus.

Cap. XXIII. Ubi autem addidero, quod reliquum est ad primum hunc librum complendum, scilicet usum numeri digitorum et inaequalitatis, mox finem faciam. Hoc autem inventu nequaquam difficile est, si contemplemur, quas ad res nunc digitorum auxilio fruamur. Nam si pauciores quidem essent, multae actiones imperfectius florent, pluribus autem nulla in re indiguimus. Quod autem, est pauciores essent, actiones multae laederentur, facile disces, si eorum singulos ratione percurreris. Magno namque perdito omnes utique alii potestate perierint, absque illo enim aliorum nullus recte aliquid agere potest. Reliquorum vero index ac medius, ut ordine sunt post magnum secundi, ita et usu; parvorum enim corporum omnium apprehensio, et omnia prope artium opera, et si quid violentum agere oportet, his omnia egere videntur. Ille nere, qui medio succedit, ac etiam parvus minorem quidem aliis habent utilitatem, sed usus tamen manifesto in iis apparet, in quibus comprehensibile circulo comprehendi oportet. Si enim humidum fuerit aut parvum; digitos circa ipsum flecti undique comprimentes opus est; qua in re magnus est quidem utilissimus, veluti operculum quoddam aliorum factus, secundam vero potestatem habet secundus. Si vero durum et magnum fuerit apprehensibile, digitis a se invicem quamplurimum distantibus ita illud comprehendatur oportent adde, quod id plures melius comprehendent, pluribus partibus ei accidentes atque contigui. Dictum est autem, opinor, prius, motus laterales digitorum in hujusmodi actionibus multum pollere, magno quidem intro, omnibus vero aliis extra circumductis: ita enim molem nudique comprehendi circulo contingit. Quod si circuli comprehendatur, manifestum est, ut plures essent, superfluos fore: nam in id quinque sufficiunt. Frustra autem natura nihil operatur, quippe foli cita est aeque, ut ne deficiat aliquid, atque ut superfluum nihil creet: nam defectus, quidem in constructione opus quoque mancum ostendit, superfluum autem iis, quae per se satis agunt, est impedimento, tanquam onus alienum adjacens atque ea ratione noxium. Is demum, cui praeter naturam sextus ortus est digitus, sermonem nostrum comprobat.

Cap. XXIV. Cur autem inaequales digiti omnes facti sunt et medius longissimus? sane quod ipsorum summitates ad aequalitatem ventre melius erat, quum magnas aliquas moles in circuitu comprehendunt, et quum in se ipsis humidum vel parvum corpus continere conantur. Ad majores enim moles vel fortiter continendas vel fortiter, emittendas aequatis undique comprehensio multum conducit. Apparent vero in unam circuli circumi ferentium convenire digiti quinque in actionibus hujusmodi, maxime quando exquisite sphaericum corpus comprehendunt. In his enim etiam manifestissime cognoscat aliquis id, quod in aliis quidem corporibus fit, non tamen aeque apparat evidenter, quod digitorum summitates, undique aequaliter oppositae, tum suam ipsorum comprehensionem reddunt tutiorem et firmiorem, tum projectionem fortiorem edunt, quemadmodum, opinor, et in triremibus remorum extremitates ad unam aequalitatem perveniunt, quum tamen ipsi omnes non sint aequales; etenim etiam ibi medios eandem ob causam maximos efficiunt. Ad manus autem claudendas, quando vel parvum corpus vel humidum exacte volumus continere, quod digitorum inaequalitas usum praestat manifestissimum, id superiori sermone monstratum esse arbitror; quo loco magnum digitum indici supervenientem fieri velut operculum superioris capacitatis declinabam. In praesenti vero, dum adhuc pauca quaenam adiecero, me totum demonstrasse reor. Si enim in hujusmodi actionibus inferiorem digitum parvum longiorem factum esse intellexeris, aut aliquem mediorum breviorem, aut oppositum eis magnum aliam posituram vel magnitudinem habere, scies manifeste, quanto est optima praesens digitorum constitutio, quantumque nocumentum sequetur actiones ipsas, si quid vel tantillum eorum, quae ipsis insunt, transmutetur. Magna enim corpora et parva, et si quid humidum continere libet, non recte tractabimus, magnitudine alicujus digitorum immutata. Quo etiam manifestum est, quam exquisita sit praeiens digitorum constructio.

Cap. XXV. Primo huic libro finem imponere jam tempestivum est. Reliquas enim totius manus partus, et carpi, cubiti, brachii, libro secundo exponam. Deinde tertio naturae artem in cruribus ostendam. Quarto et quinto nutriendi organa. Duobus vero sequentibus de pulmone dicam. Octavo et nono de iis, quae ad caput pertinent. Solorum autem oculorum constructionem decimo exponam. Qui vero huic succedit liber, organa ad faciem attinentia continebit. Duodecimus de iis, quae ad spinam spectant, exponet. Tertius decimus, quod erat reliquum eorum, quae ad spinam spectant, id omne adliciet. Duobus deinceps sequentibus partes genitales et ea, quae ad ischium attinent, declarabo. Sextus decimus de communibus animalis totius organis, scilicet arteriis et venis et nervis, sermonem faciet. Deinde, veluti epodus aliquis post hos omnes, liber erit septimus decimus, omnium partium dispositionem sumus cum propria magnitudine enarrans monstransque totius operis utilitatem.

GALENI DE VSV PARTIVM CORPORIS HVMANI LIBER II.

Cap. I. De usu partium corporis humani scribere libro superiore aggressus, methodum primam declaravi, qua quis inveniat, in quam utilitatem unaquaeque pars a natura sit creata. Narrationem vero a manu incepi propterea, quod haec pars homini sit maxime propria. Deinceps autem, quum omnes ejus paries ita persequi statuissem, ut ne minima quidem intentata relinqueretur, principio de digitis sermonem habui; quo monstravi, omnibus eorum particulis luent quandam mirabilem exprimi: siquidem digitorum numerus, magnitudo, figura constructioque mutua ad tutius manus actionem tam commode constituta ostendebatur, ut me constructio quidem alia melior excogitari possit. Quoniam igitur liber primus in digitorum motibus finiit docuitque primum uniuscujusque usum, deinde autem duces eorum tendones a musculis cubitum et radium circulo comprehendentibus et a parvis summae manus ortos, rationi consentaneum fuerit etiam eorum, quae in hoc libro dicenda sunt, principium a musculorum narratione fecisse. Nam unumquemque eorum ita adornavit natura (quippe quem loco constituit idoneo, cuique originem tutissimam effecit, et finem quo oportebat produxit, et magnitudinem praestitit convenientem, et securitatem, et numerum), ut ne constructio melior quidem excogitari queat. Mox enim, ut a multitudine incipiam, (siquidem, ubi, quot omnino sint, praedixerimus, et qua parte singuli locati, et quis motus cuique sit commistus, aequum erit usus deinceps pertractare) numeros omnium cubiti et manus extremae musculorum ad viginti tres pervenit; septem namque parvi sunt in manu extrema; alii totidem magni totam interiorem cubiti regionem, reliqui novem totam exteriorem occupaverunt.

Cap. II. Parvi itaque munus extremae musculi duces sunt alterius obliquorum motuum. Eorum vero, qui sunt intra cubitum, duo quidem maximi digitos flectunt; magnitudine autem secundi, duo etiam numero, totum carpum; obliqui vero duo primum quidem radium, cum eo autem et totam manum ad pronam figuram circumagunt. Reliquus vero eorum septimus, qui minimus est eorum, qui in longum extensi sunt, ut quidem superiores anatomici putaverunt, flectit et ipse digitos quinque: re vera autem nullus mutus alienius digitorum ei commissus est, sed alterius cujusquam mirabilis usus gratia factus est, quam procedente sermone enarrabo. Ex iis vero novem musculis, qui in cubiti externa parte sunt, unus quidem digitos omnes praeterquam magnum extendit; duo vero alii eosdem quatuor digitos ad transversum abducunt; quartus autem alius musculus solum magnum digitum movet altero motu externorum duorum, scilicet obliquiori, alius vero unus reliquum motum magni digiti, et carpum totum extendit moderate: valide autem hoc efficiunt circa carpum alii duo musculi: reliqui vero duo musculi convertentes ad supinam figuram radium cum eo et totam manum ad eandem abducunt figuram. Quae sane ex anatome apparent, haec sunt. Cur autem singula eorum facta sint, consequens est licere, ubi pauca quaedam claritatis gratia de nominibus, quibus utemur in hoc sermone, distinxerimus. In tres magnas partes fota manu divisit, una quidem brachium, alia vero cubitus, tertia summa extremave manus nominatur. Sed de brachio quidem nunc sermo non est habendus. Cubitus vero vocatur totum membrum, quod est inter dearticulationem carpi et ancωnos seu gibbi cubiti medium. Ancωn autem est, cui innitimur, ut ait Hippocrates. Jam autem et ossium cubiti alterum quidem majus (cujus pars est id, quod ab Hippocrate quidem ancon, ab Atticis vero olecranon vocatur) specialius quidem recte hoc os cubitus seu ulna nominatur. Quod si manum mediam inter pronam et supinam constitueris, hoc quidem subjacebit, alterum vero os radii supereminebit. Et ad hanc figuram respiciens hanc quidem internam, illam autem externam partem manus nominato, et hanc quidem superiorem, illam vero inferiorem. Gibbi vero processus ossium radii et cubiti quae carpo dearticulantur, vocantur quidem et hoc ipso apophyses, sicut et sunt, vocantur autem aliquando et capita et condyli nodive. Post hunc nominum impositionem jam discas licet ea, quae proposita sunt.

Cap. III. Eorum certe, qui sunt in extrema manu, musculorum visu facile comprehensibilis est numerus: unicuique enim digitorum unus est proprius parvus, sicut et antea dictum est; duo autem, qui thenara, id est volas, generant, velut redundantes accedunt, maximi eorum qui ibi sunt musculorum, per quos tum carnosa pars munus alta, media vero cava fit, tum digitorum uterque, maximus et minimus, plurimum ab aliis abducuntur. Usa autem simul fuit et his natura ad conveniens, quippe quae, ut volae manuum carnosae et altiores medio essent, hos musculos effecerit, et, ubi semel facti sunt, non toleraverit eos esse carnes solum otiosas et immobiles, sed adjacentibus digitis motus quosdam per eos praebuerit. Quin etiam, qui inter magnum et indicem est musculus, ut manus pars, quae ibi est, carnea esset, factus est: usa autem fuit puriter natura etiam hoc ad magni digiti motum, quem facit, cum adducitur is ad indicem. Sciens tamen, magnum digitum fortioribus egere motionibus versus latera, non commisit has folia praedictis musculis, sed fortiores tendones a musculis cubiti adducens in ipsum pollicem inseruit. Ita autem et obliquatum motionum parvi digiti eam, quae abducit aptum ab aliis, non commisit praedicto musculo soli; quae tamen ipsum adducit, ei, qui post ipsum est locatus, credidit. Aliorum autem trium digitorum motus similiter ipsis solis, qui stant in manu, musculis mandarit, nihil vehemens habere indigentes, sicut prior sermo monstravit. Quare, cum quatuor quidem sint hi musculi, duo autem praeterea circa magnum, alius vero unus ad parvum, merito omnes summae manus musculi septem sunt facti. Merito autem et ab unoquoque eorum unicus est tendo. Neque enim in plores poterant dividi, parvi omnino quum sint, neque, si essent majores, ita se haberent situ et usu, ut ad unam reducerentur summitatem ululo torum motuum principia. In his tamen, qui extendunt et flectunt digitos, musculis, et praeterea in abducentibus a magno fieri posse simul et utile hoc ostendit superior ferino. Quoniam autem (sicut et hoc ostensum est) ad extensionem quidem unus tendo unicuique digito sufficit, ad flexionem vero alio quidem indiguerunt, qui primum et tertium articulum moveat, alio autem, qui secundum: unus quidem musculus, qui extrarium extendit omnes, est creatus, non unus autem, qui flectit omnes, sed, sicut tendones facti sunt bini, sic ante hos positi musculi sunt duo, maximi quidem et ipsi, quia tendones maximi sunt, multo autem minor externus, quoniam et hujus tendones sunt multo minores. Monstratum vero est in praecedenti sermone de tendonum usu. Meritu igitur et ex ipsis internis musculus quidem tendonum, qui primum et tertium articulum movent, major est, is vero eorum, qui secundum, minor multo: etenim etiam lue moli tendonum magnitudo musculorum proportione respondet. Et subjacet quidem, qui majores et duplicem motum agentes tendones producit, superjacet autem alter, semper natura inservientes pluribus actionibus aut utilioribus partes accuratius custodiente. Hi igitur duo musculi exacte obtinuerunt mediam regionem, quoniam et capita tunsionum flectentium digitos, ut monstravimus antea, ad menium regionem pervenire erat melius. Utrinque vero unus est flectens carpum: de quorum usu dicemus, quando exponemus motus carpi. Reliquus autem unus est quintus extensorum secundum longitudinem musculorum intra cubitum, in superficie simul et tenuissimus omnium praedicturum musculorum; in quo omnes erraverunt, qui ante nos fuerunt: anatomici, aestimantes ab eo flecti digitus. Non solum autem in his erraverunt, sed etiam parvos musculos, a quibus et ipsis prima dearticulatio uniuscujusque digiti flectitur, omnino ignoraverunt, sicut et nos ipsi multo tempore. De his scripsi fusius in anatome musculorum ec in anatomicis administrationibus. Vellem utique praesentem sermonem seorsum, terminare citra mentionem erratorum, sicut a principio proposueram: sed in horum enarratione venit in mentem mihi, lecturis aliquam suspicionem fore, in his, quum ab antiquis anatomicis dissentio, errare me, non autem ipsos; consentaneum enim esse puto aestimare, unum ignorare potius, quam omnes alios. Praeterea autem magis necessarium erit accidere hanc suspicionem viris illis, qui in aliis nostris anatomicis libris non suerunt versati, in quibus non solum ostendimus, quae in anatomia errarint priores, sed etiam causas errorum scripsimus; quas nisi quis observaverit, et nunc dissecare anatomenque facere voluerit, similiter ut illi decipietur. Et certe quicunque vident ea, quae apparent, nobis dissecantibus, non solum tendones vel motus aliquos ignoratus ab eis, sed etiam totos musculos praetermissos demirantur, caecosque vocant eos, qui erraverunt circa talia. Age igitur (ut alia omittamus, quae in anatome manus ab illis sunt ignorata), quis, nisi caecus, non videt, non solum tendi et flecti quemque digitorum, sed etiam ad latera accedere? Sed tamen illi mentionem facientes moventium digitos tendonum eos, a quibus extenduntur in et flectuntur, recensent, non intelligentes, traductionis ad transversa necesse esse aliqua quoque principia motus existere. Num igitur adhuc miraris, aut non credis, aliquid eorum, quae sunt obscuriora in anatomia, ignoratum fuisse ab iis, quibus ne ea quidem, quae ante anatomen apparent, noscuntur? Haec igitur oratio communis semel nunc mihi dicta sit pro toto hoc opere, ne cogar identidem dicere eadem. Expositionem enim facimus nunc eorum, quae vere apparent in anatomia, quam nemo superiorum diligenter pertractavit. Quicunque igitur vult operum naturae esse contemplator, non oportet eum anatomicis libris credere, sed propriis oculis, aut ad nos accedere, aut eunt aliquo eorum, qui nobiscum versati sunt, aut ipsum per se diligenter exerceri, anatomia manu obeundis. Quamdiu autem legerit solum, omnibus me prioribus anatomicis credet eo magis, quo etiam plures sunt.

Cap. IV. Sed eo, unde ferme abiit, redeuntes de musculo, qui ad cutim manus internae apparet in superficie, dicamus; quem nullus anatomicorum cognovit subnatum in tota nuda et depuli interna parte usuum non contemnendorum gratia, quos paulo post dicam, postquam eum, qui de omnibus musculis moventibus digitos est, finiero sermonem. Intrinsecus enim, ut dictum est, duo sunt foli, quatuor vero extrinsecus. Is quidem, qui extendit quatuor digitus, omnium medius convenienter factus est, sicut monstravimus. Alii autem duo musculi sunt ex utraque ipsius parte; suppositus quidem ipsi inferne is, qui duobus minimis dux est motionis ad latera. Contingunt autem hunc alii duo connexi invicem quadantenus, et propterea eos anatomici unum esse putaverunt. Enascuntur autem ex altero quidem duo tendones ad duos digitos venientes, singuli quidem ad singulos, unus quidem ad longissimum, longitudine et ordine medium, alter vero ad indicem; ex altero autem ad maximum digitum (quem etiam promanum vocant) unus enascens pervenit tendo. Hi musculi omnes in obliquum ducunt digitos, convenientissime locati in cubito: sicut enim ille, qui est rectae extensionis dux quatuor digitis, in media regione locatus est, eadem ratione, qui obliquum motum faciunt, in illis partibus sunt, ad quas ipsos ducturi sunt; quod, ut puto, maximum est indicium exactissimae artis: non enim a propinquis, instar desidis opificis, principium motus fecit natura ad latus conversionibus digitorum, sed a longinquioribus quidem, magis idoneis autem ad hanc actionem. Principium denique magni digiti prope radium est, adeo ut eum fere attingat: sed tamen movens ipsum musculus a cubitu pro cessit. Similiter et musculus, a quo digiti duo alii hunc sequentes convertuntur ad obliquum, contra ac ille, qui tutum carpum invertit; principium enim ille ab osse radi; faciens ad regionem, quae est ante indicem et medium, immittitur parvo tentione. Et tibi licet videre X Graecae litterae similem effectam posituram eorum: qualem enim motum editurus erat uterque, talem a principio habuit posituram. Adhuc autem facilius, quod dicitur, credes, si omnes moventes carpum musculos videris; de quibus postea percurram, reliquum adhuc tendonem magni digiti ubi adjecero, ut nihil ad eos quod pertineat relinquatur. Quod certe melius suit magno mediam omnino extensi: enem, quae ab uno tendone perficitur, non suscipere, sed eam, quae ex duobus obliquis fit, ante dictum est. Dictum autem nuper etiam fuit, qualis sit et tendo et musculus, qui inlicem versus magnum ipsum vertit, Reliquus vero, qui abducit eum ab indice, commune quidem habet caput cum tendone, qui carpum totum ad supinum vertit: teres autem innatus est, velut firmamentum quoddam, toti digito usque ad ultimam aciem extensus. Qui autem ab eodem capite processit et ad partem carpi, quae est ante magnum digitum, latior inseritur, vertit ad supinum summam manum. Quatuor enim cum sint motus carpi, scilicet extensio, flexio; ad pronum circumductio et ad supinum, duo quidem tendones et musculi sunt duces flexionis, duo autem alii extensionis: hi vero ipsi etiam laterales conversiones coadunant, ad pronam figuram simul ad juvante quidpiam quinto musculo, id externa quidem cubiti regione locato, desinente autem in menium potissimum metacarpium per duplicem tendonem. Plectentium igitur carpum tendonum, in interna videlicet parte cubiti locatorum, alter quidem ad eam, quae stupra parvum digitum, alter autem ad eam, quae supra magnum est, regionem pervenit. Ad eundem vero modum et ipsorum extendentium uterque, externa videlicet parte cubiti locatus, hic quidem supra parvum, alter autem supra magnum digitum inseritur. Si utrique quidem tunsi fuerint simul, flectunt quidem interni, extendunt autem externi summam manum. Tenso vero alterutro ipsorum, altero quidem, qui ad magnum digitum parte interna, altero autem, qui ad parvum parte externa est, ad pronum lentim quodammodo manus circumducitur; eo vero, qui ad parvum digitum, tenso intrinsecus, vel eo, qui ad magnum est, extrinsecus, ad supinum. Si vero simul tensi fuerint, et qui ad magnum digitum intrinsecus est, et qui ad parvum extrinsecus, non amplius sensim, sed quamplurimum sic ad pronum manus circumagitur: ita autem et eo, qui ad parvum digitum intrinsecus simul cum eo, qui ad magnum extrinsecus est, tenso, admodum munus supina fit. Quia vero ad vitae nostrae actiones utilissima est prona figura mixta extensioni ad carpum, ob idque oportet ipsi plus esse, quam supinae, quintum tendonem illum duplicem natura apposuit, ad eam figuram circumversionis ducem, orientem quidem a radii musculo, infertum autem ad eam metacarpii regionem, quae est supra medium digitum et indicem. Cur igitur non uni tendoni et musculo tensionem vel flexionem ipsius manus commisit ? adhuc enim puto hoc praesenti deesse sermoni. Quoniam primum quidem, si unus esset, neque exactam tutius dearticulationis neque sumam faceret flexionem, sed facile circum versatilem et laxam: ut autem nunc se habet manus, perfecte firma et tuta est. Deinde autem ne vacuam quidem amplius habebat mediam regionem, in qua omnino, unus si esset, ipsum locatum operiebat: jam enim introrsum quidem a flectentibus digitos, extrarium autem ab extendentibus occupata esset. Tertio denique praeter praedicta aliis indigeret tensionibus, ad latera conversiones facientibus. Sed nunc demum, duplicibus factis lis, qui extendunt et flectunt, mox quidem ab eis et alios motus mantis habuimus, non caremus autem neque positura edentium eos motus musculorum, agimusque ita multo validius et tutius, quam si illo modo facti suissent; quae omnia erant necessaria oportet autem huic sermoni mentem adhibere et distinguere carpi motus a motibus totius cubiti: sunt enim et huic quatuor motus, proportione respondentes motibus carpi, de quibus postea fusius dicetur. Nunc autem tantum scire oportet de iis, quod, si omnino immobilem tenuerit quis summam manum, manifeste videbit quatuor cubiti motus ab iis, quae ad brachium sunt, dearticulationibus fieri. Etenim extendi et flecti et circumduci ad pronum et supinum videbis lotum cubitum quiescente summa manu; sed extensionem quidem et flexionem cubiti dearticulatio, quae est ad media brachii, efficit, circumductionem vero ad latera dearticulatio radii ad externum ejus caput. Supertensi vero dearticulationibus utrique musculi quales sint et quot et quam magni, procedens ferme, proprio loco exponet. In praesenti vero tantum oportet cognoscere, quod, qui extendunt et flectunt cubitum, in brachio sunt; quivero circumvertunt, in ipso cubito; obliqui quidem, quoniam et motus, quem efficiunt, est obliquos, pervenientes autem ad radii os, quoniam hic motus est actio dearticulationis hujus ossis, quae ad brachium est. Dicetur autem et de his postea. Memini autem et nunc eorum, quoniam milii propositum erat omnes musculos, qui sunt in cubitu; numerare. Apparent enim convenienter novem quidem externi, septem autem interna, in utrosque ipsorum advenientibus his duplicibus musculis, de quibus nunc ulcere desii. Itaque reliqui musculi cubiti, extremae munus gratia facti, septem quidem sunt externi, quinque autem interni; quos etiam paucis in summam collectos rursus percurrere est melius, ut facile recordari queas sermonis, qui de eorum usu traditus est.

Cap. V. Maximus igitur omnium, qui primum et tertium articulum uniuscujusque quatuor digitorum flectit, mox secundum longitudinem totius manus extensus est, mediam regionem interiorem cubiti totam occupans. Qui vero superjacet et connatus est ei, quatuor digitis mittit tendones; quos ad secundum articulum inferi dicebamus. Tertius autem post hos secundum longitudinem totius manus similiter praedictis productus, sub ipsa cute situs, per totam disseminatur internam cutim extremae munus. Hi igitur tres mediam regionem obtinent; reliqui vero duo parvi musculi ex utraque horum parte (ipsi autem iidem flectunt carpum), hic quidem ad parvum, ille vero ad magnum digitum inseritur. Exteriorum vero cubiti musculorum, qui quidem extundit quatuor digitos, in superficie sub ipsa cute locatus est, mediamque maxime totius membri regionem obtinet. Alii vero post eum, a media regione discedentes ad obliquum, tribus quidem majoribus digitis duo, reliquis vero duobus minoribus reliquus propagines mittit. Reliquorum vero trium onus quidem, qui in cubito est, extendere carpum simplici tendone dictus est; qui autem sunt sus radio; alter quidem condylum ejus transcendens obliquus, in duo divisus, extendit simul carpum et magnum digitum abducit ab aliis; reliquus autem extrinsecus incubans (quem ad id metacarpii, quod ante indicem et medium digitum est, pertingere dixi) ad pronum situm: ruam manum circumducit extenditque carpum.

Cap. VI. Reliquum igitur est tendonem sub interna cute manus natum narrare, exortum quidem ex messio musculo recto habentem, qui minor quidem est aliis musculis quatuor, quoniam nullam movet dearticulationem, in superficie autem sub cute locatus est, mediam membri regionem occupans. Enascitur autem tendo ab eo, antequam ad carpi dearticulationem perveniat; dilatari autem incipit ad illam primum; indeque apparet is, velut quaedam cutis secunda alba et exanguis, sub tota cute extensus manus flammae et digitorum. Alia siquidem cutis, quae ambit totum corpus, excoriari potest, et propterea (opinor) ajunt eam etiam sic nominatam; internam autem summarum manuum, de qua nunc est sermo, similiter autem et infernam pedum, praeterea et frontis et totius fere faciei aliarumque quarundam partium animalis non est possibile excoriare propter tendones, et musculos iis insertos. Ut vero in unamquamque ipsarum inferatur et cujus usus gratia, in propriis de unaquaque parte sermonibus dicetur. In universum autem oportet hoc scire, quod, aut ut tradant certiorem exactioremque sensum aut motum voluntarium, aut difficulter circumversatilem aut duram aut depilem efficiunt cutim, inseruntur quidam in ipsam tendones. Decebat igitur, opinor, manus, comprehensoria organa quum essent, habere eam cutim non modo difficulter circumversatilem, cum ob alia quaedam, tum maxime ob parvorum corporum certam et tutam apprehensionem, sed et tota cute reliquo magis sensibilem. Non enim aliud quidem operiebat esse apprehensorium, aliud autem tactorium organum; neque aliud quidem accipere unamquamque rem externam elevande et transferendo et omnino pertractando, aliud autem postea judicare de acceptorum calore ut frigore et duritie et mollitie et estis tactilibus differentiis, sed mox, quum apprehenderit unumquodque, melius fuit simul dignoscere, quale sit natura. At vero neque decent ius neque promptius fuit alio organo corpora dignoscere, quam manu, et ipsius munus non omnibus, sed internis partibus, quibus inest etiam apprehensorium organum. Si igitur propterea factricem oportuit eam esse, quoniam et apprehensoria, consentaneum fuit, quibus partibus est apprehensoria, eisdem ipsam fuisse et factricem. Confert autem non parum ad certam dignationem tactilium omnium qualitatum glabrities cutis ejus loci, ita a lato tendone cuti salutato facta. Ut enim, si pilosa admodum et hirsuta esset haec cutis, nullo pacto tangeret sibi appropinquantia, anticipantibus pilis ad seipsos incidere et illa propellere, ita nunc exactu nuda nullam appropinquantium sinit partem intactam effugere, sed omnibus ipsis accedens tutum corpus admotum sentit. Quod autem et duritiem cutis ejus loci tendo subnatus efficit, manifestum est omnibus, utile et hoc ad multas actiones nobis futurum. Ob eas certe causas tendones ad internam manuum cutim prodierunt.

Cap. VII. Tempus autem est transeundi ad reliqua cubiti et radii. Plurima quidem et horum dicta sunt; superest autem et alia quaedam omnino pauca et de obliquis in ipsis musculis, qui radium movent, determinare. Cur demum duo quidem ad pronum circumducunt, duo autem ad supinum convertunt radium, et cur denique absque tensionibus? Veluti sane in musculis, qui extendunt et flectunt carpum, monstrabatur melius esse ipsos duos factos ad fines movendorum ossium inferi, eodem modo habet et in moventibus radium musculis: neque enim et hic erat melius unum musculum in hujus radii menium interere, et ei committere tutum motum, quam duobus; quorum hic quidem in superiores, quae sunt juxta brachium, alius vero in inferiores ad carpum inseritur. Fertur vero ultra amplius uterque, nec in ipsa solum inseritur extrema, propterea quod carnosis partibus immittuntur ante, quam in tendones desinant; debiles enim eorum apprehensiones quum sint, plura indigent comprehendere loca, ut id, quod tensionibus propter vim ex una inest apprehensione, hoc carnosis propter earum imbecillitatem ex pluribus acervetur. Quod autem neque melius erat neque possibile exoriri ab his musculis tendones, si quis meminerit dictorum ante, novit jam causam; sin minus tamen, et hanc paucis memorabo. Non recipit os musculi insertionem, aut quia durum est, aut quia parvum, aut quia melius erat, ut membrum excarne et leve esset. Horum autem nihil licet dicere in osse radii, neque enim durum est, neque parvum, sed neque leve esse magis quam carneum postulat. Praeter haec autem et impossibile est, ita propinquis sibi positis ossibus, incipientem a cubito musculum in aponeurosin mutatum inseri radio. Nervis enim iis et ligamentis, quae in carnes musculi disseminata erant, paulatim in idem acervatis generatio fit tendonibus: hoc autem, scilicet paulatim, longiori eget via, et maxime quando ex magno musculo acervatur. Verum autem esse hoc, quod dicitur, ostendit is, qui radio incumbit superne musculus, a quo solo quatuor horum musculorum, de quinas praesens est sermo, membranosus juxta finem exoritur tendo, insertus radio ex internis partibus prope carpum: nam et solus minimis apprehensionibus moturus erat radium, et longissimus est non solum eorum, qui movent radium, sed etiam omnium aliorum musculorum, qui sunt in cubito. Ob eas quidem causas quatuor facti sunt musculi hi, et obliqui situ, et toti carnosi, excepto quarto nunc dicto: brevissimus enim quidam, ut dixi, exoritur membranosus tendo. Posuit autem unumquemque ipsorum natura loco maxime idoneo, eos quidem, qui ad pronam figuram membrum circumducunt, ex internis partibus omnium primos in profundo securitatis gratia: (monstratum enim praecedenti sermone, plurimas et maxime necessarias et vehementissimas actiones in hac figura a manu exerceri:) eos vero, qui ad supinum abducunt, extrinsecus quidem omnino oportebat poni: situm autem amborum analogum interius non erat possibile facere in utroque extremo radii: id enim, quod est ad carpum (quia leve simul et paucae camis esse debebat, et praeterea capitibus omnium tendonum moventium extremam manum dicatum), duos obliquos musculos non poterat recipere. Propterea igitur alterum quidem ipsorum, totum carnosum natura quum fecisset, occultavit in regione inter cubitum et radium media, ex cubito quidem exortum largiens, insertionem autem in radium; alterum autem, quia nec in hoc loco collocare erat possibile, quum jam sibi satis esset etiam unus susceptus, neque alium locum haberet vacuum, imposuit desuper ipsi radio, longissimum faciendo hunc omnium qui circa membrum hoc sunt musculorum. Pervenit itaque ejus superior extremitas ad externam brachii partem, pendens quidem quadantenus supra ejus loci musculos, descendens autem intra eos, qua parte tenuissima est. Haec quidem ejus extremitas velut caput quoddam est. Alia vero extremitas inferior, per quam movet radium, desinens in membranulum tendonem, applicatur interioribus ipsius partibus prope ipsam cum carpo dearticulationem. Erraverunt autem multum et circa hujus musculi enarrationem, qui ante nos luerunt anatomici, propter multas causas, quas in anatomicis administrationibus recensemus. Sed praesens sermo salis mihi videtur monstrasse circa hunc musculum diligentem artem naturae occultantis quidem in profundo internos securitatis gratia, externorum vero alterum solum, quoniam neque possibile erat utrosque, neque magnopere laeditur manus ad actiones, affecto musculo, qui radio superne incumbit: si vero interior aliquid patiatur, principalissimas actiones totius manus perire continget: at vero nihil patietur ab externis, nisi prius aliquid vel abscindatur omnino, vel ejus loci ossa conterantur: tantam semper habet natura providentiam securitatis praecipuarum partium. Ita sane et paulo ante dictorum tendonum qui digitos movent et carpum, in superficie quidem sunt minus principales, in profundo autem principaliores. Quia autem (ut dicebamus) natura coacta est radio superne imponere minus principalem musculum, merito ipsum ad exteriora brachii duxit; solummodo enim ita fieret obliquus, quod necesse erat ipsi, ut qui futurus erat dux motus obliqui. Manifestum igitur jam est ei, qui non omnino oscitanter audivit praedicta, quod natura fecit ratione optima non solum tot musculus, verum etiam ita magnum unumquemque, sicut nunc est, et ita situm, et in tot tendones divisum. Quod si quid praetermissum est, quod non explicuerimus hoc sermone, quum partim quidem proportione respondeat his, quae nunc dicuntur, partim autem similiter habeat iis, quae dicentur, non erit utique vobis difficile invenire, habentibus jam tot subsidia inventionis, si unum solum in omnibus servaveritis, tanquam aliquod lumen splendidum, ducens vos, quo oportet, et deducens prompte ad quaesitorum inventionem; quod et in principio hujus sermonis statim dictum est. Quid hoc tandem est? actionem uniuscujusque partis, et ante hanc videlicet constructionem totam exacte oportere sicine, ea, quae in dissectionibus corporum apparent, inspiciendo ipsis oculis diligenter, quoniam nunc certe libri eorum, qui anatomicos se ipsos vocaverunt, sunt pleni infinitis erroribus, de quibus in alio opere sermonem facimus, ostendentes non simpliciter solum ipsa in unoquoque errata, sed etiam causas ipsorum exponentes. Quin etiam usus partium nullo negotio invenies ab ipsa edoctus natura, si solum noveris exacte constructionem. Ne longius abeamus, qua ratione securitati tendonum incumbentium ipsis cubiti et radii ad carpum sinibus, et excarnibus, et nudis, et male tutis ob devexitatem, providerit natura, inspicere oportet solum in anatomia: nam nullus est tam sensus expers, qui conspicatus in osse insculptum locum tendoni transgressuro aequalem quaerat adhuc et ambigat seu dubitet, num tutelae partium natura provideat. Verum, si etiam tardus fit et omnino obtusa mente, in uno quidem vel duobus aut tribus ossibus fortassis intuitus id adhuc dubitare posset: quum autem ubique viderit, quando nervum aut tendonem aliquem transgredi oportet magnam ossis devexitatem, unum horum trium fieri, aut cavari partem, aut perforari, aut omnino circa basim ejus nervum involvi, nusquam autem nudum neque non munitum vehi per devexitatem, intelliget omnino tunc, quantam artem in securitate lingularum partium ostendit natura. Si vero etiam omnibus vasis, quae firmantur in cavitatibus ossium, non solum nervis et tensionibus, membranas robustas circumdari superne et inferne substerni quis viderit, adhuc magis puto intellecturum eum, dyspathiae gratia omnia ejusmodi machinatam esse naturam. In toto igitur corpore haec ita se habent, et in eminentiis ossium carpi maxime. Tendones enim ipsos trium externorum manus musculorum carpum moventium cavatae epiphyses radii et cubiti suscipiunt; mox autem et ligamentis latis et validis et duris, quae suscipientia offa prodibunt, induuntur undique omnes ejus loci tendones, ut neque ab incidentibus extrorsum prompte quid patiantur, neque a duritie ossium laedantur. Veluti igitur, quod securitati partium providerit natura, oportet inspicere solum accurate ea, una e in anatome apparent, eodem modo, quod magnitudinem unicuique musculo et tendoni proportione actionibus respondentem dederit (id quod et primo libro monstratum est), imbecilliores quidem actiones parvis committens musculis et tendonibus, ad vehementiores vero non magnos solum, sed etiam binos faciens: quin etiam quod numerum ipsorum omnem et silum summa arte praeparavit, jam mihi demonstratum est, ac nihil, quod ad eos pertineat, superest.

Cap. VIII. Sed tempus est, nos transire ad sermonem de ossibus, a summa manu incipientes, quoniam et permulta sunt offa in ipsa. Monstratum itaque est ante, quod oportebat esse tria in unoquoque digito, talem habentia formam et posituram et magnitudinem, qualis nunc est. Cur autem natura ex octo quidem ossibus carpum, ex quatuor vero metacarpium fecerit, variis figura quidem, et cur duobus ipsorum ordinibus carpas constet, uno autem metacarpium, praeterea de figura ipsorum et duritie et positura nondum quidem dictum est ante. Incipienda vero est jam narratio ab ipsorum multitudine: ineptus enim nobis videri possit creator, ex uno quidem oste femur et brachium, maxima membrorum, si fecisset, ex octo autem carpum, parvam adeo particulam, vel ex quatuor metacarpium. In digitis namque diversitas figuratum in motibus monstrat usum eorum multitudinis; in carpo vero et metacarpio nihil tale apparet: atqui (obsistendum est enim contrario sermone, ait quodam loco Hippocrates) ita componuntur artificiose, ut nulla omittatur perfectionis excellentia. Principio sane nullum octo carpi ossium alii est simile specie, vel magnitudine aequale; tamen tanta est compositionis harmonia, ut difficile comprehendi queat eorum numerus; nisi enim prorsus abraseris ligamenta, et denudaveris membranas cooperientes, unum esse tibi omnia videbuntur. Quod autem ex ita multis et variis compositos carpus est, intus quidem concavus, quantum manui esse convenit, convexus autem foris, quantum et hoc conducit, quomodo non simul quidem artem mirabilem, simul autem et providentiam indicat? Quod autem convexitatem habeat superioribus suis partibus cubito proximis talem et tantam, qualis et quanta futura erat maxime idonea ad dearticulationem praelocatorum ossium, nonne et id providentiam optimi et ardis certitudinem ostendit? Ne igitur hanc mireris fotam carpi constructionem, sed etiam inferiorem ejus finem considera. Quatuor enim in hac parte videbis cavitates parvas, ordine sibi invicem succedentes, quae coarticulantur metacarpii ossibus. Cartilago autem non has solum, sed etiam eas, quae in ipso sunt carpo, commissuras ossium omnes oblinit: easque foris comprimunt membranae robustae, quae sunt ligamenta simul ipsis articulis et operimentum totis ossibus circumpositae. Quatuor vero metacarpii ossa parallela usque ad digitos feruntur. Distant autem a se invicem, neque sunt omnino conjuncta, sicut ossa carpi: illa enim plurimum invicem distantibus organis, nempe digitis, debebant dearticulant, superiora vero carpi ossa cubiti et radii extremitatibus conjunctis. Sed et figura gibba quidem foris leniter, intus vero lima magis facta sunt: oportebat enim ipsa, post offa carpi locata, iliorum speciem imitari: et quidem adeo eis assimilata sunt, ut omnium inter se compositio duplices et eas planas superficies effecerit, simam quidem internam, gibbam vero externam. Quando igitur perlecte extendere opus est summam manum, omnes quidem digitos tendones externi ceu reflectentes tendunt: extenditur autem similiter et carpi articulus: ab utrisque vero his quum carpus et metacarpium arctentur ac vetuli vecte impellantur violenter, cedere quidem pristina sede coguntur, ferri autem foras quum nequeant propter tensionem tendonum hic sitorum, reliquam adhuc internam transpositionem habebunt, plurimumque intro recessissent undique pulsa, si ligamenta laxa et tenuia habuissent; et uno autem ligamentorum robur eis auxilio fuit, ne omnino furarentur. Attamen, unoquoque articulo parum transposito, magnum aliquid et effatu dignum ex omnibus conflatur. Plurimam autem vim ad hujusmodi transpositionem tendones externi conferunt; incidentes enim gibbis ossium partibus intro omnia comprimunt. Duplex autem hinc fit sensui manifesta extensio, vacua quidem ante regione interna a translatis ad eam ipsam ossibus occupata, priori autem convexitate externa relicta. Non igitur solum ut repleatur concavum manus, sed etiam ut aequabile reddatur, quod est gibbum, organis, quae in carpo et metacarpio sunt, extendi accidit. Concavam autem exacte manum effecturi omnia facimus contraria, exolventes quidem a tensione externos tendones, tendentes autem internos flectentesque digitos; ex quibus omnibus prompte rursus ad externum locum revertitur unumquodque os: sed neutrum horum fieret, si cedere ipsa non possent; non autem cederent, si essent omnia unum simplex. Ex quo igitur multa sunt facta, transpositionem adepta, tum concavam plurimum, tum rursus efficiunt rectam manum propter usum amborum, quem nobis pars ipsa praebet; atque omnino sane altera parsisset constitutio, nisi plura essent facta. Non solum autem manus actionem, sed etiam securitatem juvit hujusmodi constructio. Si enim inter digitos et cubitum unum simplex os esset locatum, concavum quidem intrinsecus, convexum autem extrinsecus, ita nudum, sicut haec decet nuda esse, (hoc enim prior sermo monstravit,) ab omni quidem duro ipsum feriente facile frangeretur, fractum autem mox totum utique praeter naturam haberet, quum unicum sit. Nunc autem, quia duodecim facta sunt, duodecima pars constructionis totius corrumpitur, uno affecto. Porro, ut omnino nihil patiantur, melius fuit ex multis componi, et potissimum ita duris; vadentia enim occursantibus ad suas dearticulationes exolvant ipsorum violentiam. Ita namque et sagitta, et hasta, et quicquid aliud tale est, tensa coria facilius quam laxa penetrat, quod illa quidem resistunt, haec autem cedentia paulatim eorum, quae incidunt, violentiam exolvant. Utraque igitur sortita est horum ossium compositio, eam, quae est communis omnium, et quae uniuscujusque privatim propria est, dyspathiam (patiendi difficultatem), illam quidem ex multitudine ipsorum, hanc autem ex duritie assecuta. Quin et multiformis figurarum varietas ad communis dyspathiam incredibiliter conducit: multiformiter enim cedit iis, quae ex omnibus locis incidunt, si vero uniformis ipsorum compositio fuisset, laesionibus obnoxia foret, quoniam ne cedere quidem omnino posset. Propter haec igitur manus ossa et anulla sunt et ita composita.

Cap. IX. Cur artem octo quidem ossa carpi, quatuor autem metacarpii sint, et cur neque plura, neque pauciora fuisse erat melius, id deinceps percurram, prius quidem partim commemorando eorum, quae in fine primi libri dicta sunt, partim nunc demonstrando. Quod certe neque plures quinque digitos neque pauciores factus esse melius erat, primus liber exposuit. Cur autem non, sicut digiti pedum, uno ordine siti sint omnes, sed magnus sit aliis oppositus, dictum quidem est aliquid et de hoc prius, at quod reliquum est nunc adiicietur. Pes quidem ambulandi organum est, munus autem apprehendendi; conveniebat itaque illi quidem stabilimenti securitas, huic autem apprehensionis varietas; sed securitas quidem stabilimenti uno ordine locatis indigebat omnibus digitis, promptitudo vero ad varietatem apprehensionum magno seu pollice aliis oppositu. Sed si ex adverso omnium esset locatus, medium internae regionis carpi occupans, multis utique actionibus manus noceret, et maxime iis, quascunque per palmam agimus, vel scortum altera manu, vel simul ambabus; ob eam causam a latene quidem oportuit ipsum locari, plurimum autem distare ab aliis. Duplex vero quum sit positura lateralis, vel versus parvum digitum, vel versus indicem, consentaneum suit eum versus indicem locari; converti enim ad sese ita debebant munus, averti autem illo modo: his accedit, quod per extremas flexiones digitorum parvus nullam relinquit regionem vacuam, index vero non parvam, indigentem manifeste velut operculo quodam, magno digito. Quia igitur hoc loco maxime oportebat locari magnum digitum, primum ipsius articulum ossi carpi propinquo dearticulant. Si enim alicui ossium metacarpii committeretur, parva utique esset ei ab indice distantia: hoc autem est fuisset factum, deterius utique ageret et cum ipso indice, deterius autem similiter et cum unoquoque aliorum, deterius adhuc multo in re aliqua circulo comprehendenda; in omnibus enim praedictis usus admodum perficitur longitudine distantiae. Magnum igitur ob id plurimum abduxit ab aliis.

Cap. X. In regione vero inter cubitum et quatuor digitos media carpum et metacarpium locarit, ex multis quidem ossibus constantia propter rationes, quas ante diximus. Sed cur hoc quidem ex quatuor sit compositum, ille autem erecto, nunc propositum est dicere. Videtur itaque ob id metacarpium quidem constare ex quatuor, quoniam, quinque quum essent digiti numero, magnus quidem in carpo, aliorum vero quisque dearticulatur in metacarpio. Quamobrem autem carpus ex octo, ostendere prius oportet, et quod in duos ordines oportuit ipsum componi. Ossa quidem metacarpii a sese distant, quod distantibus insigniter ossibus digitorum praelocuta sunt, quodque hanc distantiam praeparavit natura musculis, de quorum justissima generatione dictum est ante. Ossa vero carpi omnia se invicem contingunt, magis quidem constricta ea, quae sunt ad cubitum, minus autem ea, quae sunt ad metacarpium. Illa enim velut unum oportuit fieri, quia tanquam unum debebant dearticulari quidem ad cubitum, moveri autem multis et violentis motibus: omnes enim validae manus actiones ipsius carpi articuli sunt motus. Haec vero non ut unum erat necesse committi ossibus metacarpii a sole distantibus, neque ullo vehementi motu contingebat moveri; praeterea, ut minus essent obnoxia laesionibus, mullo utilius erat ea laxiora esse; magis enim ita exolvant violentiam eorum, quae incidunt: quoniam denique in carpo multa fieri ossa fuit melius, componi vero fines eorum cum cubito non similiter, ut cum metacarpio, in duos ordines ea locarit. Quum igitur necessario sint quatuor metacarpii ossa, adjaceat autem eis in utro ordine primum magni digiti os, (quod sane et attribuunt nonnulli propter hoc ipsum metacarpio,) et hic universus ordo dearticuletur inferiori parti carpi, convenienter ex quatuor quidem haec pars, altera autem, quae cubito dearticulatum ex tribus ossibus facta est. Strictissimus namque cum esse debeat corpus, qua cubito dearticulatur, amplissima vero sit productio digitorum; medium totum inter haec, quantum abscedit ab extremis utrisque, tantum angustiae et amplitudinis particeps fuit. Quum itaque tres sint ordines in medio cubiti et divisionis digitorum, qui quidem est ad cubitum prior, ex tribus ossibus, qui vero deinceps est, ex quatuor, tertius autem huic dearticulatus ex quinque factus est, quorum unum quidem est magni digiti, alia vero quatuor metacarpii. Videbitur itaque sic quidem carpus septem omnino ossibus constare. Si vero et de osse praelongo, quod vehitur per internas ejus partes, ubi et dearticulatur ad tenuem cubiti apophysim, proprium expectando sermonem audiveris, quorum usuum gratia et hoc a natura factum sit, omnino demum credas, nec plura octo, neque pauciora satius fuisse in carpo ossa creata. Sed de his quidem et sufficiebant haec, et de omnibus epiphysibus et apophysibus, quae in omnibus membris, non stilum iis, quae in carpo sinit, ferunt qui dicetur erit communis.

Cap. XI. Sed etiam ubi oportet dearticulationem ossium fieri, et maxime magnorum, quia hoc quidem suscipere oportet, illud autem ingredi, indigetque, quod quidem suscipit, cavitate, quod vero ingreditur, convexitate, ibi utrisque natura vel apophyses quasdam vel epiphyses efficit, his quidem, quae debent ingredi, gibbas et rotundas undique, illis autem, quae suscipiunt, concavas quidem intrinsecus, extrinsecus autem gibbas et, undique eminentes. Quoniam itaque carpum oportebat dearticulari cubiti et radii finibus, convenienter horum os utrumque epiphysim habuit, gibbam quidem et rotundam extrinsecus, concavam vero intrinsecus. Sed epiphysis quidem radii undique labium habet circumpositum, a quo exacte stringitur is terminus carpi, qui ad cubitum spectat. Cubiti autem epiphysis non amplius similiter; sed interna quidem ejus pars, quae spectat ad ratium, est similis, alia vero extremitas, quae secundum longitudinem et rectitudinem totius membri extat, in rotundum caput desinit, quo circumdatur locatum ibi os carpi cavitate glenoeide; ut duplex sit dearticulatio in carpo, altera quidem sursum ipsius carpi ingredientium caritatem inter epiphysim radii et cubiti mediant, altera autem parva ossis circumplectentis parvum apophysim cubiti: haec quidem gratia conversionum manus ad pronum et supinum facta est, propter aliam vero magnam extenditur et flectitur carpi articulus. Propter haec sane convexitates factae sunt extremitatum cubiti et radii. Utitur autem ipsis et ad aliud quoddam commodum natura, sicut assuevit eo, quod propter aliud quiddam factum est, uti saepe ad alia: capita enim tendonum digitos moventium inter medias harum eminentiarum caritates demisit, illa his eminentiis tanquam muro quodam valido aut turri muniens.

Cap. XII. At quia extrinsecus quidem magna erat altitudo ipsi extremitati cubiti, intrinsecus vero partes imae et demissae propter apophysim ejus parvam extrinsecus et inferne iocatum, quam, ut diximus, unum e carpi ossibus circumplectitur, posuit et hic velut quoddam vallum praelongum os, intro nutans rectum; a quo alia, quae ibi sunt, muniuntur, et maxime nervus, qui a spinali medulla prodiens ad interiora manus disseminatur. Hoc est os carpi octavum, de cujus notabili generatione in superioribus disserere distulerant. Quum autem exacta harmonia sit in omnibus carpi ossibus, natura carens loco, in quo praedictum os tuto firmaret, multa ut miranda excogitavit. Primo namque inferiorem finem ejus subtilem exacte fecit, quum sperasset, ea sola ratione locum aliquem se inventuram idoneum, in quo ipsum defigeret; deinde autem in altitudinem justam ductum laxum ibi et cartilaginosum molita est, praeparans locum idoneum ad insertionem tendoni ea parte carpum flectenti; major enim fuit iste, quam ut tuto sic per paucam cartilaginem adnasceretur alicui ossium ipsius carpi. Huic igitur inseruit ipsum natura, et tenuem extremitatem inferiorem proferens posuit inter os, quod comprehendit parvam ossis cubiti apophysim, et inter ipsum magnum caput, quod condylum nominant, a quo capite et parva cervix externis et inferioribus partibus exoriens, deinde in parvum caput desinens, uni ossium carpi ostensa nobis est dearticulari. Porro ceu in parva valde caritate locatum cartilaginosum os illud male tutum necessario fuisset et facile quoquoversum versatile; sed membranis quibusdam validis natura id circumjacentibus ossibus alligarit, a quibus aequaliter distractum totum manere ita rectum tandem possit, in cavitatis supercilio vectum ossis amplexati parvam cubiti apophysim. Quia vero ad caput ejus apophyseos pertingens magnus tendo carpitur flectens futurum erat ut ad seipsum converteret et deiiceret ipsum os, aliam tensionem aequipollentem opposuit ipsi, ex oppositis partibus inserens ligamentum ad metacarpium desinens. Itaque jam juste et aequaliter in omnem partem tractum cartilaginosum os nusquam decidit. Partes igitur carpi, quae sunt versus parvum digitum, hoc modo ornatae et instructa sunt. Quae vero versus magnum, quot iram et ibi munimentum quoddam oportebat esse alteri descendentium superne nervorum, excidenti quadantenus ad externas partes munus, inserique ibi debebat reliquum tunsionum summam manum flectentium, et nullus erat locus, in quo firmaretur tale alterum os, quale id est, quod ad parvum digitum, propterea primi in carpo ossis praelongam quandam apophysim ad interiora munus fecit, cartilaginosam et raram, in quam inserui flectentem manum tendonem: non tamen commisit huic symphysi soli totum, sed usque ad metacarpium adduxit securitatis gratia bifidum efficiens testdonem, et ibi inseruit ad principium ossium medio digito et indici praelocatorum. Quod enim in moventibus primum et tertium articulum ab interna parte ipsorum fligi lorum molita est, hoc et hic propter eandem causam fecit. Illos enim, ceu non ibi susum in primo articulo desituros, sed usque an teri tum processuros, per ligamenta copulavit ossibus: hunc autem tensionem, de quo nunc est scruto, similiter non ad ipsum apophysim, sed ad circumjacens ipsi apophysi ligamentum inseruit, ut ipse possit procedere ulterius; qui enim ad os inseruntur tendones, necessario ibi desinunt. Quin etiam aliam quandam epiphysim ossis parvi cartilaginosi natura creavit, per ligamenta robusta copulati partim huic nunc lictu ossi ipsius carpi, partim ei, quod est post ipsum, dearticulato ad primam aciem magni digiti, ut et ibi contingat parte altera tendonem, a quo magnum digitum diximus moveri et carpum. Nonum aliquis poterit hoc carpi os numerare, sed non est numeratum ab anatomicis, sicut nec aliquod eorum, quae sesamoidea vocantur, quae multis manuum et pedum articulis natura ex abundanti circumponit securitatis gratia. Reliqui vero duo tendonum carpum moventium dilatati pertingunt, hic quidem ad id metacarpii, quod est ante indicem et medium, ille autem ad id ejusdem, quod est ante parvum, ficus ante dictum est. Sed horum quidem neuter neque apophysi, neque epiphysi, neque alterius cujusdam externi ossis generatione indiguit superflua, sed satis fuit eis per cartilaginem solam copulari ossibus, ut qui minores essent et ad motus imbecilliores facti. Fere sunt dicta mihi omnia principalissima de summa manu. Quod si aliquid praetermissum est exiguum, prompte quis, ut dixi, hoc inveniat considerans solum ipsius partis constructionem. Quale est hoc, quem ex quatuor tendonibus extendentibus et flectentibus carpum qui quidem extrorsum sunt; manifeste apparent obliqui, et perveniunt, hic quidem magis ad externas partus aciei, quae est ante parvum digitum, ille vero ad internas aciei, quae est ante magnum: jam vero et quod interni ipsorum obliquiores quodammodo sint, si quis diligenter inspiciat, et quod hoc factum sit utiliter, ut non scium extendant et flectant, sed etiam circumducunt ad latera ipsam manum. Sed denis quidem fulsit tuus haec.

Cap. XIII. De positura autem et conformatione ipsius radii deinceps dicamus; in ipso autem eodem sermone et de cubito dicetur. Positura sane radii obliqua merito fuit, quemadmodum cubiti positura recta: secundum nat uram enim motus utriusque posituram utriusque ossis esse oportuit. Sed motus quidem membri per extensionem et flexionem secundum longitudinem ejus fit; qui vero ad pronum et supinum, ad latura est. Propterea igitur et obliquus quidem est radius, rectus autem cubitus; cubitus siquidem extensionibus et flexionibus; radius vero conversionibus ad latera inservit ob eam causam ad brachium utriusque ossis dearticulatio dissimilis suit. Sed de illa quidem paulo post dicetur ; positura vero radii quod quidem obliqua sit, jam dictum est. Quum autem in omnibus duplex sit obliqua positura; (vel enim coepta intus foris desinit, vel contra foris quidem incipit, lutus autem finit) cur alteram earum, scilicet secundam dictam, in radio esse natura maluerit, nunc dicetur. Ex totius munus motibus ad latera (sicut etiam dictum est ante) qui quidem sunt ad supinum, ad pauciores actiones, qui vero ad pronum, ad multo plures et magis necessarias sunt utiles. Propterea igitur et radii potituram paratiorem ad obediendum motibus ad pronum natura effecit, superiorem quidem extremitatem ejus ad caput brachii externum ducens, interiorem vero ad magnum extendens digitum. At si contra se haberet, facilius utique ad supinum quam pronum moveretur; praesenti namque positurae prona sigma vicinior est, contrariae vero supina; ad propinquum autem locum promptior et facilior omnibus, quae moventur, est latio, quemadmodum ad longinqua difficilior, ob idque obliqua est, et sic quodammodo obliqua. Cur autem incumbit cubito radius? quia hoc cubitus longior est et plurimum dearticulationis ad brachium ipse obtinet; rationi autem consentaneum fuit os brevissimum super longiore vehi. Sed cur utriusque partes, quae sunt in medio quidem, tenuiores, quae vero in gibbo cubiti et carpo, crassiores? quia illas musculis locum praebere oportebat, has crassescere et in molem tumere epiphysibus; hae vero epiphyses quod dearticulationibus sint utiles, prius diximus. Porro cur ex ipsis extremitatibus illa quidem cubiti, quae ad cubiti gibbum est, crassior apparet, radii vero ea, quae ad carpum est? an quod utriusque communis est ad carpum dearticulatio, in ea vero dearticulatione, quae est ad brachium, tanto superet cubitus radium necesse est, quanto cubiti dearticulatio cunctis munus actionibus commodior est?

Cap. XIV. Postquam vero de positura et conformatione non solum radii, sed etiam cubiti satis dictum est, reliquum adhuc suerit, ut de ipsorum ad brachium dearticulatione dicam. Sunt sane hoc loco quaedam apophyses ipsius cubiti duplices, gibberosae quidem foris, cavae vero intus; una quidem ex posterioribus et infernis ipsius partibus, quae certe et major est, altera autem ex anterioribus et supernis, multo minor priore. Conversis autem ad su invicem cavitatibus earum, una ex ambabus conficitur magna cavitas, similis litterae C. Verum appellant quoque hujusmodi apophyses communiter quidem utrasque corωnas (cornices), hac ratione, quod rotundae sint, nomen id imponentes p proprie vero posteriorem eamque majorem (uti prius diximus) Athenienses olecranum nominant, Hippocrates ancona. Atque haec cubiti extremitas talem habet figuram et conformationem.

Cap. XV. Brachii vero extremitas hoc modo secundum laterales partes capitis epiphysim habet, hanc quidem foris, illam autem intus; quarum in medio cavitas quaedam est laevis et rotunda, similis rotarum vocatis cavitatibus, circa quam cubiti ipsius corωnae moventur. Ubi autem ipsa desinit utrinque bathmides sunt (sic enim Hippocrates brachii cavitates vocat), quas, ex tendentibus totam) manum et flectentibus, cubiti ipsius corωnae ingrediuntur. Suntque hae extremae extensionis et flexionis terminus; et ob id natura tales tantasque creavit, ad eamque potissimum brachii partem suam posituram habuerunt. Siquidem, quum anterior corωne motum ducit, ad haec cubitus quoque totus circumducitur et munus flectitur; motus enim cubiti ad internas partes flexionem manus ipsius efficit; at si ad alteram, partem cubitus circumducitur, (fit autem hoc, quum posterior corωne motus cubiti ductrix efficitur,) tune manus extenditur. Quatenus igitur citra impedimentum et libere circa curva brachii corωnae ipsius cubiti circumferuntur, anterior quidem totam dearticulationem flectit, extendit autem posterior: quum autem jam ad bathmidas pervenientes ipsae in eis consederint, prohibentur ultra procedere. Atque utriusque motus earum hic est terminus. Quod si bathmides omnino non essent, aut si majores certe minoresve iis, quae nunc sunt, ad mustas functiones manus impedirentur. Etenim si factae omnino non essent, omnis extensio ac flexio omnino periret, quum gibba brachii cubiti corωnis inciderent. Sed si minores contigissent, quam nunc sunt, tantum utique perfecta manus extensio et flexio impedirentur, quanto citius, quam convertit, bathmides ipsae corωnis occurrere praevenirent. Quod vero si etiam majores, quam nunc sunt, fuissent creatae, vel si brachii os omnino etiam perforatum esset, quod reflecteretur sic cubitus in posteriorem partem ultra perfectam extensionem, cuivis notum est. Atqui, si hoc ita evenisset, nullam ex violentis ac vehementioribus actionibus, in quibus manus prorsus extensae indigemus, fortiter perficere possemus: quippe quum sic infirma et laxa prorsus posterior cubili conone manens facile a brachii curvitate laberetur, tum actionis robus tantum laederet, quantum ipsa excidisset. Verum qua nunc sunt magnitudine bathmides, totius manus extensio certior quidem efficitur, exactior autem fit flexio, ita ut nihil vel excedat, vel deficiat. Quod vero sigma bathmidωn assimilata est corωnis ipsas ingressuris majoris commoditatis gratia, licet et hoc cuivis considerare. Melius siquidem fuit exacte stringi eminentias a cavitatibus undique, ut nullus in medio locus vacuus relinqueretur: hoc autem pulchrius fieri alitur non potuit, quam nunc habet, utraque bathmidωn a latiore quidem superno labro incipiente, in valde vero brevem infernum terminum desinente. Sed et quod paulatim ipsae coarctentur pro modo commatum ipsas ingressurarum, ita ut nec pars aliqua earum angustia loci laboret, nec laxa sit ac infirma, non mediocrem utique providentium etiam hoc obtinet. Quod vero et cavitates ibi constitutae sint, quo cubiti ipsius cora, nae perventurae erant in perfecta extensione et flexione, positurae earum artificium ostendit, quod nemo non aperte novit. Quum enim nec in alia brachii parte aliqua carnalem bullam invenire liceat, tum utraque earum, quae inveniuntur, non frustra nec temere, sed commodissimo loco posita videatur, quomodo non majoris commoditatis gratia eas factas esse dixeris? Nam praeter posituram magnitudinem earum et figuram adeo commode simul et exacte habet ad omnes munus actiones universa natura, ut, si vel paululo a quis immutaverit, membro laesionem ibi asserat. Quod vero et cubiti ipsius corωnae probam plane constructionem habeant, inde discas maxime licet, si consideraris, quantam laesionem totius manus actiones necessario accepturae fuissent, si hae breviores, vel etiam longiores, vel magis obliquae, vel rectiores, vel rotundiores, vel gibbosiores, vel arctiores, vel latiores, vel alio quovis tandem modo transformatae fuissent corωnae. Si igitur per hypothesim eas demus longiores, quam sunt, esse, quis dubitat, eas maturius ipsi brachio incidentes impedimentum aliquod summae extensioni et flexioni allaturae? Si minores, partim quidem et cubitus refringeretur et in posteriorem partum flecteretur; partim autem dearticulationis totius securitate privaretur, ut etiam brachium ex cubito facile excideret, in flexionibus qualem posteriorem apophysim praeteriens, in extensionibus vero anteriorem. Caeterum, si etiam essent rotundiores aut rectiores, quam nunc fiunt, mediam brachii condylorum cavitatem rotundam laxam undique reddi necesse esset, ut quae nequaquam amplius similiter, ut nunc, coiret et conveniret toto corpore cum ipsis serentis. Quemadmodum, si angustiores etiam fuissent, per ampliorem brachii locum medium vectae, laxae hae denuo, et velut natantes, ad laterales frequenter partes circumlatae fuissent adeo, ut et rectus totius cubiti motus perverteretur, et totius manus actiones fulcimento ac stabilimento destitutae, ideoque imbecilles redderentur. Quemadmodum et si latiores media brachii regione factae fuissent, nequaquam eam ingredi potuissent, sed sic super circumferentia et superciliis capitum sublimes veherentur: nunc vero, quum aequa ipsarum latitudo omnino fit brachii regioni, quae trochleae speciem refert, stringitur quidem utraque ipsarum a condylis tuto utrinque, declinare vero in obliquum nusquam potest; propterea tuta simul et accommodata actionibus dearticulatio facta est. Porro brachii capitum alterum quidem externum et minus ob radii ad ipsum dearticulationem factum est, alterum vero majus, quod intro spectat, nullum os sibi conjunctum habet: idcirco prominet in munus partem internam, et nudum excarneque apparet videntibus simul et tangentibus. Verum de hoc quidem capite ferum magis pertinet ad vasorum expositionem, quae in toto corpore sunt, non arteriarum modo aut venarum, sed etiam deinceps nervorum. Statui namque separatim de omnibus procedente sermone verba facere. Quare etiam de interno brachii capite in illis dicetur: etenim illorum tutelae gratia aprum natura crearit: utitur autem et hoc ex abundanti ad aliud quiddam utile, illic annectens huic capiti musculorum internorum cubiti habentium capita secundum rectitudinem filorum. De externo autem hoc sermone dicendum est, quod radius ipsum ambit oculari cavitate, conversionum tutius manus gubernator. Quin etiam ligamenta quaedam membranosa valide in epiphyseωn locis exurgentia conjungunt et constringunt circumplectentia totam dearticulationem in orbem, ut non facile brachii caput ex subsecta cavitate excidat, quamquam superficiali tactum et fure profunditate, neque ad actiones impediatur, siquidem ligamentorum substantia, ut quae quamplurimum eum iis, quae trahunt, extendi simul nata sit, nullum remoratur motum. Atque eadem natura, idem usus et utilitas ligamentorum est in omnibus aliis dearticulationibus, quarum nulla ligamentorum omnino est expers, sed aut plura et validiora, aut minora et imbecilliora hae omnes sortitae sunt, idque ipsum non temere natura agente, sed tantum robur ipsorum et munerum producente, quantum dearticulationi ad tutelam firmam et motum expeditum sufficiat, quippe quae deficiens nihil aut supervacaneum aut vanum agere soleat. Ob eum igitur causam tum allis omnibus articulis, tum ei, qui in radio est, de quo nunc est sermo, maxime omnium aliorum magna ligamenta circum eum produxit in orbem, usu metiens crassitiem eorum et multitudinem. Sic etiam et ligamenta valida cubiti ad brachium dearticulationi in circuitu produxit, quamvis tuto se haberet dearticulatio, timens motuum ejus vehementiam, et radium cubito conjunxit in utroque fine robustis ligamentis. Sed de ipsa quidem ad cubitum dearticulatione sufficiunt haec; de reliquis autem totius manus partibus dicendum deinceps.

Cap. XVI. Porro quae restant dicenda in brachio, sunt quatuor quidem musculi, os autem unum; de nervis enim, qui ibi sunt, et arteriis et venis, quando de omnibus vasis totius corporis faciam sermonem, tunc similiter scribetur. Os igitur brachii merito extrinsecus quidem magis gibberosum est, internis vero partibus magis simum. Melius enim fuit (ut etiam mox a principio dictum est) ad se invicem conversas fuisse manus: quod si est, concavas quidem ossium partes se invicem aspicere praestitit, avertere vero foras ipsorum convexitates. Mox autem hujusmodi constructio brachia efficit aptiora ad apprehendendum gibba corpora, praeparando simul locum vasis, quae ad tutas manus feruntur. Quod autem et musculis, qui cubitum movent, satius fuit coopertum suisse os brachii, egens saltem propugnaculo quodam ac tegumento non adversus frigus solum et aestum, sed nihilominus ad durorum corporum occursum, manifestum et hoc esse arbitror: non enim sufficiebat cutis sola absque carnibus ulli horum obsistere. Quod vero caro pars musculi est, ab omnibus fere dictum est anatomicis, sicut et a nobis in libris de motu ipsorum musculorum: non tamen modum connexus ipsorum cum nervis et ligamentis exacte memoraverunt, neque usum exposuerunt. Sed de his quidem procedente sermone scrutabimur; id vero, quod confessum est et apparet in corporum dissectionibus, sufficit ad praesentia, nempe cernes in musculorum substantia contineri. Brachium igitur quum oporteret esse opertum undique carnibus, sed et musculos cubitum moturos in se ipso locatos necessario habere, non seorsum quidem carnes otiosas, seorsum autem musculos, sed in his etiam cernes adeptum est. Quum autem cubitus duobus praeditus esset motibus, extensione et flexione, necessarium fuit, interna quidem parte flexionis ducem musculum, externa vero extensionis locari: quod si est, omnes inter musculos mediae partes brachii, superiores videlicet et inferiores, nudae omnino relinquentur, nullo eis superposito musculo. Aut igitur oportuit eas sinere prorsus laesionibus propter nuditatem obnoxias, aut adnasci membris carnes otiosas, quae musculorum nulla pars futurae essent: sed utrumque contemnendum est et naturae insolens. Quocirca ne gigneretur omnino caro aliqua otiosa, neve non munita et nuda relinqueretur membri pars, validiores simul ac tutiores motus edidit duplicata multitudine musculorum. Quod certe validius quatuor quum duo movent, manifestissimum est; quod vero etiam tutius, id etiam pluribus verbis non indiget. Quum enim duo pro uno uterque eorum sit factus, si alter aliquando patiatur, reliquus movendo membro sufficit. Sed si duplices quidem susum fecisset musculos, sibi invicem vero incumbentes posuisset, robur quidem ita securitatemque praebuisset motibus, non tamen texisset amplius media inter musculos brachii spatia: quia vero illos omnes obliquos in membro constituit, figura simili X litterae se mutuo siccantes prope dictas regiones, ad hoc et tectum esse undique brachium contingit. Atqui si rectis motibus deberent movere ipsum membrum, extendentes et flectentes gibbi cubiti dearticulationem, non solum non esset utilis eis obliqua positura, sed etiam totum utique contrarium efficeret. An non ob hoc ipsum maxime admiranda est constructio eorum, quod binis motibus obliquis unum rectum conficiunt, quemadmodum carpum moventes tendones? Altero enim musculorum flectentium cubitum ortum habente ab internis quidem partibus loci, qui ad humerum vergit, inde autem perlato ad anteriores brachii partes, altero autem minore exortum quidem ab externis brachii partibus habente, intro autem illinc paulatim converso, manifesta quidem est et positura eorum, quae X litterae similis est, manifesta autem et motus obliquitas, majore siquidem musculo agente munus extrema tangit internas regiones articuli humeri, minore vero externas iis oppositas. Licet autem tibi hoc primum in simiis probare undanti brachium et tendenti cataphyses, sicut in anatomicis tractationibus diximus, deinde autem et in nobis ipsis ante anatomen. Immobiles enim omnes alios articulos totius manus servans, solam autem cubiti dearticulationem, quae est ad brachium, movens nunquam extra praedictas regiones duxeris summam manum. Eodem modo et posteriores brachii musculos invenies enatus, oppositum scilicet utrumque utrique internorum; ambo namque gibbo cubiti inseruntur; sed hujus quidem maxima pars ad internas gibbi cubiti regiones, illius autem ad externas; et prioris quidem dictorum superni exortus in internis brachii magis, alterius autem in posterioribus. Sed (quod monstratum est in principio statim totius hujus operis) non licet recte invenire fisum alienius partis ante cognitam ejus actionem. Ignorantes igitur multi medicorum actiones plurimarum partium, quidam etiam ex illis ipsas constructiones, meritu ne de usu partium quidem certi quicquam sciunt: sufficere enim eis videtur hoc tantulum scire, quod duo quidem sino flectentes cubitum musculi, duo autem extendentes; unde vero uterque eorum oriatur, et quo desinat, curare et solicitum esse supervacuum esse dicunt. Etenim quidam eorum considerans nobiscum aliquando adolescentulum, qui flectendo cubitum ad internarum quidem partium locum, qui ad humerum est, manum adducere poterat, non poterat autem ad externas, nec dignoscere poterat, cujus esset musculi hic affectus, nec sciebat omnino, radii quidem ossi majorem, cubiti vero minorem infertum esse musculum, sed in medium eorum utrosque musculos existimabat pervenire. Quo igitur modo iste invenisset usum positurae eorum, qui neque ipsam cognoscebat pessimam? si vero posueram ignorabat, manifestum est, quod et actionem. At musculi duo hi secundum rectitudinem quidem exacte flectunt cubitum ambo tendentes; si vero alter eorum agat, alter vero quiescat, parum a rectitudine versus alterutram partem deflectunt, ut dictum est. Non autem oportet mirari, si singula ossa frugali ipsi attrahentes, hic quidem os cubiti, ille autem os radii, nihilominus et reliquum simul attrahant, cum sint ipsa undique validis et multis ligamentis connexa. Ad obliquum namque converrere radium solum possunt hi, qui locati sunt in cubito musculi, quoniam et brevis est omnino motus, et multis apprehensionibus ac ansis trahunt. Eum vero, qui ex brachio recte defertur, et per unum tendonem trahit, magnumque ita edit tutius membri motum adeo, ut digiti ad humerum ascendant, nihil miri est neque impossibile, cum eo quod movetur osse simul movere reliquum praesertim quam quaedam portio aponeuroseωs ejusdem musculi inferatur ligamentis utrique ossi communibus. Haec igitur ita artificiose machinata est natura, et musculus uterque, lue quidem major, alter vero minor, ratione optima facti sunt; saepe enim jam ante quoque dictum est, motuum manus internos praepollere. Quoniam igitur in utrasque partes exquisitae rectitudinis uterque eorum flectebat cubitum, rationi consentaneum fuit, fortiorem internum quam externum moventem fuisse creatum: consentaneum autem, etiam oppositurum ipsis utrumque utrique fuisse similem; nam si majori quidem internorum minorem externorum opposuisset, minori autem majorem, merito imperitiae accusaretur. Sed neque hic tale quiddam neque in alia quavis pulte apparet accidisse: sed si quis unquam alius opifex aequalitatis et proportionis magnam habuit providentiam, certe natura habuit in animalium corporibus conformandis; unde Hippocrates eam rectissime justam nominat. Quo enim modo non sunt haec justa, majores esse brachii musculos iis, qui in cubitu sunt? illi enim cubitum, hi carpunt et digitos movent. Quantum itaque differunt magnitudine paries movendae, tantum et moventes eas musculi. Necesse vero etiam fuit molem ossium musculis subjectorum proportione musculis ipsis respondere: hinc brachium est majus cubitu, et femur tibia itidem. Caeterum su praeterquam quod magna sunt, solida et cavitatis medullaeque expertia, dura et densa omnino fuissent, membra ipsa onere sane maximo gravarent: idcirco laxiora et cavernosa magis et magis concava sunt ossibus cunctis minoribus majora. Abutitur et hic probe ipsa caritate natura: reponit enim in eam familiare ossibus nutrimentum, quod sane medullam nominamus. Sed de hac quidem postea quoque dicetur.

Cap. XVII. Cur autem unum quidem os in brachio, duo vero in cubito constituta sint, dicere consequens suerit. At praecedit hoc quidam communis sermo de omnibus dearticulationibus. Dictum antea itaque est, quod non sutum formas partium organi aptas actioni, cujus gratia organum quodvis factum est, natura efficit, sed etiam dyspathiae nihilominus providet. Ostendetur autem et nunc hoc ipsum in dearticulationum tractatione. Siquidem, ubi motus earum validis et multis actionibus famulari debebat, et metus erat, ne ob violentiam ipsarum laxatio quaedam contingeret, dearticulatio hujusmodi constringitur et continetur undique multis quidem extrinsecus ligamentis crama, non membranulis solum, sed et rotundis, et cartilaginosis veluti corona stipata: eminentias autem simul cavitatibus iis, quas ingrediuntur, aequales, ut nusquam ulla sit laxitas, simul vero quibusdam tumidis labris et velut superciliis adamussim retentas obtinet. Ubi vero ad paucas et non violentas actiones dearticulatio est facta, ibi natura, ceu metu jam abjectu, tenuia quidem et membranosa ligamenta, laxam autem omnino totam ossium constructionem fabricata est. Quod igitur tutius corporis omnes dearticulationes hoc modo se habeant, explicabit procedens sermo in unoquoque membrorum. Quod vero et manuum dearticulationes sic habeant, de quibus proposui dicere, jam licet expendere. Validissimas siquidem et plurimas functiones obimus, tum carpi, tum gibbi cubiti dearticulationem moventes. Quare dearticulationes istae securae sunt tum ipsis ossium commissuris, tum ligamentis ipsas dearticulationes foris connectentibus, quae non crassa solum, sed et dura undique sunt facta. Humeri autem dearticulatio, tanquam raro validas obiens actiones, frequenter autem vel omnino quiescens, vel leviter et citra violentiam mota, laxam quidem et ipsorum ossium habet compositionem, magisque adhuc membranarum ipsa ambientium: neque enim cartilaginosus ipsas, neque crassas, neque omnino duras, sed admodum tenues et molles, et quae minimo negotio quam longissime extendi possint, natura creavit. In gibbi autem cubiti et carpi dearticulationibus non crassa modo, sed etiam dura quaedam ligamenta undique contranitentia et prohibentia; ne dearticulationum ossa plurimum a mutuo connexu resiliant ac distent, facta sunt. Quapropter, etsi saepe violenter moveri coguntur, minus tamen quam in humeris articulorum accidit luxatio: non enim fieri potest, ut os aliquod sue articulo aberret ac promineat, nisi plurimum a reliquis distet, distare autem plurimum ei contingit tum ex ligamentorum imbecillitate et laxitate, tum ex ipsa ossium compositione, quando cavitatum circumferentiae supinae fiunt, nullum prorsus adeptae supercilium. Quin etiam et in cotylis labra quaedam tumida ac extremitates habentibus ipsae superciliorum circumferentiae non raro violentis motibus circumfractae articulis, non solum statim ut excidant, sed toto tempore reliquo hoc ipsum assidue patiantur, permittunt, quo constat, exquisitam dearticulationem, ne luxetur facile, multum habere momenti. Cur igitur non omnes dearticulationes tutas natura construxit? quoniam pugnum haberet necessariam varietas motuum cum secundate constructionis, neque poterant in idem ambae convenire; sequitur enim illa quidem laxitatem dearticulationis, haec autem stabilimentum et omni ex parte constrictionem. Ubi agitur non est periculosa varietas, superfluum ibi et vanum erat aliquid moliri ad tutelam; ubi autem est periculosa et fallax, ibi majorem dyspathiae quam varietatis rationem habuit. Igitur et in articulis carpi et gibbi cubiti plus dyspathiae quam varietati quum providisset fereque su eo jam esset, ut propter singularem motum mutilo simile effecerit membrum, utrique articulorum adhuc apposuit dearticulationem, motibus in obliquum commodaturam. In humerorum enim articulo non solum extendere et flectere, sed quoquoversus in orbem circumducere licet brachium; etenim caput ejus rotundum est ligamentaque laxa, et cavitas cervicis scapularum est supina et undique similis, quomodo et caput: articulos vero gibbi cubiti et carpi undique constrictus varie movere et in omnes partes circumferre non licebat. Quare, quum hoc quidem esset impossibile, non expediret autem varietatem motuum prorsus negligere, duplicem molita est in utroque articulationem, ut, quod seorsum utraque requirit, hoc secundae accessione suppleatur: ipsas enim ad latera delationes membrorum sursum quidem radii ad brachium dearticulatio efficit, deorsum vero carpi ad tenuem cubiti apophysim. Atque in singulis digitorum ossibus dearticulatio habet quidem ipsa quoque motus ad latera, uti ea in humero, non tamen aeque in multas partes circumagentes, quamvis ligamenta tenuia ac membranosa ipsis circumjaceant, ipsa enim ossium conformatio diversa est ab ea, quae in humero. Neque enim similia sunt undique capita, quod non ad amussim rotunda sunt, et excipientium capita ipsa caritatum supercilia in tenues margines desinentia constringunt extrinsecus tuto undique, assumptis etiam ossium sesamoidum epiphysibus, adeo ut mediam quodammodo habeant constructionem singulae digitorum dearticulationes; quantum enim absunt a carpi et gibbi cubiti constructionis secucuritate, tantum superant eam, quae in humero est, natura ratione optima id molita. Etsi enim quam minima corpora comprehendunt, quum agunt solae, attamen in apprehensionibus majorum gibbi cubiti et carpi dearticulationibus non parum opitulantur; imo multo pluribus actionibus subservientes, quam aliae dearticulationes, nudae undique sunt; neque, ut quae in humero sunt, in circuitu maximis vestiuntur musculis, nihil quidem motus impedientibus, securitatem vero non paucam humero praebentibus. Itaque quum duo sint, quae tutelam articulorum efficiant, robur ligamentorum et exacta compositio, utraque quidem est in gibbo cubiti et carpo, altera vero in digitis, in humero autem neutra plane est. Quamobrem, quoniam securae et strictae nudique constitutioni non licet moveri varie, juxta cubitum radium duplicis dearticulationis gratia merito posuit natura.

Cap. XVIII. Verbis autem multis ne id quidem eget, cur in carpo quidem minimi omnino sint obliqui motus, sursum autem ad brachium maximi. Inferne namque carpi et radii ossa exacte conjuncta tuus ossi cubiti; unde multis medicorum villis est mullus motus proprius fieri ab utroque ipsorum; sed ea, ceu uni dearticulata, unum habere solum motum omnium ossium communem; sursum tamen ad brachium radius a cubitu multum distat, quare ibi quidem licet radio soli plurimum moveri absque cubito, parte autem inferiori nequaquam. Quin etiam dearticulatio tenuis cubiti apophyseos (quae styloides vocatur) ad carpi os digito mirtimo praepositum parva est omnino, quia et os ipsum carpi necessario parvum orat, motumque habet minimum, et propter parvitatem, et quia conjungitur ibi cubitus quidem radio, parvum vero os omnibus aliis carpi ossibus; solum autem memoratu dignus motus fieret distantibus admodum inter se omnibus praedictis ossibus.

Cap. XIX. Dictum est mihi de omnibus fere manus partibus. Arteriae enim, venae et nervi communia totius corporis sunt organa; ob idque, sicut et antea diximus, ubi de partibus omnibus suerit sermo absolutus, ad ea transibo. Quin etiam de magnitudine et positura totius manus in fine dicetur cum aliis universis membris; oportet enim illa inter se comparando et magnitudine moderata et constructione bene constituta ostendere. Finem igitur hic sermoni de manibus imponentes, ad crura transibimus propter constructionis similitudinem; expositionem enim musculorum moventium humeri articulum in decimotertio horum commentariorum faciemus cum reliquo sermone omni de ipso humero scapulis.

GALENI DE VSV PARTIUM CORPORIS HVMANI LIBER III.

Cap. I. Manus homo omnium animalium folus habuit, organa animali sapienti convenientia; bipes vero ipsa folus inter pedestria factus et erectus, quia manus habuit. Quum enim necessarium ad vitam corpus ex bis partibus, quae in thorace sunt et ventre, compleatur, egeatque artubus ad gressum, in cervis quidem, canibus, equis et aliis similibus anteriores artus posterioribus similes facti sunt, usque ipsi; confert ad velocitatem. Homini vero (neque enim propria indigebat velocitate, ut qui equum sua sapientia et manibus erat domiturus, fuitque multo melius pro velocitate organa habere ad omnes artes necessaria; anteriores artus manus factae sunt. Cur autem non habuit quatuor crura, et praeterea etiam manus, sicut Centauri? quoniam primo quidem impossibilis est ipsi naturae corporum adeo differentium mixtio; non enim, sicut plastae et pictores ipsi, tum colores, tum figuras solum ipsorum natura compositura erat, sed etiam substantias tutas commixtura, quae impermixtae ac purae sunt; neque enim, si coitus quidam venereus homini cum equa fiat, perficient matrices sperma. Pindaro autem, si ut poeta quidem recipi trinam quae fertur de Centauris fabulam, condonandum est; si vero,ut sapiens vir et sibi plus vulgo positarum scire quiddam assumens audebat scribere, quod

_ _ _ _ _ _ _ _ , qui cum equabus Magnesiis concubuit in Pelii vallibus. Nati sunt autem gens mirabilis ex ambobus similes parentibus, quae a matre erant, inferne, at quae superne, patris.

accusandus est, quod sibi sapientiam arrogaverit. Equa enim asini et asina equi poterit certe recipere semen, et servare, et perficere ad animalis mixti generationem: ita et lupa masculi canis, canis vero ipsa non lupi solum, sed et vulpis, sicut et vulpes canis: equa autem hominis semen fortassis ne receperit quidem in sinus matricis, longiori enim pudendo opus fuerat, si quando autem susceperit, corrumpat utique vel mox vel non multo post. Verum, o Pindare, sibi quidem cantare et fabulari concedimus, scientes, poeticam musam inter alia propria ornamenta maxime ipso miraculo egere: admiratione enim velut attonitos reddere vultis, opinor, et delectere auditores, non docere. Nobis autem, quibus de veritate, non de fabulis, cura est, falis constat, substantiam hominis et equae omnino misceri non posse. Si sero concesse, unus, in conceptu saltem et misceri et perfici hoc animal ita absurdum et alienum, at quibus nutrimentis nutrietur jam natum, non sime inveniremus. An herbis quidem quibusdam et hordeis inferiora et eadem equina, coctis autem et humanis cibis superiora? Melius certe fuisset itidem et ei ora duo fuisse, hoc quidem humaunum, illud autem equinum. Erat itaque, ni fallor, duo etiam corda habiturus, si quid ex pectoribus oportet conjectare. Sed siquis etiam missa fecerit omnia haec quanquam absurda, concesseritque, gigni pense et vivere hunc equinis praeditum cruribus hominem, nihil accedet ex hujusmodi constructione, praeterquam velocitas; nec haec simpliciter, neque in omnibus locis, sed in planis et laevibus solum campis. Si vero aliquando opus suerit per acclive currere, aut per declive, aut per obliquum, aut peri inaequale, ea quae nunc est constructio humanorum crurum multo est melior. Ad eundem vero modum et transilire, petrasque acutas et rectas praetergredi, et omnino omnes locorum difficultates superare commodius poterit homo, quam monstrosus ille Centaurus. Vellem autem: videre eum vel domos aedificantem, vel naves fabricantem, vel per malum ad antennas navium manibus reptantem ac scandentem, vel prorsus aliquid nauticorum operum pertractantem, ut absurdus et ineptus admodum in omnibus esset, et in mula iis plane impotens haereret. Quomodo enim aedificando per graciles et longas scalas ad parietes altissimos ascenderet? quomodo autem ad navium antennas? quo vero modo posset remigare, quum ne probe quidem sedere queat? quamquam autem hoc ei adesset, tamen anteriora crura manuum actiones impedirent, At fortassis nauta quidem non probus; agricola vero frugi foret. Sed hic quoque plus inest ineptitudinis, maxime si quid agere oporteat, ut ascendere arbores et aliquos fructus decerpere. Nec utique hanc solam consideraris ejus absurditatem, sed ad artes universas transi, et finge animo eum aut fabrum, aut sutorem, aut textorem, vel scribam; quomodo quidem sedebit? quibus vero cruribus imponet librum? vel aliorum instrumentorum quodque quomodo ructabit? Praeter alia enim omnia, quae homo praecipue habet, etiam sedere commode in ischiis huic omnium animantium soli inest; sed hoc quoque multos latuit, existimantes, solum hominem stare rectum, non percipientes, quod etiam sedere solus possit Centaurus igitur ille poetarum (quem nem hominem, sed equinum hominem quendam rectius voces) neque firmari potest tuto in coxendicibus, neque, si etiam hoc ei inesset, manibus utique uteretur commode, impedientibus eum anterioribus muribus ad omnes actiones, velut si cujusque nostrum pectori alligarit quis duo oblonga ligna. Etenim si nos ita comparatos recumbere vellet aliquis in lectulo, mirabilis quaedam rerum fames profecto appareret, et multo magis adhuc dormientibus nobis. Mirandum enim et id in illis Centauris, quod neque toto lecto possint uti, neque super errant quiescere; indiget enim constructio partium corporis ipsorum altera altero, humana quidem lecto, equina vero terra. Sed fortassis non equinis quatuor cruribus, sed humanis melius fuisset nos uti, sic quidem praeter id, quod nihil haberet plus commodi ad aliquam actionem, adhuc et velocitas deperiret hominibus. Atqui si neque humanis, neque equinis, nec alterius alicujus animalis, siquidem quaedam equinis, quaedam humanis sunt similiora. Quum igitur ex quatuor duo sint superflui, manifestum est, quod, si haberemus sex pedes, vel etiam plures, sic adhuc essent plures nobis supervacui. In universum enim, si quod animer manibus recte usurum est, nullum oportet in hujus pectore prominere impedimentum, non solum innatum, sed ne acquisiturum quidem.

Cap. II. Equum sane, bovem, canem, leonem et alia similia, ceu nullum tractaturos artem, ut vanum fuisset habere manus, ita et bipedes esse: quid enim esset plus eis commodi, si duobus quidem pedibus recti starent, manus vero non haberent? Mihi quidem non solum nihil plus habituri, si ita constructi fuissent, riderentur, sed iis etiam, quae ipsis insunt, privatum iri: primo quidem comedendi promptitudine, secundo autem anteriorum membrorum securitate, tertio velocitate. Postquam enim non habuerunt manus, oportuit alia animalia quidem anterioribus cruribus cibum admovere ori, alia vero inclinata sumere. Carnivororum igitur omnium pedes sunt multifidi; herbivororum vero alia quidem solidas ungulas, alia vero scissas ungulas habenti. Carnivora quidem usquequaque sunt ferocia: propterea non solum divisi sunt eorum pedes multiformiter, sed etiam firmos et curvos ungues produxerunt: ita enim debebant rapere citius et retinere facilius. Herbivororum vero nullum quidem est ita ferox, sicut carnivora, utitur autem ira non mediocri plerumque equus et taurus: ob idque illi quidem ungulae solidae, huic autem cornua facta suerunt. Quaecunque autem omnino sunt timida, his neque solida ungula aliqua, neque cornu est vice propugnaculi, sed ungula scissa solum: haec quidem inclinata pascuntur. Carnivora autem anterioribus pedibus pro manibus utuntur et ad retinendum animal, quod venata suerint, et ad cibum ori asserendum. Si vero, sicut toto corpore robusta et vehementia, pedes eorum firmis solidisque ungulis fulti ac roborati essent, essent utique sic multo velociora, quum nunc fiunt, sed praedictos usus crurum magis necessarios nequaquam haberent. Quaecunque vero animalium exanguia, ea sane frigidiora temperamento sunt; quapropter imbecilliora omnino et ad motus pigriora parvis et multis utuntur cruribus; parvis quidem, quoniam magna portare et transferre non possunt, multis autem eo, quod parvis. Quoniam enim ex multitudine vel magnitudine crurum velocitas gressus proficiscitur, quibus impossibile fuit magna producere crura, sus reliqua fuit ex multitudine commoditas. Quaedam autem etiam ob id praelonga totis corporibus facta suerunt, sicut iulus et scolopendra, locutu copiosae crurum productioni natura provide suppeditante. Quibus autem eorum potuit, si non magna, saltem longa et gracilia producere crura, sicut locustis et parnopibus, his non fuit opus magnam crurum multitudinem tribuere. Sed de differentia quidem exanguium animalium plurimum ab Aristotele et pulchre scriptum esu omnibus vero sanguineis pedestribus, quae maxime hominibus assimilantur, quatuor sunt pedes omnibus velocitatis quidem et securitatis gratia, ferocibus vero ex abundanti manuum functiones aliquando ipsi pedes simul obeunt. Sed de ea quae ad velocitatem eorum attinet commoditate, et ea quae ad venationem simul et cibationem ferocibus facit, satis dictum est. Quod autem tutius erat ipsis quatuor ambulare cruribus, quam flere rectis super duobus, ita demum intellexeris, si consideraveris, quanto magis ventris ac pectoris partes noxis omnibus expositae sint, quum eae, quae sunt ad spinam: ad haec quod sic quidem ambulantibus, ut nunc ambulant, quae quidem sunt offensis magis obnoxiae, occultantur et custodiuntur a superjacentibus, expositae autem sunt et objectae prominent, quae sunt patibiles minus; erectis vero non obtectae nec opertae, sed incustoditae et nudae undique sunt ventris partes et laesionibus prorsus expositae: neque enim manibus et ratione utentia, quemadmodum homo, oppositum erant ventri aut pectori externum aliquod propugnaculum, quod naturalem membrorum, quae ibi sunt, imbecillitatem corrigeret. Ob has igitur causas caeteris animalibus universis sanguine praeditis praestabat esse quadrupedibus, sicut exanguibus multipedibus: e contrario autem horum homini melius fuit esse bipedi, ut qui ea commoditate, qua ex crurum multitudine caetera fruuntur animantia, nihil indigeret, et ast multa, nisi bipes fuisset, deterior futurus esset. At bipedes quidem et aves stant: rectus autem folus animalium omnium homo est; soli enim ipsi secundum rectitudinem crurum est spina quod si ea, est profectu et reliquum omne corpus ad vitam necessarium. Nam quaedam veluti cerina est spina hujus corporis, et ad hanc crura ipsa avibus quidem, ut et quadrupedibus, angulum rectum efficiunt, solis autem hominibus una recta linea extenduntur. Talem igitur figuram crura ad spicam habent in quadrupedibus et volatilibus animalibus, dum ambulant, qualem hominibus sedentibus: ob eamque causam paulo ante dictum est, nullum eorum unquam stare rectum.

Cap. III. Qui igitur fit, ut illa sedere nequeant, sicut homo, ipsis ischiis innitentia? (hoc enim adhuc videtur deesse sermoni) quod oporteat crura ischiis copulata in femoris ad tibiam dearticulatione retrorsum flecti. Spina quidem ipsa cum femore, dum sedemus, angulum rectum efficit, femur vero rursus nisi ad tibiam alium talem efficiat angulum, nequaquam recta ad terram tibia foret, ob idque securitas sessionis corrumperetur. Si igitur, quando flectuntur in genu crura ischiis conjuncta, tunc sedere animal accidit, manifestum est, nulli quadrupedum posse contingere; omnia enim antrorsum posteriorum crurum habent flexiones. Anteriora enim scapulis eorum membra, quemadmodum hominibus, posteriora vero coxarum vertebris committuntur: flexiones vero amborum, contra quam hominibus, fiunt sus priorum quidem retrorsum, posteriorum vero antrorsum. Quadrupedibus enim ipsis praestitit ad se invicem conversas luisse flexiones, homini autem scapulis copulata membra, manus quum essent, commode est anticam ac internam gibbi cubiti partem flectuntur: monstratum enim est praecedente commentario, melius esse ad sese converti manus : meritu autem et crura flexionem in genu retrorsum obtinent, hoc enim solo modo sedere pulchre licebat, ut et hoc paulo ante ostendimus. Quocirca, quum in una quidem recta linea sit spina cum cruribus, est tres differentias figurarum agi animal potest; quum, si ipsam quidem spinam humi reclinaverit, supinum omnino fiat, si ventrem, pronum, si firmetur pedibus, tunc exacte stet rectum; si vero aliquem ungulum crura ad spinam fecerint, constat, nullam earum figurarum exacte esse rectam. Quare merito diximus, hominem rosum stare rectum. Alia enim animalia quaedam magis, alia minus, attamen omnia sunt prona, et nando gradiuntur simillimo infantibus, qui serpunt manibus. Stelliones quidem et lacerti et animalia, quaecunque sunt brevium crurum, prorsus sunt prona, contingit enim ipsorum venter terram semper, et iis amplius adhuc serpentes. Equus autem et canis, et bos, et leo, et omnia quadrupedia medium locum obtinent inter prona exacte et plane recta ita autem et aves universae, quamvis bipedes sint, neque enim hae una linea recta eum spina habent gressus instrumenta. Solus igitur omnium animalium homo rectus stat, sicut etiam sedere omnium fotus monstratus est. Etenim omnes manuum in opificiis actiones duabus his egent figuris: alia enim erecti, alia autem sedentes manibus conficimus, nemo autem aut pronus aut supinor molitur quicquam. Meritoque nullum aliorum animalium, quod erectum stare vel sedere posset, fabricata est natura, quippe quod nihil manu elabor ratorum erat. Opinari autem, ob id recte stare hominem, ut ad coelum prompte suspiciat et dicere possit, Respicio versus Olympum serente intrepida, hominum est, qui nunquam viderunt piscem vocatum coeli speculatorem. Hic namque vel invitus coelum semper: aspicit; homo autem, nisi collum reflexerit retrorsum, coelum nunquam viderit. Hic vero reflexus non soli inest huic animali, sed nihilominus et almis, ut omittam aves longum collum habentes, quibus non solum facile est sursum, si voluerint, aspicere, sed quoquo versum etiam circumferre prompte oculos. Quod vero ne Platonem quidem intellexerint dicentem, id non esse sursum aspicere, quum quis supinum se ipsum reclinarit oscitans, sed quando (ni fultor) mente naturam rerum considerat, summae est socordiae. Verum (quod a principio diximus) pauci veterum recte noverunt usum partium; quae causa sane est, cur multo magis nobis insistendum elaborandumque sit, ut tutum hoc opus absolvamus, nihil omnino, quod ad singulas partes attineat, relinquentes (quemadmodum et antea diximus), non situm, non magnitudinem, non connexionem; non figuram, non denique aliam universam conformationem, sed neque mollitiem, neque duritiem, neque alia, quae temperamenta sequuntur, neque si communionem quandam inter se partes habeant, quod vel coeant; vel appensae aut appositae sint, aut ad securitatem comparatae.

Cap. IV. Incipiamus igitur rutilis a cruribus, et ostendamus unamquamque eorum partem artificiose adeo constitutam, ut ne excogitari quidem possit alia melior constructio. Via autem etiam hic sermoni et ipsa singulorum propositorum iuventur ac demonstratio secundum dictam a principio methodum erit. Posteaquam igitur, ut manus apprehensionis instrumentum, ita crus ambulationis suit, nec id quidem simpliciter, sed ut maxime conveniebat sapienti animali, (ad hoc ipsum enim respicientes in sermone nunc absoluto de murum numero disseruimus,) reliquum suerit ostendere, singulas crurum partes ita esse constructas, ut maxime commodum erat futurum bipedi animali ratione praedito. Utrum igitur praestitisset ei rotundos et duros fieri pedes, sicut equis, an oblongos, latos, molles et multifidos, quales nunc fiunt? Priorem siquidem dictam constructionem velocitas et patiendi difficultas forsan sequi videantur: secundae vero horum neutrum quidem proprium, evidenter tamen apparet opportuna hujusmodi constructio et ad omnes locorum difficultates, et sicubi oporteat sublimes muros conscendere, aut arbores, aut petras. Si igitur neutra quidem constructio utrasque illas dotes ac excellentias habere poterat, oportebat autem omnino alteram earum eligere; perspicuum est, equis quidem priores, alteras vero hominibus fuisse optabiliores. Illis enim, quod quadrupedes sint, quatuor pestibus, qui rotundi fuerint, licet tuto ingredi: bipedi vero animali fallax omnino est hujusmodi constructio, nisi ipsis pedibus non solum rotundas, sed etiam valde magnas et latas supposueris verbis ungulas: sed ita demum et onus superfluum esset, et quiduis aliud potius, quam velocitatis instrumenta. Opertet igitur, si veracitatis gratia rotundi sint constructi pedes, non solum tales, sed etiam parvos esse, quales sunt equis. Pariter autem et durities pedum equis quidem, ne facile laedantur, commoda, hominibus autem, calceamenta consuere quum possint, non solum commodi nihil, sed etiam detrimentum saepe afferret. Nunc certe, priori contrito calceamento, aliud nobis novum pro illo circumponere promptissimum est; si vero haberent pedes aliquod tale connatum calceamentum, quale fiunt ungulae, equis quidem stolidae, bobus autem bisulcae, simul atque ipsum calceamentum esset affectum, claudicare illico esset necesse. Sed illis quidem animalibus, ut quae nec manus nec artes habeant, melius suit quovis modo ad patiendi difficultatem pedes comparasse. Homini vero, qui pro re nata idoneum calceamentum invenire potuit, saepe etiam nudis pedibus uti necesse habuit, praestitit eos esse prorsus detectos.

Cap. V. Sed quod quidem satius fuit, non oblongos solum, sed etiam molles esse pedes, abunde demonstratum est. Cur autem adeo longi, quantum nunc sunt, et lati adeo et cavi quidem sensim inferna, gibbi autem superna parte sint, postremo cur multifidi, sequenti sermone monstrandum. Postquam igitur ambulatorium instrumentum diximus esse humanum crus non simpliciter, sed ut maxime conveniat sapienti animali, compositam videlicet nec omnino simplicem conservemus adhuc ejus notionem. Dicendum itaque nubis est prius quidem, quomodo fiat ambulatio, deinde, qua re ipsi accedente fiat homini conveniens ambulatio. Fit autem ambulatio, altero quidem crure in terra sinuato, altero autem circumlator sed firmari quidem pedis, circum ferri autem totius cruris est actio. Quapropter quum per firmationem et motum perficiatur ambulatio, illius quidem pedes sunt instrumenta, hujus autem tota crura. Hoc autem et in iis, qui stant immobiles, admodum perspicuum est, stabilitatem enim, cujus gratia facti sunt pedes, non minus etiam tunc praestant. Quin etiam et ambulantibus et currentibus alter quidem pedum in terra flemus est, alter vero simul cum tuto crure transfertur. Et mutare quidem loca beneficio cruris, quod movetur, nobis inest; lice enim est, quod loca permutat; quod vero non conridemus, hoc pes in terram fixus efficit: quomodo enim posset is transferre animal, quum ne ipse quidem moveatur? Experimentum autem ejus rei locuples tulerunt nobis duo rerum exempla, quae haud ita pridem casu quodam obtigerunt, pestis saeva in summos pedes grassata, et crudelitas praedonis circa Coracesium Pamphyliae. Pestilentia namque putrefaciebat, praedo autem abscindebat extremos pedes; ut sine baculo non possent ambulare, qui in hujusmodi incidissent infortunium, non quod ad motum crurum a baculo iuvarentur, sed ad firmitatem, quam prius habebant ex pedibus: stare namque poterant duobus mutilis innixi pedibus, ambulare vero non poterant, quod totam molem corporis uni mutilato committere cogerentur. Vidi autem et alios quosdam, quorum digiti foli mortificati a nive exciderant; sed hi quidem neque stando, neque ambulando, neque currendo, in planis saltem et laevibus vincebantur a sanis: quod sicubi oporteret aliquem pervadere difficilem locum, et maxime st praeceps ac praeruptus fuisset, non susum superabantur, sed omnino erant inutiles et prae illis impotentes. Quibus autem non solum digiti, sed etiam pars pestis ante digitos, quae vocatur pestium (summa planta) computruit, fallax his est gressus non in locorum difficultatibus solum, sed in planis quoque campis. Si vero pars, quae ante hanc sita est, corrupta suerit, quum tarsum nominant, non solum hi non possunt ambulare tuto, sed ne stare quidem constanter. Ex quibus omnibus manifestum est, ad sumam ac tutum stationem amplos et oblongos pedes esse appositos, ob idque tales potius hominibus, ceu ambulationem sumam et tutam basim requirentibus, quam quadrupedibus suerunt. Hoc igitur ut bipedibus ipsis inest susum, non tamen jam etiam ut sapientibus; ut talibus enim varietas firmitatis est propria ambulare indigentibus in omnibus locorum difficultatibus; quod non accidisset, nisi variae fuissent in pedibus dearticulationes. Nam ut in manibus antea demonstravimus ex varietate articulorum, quae in ipsis est, et caritate interna, factas fuisse accommodas, ut circa omnes corporis figuras circumplicarentur, ita et pedes, quantum maxime licuit manus imitati, et dearticulationibus quidem variegati, cavi autem illis partibus, quibus locum aliquem gibberum calcaturi erant, in omni loco recte firmari possunt. Hoc ipsum igitur est illud eximium constructionis humanorum crurum, quod antea invenire desiderabamus, quum dicebamus, non ut gressili solum, sed etiam ut rationali animali, convenientes ipsi a natura datos fuisse pedes; uno autem verbo ac summatim maxime quis id complexus duxerit multiplicem illam fissuram simul cum ipsa in medio caritate. Quantum enim ipsa polleat ad securitatem in locis gibberosis, alia ratione nequaquam didiceris evidentius, quam si videris aliquando hominem oblongas et tenues scalas ascendentem: comprehendens enim tunc cavitate pedis convexitatem lignorum scalae, deinde utrinque amplectens digitis et calcaneo, quam maxime fieri potest, basim efficit rotundam, manus modo comprehendentem corpus subjectum. Diversa certe oratione etiam nunc videmur monstrasse idem, quod principio. Nam quod tutae firmitatis gratia pedes facti sint, paulo ante demonstravimus, tum quod optimi ad talem firmitatem sint praelongi et molles et lati: praesens vero sermo, quum ostenderit, in omnibus loris belle firmari posse humanum pedem, adjeceritque constructionis necessitatem, non diversum caput quoddam, sed id, quod initio dicebamus, confirmavit. Quidnam igitur adhuc deest sermoni? ut constructionem ipsorum, quod ex sermone praesenti duplex videri possit, uno capite comprehendamus. Multifidum enim justa de causa factum fuisse humanum pedem diximus, et cavum in medio, ut omnia loca pervadere queat, cavis quidem et mediis, ut nunc dictum est, quaecunque subjecta gibba sunt, amplexantem, digitis autem (etenim et hoc quoque adiiciendum) in rectis et obliquis et declivibus ac praeruptis utentem. Quae tandem est horum omnium causa, quam in unum caput conferre oporteat? Cujus paulo ante oratio nostra ab ipsa rei natura coacta meminit, quum diceremus, humanum pedem, quoad maxime potuit, manum fuisse imitatum. Atqui hoc si est verum, apprehensorium autem organum fuit manus, suerit et pes ipse alio quodam modo hujusmodi. At non equorum certe, ut qui plane privatus est omni apprehensione; non enim ad varietatem motuum hic ut rationali animali, sed ad levitatem et promptitudinem velox comparatus est. Luporum autem et leonum et canum pedes medii inter hos sunt, neque simplices omnino, ut equorum, neque varie dearticulata, ut hominum: ad venationem namque et cibationem utuntur et ipsis tanquam manibus; ad reliquam vero multitudinem actionum, quas homo obit, omnino sunt inepti.

Cap. VI. Rursus autem et hic oratio ab ipsis rebus coacta est manibus assimilare pedes multifidos. Nobisque in posterum principium et velut elementum quoddam omnium deinceps dicendorum hoc statuatur, oportere quidem omnino humanum pedem non nudae solum stabilitatis, ut equinum, sed apprehensionis etiam gratia extitisse, non posse autem simul constare utriusque summam perfectionem; sic enim futuri erant ipsi aut manus, aut equini pedes. At si manus quidem fuissent, magnum digitum oportebat oppositum aliis esse, ut sermo praecedens probarit, et sic periisset omnino firmitas: quod si parvi, rotundi et duri ac leves omnino fuissent, ut equorum, vitiata sic fuisset omnino apprehensio. Perinde igitur ac si licitum fuisset utramque eligere quidem commoditatem, vitare autem nocumentum, sic natura creavit humanos pedes, similes quidem manibus, multifidos vero multorumque articulorum, non tamen oppositum aliis digitum magnum habentes, sed in uno deinceps ordine omnes constitutos. Num igitur hoc solo differunt a manuum constructione? an etiam quiddam adest ipsis aliud eximium et selectum ceu instrumentis basis? Non est parvum hoc quidem, neque fortuitum, sed quod maxime commune est omnibus pedibus: in equis quidem peculiare accidit, quia nusquam eorum pedes imitati sunt manus, in aliis vero animalibus non aequale quidem, omnia tamen aliquid constructionis munus ipsius assumpserunt; homines vero nihil omnino reliquerunt, sed quod tunsus vocatur, carpo assimile habuerunt, et metacarpio pedium a recentioribus medicis vocatum, digitos autem ipsos digitis admodum similes. Hae igitur tres partes pestis sunt, quales et manus, digiti, tarsus, pedium, quarum nulla inest equis. Subjacens vero ipsi tibiae pars pedis, (cui parti totum crus incumbit secundum rectitudinem,) communis omnium pedum, unum quidem nomen, quale est tersus et pedium, non habet, sed componitur ex tribus ossibus, nomina habentibus astragali quidem et calcanei consueta multis, tertium vero scaphoidis, id est naviformis, ab anatomicis medicis ita inditum. Iis quidem solis nulla est in manu pars quae proportione respondeat, sed sunt simpliciter basis solius instrumenta, aliae vero omnes partes batis simul et apprehensionis. Neque enim tersus neque pedium utraque singillatim una est simplex particula, sed, sicut carpus et metacarpium, ex multis ossibus tum duris tum parvis composita sunt.

Cap. VII. Dicamus jam, quemadmodum in manu ferimus, quanta fit unaquaeque simplex pedis particula, et quam figuram adepta fit, et quam posituram, quamque invicem connexionem universae habeant, et quis sit earum numerus; sed etiam mollitiem, vel duritiem, vel raritatem, vel densitatem, ver quaecunque corporibus insunt, percurramus, quem habeant ubique usum, exponentes et monstrantes, non licuisse melius aliter eas construxisse. Longus quidem nihilominus est hic sermo, quam qui de manu est habitus, sed similitudo constructionis eum minuit: quaecunque enim pes ut apprehensorium instrumentum manui similia est sortitus, ea ad dictum de manu sermonem remittenda linat, quaecunque vero ut ambulatorium, hic enarrare oportet. Siquidem, quod ex multis ac variis ossibus constituti sint, invicem quidem multifariam dearticulatis, per membranula vero ligamenta connexis, id ut apprehensionis instrumentis pedibus accidit: ob id ipsum autem et multitudo digitorum quinque et singulorum in ipsis articulorum numerus, non tamen quod una serie positi sint euntes digiti, sed hoc proprium est pedibus tanquam firmationis organis: similiter autem hoc, quod minores digiti pedibus fuerint, quam manibus; apprehensorio namque solum organo magnitudo ipsorum fuit conveniens, ei autem, quod, ut esset ubique ambulatorium, propterea apprehensorium est factum, etiam tanta longi, udo, quantam nunc habet, satis est. Sed et interna quidem eorum altiora, externa vero humiliora suerunt, simul quidem quatenus apprehensoriae sunt partes, ut comprehendant et circumplicentur loco curvis convexo, simul autem quatenus sunt firmitudinis instrumenta. Quum enim ambulando alterum quidem crus moveatur, alterum autem in terra scutatum totam corporis nostri molem sustineat, altiorem merito ipsi interiorem sedero natura fabricata est. Si enim aequalis ex utraque parte exacte esset pes, versus sublimem cruris partem reperet ac inclinaret ipse pes primus et maxime, ac cum eo crus totum; quod si fuisset, manifestum sane est, quod ambulantes facile cade nemus. Itaque tutioris ambulationis gratia altiores factae sunt internae partes pedum. Quibus autem non sunt altiores, hi luctantes et currentes, aliquando etiam ambulantes in locis inaequalibus facile evertuntur et collabuntur. Hujus vero sermonis evidentiorem adhuc fidem procedente libro accipias; in praebens autem haec sufficiunt Apparet enim pes jure optimo internis partibus altus simul et cavus fuisse propter securitatem firmationis et certitudinem apprehensionis. Non igitur adhuc quaeres, cur calcanei ossis anterior pera tenuior sit et angustior, neque em ad parvum digitum abscedere, magis videatur; si enim anteriori parte, ut posteriori, esset crassam et latum calcaneum, et tale manens in anteriorem pestis partem extenderetur, quomodo fuisset interna ejus pars concava? Meritu igitur hic multum de crassitie ejus offis et amplitudine interna parte natura abstulit, ob idque ad parvum digitum extensum esse apparet: propterea rursus astragalus intro magis vergere videtur, licet posteriores ejus partes ad medium calcaneum sint firmatae. At quod semper magis atque magis gracilescit in anterioribus partibus calcanei os et ab internis abscedere videtur ad externa, merito astragalus ibi et ab interna parte calcanei et veluti suspensus apparet. Quomodo autem aliter commodius interna pedis cavitas facta fuisset, quam si subjectum os minus et strictius internis partibus factum esset, quod vero superjacet, quale fuit a principio, servaretur? calcaneum namque, ceu subjectum toti membro, semper valide oportuit in textu esse firmatum, superpositum vero ei os sublime pendere. Quapropter et quae conjunguntur his ossa, quod quidem calcaneo, cuboides (cubiforme) nominatum, ab externis partibus pedis firmum in terra statuitur; quod vero astragalo, scaphoides (naviforme) vocatum, similiter ipsi astragalo sublime est, et sublatum a terra, et internis partibus pedis locatum est. Pari autem modo tria tarsi ossa huic conjuncta et ipsa sublimia apparent, et internis pedis partibus posita sunt; externa enim eorum parte firmum ad humile os cubiforme juxta porrectum est, quod ad ipsum calcaneum dearticulari dicebatur. Et ita jam septem primorum pedis ossium usus constat.

Cap. VIII. Calcaneum namque maximum meritu factum est, et laeve quidem inferna parte, posteriori autem et superiori rotundum, et praelongum ad exteriora pedis; maximum quidem, quoniam ad perpendiculum subjacet tuti membro, laeve autem partibus inferioribus sedis stabilis gratia, rotundum autem in superiori et posteriori, ut alia omnia rotunda, dyspathiae gratia, externis vero partibus ad parvum digitum praelongum et paulatim attenuatum propter internam pedis cavitatem. Eadem vero ratione astragalus non attenuatur, sed manens sublimis altus allo naviformi conjungitur, fornici similem illic efficiens figuram. His deinceps adjacent farsi ossa, tria quidem naviformi conjuncta, quartum vero calcaneo. Poniturque ipsum, ut dictum est, in terra firmum ab externis pedis partibus; alia vero paulatim attolluntur, et omnium ipsorum hoc est altissimum, ut simul quidem habeat, per quae firmetur et roboretur haec pars, quae vocatur tarsus, simul autem ut altiores fiant internae pedis partes. Post haec sunt imae plantae ossa terram contingentia post astragalum et naviforme, et continua huic tria tarsi ossa; ob id et hoc nomen ab anatomicis impositum est huic pestis parti. deinde sunt digiti, quorum maximus est intus, non amplius ex tribus phalangibus et articulis, ut reliqui, conflatus, sed ex duabus; quum enim alta et concava, qualis est fornix, futura esset interna pedis pars, consentaneum fuit firmitudines tutas utrinque ei adjacere maximorum ossium. Posteriori quidem parte os calcanei erat; priori autem nisi magnus digitus multo simul major aliis fuisset et duabus constitisset phalangibus, nulla fuisset sublimibus ossibus securi tus. Quocirca primo quidem non modo tanto major aliis magnos pedis digitus, quanto ille, qui est in manu, fuit, sed etiam mullo amplior; secundo autem non ex tribus fuit ossibus, ut ille et alii omnes, sed ex duobus; tanquam enim (ut puto) magis egens natura magnis ossibus inibi ponendis, vitavit ea dividere in multa et parva. Quin etiam ei parti imae plantae, quae magno digito praeposita est, duo videntur subjecta esse inferiori regione veluti fulcimenta quaedam et stabilimenta, ut prius os magni digiti praedictae imae plantae parti omnino jam in terram defixae conjungatur, undique (opinor) huic parti pedis matura suppeditante securitatem, ceu multum laboraturae propter praepositam sibi cavitatem et velut fornicem ossium. Num igitur ima planta proportione respondeat metacarpio, an quippiam differat, dicere tempestivum suerit. Mihi quidem videtur non omnino similiter habere. In utraque enim parte primae aciei uniuscujusque digiti os apparet praepositum; sed in pede quidem, ceu uno ordine omnibus jacentibus, quantus est illorum numerus, lentus merito est et ossium imae plantae: in manu autem quum magnus digitus posituram selectam sit sortitus, et separatus sit quidem plurimum ab aliis, prope autem articulationem carni abductus, merito ex quatuor ossibus metacarpium constitit. Eudemus vero imam plantam et metacarpium similiter utrumque ex ossibus quinque constare affirmans, pariter autem et magnum digitum in pede et manu duas acies habere, quod putet exactam eorum proportionem servari oportere, hallucinatur. Ex tribus enim ossibus magnus digitus in manu constat evidenter, ut et dearticulationes eorum et motus declarant: attamen bis ita habentibus, proportio harum partium evidens est, nec opus est, sit cum Eudemo mentiamur. At vero ne carpi quidem ad tarsum proportio constructionis est obscura, siquidem ex quatuor ossibus tersus conflatus est, ex duplicatis autem carpus, ceu ex duobus ordinibus compositus, conflatus est. Nam ex pluribus et minoribus componi partibus apprehensoriorum instrumentorum erat proprium; at ex majoribus quidem, sed paucioribus, ambulatoriorum. Anteriores igitur partes pedis, ad amussim persimiles comprehensoriis, ex aequalibus illis numero ossibus factae sunt, unum enim, quod ablatum fuerat magno digito, ipsi imae plantae pedis appositum fecit, nt par numerus fuerit servatus; posteriores vero quum instrumenta omnino ambulationis solius sint, nullam habent in manu proportione respondentem partem. Reliqua igitur pars media utriusque neque prorsus est similis, neque jam omnino dissimilis, sed, ut solum decebat ipsam inter opposita ponendam utriusque naturam moderate imitari, sic ipse rarius constitutus est. Os itaque, quod ab externis ipsius partibus est locatum, quod sane et cubiforme nominatur, dearticulatur caritati calcanei ad finem adjacenti: reliqua vero tria tres cubos naviformis ossis obequitant. Hoc autem ipsum rursus circumambit caput astragali. Ille russus jacet quidem inter epiphyses tibiae et fibulae superne et a lateribus et praeterea a tergo, ab ipsis comprehensus; superjacet autem calcaneo duabus eminentiis ibi in duabus illius caritatibus firmatus. Atque extendere quidem et flectere pedem supernae astragali dearticulationis est opus, quae ad tibiae et fibulae epiphyses dicta est fieri; ad latera vero circo inferre opus est dearticulationis, quae est ad os naulorum. Alii enim certe ossium connexus in pedibus itidem, ac in manibus multi et parui, parum quidem auxiliantur praedictis constructionibus, sensibiles autem ipsi per seipsos non sunt. Apparet igitur ex sus, astragalum quidem principalissimum ossium esse, quae ad pedes movendos pertinent, calcaneum autem eorum, quae ad firmitatem: propterea illum quidem undique in circumferentias quasdam desinere decebat, hoc vero laeve esse inferiori parte, immobile vero quam fieri potest maxime et constanter firmum ad adjacentia ossa. Quin citam et magnitudine plurimum excedere ipsum oportebat non alia solum, sed etiam ipsum astragalum, quanquam et hic magnus sit, ut qui maximis quidem ossibus superius dearticuletur, non parvam veno in anteriora apophysim producat, ubi committitur naviformi; sed tamen et ipso est multo majus os calcanei, retrorsum enim praeterlabitur non solum astragalum, sed etiam ipsam tibiam, et anteriore parte quam plurimum procedit, et respondentem habet longitudini amplitudinem, et his ambabus profunditatem; subjacet enim rectitudini tibiae, et fere totam ipsam solum sustinet, et per hanc femur, et per hoc superjacens corpus, et maxime quando salire voluerimus, aut magnum gradum jacere. Magnitudinem igitur insignem oportuit ob id inesse ossi calcanei, alioqui tumere natura commisisset ei tanta onera. Propter eundem causam firmam praestitit esse ei commissuram, non fallacem neque errabundam. Sed si fibulae ipsi et tibiae fuisset dearticulatum, neque medius astragalus locatus, omnino infirmum et laxum sitisset; illinc enim enascens pes, ubi prius membrum desinit, maximam necessario habiturus erat omnium, quae in ipsi, sunt, dearticulationem et motionem. Ob eam sane causam astragalus in messio est tibiae et calcanei locatus. Sed quoniam omnino huic quidem conjunctum esse operiebat calcaneum, timens rursus natura, ne quopiam propter vicinitatem ejus vehementiore motu fruendo firmum quidem minus ac securum redderetur, primum quidem, ut jam dictum est, duas ipsius apophyses cavitatibus illius inseruit, deinde vero plurimis ligamentis duris cartilaginosis, sus quidem latis, aliis vero teretibus, copulavit ipsum non astragalo solum, sed aliis etiam ossibus universis undique adjacentibus, quoad ejus facere potuit, adaptans, ut servaret convenientem firmitudinem. Laboraturum vero id in iis omnibus quanti sciret, duram quidem summe propriam ipsius quoque substantiam fecit, duram autem etiam inferiorem subjecit cutem, idoneam maxime futuram ad praemolliendos et prius exolvendos violentorum et durorum corporum occursus. Postquam vero, ut dictum est, externa quidem pedis oportuit esse humiliora, interna vero altiora, periculumque erat, ne, si multis et magnis ossibus attolleretur pes, gravis redderetur, concavum medium ejus inde effecit, providens etiam aliud quoddam commodum ex hujusmodi constructione pedibus, ut apprehensurus instrumentis, ad firmitatis securitatem in locis convenis et inaequalibus multum conserens, de quo prius diximus. Propter tria igitur cavitas pedibus haec videtur facte, primum quidem gratia altitudinis interiorum partium pedis, secundum vero apprehensionis, et tertium ad haec levitatis; quorum primum quidem ad securitatem firmationis, secundum vero ad varietatem ambulationis, et tertium ad velocitatem motus multum habent momentis Mentionem autem faciemus et hic simiae pedis. Non enim, sicut manus ejus susum magnum digitum habens decurtatum imitatio ridicula monstrabatur humanae manus, ita et pes in constructione unius partis cujusdam vitiatus differt ab humano, sed in plurimis diversus est. Distant enim plurimum invicem digiti, et multo sunt ipsius munus digitis majores; quem autem oportebat maximum esse aliorum, minimus esu. Non subjacent vero praepositis ipsi partibus ea, quae imam plantam sumant, (neque enim tuta omnino est basis eorum,) ut quae concava magis ut manuum facta sit. Et crurum etiam natura non est omnino recta ad spinam, ut hominibus; neque ipsius genu flexio similis est humanae. Perierunt autem omnino ipsis et quae ad ischia sunt carnes, in posteriori parte cooperientes quidem et occultantes meatum excretionibus superfluitatum destinatum, sedentibus autem super eas commodissimum suturae munimentum adversus subsecta corpora. Quare non modo sedere belle, neque stare, sed ne currere quidem potest simia. Velocissime autem prensans obvia manibus ascendit, sicut et mures, recta et laevia, eo quod concavum sortita est pedem et digitus plurimum fissos. Hujusmodi enim constructio circumplicari curris omnibus corporibus prone quum possit et undique ipsa tuto comprehendere, idonea est iis, quae alta perreptare nata sunt.

Cap. IX. De ensibus itaque pedum abunde dictum est; de tensionibus vero et musculis paulo post dicetur. Prius siquidem de reliquis ossibus, quae in totis cruribus fiunt, disserere proposui, ut quae conserant aliquid etiam praedictis. Est igitur unum quidem in femore os, quemadmodum in brachio; duo autem in tibia iis similis, quae in cubito cernuntur, quorum alterum quidem majus vocatur tibia eodem cum toto membro nomine, alterum vero minus fibula. Maximum certe omnium corporis ossium femur merito fuit. Primum enim hoc firmatura est cotyla (cavitate), et primum omnem superjacentum corporis molem velut. Quum autem optimam sedem capiti ejus praeparasset natura ipsam nuncupati ischia cotylen, non secundum rectitudinem cotylas apparet extensum femur, sed, ut cuipiam negligenter expendenti videri queat, figura femoris admodum vitiosa est, quippe quod gibbum quidem priore et externa parte, resimum vero partibus his contrariis factum fit. Hanc ejus formam et Hippocrates novit, consulitque eo fractu fert are, neque mox invertere. Porro quibus natura femur suerit rectius, quam convenit, blaesi fiunt omnino ad genu. Hoc autem quantum malum fit non ad curium solum, sed etiam ambulationem et stationem tutam, refert quidem et ille quodam loco; imo et quemvis ex plebe, quum cernat quotidie, arbitror id ipsum non latere. Atqui, nili collum femoris statim ex cotyla obliquum foras abscesserit, propinquum sic fuerit alterius femoris collo; hoc vero si acciderit, quis adhuc locus fuerit reliquus internis femoris musculis, qui maximi necessario esse debent? quis autem nervis a spinali medulla in tota crura distributis? quis venis, quis arteriis, quis denique glandulis spatia ipsarum replentibus? non enim per externas cruris partes dixerimus demitti haec oportere, omnium enim fotis incidentium noxis admodum exposita essent. Forsan autem ne nos quidem id saltem, tantum abest, ut naturam lateat, opportunis ad laesionem locis collocasse venas ita magnas, quarum si qua vulnerata fuerit, vix superstes animal esse queat: arteria namque insigni earum, quae illic statutae sunt, vulnerata nullo pacto fervetur. Si igitur nervis, venis, arteriis, glandulis et musculis multis et magnis oportebat praeparasse id spatium, foras ex cotyle secedere necesse fuerat femur; et certe secedit, apparentque externae ejus partes rectitudinem totam excedere externarum corporis partium. Si quibusdam vero minus foras exuberaverit collum capitis femoris, his inguinum loca sunt angusta et mutuo sese collidentia, forasque nutare ob id femore toto et genu coguntur. Cur igitur non extrinsecus posuit natura cotylas, ubi nunc sunt tubera fumorum? ita enim et colla ipsis cotylis submisisset secundum rectitudinem capitum, et femora recta fecisset. Quoniam pondus corporis recta ad perpendiculum linea ad cotylen oportebat esse et ad femoris caput, et maxime quando ambulantes vel currentes alterum quidem crus altum circumferimus, reliquum autem in terra firmum tenemus; hoc autem inde, quod firmatum sit in medio id, quod portat, maxime fiat. Si vero hujusmodi positura cruris tutissima gradientibus est, manifestum, contrariam fore periculosissimam. Propterea certe ad externas partes ischiorum cotylas abduxisse et cum eis capita femorum non erat tutum, sed optima positura eorum est ea, quam nunc habent. Quum vero rursus locorum angustia ex hoc nasceretur, unicum relinquebatur remedium, non secundum rectitudinem capitum extensa efficere femora, sed, ut nunc sunt, foras vergentia. Quod si rursus usque ad genu foras uno tenore abscederent, et nusquam intro reverterentur, alter utique ipsis esset blaesitatis modus. Itaque optimo jure colium et primum et maxime a capite foras vergit, post id autem et continuo dimidia pars totius femoris, postea autem intro rursus revertitur ad genu. Ob eamque causam universa sigma semoris curva quidem exteriore parte, resima autem interiore efficitur. Ad eundem autem modum magis quidem sima retrorsum, antrorsum vero magis curva ad sessiones idonea est, et ad multa opera, quae agimus sedentes, cujusmodi est scribere, libro ad femur extenso: ita autem et quodcunque aliud secundum curvitatem eorum extendatur facilius, quam si fuissent aliter facta. Quinimo, dum firmamus uno crure corpus, (saepe enim comperimus hoc nobis esse utile cum in vita omni tum artibus,) melior fuit figura curva quam recta. Ut enim, si latitudo esse t aequalis vehementibus artubus et vectis corporis partibus, tuta sic maxime et eversu difficilis firmitudo in altero ipsorum esset, habente unaquaque superjacentium in corpore partium suffulciens sibi ipsi aliquid ad perpendiculum: ita et nunc, quod curvum factum sit femur, partibus ejus partim quidem externis, partim vero internis magis, et aliis in taedio locatis, nulla superiorum partium subjecta caret rectitudine. Ob eundem igitur usum: non solum hoc femur, sed etiam tibiam magis curvam extrinsecus natura fabricata est. Maxima autem fides hujus sermonis sit, quod, qui plurimum curvis sunt cruribus, (in quidem, dum adhuc gestarentur in utero, alii vero a prima educatione facti sunt,) sive duobus pedibus, sive altero solo stare velint, firmiorem multo et difficiliorem eversu, quam qui crura habent recta, obtinent firmitudinem. At vero in constructione crurum firmitudinem certam, tanquam scopum, non modo natura sibi proposuit, sed provida etiam nihilominus, ut cito possemus currere, siquando usus incidisset, ne plurimum quidem ea perverterentur, cavit; curva autem eatenus ferit, ut et securitatem firmitatis habeant, et velocitas cursus nihil laedatur. Postquam autem rationi consentaneum fuit, ut nunc ostensum est, partium tibiae superiores quidem, quae sunt post genu, foras sensim abscedere, inferiores vero, quae sunt ad malleolos, intro reverti: par fuit ob id quoque partium pedis altiores fuisse internas, ut tibiae partes ibi intro inclinantes obfirmet. Eratque id, quod priori sermone omiseramus, quum usum internarum partium pedis exponeremus. Nullum agitur ossis crurum ornamentum adhuc superest narrandum, sed magnitudo cujusque, et parvitas, et positura, et figura, et compositio, et quae ex duritie spectatur differentia, tum ligamenta invicem teretia et orbiculata summa tum providentia tum arte a natura ipsa sunt comparata. Reliquum autem adhuc est de musculis et tendonibus dicere; arteriarum namque et venarum et nervorum enarrationem procedente omni sermone nos diximus facturos, ut quae communia sint totius corporis instrumenta, quod et utilitates commissae eis communes sint, si demum refrigerari, et nutriri, et animalis participibus esse virtutis, omnibus membris fuerat utile.

Cap. X. Sed tales sane et tot cruribus esse motus, quot et qualibus apparent moveri, tum quod nec plures, nec pauciores, nec aliter dispositos praestiterit ipsos fuisse, nunc erit dicendum, repetendo memoria simul et motus manuum, quodque duplicem natura habuit scopum constructionis crurum, quippe quae non ad celeritatem sudum, quemadmodum equis, sed etiam ad firmitatis securitatem ea praepararit, ob idque apprehensoria quodam modo effecit, ut et munus. Ita enim fiet, ut et oratio nostra sit: brevior, si id quidem ipsorum constructionis, quod habent cum manibus commune, indicans solum celeriter percurram, propriis autem immorer; et artificium naturae evidentius appareat, omnem proportionem constructionis membrorum nobis stylo persequentibus ostendentibusque, in neutro ipsorum neque deficere quicquam, neque abundare. Atqui de manibus quidem praecedente sermone abunde disseruimus; et quicumque non admiratus est artem naturae, aut intellectu caret, aut privatim sua quidpiam interest: operae pretium enim fuerit mihi Thucydidis dictione uti. Intellectus expers quidem est, qui actiones, quas praestiterat inesse manibus, aut non animadvertit, aut, si alia constructio esset, meliores fore existimarit: privatim autem aliquid sua interest, qui pravis prius instructus suit dogmatibus, quorum occasione nihil putat affabre naturam fecisse. Hos quidem, ceu a primordio in maximis hallucinatos, miserari oportet, docere autem ingeniosos simul et veritatis amatores, quos etiam nunc admonentes ejus, quod in manuum constructione ostendimus, in unoquoque digito oportere quatuor inesse motus, quum a duplicibus quidem et iis maximis tensionibus flectantur, ab aliis autem simplicibus et quam sunt issi magni minoribus extendantur, ab aliis autem adhuc minoribus foras ν et ad parvum digitum abducantur, et adhuc ab alus minimis, quos a musculis in manu silis diximus oriri, (videlicet reliquus motus internus,) ad pollicem adducantur, deinceps ostendemus, et in unoquoque pedum digito hos quatuor motus merito inesse, quum a maximis quidem tendonibus pedum digiti flectantur, a minimis autem intro convertantur. Porro media inter utrosque est magnitudo extendentibus et foras circumagentibus, non tamen aeque magni sunt in pedibus flectentes, ac in manibus, quia non itidem, ut manus, pedem constituere oportebat instrumentum apprehensorium. Quin etiam ostendemus, quo pacto, loca insertionis eadem ipsis cum servasset propter causas a nobis in manibus expositas, magnitudinem suppresserit; non enim, quanto majores sunt pedes summi manibus, tanto etiam tendones ipsorum excedunt, sed minores multo sunt, major enim usus est digitis manuum, frequentioremque ac vehementiorem actionem postulat. Merito itaque contrariam habent in pedibus et manibus magnitudinem non digiti solum, sed etiam ipsorum tendones; quanto enim pes summa manu est major totus tota, tanto digiti digitis et tendones tendonibus sunt minores: manibus namque praecipua actio in digitis consistit, ut qui apprehensoria sint organa; pedibus autem, utpote non ad apprehensionem omnino, sed ad firmationem quoque tutam constructis et totum per se vectaris animal, ut multo quidem majores manibus, parvos vero haberent digitos, magis ex usu fuit: ad eundem modum et tendones ipsorum multo minores manuum tensionibus esse praestiterat, quanto minora instrumenta et ad minores atque imbecilliores actiones praeparata moturi erant. Non ergo suit aequum quatuor genera tendonum moventium digitos a musculis tibiae produci, quemadmodum in manu a cubiti musculis, sed duo sola, nempe alterum, quod extensionem eorum efficeret, alterum, quod flexionem primi et tertii eorum qui sunt in quatuor digitis articulorum. Maximeque inibis quidem est admirando ars naturae: in quibus enim similitudo et dissimilitudo suit, ad proportionem quidem adornavit invicem similitudines, dissimilitudines vero non item. Siquidem, quod ad quatuor motus singulos digitos agi in unoquoque articulo, et quod excellere semper motus internos, ob idque etiam bina certe habere principia oporteat, similitudo fuerit in hoc manibus et pedibus; quod vero minoribus omnibus opus habeant tendonibus pedum digiti, tum quod partes et plures et majores flet pedis, dissimilitudo quaedam in hoc membris ipsis suerit. Quomodo igitur ea juste natura disposuerit, dicendum jam fuerit. Motus quidem cuique articulo molita est quatuor, et principia ipsorum quinque, ut in manu, non tamen omnia ex locis proportione respondentibus prodeuntia. Siquidem in manu, ut ostendimus, a musculis in ipsa parvis, qui obliquo motui interno praesunt, tendones enati sunt foli, quum alii omnes a cubito deferantur: in ipsis vero pedibus non item, sed tria quidem ab ipsis principia motus oriuntur, duo vero ex tibia deferuntur. In lemma namque manu non alius erat locus vacuus; in pede vero, ut qui oblongus est, ad ipsam quidem imam plantam musculos obliquo motui interno praefuturos confutuit, in reliqua vero ipsius parte tota usque ad calcaneum eos locarit, qui secundum articulum cujusque quatuor digitorum flectunt, pariter et ex superioribus penis partibus alios posuit musculos, motui obliquo externo duces futuros. In manu vero (quoniam et majores oportebat esse respondentes his musculos, et ipsum membrum membro erat minus) impossibile fuit haec duo musculorum genera circumponere, sed solum prius jam dictum. Propterea sane septem summae manui fuerunt quidem universi musculi, quippe his quinque intro circumagentibus appositi sunt duo, is qui est juxta parvum digitum extrinsecus, et is qui indici magnum adducit; in pede vero non hi solum, sed etiam qui circum agunt ipsos foras, et qui articulum secundum cujusque quatuor digitorum flectunt; magnus enim inter ipsius solus omnium a iunioribus tensionibus germinationem insertam secundo suo et tertio articulo habet, ut is, qui est in manibus. Proinde igitur similiter et dissimiliter se habent pedum et manuum tendones; similiter quidem, quod quinque sunt ipsorum genera, quatuor unicuique digito motus suppeditantia, dissimiliter autem iit ipsa origine. In manibus namque solus motus obliquus intro spectans principium habet a musculis in ipsa manu sitis, alii vero quatuor a superioribus et ipsius cubiti musculis; in pedibus rursus superne quidem ex tibia duo motus descendunt, inferiore vero partu ex pestibus tres prodeunt; cujus causa dicta est: nam quod ipsi parvis indigebunt tendonibus, et propterea etiam musculis, et quia in ipsis pedibus erat locus vacuus, propterea illic locati fuerunt. Sed tamen et hac quidem ratione dissimilis est tendonum distributio in pedibus et manibus, quod flectentibus quidem primum et tertium articulum uniuscujusque digiti in manibus nullus diversus a musculo diverto enatus tendo commiscetur qui vero sunt in pedibus respondentes ipsis, non ab uno oriuntur musculo, sed modo simillimo nervis a spinali medulla colli in totas manus productis implicantur commiscenturque inter se. Sic autem quodammodo habet et in crura productio nervorum a spinali medulla lumborum: adque a natura ita est comparatum, ut cujusque ita movendorum instrumentorum velut duplex quoddam principium motus sit, ut, si alterum aliquando pati contigerit, reliquum saltem ipsis subserviat. Ob id ipsum etiam, ubi vel magnitudo intervalli magna fuerit, vel locus periculosus, ibi mixtionem hujusmodi mactantur natura. In manibus sane et cruribus interstitium est insigne inter principium nervorum et finem; in inferioribus tero partibus pedis periculosus est situs: semper enim hac parte pedis firmatur et graditur animal; cujus occasione et incidi, et frangi, ac varie affici citius tendonibus istic locatis contingat, quam tensionibus manuum ad portionem ipsorum respondentibus, nisi praedicta illius loci tunsionum mixtura facta fuisset. Musculi autem valde parvi ab anatomicis non observati, quemadmodum nec mihi longo tempore, primum articulum cujusque digiti flectunt pariter in manibus et pedibus. Hujus certe gratia admirari oportet naturam, tum horum nihilominus, quod nullum musculum obliquum ex tibia inseruit in fibulam proportione respondentem iis, qui in manu cubitum radio conjungunt; in manu namque, quod non solum extendere et flectere tutum membrum, sed etiam circumagere ad utramque partem praestiterit, antea demonstratum est. In crure vero, quum constructionis scopus esset naturae (praecipuus) non varietas apprehensionis, sed basis firmitudo, non modo emolumentum nullum ex motibus ejusmodi erat habiturum, sed etiam de securitate amplius quiddam amissurum: paucioribus enim articulis et simplicioribus motibus indigebat id, quod nusquam pervertendum erat in usia actione vehementi. Igitur neque in genu duplicem fecit dearticulationem utriusque ossis ad femur, partim quidem tibiae, partim autem fibulae propriam, quemadmodum in manu ad brachium cubiti unam, radii alteram; neque enim separavit a sese utrumque finem tibiae et fibulae, sed utrinque, simul univit; quandoquidem superfluum erat, quibus non egebat membrum motibus, illis vel dearticulationes, vel musculos praeparare, sicut certo ignavum fuisset eorum aliquem omittere, quibus egebat. Sed neque praetermissum quicquam a natura est in utroque membro, neque usque ad multitudinem otiosam et vanam processum est, sed et alia universa et musculorum numerus summam ostendunt naturae providentiam in animantibus. De musculis quidem ipsius cubiti prius dictum est, quod nec plures, nec pauciores, quodque non minores aut majores fuisse, aut aliam quampiam posituram eos habuisse oportuit. In tibia autem tredecim capita sunt tendonum, retrorsum quidem sex, antrorsum autem septum, moventque pedem secundum omnes convenientes ei motus; conveniunt autem tuti quidem ipsi absque digitis motus quatuor, ut et carpo; oportetque eorum, quae in illo dictu sunt, memores (ne prolixior sit oratio) jam ipsorum convenientiam infer se accipere. Ut enim in illo duae quidem aponeuroses internorum, duae vero externorum musculorum inserebantur, carpum motibus quatuor moventes, sic et hic quidem a musculo tibiae supertenso antrorsum enascens quidam tendo robustus admodum in duas partes divisus innascitur ipsis circa magnum digitum pedis partibus: ab eo vero musculo, qui fibulae circumtenditur, prodiens tendo iis inditur partibus, quae ante parvum digitum sunt. Hi quidem utrinque si tensi suerint, attollunt resimumque reddunt pedem universum, quemadmodum, qui in manu ipsis respondent, extendere carpum dicebantur; altero vero actionem obeunte, motus ad obliqua fiunt, quo modo ii, qui fiunt in carpo. Quin etiam ex posterioribus partibus proportione eorum, qui sunt in manu, opposuit natura duas musculorum germinationes, quae contrarios dictis motus pedis efficiunt; quarum minor a musculo orta, qui per profundum fertur, in eum locum, qui est ante magnum digitum, inferne inseritur; altera vero major est conspicuus ille tendo, qui in calcaneum retrorsum inseritur superne, plane robustus ac maximus, qui etiam si solus aliquando patiatur, pes necessario claudicet. Quod enim parte posteriori totius cruris secundum rectitudinem constitutum est os, calcaneum nuncupatum, maximum ac fortissimum omnium pedis ossium, tendo hic ad seipsum trahens ita demum membrum firmat universum, ut, si altero pede stare aliquando velis, altero levato, non evertatis neque decidas, ne si aliorum quidem tendonum quis vitiatus fuerit; adeo magnam et aequipollentem aliis omnibus habet virtutem. Cur autem non debebat talis esse, quum in primum et principalissimum ambulationis instrumentum, calcaneum, inferatur et id solus tibiae conjungat? Quod sane ad posituram et actionem, quae sibi commista est, attinet, tendoni ante parvum digitum intra manum inserto omnino proportione hic tendo respondet; eximiam vero usus praecellentiam a calcanei osse sibi conciliavit, quod os nullam proportione respondentem sibi in manu partem habet, ut prius dictum est, ab eoque solo corpus totum venitur. Horum sane non ignara natura tertium principium motus ipsius addidit: quocirca et admirari te puto artificium ipsius, si animum attenderis iis, quae in anatomia apparent, et videris, extendentem digitos musculum unum multis subservire partibus pariter, et unumquemque aliorum musculorum penis et tutius omnino tibiae in plures desinere tendones, vel, si parvus suerit omnino, in unum, quemadmodum et qui sunt in pedibus, solum autem eum, qui ad calcaneum pervenit, ex tribus in ipsum venientibus magnis musculis orium, ut, si aliquando ipsorum unus vel duo laesi suerint, reliqui saltem vel reliquus subserviat. In multis sane aliis partibus corporis natura ostendit hujusmodi providentiam, ubi motus multum conducit animanti, multa ei principia fabricata. Caeterum hic quoque in tensione eo, qui ortus ex duobus magnis musculis, qui in posterioribus tibiae partibus sunt locati, in calcaneum pertingit, perspicuum est, ipsam usus praestantiam praevidisse, et quam potuit maxime ipsi dyspathiae prospexisse. Existimant certum omnes anatomici nobis superiores, suram constituentes tres musculos in calcaneum inseri; sed non ita habet res; unius enim nisurum tensionis non parva portio praetergressa calcaneum inseritur toti infernae parti pedis, quem fortassis praestiterit non partum ponere tertii musculi, sed ipsum per su privatim quartum musculum. Caeterum (ut diximus antea) omnium, quae ignoraverunt, causas in anatomicis administrationibus recensemus. Neque enim cognitum est a prioribus ne id quidem, quod re vera inserendorum calcaneo musculorum hic quidem, ex osse fibulae productus, altius inseritur carnosus permanens, alii vero, ex femoris capitibus in robustum tendonem desinentes, deinceps sub praedictum inserti sunt in summum calcaneum. Sed de musculorum exacta anatome non in anatomicis administrationibus sutum, sed etiam seorsum uno libro scribetur; ex quibus cuique volenti, posteaquam, unde enascantur et quo inseruntur, didicerit, promptissimum erit intelligere, quod dictum praecedenti libro est, omnium verissimum esse, quod obliquos quidem in membris musculos natura potuit eos, qui obliquis motibus praeficiendi essent, rectos autem extendit secundum longitudinem eos, quibus exactam flexionem aut extensionem commisit. Jam vero positurae omnium tibiae musculorum, et magnitudinis cujusque ipsorum, et multitudinis causam invenire non est difficile. Quum enim tres hi quidem calcaneum moveant et depilem pedis partem constituant, post illos autem tres alii et digitos flectant et motum in pede edant convenientem ei, quem in manu tendo ante magnum digitum insertus habere demonstratus est, jure optimo posterioris tibiae partis rex omnino fuerint, unusquisque secundum rectitudinem partis, quam moturus erat, locatus. Possunt autem hi sex musculi non sex, sed quinque censeri, ut visum est prioribus anatomicis ultimos duos musculos unum statuentibus, quod parte plurima coalescant. Quin etiam et anteriores musculi tibiae visi fuerunt eis tres esse propter eandem causam, quum sex certe vel septem esse rectius dicantur: nam qui extendit quatuor digitus, unus eis lesse videtur, ut et unus est; ex utraque vero parte ipsius rursus est unus, qui in triplicia tendonum capita defini; quibus tum ipsis tum ipsorum usibus si quis intendat animum, ipsos sex aut septem universos statuet, ut in anatomicis administrationibus ostenditur. Sed nihil murium orationis nostrae moretur, etiamsi tres ipsos duntaxat in praesentia numeraverimus. Duo igitur sunt, quos prius diximus pedem fimum facere, pervenientes lue quidem ad eam pedis regionem, quae est supra magnum, ille autem ad eam, quae est supra parvum digitum; reliquus vero et idem tertius medius inter utrumque positus, qui digitos extendit r est autem nimirum minor hic, ut qui minora moveat organa, per mediamque tibiam recta ad digitos tendat, nempe quos erat moturus; cujusque vero musculorum optima est ea positura, quae est secundum rectitudinem movendarum ab eo partium. Ne igitur amplius inquiras, cur fibulae ossi attensus musculus, qui externum totius pestis motum edit, deferatur, ossi vero tibiae alius, qui reliquum internum motum efficit; hos enim oportebat etiam esse secundum rectitudinem motuum, quos efficiunt. Neque inquiras, cur parvus quidem externus; mullo autem major sit eo internus tibiae adhaerens; dimensa est enim et horum magnitudinem undequaque justa natura usu actionis, quam uterque obiturus erat. Cur autem musculi quidem, qui est ad fibulam, germen quoddam externis inseritur partibus parvi digiti, ejus autem, qui ad tibiam est, aliud quoddam illo majus et duplex pollici inseritur? Prima quidem imaginatio fortassis eo aliquem rapuerit, ut id proprium quiddam credat inesse pedibus, et omnino contrarium cis, quae iusum manibus. Si vero substiterit reique mentem adhibuerit, maxime analogiam ipsi videbuntur habere hic quoque pedes cum manibus; in iis enim alios digitos parvus uno motu, et magnus superare dicebatur: porro et pestibus ipsis idem hoc adesse oportebat; atqui nisi rursus addantur dicti nunc motus, nequaquam amplius excellunt, sed in quatuor similes aliis agantur motus; itaque accidet, ut neque plurimum abducantur ab aliis, quod solis ipsis praecipuum erat, neque pollex superne duos motus habeat obliquos pro uno, qui alios extendit. Quare et in hoc pedum digitorum proportio omnis servatur ad digitus manuum. Quod autem et in unguibus proportione respondeant, et quod eis hoc ut apprehensoriis organis inest, verbis nihil opus est. Num igitur in his solum, quae diximus, quae quidem oportebat in pede proportione respondere manui, et quae diversa esse, juste natura omnia constituit, cutem vero negligenter construxit, vix sensilem ipsam vel laxam aut mollem pedi subiiciens? Atqui si hanc quoque accuratius consideraris in ipsa anatome, spero fore (etsi eorum aliquis fueris, qui naturam imperitiae damnarunt ignorantia operum ejus), ut tu pudeat ac poeniteat, ad melioremque aliquando traducere opinionem, ab Hippocrate saltans persuasus nusquam non praedicante naturae justitiam et providentiam in animalibus. An frustra putas internae munus cutim et pedis inferni cohaerere subjectis partibus? an nescis omnino exacte unitam cutim hanc subjectis tendonibus, ut ne excoriari quidem possit, quomodo reliqua cutis omnis in toto animali? an boe quidem intelligis, praestitisse vero existimas, laxam pedi cutim subjectum fuisse, et quae facile circumagi posset? Si enim id ex usu magis fuisse dixeris, arbitror te calceamentis quoque undique pedi censu ictis et exacte circumtensis praepositurum laxa et quoquo versus fluentia; ut ad omnia extendero tuum sapientiam praetor illa, quae vulgo omnibus hominibus sunt in confesso, pronunciare quicquam nihil verearis. An videlicet calceamentum, quod extrinsecus quidem pesti adaptatur, undique constrictum esse oportere concedas, si suum ipsius usum prope praestiturum est, ipsum autem, quod connatum est, non multo magis concedes constringi et cohaerere fortiter oportere, unitum exacte iis, quibus subjacet? Insanus revera is fuerit, qui, praeterquam quod ejusmodi non admiratur naturae opera, etiam infimulare audeat. Tempestivum autem tibi jam suerit, qui in hisce libris versaris, considerare, in utram familiam recipi malis, Platonicamne ac Hippocraticam et aliorum virorum, qui naturae operit mirantur, an eorum, qui ea infectantur, quod non per pedes natura constituit effluere excrementa Distinebat enim adeo deliciis ac fractus erat, qui haec mihi ausus est dicere, ut grave esse existimaret e lectu surgere residendorum alvi excrementorum gratia; satius enim fuisset ita constructum luisse ipsum hominem, si solum pedem porrigens excrementa per ipsum excerneret. Quomodo tandem ejusmodi hominem existimes affectum esse, vel agere privatim, aut quomodo conviciari in omnes corporis meatus, aut quomodo depravatas ac vitiatas habere pulcherrimas animi dotes, quum divinam ipsam facultatem (qua sola potest homo veritatem contemplari) mutilam quidem et caecam effecerit, voluptatem vero, quae praeter leges et inique tyrannidem exercet, facultatemque pessimam ac immanissimam habet, magnam et potentem atque inexplebilem reddiderit? At vero si sic hujusmodi pecudibus plura verba fecero, melioris mentis homines merito milli forte succenseant, dicantque, me polluere sacrum sermonem, quem ego conditoris nostri verum hymnum compono: existimoque in hoc veram esse pietatem, non si taurorum hecatombas ei plurimas sacrificaverim, et casias aliaque sexcenta odoramenta ac unguenta suffumigaverim, sed si noverim ipsis primus, deinde et aliis exposuerim, quaenam sit ipsius sapientia, quae virtus, quae bonitas. Quod enim cultu conveniente exornare omnia, nihilque luis beneficiis privatum esse valuerit, id perfectissimae bonitatis specimen esse statuo, et hac quidem ratione ejus bonitas hymnis nobis est celebranda; hoc autem omne invenisse, quo pacto omnia potissimum adornarentur, summae sapientiae est; effecisse autem omnino, quae voluit, virtutis est invictae ac insuperabilis. Ne igitur mireris, felem, lunam et universam aliorum astrorum ferient summo artificio dispositam esse, neve te attonitum magnitudo eorum, vel pulchritudo, vel motus perpetuus, vel circuitionum certa descriptio reddat adeo, ut, si inferiora haec comparaveris, parva tibi videantur esse et omni ornatu emere; etenim sapientiam et virtutem et providentiam hic quoque similem invenies. Considera enim nubi materiam, ex qua quodque facium est, et ne temere tibi persuadeas, ex sanguine menstruo et spermate immortale animal posse conflari, aut impatibile, aut semper mobile, aut splendidum et pulchrum neque, ac sol est, sed, ut Phidiae artem expendis, ita et artem omnium conditoris perpetuae. Sed te quinum fortassis attonitum reddet lexis Olympici ornatus undique mirabilis, ebur lucidum, amum multum, magnitudo totius statuae; porro, si ex luto ejusmodi videris, despiciens fortasse praeterieris. At non item certe, quisquis est artifex artisque in operibus dignoscendae peritus, sed laudat Phidiam pariter, sive lignum vile, sive lapidem quemcunque, sive ceram, sive lutum similiter viderit ab illo ornatum. Attonitum enim facit idiotam quidem materiae, artificem autem artificii pulchritudo. Age jam et in naturae peritus sis, ut te non idiotam, sed physicum nominemus, relinque materiatum differentiam, et ipsam artem nudam conspice; et quum oculi constructionem consideras, organum visorium mente complectere, quum vero pedem, instrumentum ambulatorium. Quod si ex solari substantia oculos habere censes, et aurum sincerum in pestibus, non ossa et cutim, materiae, ex qua constant, oblitus es. Memor igitur ejus considera, utrum lumen coeleste sit, an terrenus limus; permittes enim me ita vocare matris sanguinem, qui in uterum influit. Ut igitur, Phidiae si dederis lutum, nunquam repelleris eburneam statuam, ad eundem modum, sanguinem ubi dederis, nunquam receperis vel solem, vel lunam, vel splendidum ejusmodi et pulchrum corpus. Divina enim sunt illa et coelestia, nos autem terreae statuae; opificis tamen ars in utroque aequalis. Parvam et abjectam esse partem animalis pedem, quis neget? magnum vero et pulcherrimum omnium, quae sunt in mundo, esse solem, nec hoc quidem ignoramus; sed hoc considera, ubi oportuerit locatum esse solem in universo mundo, et ubi in animali pedem. In mundo medium quidem illum esse errantium stellarum, infimum autem in animali pedem, necesse suit. Unde hoc intelligi potest? alium ipsi litum mente tribuens, considera, quid eventurum sit. Si enim inferius posueris fidem, ubi nunc est luna, ardebunt Ine universa; si vero superius ad Pyroentis vel Phaëthontis regionem, nulla terrae pars erit habitabilis propter vim frigoris. Caeterum quod sol tantus sit ac talis, quantus et cujusmodi nunc est, id ei domesticum et a se ipso inest: verum quod in hoc mundo situs sit, digerentis in ordinem ac dispensantis est opus. Quum enim tantus ac talis sit, nequaquam ei locum in universo mundo aptiorem invenias. Caeterum nec pedi sane invenias locum in corpore animalis commodiorem eo, quem nunc obtinet. Aequalem in ambobus positionis artem considera; non enim frustra comparo honoratissimum fidus abjectissimae omnium animalis parti. Quid vilius calcaneo? nihil, sed nequaquam statuatur alibi commodius; quid vero sole honorabilius? nihil, sed ne is quidem in universo mundo ponatur melius. Maximum et pulcherrimum rerum omnium esse mundum, quis tandem neget? sed et animal veluti parvum quendam mundum esse ajunt viri veteres naturae periti: eandem namque in ambobus invenies sapientiam creatoris. Ostende igitur (ajunt) mihi in animalis corpore solem. Quid hoc rogas? an ex sanguinea substantia adeo putredini obnoxia ac lutulenta solem vis generari? deliras, o miser: hoc est revera impium esse, non quod a sacrificio abstineas ac suffimentis. Solem quidem non ostendam tibi in corpore animalis, sed ostendam oculum, organum lucidissimum et foli quam simillimum, ut in animalis parte. Exponam autem et posituram ejus, et magnitudinem, et figuram, et alia universa, ostendamque, tam commode omnia habere, ut non potuerint habere aliter melius. Sed de his quidem postea.

Cap. XI. Pes vero, (de hoc nunc propositum est dicere,) neque oculo, neque cerebro deterius constructus est; omnes enim ejus partes optime se habent ad actionem, cujus gratia factae sunt, commoditas vero major et praestantia iit iis, quae deficiunt quadantenus a summo, non in omnino inculpatis est desideranda. Sensus principium et nervorum omnium est in cerebro. Quid tandem hoc, ut melius pede cerebrum sit constructum, si utrumque ad actionem, cujus gratia prius factum est, optime se habeat? Neque cerebrum sine pede et solum esset bonum, neque pes sine cerebro: eget enim, opinor, illud quidem vehiculo quodam, hic autem sensu; vehiculum vero cerebri est totum corpus reliquum et pedes, sensum autem ipsis cerebrum praebet. Porro jam reminiscere ejus, quod initio dicere institueram. Quum enim oporteret sensus participem esse pedis cutem, dura quaedam saepe et acuta conculcaturam, a quibus contusa et vulnerata multis modis vitiaretur, nisi prompte ipsa sentiens moneret animal, ut aufugeret, propterea tendonis quidem in calcaneum descendentis (quem ex tribus musculis dicebamus generari) superficialis portio ad inferiorem partem pedis praetergressa cuti ad vestigium intrinsecus subnascitur; profunditati autem pedis, quae est sub cute, in qua etiam duo parvi musculi sunt, distribuuntur parva germina eorum nervorum, qui a spinali medulla oriuntur. His autem adhuc multo majores sunt manus summae nervi, quod ea magis quam pes sensu exacto egeat, ut quae non apprehensionis solius, sed et tactus facta sit organum; pes vero (neque enim futurus erat organum tactus commune totius corporis, sed sol ius ambulationis,) quantum, ne levi occasione laederetur, requirebat sensum, tantumdem sortitus est. Viam vero omnem nervorum ab ipso principio usque ad pedem si tibi narravero, et te docuero, quantam securitatis eorum rationem natura habuerit, propter intervalli longitudinem timens, necubi laederentur, quum molliores sint, quam ut tantae sufficiant viae; te quidem (certo scio) cogam impensius admirari artem naturae, mihi autem ad immodicam prolixitatem enarratio pedis progrediatur. At de nervis quidem postea seorsum tractabimus.

Cap. XII. Pedis vero cutis adhaeret quidem exacte subjectis omnibus partibus, ne usquam prompte circumvertatur. Ad totam autem ipsam disseminatum est germen tendonis illius, qui in calcaneo est, ut etiam non circumvertatur facile, tum ut abunde sensus particeps fiat. Est vero mollis et dura moderate, ab utroque excessu recedens, quatenus oportebat ipsam neque nimis promptam ad patiendum, neque nimis difficulter sensilem fore: nam summe quidem durum propemodum insensibile fit oportet, quemadmodum ungulae solidae et bisulcae, tum cancrorum, et scarabaeorum, et balaenarum, et elephantorum cutes; summe vero molle, quantum ad sentiendi facultatem, tantum quoque ad patiendi promptitudinem opportunum esse necesse est. Ut igitur neque admodum insensilia sit, neque prompte quid patiatur, excelsus utrosque natura vitavit, mediam exacte fabricata ipsam inter mollem et duram. Itaque jam totus pes nobis absolutus est talis, cujusmodi maxime convenit rationali animali.

Cap. XIII. In tibia vero ea quidem, quae ad situs, habitus, magnitudines, parvitates et universum numerum arteriarum, venarum et nervorum spectant, non opus est, ut nunc audire desideres; ea vero, quae ad musculorum ejus vel multitudinem, vel situm, vel magnitudinis et parvitatis differentiam pertinent, paulo ante dicta sunt omnia. Reliquum autem fuerit et tempestivum exponere omnem ossis utriusque naturam. Nominatur itaque majus os tibia eodem cum toto membro nomine: alterum vero fibula, tenue id admodum et multo minus, quam tibiae os; et extrinsecus ipsi adtentum est, usum geminum quidem animali praestans primum et necessarium, ex abundanti autem (ut ita dicam) tertium. Primus quidem certe usus hujusmodi est, dearticulationis ad astragalum, a qua extendi et flecti pedem dicebamus; alteram autem partem dimidiam exteriorem haec propemodum efficit totam, ut tibia internam. Alter autem usus fibulae hic est, quod, qua potissimum parte ab incidentibus foris laedenda erant facile omnia tibiae vasa et musculi, hac circumposita est fibula. Tertius usus est in extremo femoris capite, quod tibia sustinet; nam illic firmata ad securitatem simul et firmitatem non parum confert. Quod si quis putat, crus nihil indigere fibula, quum possit tibia, sicut superne ad genu sola d femur dearticulatur, sic et inferne dearticulari ad astragalum, non intelligit, se desiderare in ea id magnitudinis, ut nihil vincatur a femore. Hoc autem lapideo cuidam et ligneo animali et accidere potest, et praeterquam quod nihil incommodabit, tutius puto iussarum superiora, quemadmodum si pedem quis, non cujusmodi nunc est, sed multo majorem fecerit; at animali vivo et vero, per superiora moturo inferiora, omnino absurda esset hujusmodi constitutio; fortiora enim et majora esse oportet motura rebus a se movendis. Recte igitur natura extrinsecus ad tibiam extendens fibulam, simul quidem munimentum quoddam hoc musculis et vasis fabricata est, simul autem media inter tibiam et fibulam regione inultos musculos posuit, per quos movendus pes erat. Magnum autem os unum si fecisset hic solum, extrinsecusque ei vasa et musculos sine munimento circumposuisset, male habitum totum ita crassem et grave fecisset membrum. Neque enim hoc licet dicere, quod superne quidem et inferne ipsi epiphyses producere praestiterat, quibus dearticularetur adjacentibus, ipsum autem os per totam tibiam tenue facere; facillime enim ita essent patibiles ejus apophyses, et maxime quae essent ad astragalum, plurimum excidentes a totius ossis rectitudine. An igitur non aequum est hic quoque admirari providentiam conditoris, qui ad utrumque usum, etsi certe contrarium, exacte convenientes et consentientes invicem fabricatus est totius membri partes? Quoniam enim superius feni oportebat ab inferiori, fortius simul et malus rationi consentaneum fuit esse id, quod subjectum esset, ut videre est in columnis, muris, domibus, turribus et omnibus inanimatis: quia vero movere quidem oportebat, quod superjacet, moveri vero ab eo, quod subjectum est, majus rursus et fortius ratio fuit esse ipsum superius, ut in brachio contingit, cubito et summa manu. Itaque, cum tibiam ferendi femoris gratia praestaret esse majorem, ut autem ipsa moveretur facile, minorem, essetque necessarium alterum eligere, quum ambo simul convenire non possent, ratio certe fuit eligere quidem, quod utilius, alterum vero non omnino neglexisse; sed in organis propter ambulationem institutis promptior ad motum constructio longe utilior fuit ea, quae ad securitatem firmationis erat opportuna; propterea igitur minorem fecit femore tibiam, non tamen usque eo minorem, ut non posset jam tuto ipsum portare. Ac tibi hic primo quidem memoria est repetenda methodus initio dicta, in qua dicebamus cujusque partis usum ad actionem organi totius oportere referri; secundo autem, quod, si omnia, quae ipsarum sunt partium, mente immutaverimus neque invenerimus posituram aliam meliorem ea, quam nunc sortitae sunt, neque figuram, neque magnitudinem, neque connexionem, neque (ut paucis omnia complectar) aliud quicquam eorum, quae cunctis corporibus necessario insunt, perfectissimam pronunciare oportet et undique recte constitutam praesentem ejus constructionem.

Cap. XIV. Quod certe et quae ante dicta sunt secundum hanc methodum nobis diligenter expressa sint, et in sequentibus similiter eam servabimus, nemo, si modo intentus fuit iis, quae prius scripta sunt, ignoraverit; quod autem et tibiae magnitudo ad certam symmetriam venerit, quod tum ad femur, tum ad pedem pertinet, adeo ut optime sit comparata ad velocitatem motus, nihilque ad firmitatis securitatem laedatur, evidenter disces tum ex iis, quae propter varices aut scirrhum crassiores sunt redditae, tum ex earum contrariis, quae propter aliud symptoma quoddam sunt extenuatae. Siquidem quibus crassior, quam par est, contingit, superfluo pondere impedit et vitiat velocitatem ambulationis; quibus vero est gracilior, facile ii evertuntur et cadunt, maxime si citius moveri voluerint. Opus enim est (sicut et antea dictum est) ad bene ambulandum altero quidem crure totum corpus tuto vehi, circumferri vero celeriter alterum: ambo autem hujusmodi habet tibiae secundum naturam magnitudo; etenim deferendis superjacentibus sufficit et transferri ab eis facile potest. Itaque jam manifestum est, majorem, quam nunc est, non oportuisse esse tibiam; et quum ejus sit magnitudinis, fibulam ipsam haud mediocrem praebere articulo astragali tutelam, ac velut adversus externas injurias propugnaculum quoddam tibiae adjacere, cujus etiam capite praeter haec omnia fulta est. Manifestum igitur ex dictis est, quod plurimum differt constructio fibulae a constructione radii; quodque sapienter natura, ubi nihil plus accessurum erat ambulationis organis ex multitudine articulorum, ibi compositiones ossium immobiles omnino fabricata est; nam promptitudo et diversitas motuum apprehensoriis organis, firmationis vero securitas ambulatoriis est utilior. Propterea igitur, quum radius superne et inferne dearticuletur, etiam fibula in utraque parte dearticulatur tibiae. Sicut enim, si simplex esset totum crus, nulla parte interceptum articulis, securius ab eo totum animal sustineretur, ita et nunc, quod plurimas dearticulationes non assumpsit, ad perfectam securitatem prope pervenit. Si enim absque articulis fuisset omnino, neque extendi posset neque flecti, et ita amisisset usum omnem, cujus gratia factum est; in multas autem dearticulationes divisum, lubricum et fallax esset adeo, ut nunquam constanter uno crure stare pollemus, quin confestim circumverteremur atque caderemus. Quare et hic admirati oportet naturam, ut quae ex contrariis et vitiantibus se mutuo et pugnantibus, necessariis tamen ambobus duri, tantum ex utroque acceperit, quantum neque motus facilitatem, neque firmitatis securitatem vitiatarum erat.

Cap. XV. Sed enim haec quoque ipsa mire ab ea constituta sunt, et his adhuc magis ipsius genu dearticulatio. Epiphyses enim ossis ipsius femoris (vocatur autem similiter et ipsum femur nomine totius membri) mirum ut convenientes habent in tibia cavitates, ut neque laxus sit ingressus earum productionum, neque difficilis motu propter loci angustiam, circumposita quoque ligamenta undequaque tuto custodiant contineantque dearticulationem adeo, ut, flectentibus nobis aliquando aut extendentibus plurimum, femur a tibia minime excidat. Rotula quoque, a nonnullis mola, ab aliis supergenualis vocata, os cartilaginosum existens, anteriores partes dearticulationis omnes continet, prohibens quidem et ipsum femur elabi ad partes anteriores, in illis maxime figuris, quae vocantur genuum flexiones; jam vero etiam ne cadamus, et maxime in declivibus locis, quum in anteriora totum corpus nostrum nutat, non modicam praebet commoditatem. Id autem plane experti fumus in quodam adolescente eorum, qui in palaestra versantur; curi luctanti evulsa a ligamentis mola a genu quidem recessit, abiit entem sursum ad femur; inerantque huic ambo periculosa, curvatio in genu et ambulatio in declivibus, ob usque sustentaculo ac scipione opus erat hujusmodi loca permeanti. Porro, si omnes in genu cavitates aut eminentias ossium dixero, et ostendero, neque eminentiam ullam carere idonea cavitate, neque ullam cavitatem occupante ipsam eminentia, sed omnes ad unguem convenientes quidem inter sese, extrinsecus autem contineri superciliis quibusdam ipsorum ossium et ligamentis, aliis quidem latis, aliis vero teretibus, longior quidem sic, quam proposueram, oratio suerit, nihilo autem apertior; sufficit enim per ea, quae prius dicta sunt communiter ac in universum de constructione omnium articulorum. Si quis vero ut fabulam anilem eam legerit orationem, nihil amplius juvabitur ne ab iis quidem, quae jam dicta sunt; quod si examinare ad unguem singula et perpendere ea, quae sin anatomia apparent, voluerit, admiraturum puto eum, naturam non in genu susum, sed etiam in surgatis aliis articulis ad amussim omnes tum eminentiarum tum cavis tutum eas suscipientium magnitudines et figuras sibi invicem convenientes effecisse. Admirabitur autem nihilominus externam tutelam pro roboris actionis portione adauctam, ut tum in pestis dearticulationibus antea monstrabatur, quando ipsas illis, quae sunt in manibus, comparabamus, tum in illa, quae est ad genu, quum ab olecrani constructione differre asserebamus. In aliis vero; quae praedicta sunt, et robur ligamentorum et molae ingressus perspicue apparet proportione respondere; quum praeter alia quidem ligamenta, quae sunt in profundo, et quae in circuitu comprehendunt totam dearticulationem, alia quaedam non valde quidem teretia, robusta vero admodum, hoc quidem externas partes ossium colligans, illud autem internas, operata sit natura, superposuerit vero operimentum anterioribus partibus motam, ut undique astrictus sit exacte articulus. Quatuor enim quum sint regiones circa genu ipsius articulum, anterior, posterior, dextra, sinistra, et anterior quidem fit non solum maxime fallax et periculosa, sed etiam praeter caeteras laboratura, secundo vero loco externa sit, ceu iis, quae incidunt membro et collidere ac vulnerare possunt; obnoxia magis, quam interna, plus autem posterior laboratura, quam passura: primae quidem dictae molam imposuit, secundae vero rotundum et robustum ligamentum simul cum sine lati musculi, tertiae autem aliud ligamentum, quartae vero neque os neque ligamentum insigne apposuit praeter illa lata et tenuia, quibus omnis articulus copulatur. Atqui nisi undequaque providentiam et artem summam ostendisset natura, quid satu prohibuisset, retrorsum quidem positi mola, sine usio autem munimento parte genu anteriore relicta, simul quidem corrumpere genu ipsius flexionem, simul vero membrum facere promptum ad cadendum? quid autem vetuisset rotundorum ligamentorum permutari posituram? Sed, ut diximus, si quis non in genu solum omnia ejusmodi examinavit, sed etiam in quoque articulo, ad summam omnia sapientiam simul et providentiam pervenisse inveniet. Sed in his quidem non oportet me prolixiorem esse.

Cap. XVI. Cur autem omnes musculi in femore extiterint numero novem, deinceps dicendum fuerit. Docet autem et hic causam generationis eorum ipsa actio. Siquidem tres, qui in anteriori funi femoris parte, maximi ejus loci musculorum recta ad genu feruntur, quorum unus quidem infer itus molae carnosis apprehensionibus, duo autem reliqui unum maximum generant tensionem, qui dilatatus jam inseritur loti molae, constringens ipsam prorsus et conjungens subjectis, postea vero praetergressus articulum inseritur anterioribus partibus tibiae, ipsam, si tensus fuerit, attollens furtum et totam extendens ipsius genu dearticulationem. Alii vero duo musculi, utraque praedicturum trium parte unus, hic quidem externus, ille autem internus, ad laterales tibiae partes inseruntur, obliquae motioni uterque praefectus, qui namque externus est, crus intro adducit, alter vero foras abducit; enascitur autem ille quidem ex commissura ossium pubis, hic vero ab extimis partibus ischii; optime enim sic crus ad motus obliquos abducturus erat. In horum autem messio aliae tres sunt musculorum propagines ordine positae, pueris motibus ipsum genu moventes. Flectit enim genu et ad interiora adducit tibiam is, qui est continuus interiori; abducit autem foras simul flectendo, velut exolvens eam, is qui tangit externum; reliquus vero, qui et medius omnium est, in femoris caput internum insertus, flectit quidem totum quoque femur, cum eo autem simul et tibiam ipsam attrahit, incumbens partibus, quae fiunt ad dearticulationem, usque ad alterum maximorum tibiae musculorum, cum quo et totam ipsam tibiam contrahit. Reliquus vero novem musculorum dearticulationem ipsius genu moventium, strictus et longus, ex osse illum ortus, tollit sursum tibiam, in illa maxime figura crus totum statuens, in qua mollientes ac subigentes pedem sursum ferimus ad inguen alterius cruris. Praeter autem hos omnes est parvus musculus poplitis, qui flectit genu. Mirum, quantum hic quoque natura suerit provida multitudinis ipsorum, magnitudinis, situs et insertionis, ut nihil desit ad motum ipsi genu, lus ita dispositis; si vero permutatum suerit vel unum quodpiam praedicturum, laedetur aliquis motus, aut omnino corrumpetur. Sane ad quantam perveniat providentiam, quod tres sint magni musculi, qui crus extendunt, et in genu molam tum stringunt, tum attollunt, evidenter apparere iis arbitror, qui praedicturum meminerunt; totius enim fere motus, qui fit in genu, robur in lus musculis futurum erat. Tunc enim fortissimo simul et exacte tenso indigemus toto crure, quando inter ambulandum sublime quidem circumfertur alterum, tuta vero corporis moles vehitur super id, quod manet ac terrae obfirmatum est; at in hoc extendentibus in genu musculis, qui sunt praedicti tres, agentibus et exacte tensis indigemus, flectitur enim ipsis genuum dearticulatio a posterioribus musculis, extenditur autem ale interioribus. Si igitur, quando maxime tenso crure nobis opus est, tunc his tribus musculis stolis committimus genu custodiendum exacte rectum, retrorsumque vertendam et adducendam et comprimendam molam, ut per hanc rectitudo ipsorum fervetur, manifestum est, quod robur omne actionis crurum initis consistit. Motus enim eorum ad latera ex abundantia est, ubique natura cumulatius omnia membra exornante, quam pro necessaria actione; ipsa autem prima actio crurum, cujus gratia facta sunt, ambulatio est, ad quam quod musculis ipsum genu extendentibus inanime nobis est opus ad hujus articuli actionem, nullus ignorat. Quemadmodum igitur in pede ad calcaneum monstrabantur summa ratione duae musculi retrorsum inseri maximo tendone, ita in genu in caput tibiae antrorsum ipsos inseri praestiterat; pedi namque stabilitatem securam musculi illi omnes, toti veno cruri extensionem rectam hi suppeditant. Tribus autem his tres opposuit retrorsum, non aeque robustos, neque omnes unum generantes tensionem; quae omnia sic quidem comparata fuerunt (ut in libro de motu musculorum monstratum est), quod omnino necesse esset oppositum esse omni musculo alium musculum contrarii motus auctorem, non tamen aequalem esse dignitatem extendentis genu motus et flectentis. Igitur quos solum oppositura erat natura, contrariique motus duces erant futuri, tres pariter effecit, non tamen ipsos aeque sortes, neque in tendones, ut illi, robustos desinentes; sed dedit eis, qui utrinque medio adjacent, obliquum etiam quendam motum non parvum. Ut autem quoquoversum circumseratur articulus, utrinque unum ei musculum obtendit, hunc quidem anteri oribus musculis, illum autem postea moribus oppositum. At vero quod majores articuli vel per magnos musculos, vel multos, vel robustos tendones moveantur, rumores vero per minores, aut pauciores, aut imbecilliores, non novi causam, cur non oporteat hic quoque mirari artificium naturae, risi fortassis aequius fore dixerit quis, paucos quidem et parvos et imbecillos musculos magnis et principalibus membris et articulis praefici debuisse, fortes autem et magnos et multus parvis. Fortasse enim hujusmodi vir et obliquos quidem motibus rectis, non autem rectos obliquis praeesse postularit. Magnitudo itaque musculorum femoris, et multitudo, et positura tanta naturae providentia fuerunt constituta. Descendunt autem omnes ad caput tibiae praetereuntes dearticulationem, hic quoque artem non parvam ostendente natura. Quemadmodum enim et qui per quosdam funiculos lignea idola movent, ultra articulos ad caput membri movendi eos applicant, ita et natura multo prior in unoquoque articulo fabricata est. Atque si ut alia universa tot et talia ad tibiam movendam esset molita, solam autem opportunam tendonum insertionem omisisset, nullus illorum esset usus. Quod igitur si ante, quam transcenderent articulum, tendones ad principium insererentur, omnino ne moverent quidem tibiam, notissimum est; quod vero etiam post, quam articulum transissent, tibiam non movissent, si non in eum locum, in quem nunc inseruntur, sed vel in ipsum mox principium tibiae, vel quam plurimum procedentes inserti fuissent, nec hoc sane penitus obsenrum est. Siquidem insertio eorum sola ad principium non utique fuisset neque puriter tuta, neque robusta, quod paucis apprehensionibus et iis ex summo membro totum os movere ipsi tendones conarentur; si vero ad ulteriora et circa mediam tibiam facta fuisset insertio, ut habet in simiis, perfecte extenua membra non permisisset, sed essent membra velut colligata et suspensa a partibus lenioris posterioribus, velut nunc est in simiis. Qui enim ex posterioribus partibus proveniunt musculi, ad medium fere tibiae aut paulo supra id in iis ause malibus inserti, musculis anterioribus membrum extendentibus renitentes et crus retrorsum contra trahentes, genu exacte ab anterioribus extendi non permittunt. Tibique hic licet examinare id, quod principio totius sermonis dictum est, naturam convenientes animi moribus et potentiis universas corporis partes cunctis animalibus construxisse. Etenim et simiae (ut antea dictum est), ridiculo anima animali et imperito imitatori, corpus sic se habens circumposuit; omnem enim ossum crurum structuram ejusmodi quum habeat, quae eam pulchre et recte stare non permittat, maxime ridiculos retrorsum musculos constructioni adversantes sortita est; propter hoc ruitur (in puerorum ludicro velut claudo subsultans) neque exacte, neque suto stare recta potest, sed ut homo deridens et subsannans alium hominem claudum stat et ambulat et currit claudicans, ita et simia vtitur cruribus. Dicta sunt mihi fere omnia de crurum constructione; de musculis enim moventibus articulum ischii, cum partes illorum locorum exponam, tunc disseram.

GALENI DE VSV PARTIUM CORPOBIS HVMANI LIBER III.

Cap. I. Quum autem nutriri quidem animalis partes necesse sit, ingressus vero cibis in corpus unus existat per os, optimo jure natura vias quamplurimas inde divisit, has quidem velut publicas et communes omnium nutriendorum, alias vero tanquam angiportus quosdam, ad singulas partes nutrimentum perferentes. Communis sime et maxima primaque omnium via ab ore feri ad ventriculum, quasi ad promptuarium quoddam omnium partium commune, in medio animali collocatum. Nomen autem ingressus hujus proprium quidem oesophagus. Nomen autem est stomachus; omni enim ventri angustum collum praepositum, instar isthmi cujusdam, sic nominatur. Promptuarium autem id, alimentum universum excipiens, ceu divinum, non humanum fit opificium, subit primum in cibariis laborem, sine quo haec sinit inutilia in nullamque rem animali commoda. Purgat enim ex ipsis, ut praeparandi tritici periti, si quid terrae aut lapidum aut sylvestrium seminum admixtum sit, quae perniciosa corporibus esse solent, ita et ventriculi facultas, si quid fuerit ejusmodi, pellit deorsum, reliquum vero omne, quod fuerit natura utile, utilius adhuc quum reddiderit, venis, quae tum ad ipsum ventriculum tum ad intestina perveniunt, distribuit.

Cap. II. Hae autem, quemadmodum baiuli in civitatibus repurgatum in promptuario frumentum in aliquam communem civitatis deferunt officinam, concoquendum et utile ad nutriendum mox futurum, simili modo prius elaboratum in ventriculo alimentum venae ipsae deferunt ad aliquem concoctionis locum communem totius animalis, quem hepar nominamus. Ingressus autem in locum hunc, multis angustis viis divisus, unus est, et eum vir quidam antiquus naturae, opinor, peritus nominavit portas; a quo semper id nomen in inmo diem mansit. Quin et Hippocrates ipse ac cum eo universa Asclepiadarum familia ita nominant, laudantes sapientiam primi illius, qui dispensationem eam, quae animali inest, civili assimilarit. Porro quemadmodum Homerus finxit, sua sponte moveri Vulcani instrumenta, et folles quidem, simul atque iusserit dominus, varium et expeditum flatum emittere, ancillas vero illas aureas, ut ipsummet opificem, moveri per se ipsas: ad eundem modum et tu intellige mihi in animalis corpore nihil esse otiosum neque immobile, sed omnia varium expeditumque opus efficere cum convenienti constructione, divinis quibusdam virtutibus a conditure ipsis institis; et venas quidem non deducere solum nutrimentum ex ventriculo, sed attrahere simul et hepati praeparare modo quo ipsum simillimo, quippe quae et natura ipsi sint adsimiles, et primum germen ex illo duxerint.

Cap. III. Ipsum autem hepar, postquam id nutrimentum acceperit a famulis jam praeparatum, et veluti rudem quandam delineationem obscuramque speciem sanguinis referens, inducit ei postremum ornatum ad sanguinis absoluti generationem. Sed quoniam eorum, quae ventriculo continebuntur, quae quidem erunt ita prava, ut in tritico lapides et terra sylvestriumque leguminum semina, segregata fuerant, quod autem erat velut gluma et furfur, alteram purgationem postulabat, hanc quoque iterum hepar inferi alimento purgationem. Praestiterit autem, quo dilucida magis sit comparatio, non siccis cibariis, sed humido succo, praecocta quidem jam et prius elaborato, indigenti autem adhuc perfectiori concoctione, assimilasse chylum, qui ex ventriculo per venas sursum ad hepar fertur. Sit itaque vinum aliquod nuper quidem ex uvis expressum, sed infusum in dolia, ab innatoque calore adhuc elaboretur ac secernatur concoquaturque ac ferveat: ex ejusque excrementis, quod quidem est grave ac terreum (quod, opinor, faecem vocant), in fundo vasorum subsideat, alterum vero, quod leve est et aëreum, supernatet (vocatur autem id flos); plurimumque extat subtilibus vinis, ut crassioribus alterum subsidet plurimum. Porro juxta exempli similitudinem intellige mihi distributum a ventriculo ad hepar chylum a visceris calore, velut vinum ipsum musteum, fervere, concoqui, alterari in sanguinis boni generationem; in ebullitione autem hac ex ipsius excrementis, quod faeculentum quidem est ac crassum, subsidere, innatare vero, quod tenue est ac leve, et veluti spumam quandam in sanguinis superficie fluitare.

Cap. IV. His igitur consentaneum fuit instrumenta praeparari, cava quidem, ut recipiant facile, praelonga vero colla, velut stomachos quosdam, utraque parte cavitatis habentia, alterum quidem eorum attrahendo excremento, reliquum autem eminendo idoneum. Sed et situm convenientem esse oportuit delationi excrementi, et ipsas stomachorum ad hepar insertiones positionibus respondere. Caeterum apparent quoque haec sic disposita: siquidem vesicam, quae leve et flavum superfluum receptura erat, natura imposuit hepati; splenem vero, qui crassum et limosum attracturus erat, maxime quidem voluisset ipsis portis subiicere, quo certe vel sua sponte inclinaturum erat pondere delatum melancholicum illud excrementum; at enim nullus illic erat locus vacuus, quod ventriculus ipsum omnem prior occupaverat. Magnum igitur et amplum spatium cum in sinistris partibus relinqueretur, illic splenem posuit: et quendam velut stomachum ex simis partibus ipsius splenis productum, venosum vas ad portas extendit; ut nihilo minus hepar certe purgetur, quam si prope ipsum esset splen locatus, neque longo, ut nunc, sed brevi aliquo stomacho excrementum traheret. Postquam igitur, qui apparatur in hepate chymos seu humor ad nutrimentum animalis, praedicta duo excrementa deposuit, et ab innato calore coctionem exactam est adeptus, ruber jam et purus sursum ad gibbas partes hepatis ascendit, portionis assimulationisque ignis in humido divini colorem indicans, ut Plato dicebat.

Cap. V. Excipit autem aptum illic una vena maxima ex gibbis hepatis enata, quae ad utramque animalis partem fertur, superiorem simul et inferiorem; diceres sane, ceu aquaeductum quendam plenum sanguine ipsam esse, rivosque quam plurimos a feste manantes habere parvos et magnos,in omnes paries animalis distributus. At enim in hac quoque vena multa adhuc humiditate tenui et aquosa plenus est sanguis. Vocat autem ipsam Hippocrates vehiculum nutrimenti, simul cum appellatione usum quoque ejus ostendens : neque enim ex ventriculo in venas commode transituri poterat chymus jam ex cibis factus, neque facile pertransire venas, quae fiunt in hepate et multae et angustae, nisi tenuis quaedam et aquosa humiditas tanquam vehiculum fuisset ei admixta. Hunc itaque usum praestat animalibus aqua, siquidem ex ea nutriri nulla pars potest; distribui vero ex ventre, quod nutriturum erat, non poterat, nisi deductum sitisset a quopiam ita liquido.

Cap. VI. Hos igitur tenues humores, postquam suo officio perfuncti fuerint, non oportet amplius manere in corpore, onus alienum venis futuros. Hujus sane usus gratia renes extiterunt, instrumenta concava stomachis, aliis quidem attrahentia, aliis autem emittentia tenue hoc et aquosum excrementum. Adjacent autem utrinque ipsi venae cavae (quam paulo ante mammam diximus) paulo sub hepate, ut, quicquid in ipsam sanguinis assumatur, confestim purgetur, folusque postea is purus eat per totum corpus, pauco omnino ipsi admixto aquoso humore, non enim eget amplius sane multo hoc vesti culo, ut qui tum per amplas vias illinc foratus, tum auxilia magis jam fusione redditus sit; quod ei accidit ex calore primum quidem ipsius hepatis, deinde vero ipsius cordis, qui etiam multo vehementior est, in nobis quidem et quadrupedibus animalibus omnibus ad dextrum cordis ventriculum inserta vena cava, in iis vero, quae hujusmodi ventriculum non habent, ex anastomosi (orificiorum apertione) ad arterias venis, quae per totum animal sunt sparsae, de calore, qui in corde est, transumentibus. Dictum autem est de omnibus his in aliis. Porro nunc (quod dictum est in principio statim operis totius) nullius quidem actionis demonstrationem propositum est ulcere; at quoniam non licet partium invenere usus, ignoratis adhuc actionibus, propterea semper, desectione ubi admonuerimus, ad usus mox transibimus, luitio a ventriculo factu.

Cap. VII. Hujus igitur est facultas quaedam propriae qualitatis attractrix, ut in commentariis De facultatibus naturalibus est demonstratum. Est autem et quaedam retentrix recepturum: et rursus exoratrix superfluorum; et ante has fune omnes alteratrix, propter quam illis quoque ventriculus eguit. Sed aliis quidem omnibus animalis partibus, quanquam easdem facultates habeant, non indidit natura scutum eorum, quae desunt, sed hae plantarum modo nutriuntur, assidue ex venis alimentum haurientes; soli vero ventriculo, et maxime ejus partibus iis, quae ad orificium pertinent, sensum indigentiae contulit, ad cibum sumendum animal ipsum excitantem et stimulantem, idque a natura recte fuit comparatum. Quum enim totius corporis partes nutrimentum ex venis a cava prognatis trahant, ipsa autem rursus cava ex venis hepatis, hae rursum ex iis, quae sursum ad portas feruntur, illae rursum ex ventriculo et intestinis, quumque nulla jam supersit amplius pars, a qua ventriculum capere oporteat, animalibus ipsum extrinsecus replere fuit necesse, in eoque differunt jam a plantis. Siquidem his, etsi quam maxime alias quatuor facultatem paulo ante memoratas, ut animalia ipsa, habere contigerit, eis tamen tensus certe eorum, quae sibi desunt, abest; non enim per os nutriendae erant, promptuarium copiosi alimenti subjectum habentes ipsam terram, cui haerentes atque unitae semper affluunt alimento. Ipsi vero substantiae animalium, praeterquam quod multum a ferra differt secundum innatas partium qualitates, insuper etiam motus inest voluntarius, et loci ex loco permutatio: itaque propter haec duo impossibile fuit ipsis plantarum, ritu sugere ex terra humorem. Opus igitur fuit unumquodque pro sua natura aut herba, aut semine, aut fluctu arborum, aut aliorum animalium carnibus nutriri, eaque id temporis edere, quo ventriculus senserit indigentiam; sed nulla animalis pars ex se ipsa sensum habet innatum, ut et hoc in aliis demonstratum est. Affluere igitur ventriculo ejusmodi facultatem aliunde oportebat velut per canales quosdam a sensifico principio; cujus rei gratis ad eum per nervorum haud mediocre superne defertur et disseminatur, contexitque maxime quidem os ejus et partes ipsi continuas, et in alias jam partes usque ad fundum ipsius ventriculi protenditur. Positus autem est ventriculus non statim post os, tametsi id postulabat alimenti certe susceptio; sed quem vocamus thoracem, et quae in ipso sunt viscera, praeposuit natura; ut ille quidem in inferioribus partibus effluvia habeat superfluorum, hic vero per os attrahens et rursus emittens aerem vocis et respirationis fiat opifex. Sed de thorace quidem et visceribus, quae in ipso sunt, fusius in loquentibus dicetur: ad ventriculum autem rursus revertimur; non enim, quia inferiorem thorace eum natura posuit, ob id oportet solum laudere, sed eo amplius, quod non medius exacte inter sinistram et dextram animalis partem positus est, sed in sinistris magis. Quum enim natura circumpositura ei esset duo viscera, neque magnitudine aequalia neque pari praestantia, propterea majori et principaliori majorem simul et nobiliorem locum tribuit, et hoc quidem dextra parte locavit, alterum vero, quod est velut expressum quoddam simulacrum ipsius, sinistris ventriculi partibus protendit. Sed quoniam hepar quidem sublimem habuit situm, adeo ut contingat septum transversum, splen autem inferiorem propter eam quam paulo ante dicebamus causam, ratio suit ad dextram fundum ventriculi extendisse, otiosus enim fuisset locus ille et omnino vacuus, utpote ad quem hepar non etiam perveniebat. Haec quidem est providentia positurae trium instrumentorum, hepatis, splenio et ventris; providentia vero figurae et conformationis universae, praeterea connexionis et cohaerentiae cum adjacentibus sic habet. Ventriculus quidem, ut qui recipiendorum ciborum gratia extiterit, et locum omnem inter hepar et splenem medium esset occupaturus, merito rotundus simul et oblongus fuit: rotundus quidem, quod haec figura minimum omnium laesioni obnoxia atque capacissima sit, omnium enim figurarum aequalem habendum circuitum, planarum quidem circulus, solidarum autem sphaera maximae sunt; oblongus autem, quoniam inferne quidem ecphysis ad intestinum est, superne autem ad oesophagum ipse idem progreditur, qua vero incumbit vertebris, comprimitur et ob id ipsum vitiata est ipsius convexitas. Est autem in hominibus quidem fundum latius ipso orificio, quod inferne fundum vergat in hoc animali, quod solum rectum extitit; in aliis vero animalibus versus anteriora ad hypochondrium tendit ventriculus, propterea quod id illis est deorsum. Porro tibi manifesta jam erit universa ipsius figura. Sphaeram enim perfectam mente complexus, postea ipsam ampliorem finge animo parte inferiori; deinde duplicem facias productionem, latiorem quidem, quae est ad oesophagum, strictiorem autem, quae inferne; postremo ipsam comprimendo et simam faciendo gibbositatem posteriorem omnem figuram ventriculi didiceris. Caeterum alia quidem perspicua sunt. Propter quam vero causam contrario su modo habent ipsae partes, ac productiones? superne enim, ubi ipse ventriculus est strictior, stomachus factus est amplus; interne autem, ubi est latior, productio ad intestinum strictior facta est. An quod moles non tritus, duras ac magnas aliquando transglutit animal, quae ut transirent, amplam viam factam fuisse eam, quae per stomachum defert, oportet? inferne autem contra nihil oportet transire magnum, durum, non versum in chylum atque incoctum, sed velut janitor quispiam justus est hujus meatus angustia, nulli ante, quam in chylum redactum sit et concoctum, facile concedens ad inferna transitum. Atque in multis certe animalibus velut glandulosa quaedam substantia ibi adjacet adaugens angustiam, et maxime quando ventriculus retentrice facultate utens et colligens undique seipsum ac contrahens in spiras, et quae in se ipso continentur circumplexus, in coctionem eorum incumbit; tunc enim utrumque orificium arctissime coactum clauditur; quemadmodum rursus, quando expultrice vocata facultate utitur, caetera omnia coarctat, cogit ac constringit, meatum autem aperit, per quem evacuari operiet, quae propelluntur. Hae sane ventriculi actiones, in aliis libris demonstratae a nobis, mirabiliter consentire constructioni ipsi videntur: et cum iis adhuc id, quod statim quidem ab orificii superioris ventriculi productione dilatari, manifeste jam apparente eo, quod docet, partem ventriculi quandam praelongam ab ipso extensam oesophagum esse, non paulatim autem, sed repente et semel ex fundo ventris exortum intestinum ipsius ventriculi minime partem esse, sed aliud quippiam ei connatum.

Cap. VIII. Atque adeo tunicarum natura ventriculo quidem et stomacho assimilis est, dissimilis autem intestinis. Interna namque tunica in ventriculo simul ac stomacho membranosior existens villos rectos superne deorsum tendentes habet; externa vero carnosior transversos, quales habent duae intestinorum tunicae, idque merito; siquidem ventriculus trahat oportet ad se ipsum per stomachum cibum et potum tanquam manibus rectis his villis, propellat vero transversis; intestinis vero (attractrice enim non indigebant facultate) soli ad propellendum idonei facti sunt villi. Quinetiam continua est interna ventriculi et stomachi et omnium, quae sunt in ore, tunica; siquidem id magis conserebat tum ad attractionem contenturum in ore cibariorum, tum etiam, ut lingua deorsum trahatur cum musculis, qui sunt ad tonsillas, a quorum omnium tensione sublato larynge et furtum ast epiglottida currente obturatoque ab ea, ne confertim humor incidat in pulmonem, prohibetur. At cur duriora et densiora sint interna horum, quam intestinorum? quia intestina quidem ad distributionem conferunt, ventriculus vero et stomachus et os ad patiendi difficultatem comparata sunt; duras enim et magnas atque asperas moles saepe transglutimus, a quibus comprimerentur et abraderentur partes, nisi durae et densae extitissent. Ob id ipsum autem etiam tunica haec communis ori, stomacho ac ventriculo rarior et mollior fit paulatim usque ad fundum ventriculi; ut, si partem hanc ventriculi comparaveris illi, quae in ore est, multo mollior tibi appareat p instrumentum enim, quod primum omnium occurrit cibariis, antequam ullam receperint elaborationem, consentiens fuit omnium ad patiendum fuisse contumacissimum. Quae etiam causa fuit, cur venae quam plurimae quidem ad singula intestina immittantur, paucae autem ad inferiora ventriculi, paucae etiam ad ejus oris partes, et omnino obscurae quaedam ad oesophagum: siquidem hic via erat solum ciborum, ventriculus vero coctionis instrumentum, ut distributionis intestinum. Ubi ergo oportuit solum coqui cibaria, omnino paucis opus fuit verris transumentibus, quicquid jam utile fuerit; quod vero jam coctum est, quam citissime distribui convenit; ipsi autem viae cibi pro se ipsa solum erat opus venis. Merito igitur ipsa quidem paucissimas habuit venas, mediocres autem ventriculus, copiosas intestina. Cur autem circumambit ventriculum hepar? an ut ille quidem ab hoc, cibaria vero ab ipso ventriculo calefiant? ob id enim ipsum hepar quibusdam lobis, tanquam digitis, ventriculum ad unguem complectitur; neque est imus ipsorum numerus in singulis animalibus, propterea quod neque magnitudo ventriculi omnibus exacte est eadem. Sed et idem ventriculus ex sinistris longum habet protensum splenem, a qua sinistrae illius partes calefiunt; retrorsum autem sunt spina et spinales vocati musculi, illa quidem velut propugnaculum quoddam densatur, ii vero, velut culcitra quaedam mollis, simul cum pinguedine ipsis adnata calefaciunt ventriculum. Hae quidem omnes memoratae partes usus proprii gratia singulae extiterunt; at ingeniosa natura prope ventriculum positas eas velut caloris fomites quosdam constituit.

Cap. IX. In reliqua vero anteriore ipsius parte nihil habebat proprii usus gratia illic Iocatum, equo ad hoc abuteretur; unde eam non piguit ob eam ipsum ventriculi calfactionem etiam parte anteriori generare et extendere per tutum ipsum ventrem corpus aliquod densum simul et leve et calidum: densum quidem, ut intus concludat innatum calorem; leve autem, ut sine dolore ac compressione calefaciat; calidum, (hoc certe ne verbis quidem indiget,) quia tale oportuit esse, quod gratia calefaciendi factum fuerat. Sed si leve quidem simul et densum erat futurum, id membranulum esse oportebat; quae enim para inanimalis ejusmodi corpore inveniatur densior ac lenior? si vero calidum, et vasa habere quamplurima, venas et arterias, atque pinguedinem quandam copiosum circumfusam; quae certe quod calida res sit, dignoscitur et sensu ipso, utentibus ea nobis vice olei, indicat autem id non minimum, quod facile in flammam transmutetur, tanquam ad flammae naturam proxime accedat, nihil enim frigidum prompte comburitur. Atque jam planum tibi factum est his verbis vocatum omentum, ex duabus quidem tunicis densis et tenuibus sibi ipsis incumbentibus, quamplurimis vero arteriis et venis, et pinguedine non pauca conflatum. Quod autem calefaciendi gratia factum sit, evidenter discas licet in illis, qui vulnus in abdomine acceperunt, in quibus per vulnus excidit omentum, deinde lividum factum cogit melicos partem laesam adimere. Omnes enim hi frigidiorem sentiunt ventriculum, minusque concoquunt, ac pluribus operimentis extrinsecus egent, et maxime quando insigni fuerit magnitudine, quod abscissum est; quemadmodum certe et nos aliquando fere totum ipsum abscidimus cuidam gladiatori ita vulnerato; homo autem sanatus quidem confestim est, sed tamen adeo facile et patiebatur et laedebatur a frigido externo, ut non sustineret nudum habere ventrem, sed lanis assidue esset obvolutus; gracilior autem fuerat a principio hic gladiator cum aliis partibus, tum ventre, ob idque celeriter, opinor, refrigerabatur. Cur autem in homine haec pars longissime protenditur, extensu in omnia intestina? an quia coctiones intestinorum sunt imbecillimae, et cutis mollissima atque depilis, noxisque multipliciter admodum exposita? Nec vero in aliis quidem animalibus foli ventriculo incumbit, sed in his quidem magis, in his autem minus extensum est in intestina pro cujusque ipsorum natura. Dicta jam stant mihi fere omnia, quae ad ventriculum pertinent, si duo haec addita adhuc fuerint, quibus ventriculus ligamentis spinae fit adnexus, et unde sit origo epiploo; et enim et illum stabilitum esse, et hoc non undecunque ducere initium generationis oportuit; ad hoc sane utrumque peritonaeo uti mirabiliter natura videtur. Prius autem necessarium est exponere, quaenam sit hujus peritonaei substantia, quemque usum animalibus praebeat, quo convenienter natura ad praedicta simul assa est. Substantia certe corporis membrana est peritonaeum. Urus autem ipsius plures sunt animalibus: primus quidem, ut operimenti omnium subjectarum partium altum ventriculi, tum intestinorum et viscerum, quae sub phrenibus sunt; secundus autem, ut transversi septi inter haec ipsa et musculos extrinsecus incumbentes; tertius, ut sicci nutrimenti excrementa citius subeant; quartus, ut ne flatibus distendantur facile intestina et ventriculus; quintus, ut omnia, quae sunt sub phrenibus, colligentur ab eo et velut ente quadam unumquodque privatim tegatur. Primus sane usus exiguus est, quum possint, quae sunt lutra peritonaeum, a corporibus, quae extrinsecus sibi incumbunt, satis muniri; musculi enim illic sunt magni, sirper quos tum adeps multus, tum cutis crassa est; reliqui vero usus omnes quidem sunt memoratu digni, nonnulli vero ex iis etiam admodum sunt magni magnumque momentum animalibus afferunt. Qui igitur diaphragmatis usus ipsius est, ita habet. Quum multi et magni musculi in abdomine sint gratia efflationis, vocis, egestionis et mictus, sicut alibi demonstratum est diceturque in sequentibus, intereiderent in spatia inter ipsos media aliquando tenuium intestinorum nonnulla, quae prementia et pressa, coarctantia et coarctata, dolorem facientia et dolentia, tum motus eorum impedirent, tum et ipsa difficillime propellerent deorsum superflua. Disicere autem id licet ex vulneratum quidem habentibus peritonaeum, non bene autem curatis, ut omnes obnoxii sint praedictis affectibus. Ac nunc certe circumposito peritonaeo, et motus omnes sunt liberi a nulloque impediti, et positura neutras partes premit, neque incumbentes extrinsecus musculos, neque internorum quicquam non modo intestinorum, sed et viscerum. Alius usus est peritonaei hujus operimenti. Nam omnibus internis partibus circumtensum, unde et ipsi nomen est, et superioribus extremitatibus ad sternunt, et nothis costis, in idem conveniens cum subtensis phrenibus obliquis, non nihil auxiliatur peristaltico motui ventriculi et intestinorum; quo motu subire alimenti excrementa dicebamus. Velut enim duabus quibusdam manibus, et peritonaeo, et septo transverso, superne quidem unitis, inferne autem distantibus, constricta ea, quae in medio sunt, exprimunt pelluntque deorsum alimenti excrementa. Nam si peritonaeum inferna parte cum alio quodam phrenibus assimili conjunctum esset, superna vero distaret, peristalticum ita motum (qui fit a transversis illis villis, quorum antea memini) non magis ad interiora, quom ad superiora, pellere alimentum contingeret. Non igitur est parvum opus hoc peritonaei, sive tunicae, sive membranae, sive operimenti, sive alio quodam modo voluerit id nominare aliquis eorum, qui consumunt tutam vitam in nominum contentione: quidam enim sola composita operimenta tunicarum nomino dignantur, alii autem crassa; alii, nisi composita simul et crassa natura extiterint, eis appellationem hanc non tribuunt. Ad eundem autem modum et de membranis litigant; quibusdam enim simplicitas sufficit, aliis autem tenuitas; alii ambobus opus esse arbitrantur, ut ita nominentur, et nisi tenue fuerit simul et simplex operimentum, id nolunt vocare membranam. At antiqui certe tunicas et membranas et meningas praeter haec omnia ejusmodi vocant; quos nos quoque sequentes a vana quia dem in nominibus garrulitate discedemus, et proposito adhaerebimus. Quartus vero usus peritonaei hujus operimenti exacte circumtensi et constringentis omnia est, ne ventriculus et partes ventriculo propinquae prompto statibus prehendantur. Utilis autem est ipsis ad hoc et propria facultas, qua utentes (ut alibi demonstratum est) semper circumplectuntur ea, quae in se continent, eaque undique constringunt. Haud veto contemnendum est neque hoc quidem peritonaei auxilium, quando (siquidem imbecilliora haec et infirmiora fuerint, quam ut amplectantur undique cibaria) vaporoso et flatuoso spiritu a quibusvis impletur ventriculus et quae circum ipsum sunt partes, quamobrem evidenter ac necessario consequitur alimentum non concoqui, et tardam fieri distributionem; robusta vero si fuerint universa, et amplectatur undique ventriculus, intestina et peritonaeum, etsi valde flatuosa, quae comesta sunt, fuerint, coquuntur tamen ac distribuuntur facile. Partem namque flatus ipsi ructus vacuant; alia autem deorsum penetrat; quod autem vaporosum simul et utile suerit, in venas assumitur. Ad ea igitur omnia utile est peritonaeum.

Cap. X. Quo pacto autem colliget simul et vestiat privatim singula quae sunt sub thorace instrumenta, deinceps nobis erit dicendum, sumpto hinc alicunde initio. Anterioribus quidem partibus ipsorum omnium praetensum est communiter peritonaeum; procedit autem illinc ad dextram et sinistram per illa usque ad lumbi vertebras; quo sit, ut singulis intestinis ac visceribus, tum arteriis omnibus et venis ac nervis circumtendatur. Quod vero ad extremitatem ejus superiorem atque inferiorem attinet, superior quidem infame phrenibus adhaerescit, inferior vero ossibus pubis et praeterea illum. Porro instrumentorum in illis duabus partibus sitorum, quae superiori quidem parte sunt, cujusmodi est ventriculus et hepar, a peritonaei portione phrenibus inferne adnata, quae vero inferiori, ut vesica atque intestina, ab ea portione, quae ossibus pubis committitur, vestiuntur. At de aliis quidem deinceps dicetur. Quod vero a phrenibus ori ventriculi extrinsecus adnascitur, unitur iis, quae utrinque a spina ascendunt; estque id principium generationis tertiae tunicae ventriculi, quae omnium extima est, quam sane operimentum quoddam ac propugnaculum secundae tunicae carnosae circumposuit natura, eaque pro ligamento utitur ad ventriculum totum cum corporibus, quae ad spinam sunt, colligandum. Tibique apparebit crassa haec tunica, quamvis aliae productiones peritonaei, quae ad instrumenta nutritionis feruntur, omnes sint tenues: sed quoniam magna pars est ventriculus, maximasque sustinet distensiones, quae ipsi accidunt a cibis et potibus, merito fortibus vinculis atque operimentis eguit.

Cap. XI. Atque ad epiploi generationem, unde digressa est oratio, jam redeo. Hanc tunicam praeparavit natura, ut tum longe utilissima, tum minime noxis fit exposita. Partibus enim peritonaei, quae a spina utrinque ascendunt, sibi invicem occurrentibus ad maxime gibbam et altissimam partem ventriculi, inique magnam arteriam et venam secundum longitudinem ejus extensam invenientibus, locus iste omnis principium est generationis epiploi, ceu jam omnia habens, quibus egebat; etenim arteria et vena illic magnae et duae partes peritonaei sunt, et pars ventriculi, quae calefieri postulat. Quum autem produxisset natura illinc venas et arterias quamplurimas ab utroque magno vase, simul produxit cum eis utrinque peritonaei partes, uniuscujusque praedictarum vasorum partem ad sese attinentem circumvestientes ac colligantes. Mediam autem inter vasa regionem contexunt peritonaei portiones, velut filamenta seu plicae quaedam sibi invicem implexae et incumbentes; inique plurimum pinguedinis congerunt, quod fovet simul ventrem, inungitque membranas; ac per inediam calori nativo suggerit alimentum. Incumbere igitur ventriculo et veluti supernatare epiploum (unde et nomen habuit) par fuit propter praedictas causas, non tamen omnino ab aliis partibus solutum et sublime pendere; facile enim duplicaretur, et in seipsum frequenter involveretur ac colligeretur, multaque, quibus tegmine opus est, relinqueret. Unde arbitror factum, ut spleni id insereret nominatoque pancreati: pari modo productioni ventriculi in tenue intestinum, et mesenterio, et colo, ipsius denique ventriculi simis. Sed si alligari sudum epiploon unicuique praedictorum natura voluisset, satis habuisset membranosam ejus partem inseruisse absque vasis: at quum aliud quippiam majus provideret, convenienter per vasa communionem praedictis instrumentis praeparavit: cujus usum procedens ferme, quum tempestivum erit, explicabit.

Cap. XII. Nunc autem transire ad hepar operae pretium est, ac statim sermonis initio memoriae gratia ea repetere, quae in aliis sunt demonstrata; utilia enim fiunt m en solum propositis, sed omni etiam, quae a nobis ad finem producetur, narrationi. Oportere enim diximus in compositis corporis partibus, quibus aliqua actio commissa esset (quas sane et instrumenta vocamus), scrutari per anatomas ejusmodi partum, cui nusquam in corpore alia fit similis, eamque propriae totius instrumenti actionis auctorem putare, alias vero partes esse communes; ut et nunc in hepate, quod supponitur venarum principium esse, et primum sanguificationis instrumentum, haec enim a nobis in aliis demonstrata sunt; quaerens dumque, quaenam tandem sit haec pars, quae venarum est principium et generationis sanguinis causa; nam neque venis, neque arteriis, neque nervis causam hanc tribuere licet, (communia enim sunt haec totius corporis,) resi neque membranae extrinsecus visceri ipsi circumfusae, quam a peritonaeo dicebamus ortum esse. Atqui nisi haec sint, reliquum adhuc fuerit et recipientes bilem partes, et id, quod est velut coro hepatis, considerare; aut enim alterum eorum, aut utrumque actionis praecipuae totius instrumenti est causa. At eos qui bilem continent meatus, nonne ridiculum fuerit, vel sanguificationis instrumentum, vel venarum principium existimari? a vesica enim, quae est ad hepar, (quam choledochon (bilis susceptricem) vocant) in pori orti sunt, et eandem cum illo corpore ostendunt naturam, bilemque, non sanguinem, continent: neque solum sunt in hepate lui sed etiam extra hepar, quemadmodum tum is, qui pervenit ad intestinum, tum ii, qui in ipsam vesicam perrumpunt, quae ne ipsa quidem pars est hepatis; in quibusdam vero animalibus non est omnino vesicula, sed foli pori bilem ab hepate ad tenue intestinum velut deducunt. Restat ergo id, quod est velut caro lupatis, quod sane est propria substantia visceris, esse primum sanguificationis organum et venarum principium. Quin etiam si quis ipsius consideravit naturam, proxima sanguini manifesto apparebit; si enim animo cogitatis portione tenuiora exhausta a calore, ipsum sanguinem crassiorem factum, nihil aliud invenies esse, quam lupatis carnem. Quin etiam comprobat ipsam rei evidentiam et id, quod saepe a nobis in aliis demonstratam est, partium quamlibet alimentum alterantium eum velut scopum quendam et finem habere sibi propositum, ut sibi ipsi assimilet id, quod alteratur. Si vero mente concipias, assumptum ex ventriculo chylum alterari a carne hepatis, et paulatim transmutari in illius naturam, crassissimus simul et maxime rubicundus ex necessitate erit, antequam illi perfecte assimilatus sit: demonstratum enim fuit et hoc, nullam rem contrarias vel omnino multum differentes qualitates recipere poste, ussi per media prius iter fecerit. Quocirca si hoc quidem agit caro hepatis, ut sibi ipsi nutrimentum assimilet, hoc autem repente ac simul fieri non licet, medium utriusque erit sanguis tanto a carne hepatis relictus, quanto superat coctum in ventriculo chylum. Sed de his quidem amplius in aliis demonstratum est; nunc autem hinc docendo partium usui sufficiant. Caro namque hepatis, quae est proprium ipsius corpus, primum sanguinea tinnis est organum et venarum principium. Quapropter et venis, quae ad ventriculum et universa intestina pertinent, inest facultas quaedam sanguinis effectrix, qua succum, qui ex cibis distribuitur, venis in sanguinem mutare naturale est prius, quam is ad hepar perveniat. Poros vero, qui sunt in vesica bilem recipiente, perspicuum est gratia separandae bilis factos esse; membrana autem exterior velut cutis quaedam hepatis est; nervus vero in ipsum inseritur, ne omnino viscus sit sensus expers; quemadmodum certe et arteria, ut caloris nativi symmetriam (commoderationem) ipsi conservet, ut in libro de usu pulsuum demonstratum est. Num igitur omnes partes hepatis percurrimus, an superest aliquid, quod expositione egeat? Pars quidem nulla etiam superest, nam omnes a nobis dictae sunt, venae, arteriae, nervi, propria hepatis substantia, bilis receptacula, postremo omnium tunica.

Cap. XIII. Restat dicendum de ipsorum situ, numero, magnitudine, complexione, conformatione, connexione et omni inter se communione. Sic enim manifesto artificium ostendatur naturae, si non substantias fidum singularum partium gratia alienius videatur constituere, sed etiam facere accidentia simili ipsis substantiis modo. Nam nisi protinus didiceris, cur demum unum magnum sinum in hepate non fecerit ejusmodi, quales in corde duos, mirabilem quandam ipsius providentiam ignorabis. Pari modo et cur tunicae quidem hepatis nervus insertus sit, intro vero non etiam perveniat evidenter; arteria praeterea simul cum venis manifeste semper dividatur. Et em in simis quidem hepatis ad ipsius pori as venae frequentes una cum arteriis collocatae flet omnium primae; secundi vero post has sint meatus bilem excipientes, omniumque ultimae venae, quae in gibbis hepatis ipsis cavae sunt contiguae. Et cur parva quidem plane arteria, minor autem ipsa siti nervus, majores ambobus meatus bilem continentes, omnium vero maxime venae. Quin etiam cur venae, quae sunt in gibbis, non conjungantur cum iis, quae ad sima sunt. Et cur subtilissimas habeant tunicas venae omnes, quae sunt in hepate; et cur phrenibus conjungatur hepar, et cui per venam cavam; et de ipsius denique communione cum omnibus addiscentibus. Haec nisi didiceris universa, equidem nequaquam scire te quicquam utile ego dixerim de usu partium; quin e re tua magis suerat ne attigisse quidem omnino, quam cum delectu tractasse hunc sermonem, ut plerisque mos est: quorum alli quidem satis habuerunt de uniuscujusque partis generatione sola disserere, non etiam vero arbitrati sunt considerandam ipsius posituram, magnitudinem, complexionem, figuram, et conformationem, et id genus alia; aliis autem de his omnibus dicere non venit in mentem, et eorum quidam majora simul et plura omiserunt. Quos nimirum utrosque admirari aequum est: si enim usus partium nosse praestiterat, nescio, quo paeto non omnium scire praestiterit; sui vero vanam id et supervacaneum est, non video ruitis, cur non etiam paucarum meminisse sit superfluum. Promptissimum enim est ulcere, id quod et nunc diximus, venas quidem, quae sunt in simis hepatis, ferre ex partibus, quae ad ventriculum attinent, sursum alimentum, eas vero, quae sunt in gibbis, postea transumere, meatus a cysti profectus purgare excrementum, nervum sensum praebere, arterias autem commoderationem innati caloris toti visceri conservare, tunicam autem operimentum et indumentum circumjectam, ob idque ipsum certe esse tunicam, carnem vero hepatis principium esse venarum, et primum sanguinis efficiendi instrumentum. At nisi addantur alia omnia, quae nunc protuli, plures hepatis partium usus ignorentur, quam cognoscantur. Cur tandem (ut a primo problematum incipiamus) multas venas illas, quae a ventriculo et intestinis omnibus ferunt cibum sursum ad hepar, quum univisset natura ad portas, rursus in quamplurimas divisit? siquidem univit eas, ac si una indigeret; divisit vero illico, ac si frustra univisset; quum posset unum facere magnum in hoc viscere sinum sanguineum, cui insereret venas, inferne quidem eam, quae sursum sanguinem fert, ortam a portis, superne vero eam, quae exceptura atque totum in corpus perlatura esset. Porro quae ab Erasistrato memorantur, indicant divisionem venarum in hepate secernendae flavae bilis gratia extitisse. Apparebunt vero, siquis ea diligentius consideret, perperam dicta, quum natura possit etiam sine tanto et tali plexu excrementa separare, ut aperte in renibus ipsa ostendit. Permulti namque eorum, qui potu liberalius utuntur, amphoras integras ebibentes, et ad proportionem copiosi potus molentes, non impediuntur in secretione; sed promptissime et facillime sanguis universus, qui ad venam cavum pervenit, totus expurgatur a renibus, ne tangentibus quidem venam. Eoque magis admirandus Erasistratus, qui, quemadmodum flava quidem bilis a sanguine secernitur, copiose nobis disseruit; quo pacte autem urina, haud prorsus consideravit; conveniebat enim, aut de neutro quicquam dicere, aut utriusque itidem meminisse. Sed de his et aliis facultatibus naturalibus omnibus seorsum scriptum est; demonstratumque est, unicuique corporis parti attractricem propriae qualitatis inesse facultatem: quamobrem meatus quidem bilem excipientes bilem, renes vere urinam attrahunt. Non igitur secretionis causa natura tantum plexum vasorum in hepate effecit, sed ut morans in viscere alimentum in sanguinem perfecte transmutetur. Si enim, ut in corde, fecisset unum magnum sinum, veluti cisternam quandam, deinde in ipsum sinum per unam quidem venam induxisset sanguinem, per aliam vero eduxisset, ne brevissimo quidem tempore in hepate mansisset is succus, qui sursum ex ventriculo serim, sed ipso distributionis impetu raptus pervaderet celeriter tutum riscus. Ut igitur maneret diutius simul et perfecte alimentum alteraretur, transituum angustiae extiterunt, quemadmodum in ventriculo quidem pylorus, in intestinis vero anfractus; pari autem modo et ante testiculos arteriae et venae involvuntur multiplici specie, atque in capito sub dura meninge plerus arteriarum, plexus retiformis nominatus; ubi enim diutius natura voluit morari materias, ibi transeunt ipsis difficilem molita est. Porro si unus extitisset magnus sinus, non mansisset duit tus in hepate sanguis, partemque minimam carnis ejus visceris attigisset, eoque deterior utique fleret sanguificatio: etenim si proprium corpus hepatis primum est sanguinis creandi instrumentum, quod alimentum magis undique ipsum contigit citius, et melius speciem sanguinis erat suscepturum. Quocirca ipsas venas, quae sunt in hepate, omnium venarum, quae sparguntur in totum corpus, tenuissimas fabricata est; illas namque, ceu minime principio sanguificationis vicinas et resistentem injuriis constitutionem, flagitantes, merito fecit robustas; cujus rei argumentum est non minimum, quod aliae quidem magis, aliae vero minus extiterunt crassae, prout eas oportebat magis aut minus ad patiendum comparatas esse, ut procedente fer mone ostendetur; quae vero sunt in hepate, tenuissimae fuerunt, ceu nulli patiendi periculo expositae (sedem enim habent tutissimam in viscere) et melius ita sanguificationem elaboraturae. Quod autem satius fuit post venas alimentum ex ventriculo sursum ferentes exceptoris id venis poros attrahentes flavam bilem priores fuisse locatus, mihi quidem et hoc manifestissimum esse videtur; purgatum enim belle jam sanguinem horum vasorum opportuno situ suscipiat utique vena cava. Ob hanc ipsam causam et arteriarum situm laudere oportet; non enim constituit eas in medio superiorum et inferiorum venarum, ut ambas pariter ventilando refrigerent, sed iis felis, quae in simis sunt, eas subjecit, haud ignara, hepatis gibbis continuum esse motum ex phrenum vicinia. Jure autem et parvae admodum fuerunt, ut quae refrigerationem solum simis visceris suppeditarent, non necesse habentes neque sanguinem assumere (nondum enim deposuit superflua) neque vitalem spiritum multum praebere hepati, ut quibusdam aliis organis, imo neque nutrire carnem ejus subtili et vaporoso alimento. Dicetur aulum de hoc fusius deinceps. Minimum autem nervum hepati dedit natura, quippe quae neque ad motum aliquem, neque ad sensum animali ipsum praeparabat; ejusmodi enim facultatis est principium hepar; eaeque actiones tum ipsi, tum venis ab eo ortis sunt concreditae, cujusmodi et plantis insunt. Demonstrata autem alibi etiam haec suerunt accuratius, meminisseque oportet eorum, quae statim a principio diximus ac demonstravimus, quod neque licet recte invenire usum ullum cujusvis partis, antequam actio totius organi sit cognita, neque quicquam dicemus nunc ad demonstrationem cujusvis actionis, sed quae demonstrata sunt in memoriam revocantes, ipsis demunt sermonem de usibus semper subiiciemus. Non igitur amplius ambiges de nervi parvitate, si memineris demonstratorum, sed potius fortassis sciscitabere, cujus rei gratia omnino natura hepati parvum hunc nervum dederit; quatenus enim nutritiae naturae principium est hoc viscus, cujusmodi et in plantis inest, nullo pactu videtur nervo indigere. Utrum autem naturam, an nutritium animam nominare oporteat, iis investigandum relinquo, qui in nominibus tantummodo sunt ingeniosi, in susque omne altae suae tempus conterunt, perinde ac si non possent aptiora quamplura requirere, si neutra dictione res haec satis indicetur. Sed hoc quidem in omni re servare operiet, Platonici praecepti semper memores, nos ditiores sapientia ad senectutem perventuros, si nomina neglexerimus. Porro quod hepar quidem ejusmodi facultatis sit principium, qualis et ea, quae plantas dispensat, monstratum alibi est; sed et quod ipsum copulatum esse oportuit aliis duobus principiis, neque omnino seiunctum, ut nec illa a feste mutuo. Siquidem hepar veluti pecus quoddam (inquit Plato) agreste est, ipsumque nutrice inditum est necesse, si modo mortale genus aliquod statuendum sit. Ratiocinans autem, quod homo est, sudem in cerebro habens, velut famulam quandam atque adjutricem iracundiam accersit, quae sibi adversus hoc pecus auxilio sit, quo fit, ut ea per processus (ut puta nervosi venas, arterias) conjuncta conditur noster machinatus fit, uti se invicem audirent sibique vicissim obsequerentur. Sed hi quidem sermones majores et diviniores sunt, eosque in libro de dogmatibus Hippocratis et Platonis fusius pertractavimus. In praesentia vero, si ita dixeris, ut paulo ante dixi, ut commoderatio caloris servetur visceri, arterias a corde ad ipsum pervenire, ut vero non prorsus insensile sit, nervum inseri tunicae ambienti, probabilior quidem tua suerit oratio et vulgo clarior. Nam si neque phlegmones, neque suppurationis, neque alterius cujusdam morbi tensum habere hepatis interfuit, nihilo utique eo cesti a planta disserat, eoque obtuse sentit omnes hujusmodi morbos, non luculenter, ut aliae corporis partes, quod nervus, quum sit parvus, qui in tunicam ambientem distribuitur, aut non omnino in viscus, aut non in totum certe sese insinuat. Demonstratum vero etiam hoc a nobis est, quod scilicet in proximas sibi partes quadantenus vires distribuuntur p eoque superfluum erat nervum spargi in totum viscus: obscurum enim ipsi sensum vel per distributionem erat suppeditaturus.

Cap. XIV. Omnia igitur bene habent, quae ad hepar pertinent: superest tantum de tuto ipsius situ verua facere, quam sollerte natura jam olim ipsi providit. Nam ventriculo intestinisque omnibus per venas et colligantem ipsa tunicam conjunctum erat, ab eisque separare ipsum haudquaquam erat facile propter figuram et lobos. At non sufficiebant haec. Proinde ipsum vinculis quibusdam stabilitum natura proximis corporibus inseruit, uno quidem ac maximo tunica a peritonaeo oriunda, quae ipsi pro tegmine sutura erat, cujus occasione futurum erat, ut omnibus etiam internis conjungeretur, omnia enim tunica hac obvolvuntur. Magno praeterea alio vinculo phrenibus, atque aliis quibusdam et membranosis et parvis costis nothis connexum est. Verum id vinculum, quo phrenibus viscus ipsum adnecti jam diximus, est quidem et ipsum corporis substantia ipsi peritonaeo assimile, quippe quod ortum habet ex tunica ambiente ipsum hepar, et ea, quae septum transversum inferne succingit, quas ambas diximus a peritonaeo produci: crassities autem ejus, ob hancque ipsam robur ac patiendi difficultas permultum a peritonaeo distat; neque id immoritur. Nam si recti steterimus, a reptu transverso necesse est hepar pendere; quo fit, ut periculum non parvum suerit, ne vehementioribus motibus prompte abrumperetur, repenteque admodum animal interiret; copulatur enim hepar non solis phrenibus ibi, sed etiam corni per surenas. Nam venam illam cavam, de qua jam sum locutus, toti corpori quum sanguinem distribueret, omnino quidem erat necesse ad cor pariter ascendere: alium autem transitum commodiorem quum non haberet, necessario septum transversum penetravit, ut quod medium inter utrumque viscus situm sit. Non igitur, conveniebat alia quidem vincula venae ipsi, alia autem visceri comparare; sed unum durum et crassem indumentum simul cavae venae, simulque commune ligamentum ad diaphragma tum venae ipsi tum toti visceri fecisse praestiterat. Opportunus igitur in primis hic locus suturus erat, noxaque venae ejus loci omnibus, quae in toto sunt animali, venis communis erat futura, non aliter quam siquando truncus arboris affectus sit; vulneratam enim hanc venam aut divulsam adeo acuta sequitur mors, ut, cum Cyclopi, quanquam longe omnium maximo, sapientissimum Ulyssem poeta scriberet insidiari mortemque machinari, non in aliam corporis partem ensem impulsurum fuisse finxerit, quam qua hepar septum transversum continet, fecissetque ita, inquit, si, trucidato eo, ut speraverat, manibus lapidem grandem, quem altis januis ille opposuerat, potuisset amoliri: adeo certe confidebat, si in eo loco vulneraretur, ne temporis quidem momentum vivere posse. Porro magni ac duri vinculi, quod cavam ambit venam, partem posterioribus quidem partibus tenuissimam, anterioribus vero crassissimam natura constituit, ut non solum futuram animalibus ex se ipsis patiendi promptitudinem, sed etiam ab externis: nam qui affectus, ipsis currentibus aut fallentibus vehementer, venturi erant venae non belle colligatae, in a se ipsis quidem animalibus accidunt; reliqui vero, qui ab occurrentibus (verbi gratia, quaecunque frangunt aut vulnerant,) extrinsecus adveniunt. Quum igitur in horum occursu partas anteriores venae cavae facilius laeduntur, non oportuit aequalem esse crassitiem operimenti ipsius, sed qua facilius noxae incidunt, ea merito robustius id extitit. Verum quum septum transversum non solum (ut illud Plato dicit) discrimen esset superiorum viscerum ab inferioribus, sed, ut in aliis monstravimus, non minimum organum respirationis sit, non oportuit illud arctari ac comprimi, atque adeo liberiore motu unquam prohiberi ab ulla subjectarum partium. Haec sime praevidens creator, quantum fieri potuit, utrumque vicinorum organorum plurimum abduxit: neque enim ventriculi simum mox stomacho conjunxit in ipso per phrenes transitu, sed velut ex isthmo aliquo praelongo et angusto enascentem angustiam, paulatim amplificatam, os ventriculi (quod vocant) effecit, neque hepatis totum gibbum immisit septo transverso, sed plurimum attollens ac in gibbum fastigians sursumque extendens eam ipsius partem, unde vena cava emergit, ut hoc solo contingerent se invicem hae partes, effecit. Hepar igitur ea arte, quantam et cujusmodi exposuimus, constat.

Cap. XV. Eorum vero, quae a principio proposuimus, reliquus suerit splen, ut censet quidem Erasistratus, ab eximia quadam sapientia frustra restitutus; quem non pudet asserere, tantum viscus a natura nihil temere agente (ipse enim haec adstruit) frustra factum luisse. Metuens illa scilicet, necubi ariis suae oblivisceretur,quum foetui adhuc utero gestatu hepar in dextris conformaret ipsi ex sinistris partibus splenem opposuit, volens aliquid etiam hac parte moliri, perinde ac si ipsa ventre paululum ad partes illas productu opus superfluum altare non posset. Et adversus stultissimas quidem opiniones pugnat multis verbis, ut ex libris ejus de deglutitione, distributione atque concoctione colligere est; fortissimis vero et maxime insignibus ne tantillum qualem contradixit, sed alias quidem illarum duntaxat admonet, alias autem ne id quidem facit, verum praeterit eas et praetermittit, tanquam nullius pretii sint. Verum, si propter aliud nihil, saltem propter illarum auctores a Graecis celebratos non oportuit usque adeo aspernari, sed contradicere et validis demonstrationibus eos consulare ac coarguere. Demonstratum autem est etiam hoc a nobis in libris, quos De facultatibus naturalibus conscripsimus, splenem instrumentum quoddam esse, quod purgat limosos et orasses ac melancholicos succos in hepate genitos; attrahit enim hos (ut antea quoque dictum est) per vas venosum, tanquam per stomachum quendam; attractos autem non protinus in ventriculum excernit, sed ipse prius per multum otium conficit atque immutat, utens ad hunc actionem potissimum arteriis, quae certe multae et magnae sunt per totum viscus, non abs re neque fortuitu a natura ipsi tributae, sed ut motus assiduitate et innati caloris, qui ipsis a corde affluit, robore confici, frangi, mutari atque alterari possit crassities transumpturum ab hepate ad splenem succorum. Quicquid igitur eorum in succum huic visceri maxime convenientem translatum suerit, alimentum id spleni efficitur; quod autem ab ea, quae in splene fit, elaboratione exciderit, neque in sanguinis tenuis ac utilis speciem transmutari potuerit, omninoque inutile suerit ad nutriendum, hoc ad ventriculum per alium quendam venorum stomachum splen eructat, utilitatem et ipsum quandam haud contemnendam praestiturum; quam, quum de excrementis agemus, declarabimus. In praesentia autem reliquam splenis constructionem expendemus, in primisque proprium ipsius corpus, quod nonnulli parenchyma, id est affusionem, vocant. Ipsum namque est, quo facultatem habet splen ad se ipsum trahendi succos melancholicos, rarum admodum ac laxum instar spongiae cuj usiam, ut succos crassos facile et attrahat ec excipiat. Ut autem talis perpetuo fervetur splenis caro, faciunt arteriae in totum riscus disseminatae; quae tamen ut alium praestant usum non mediocrem, cujus paulo ante meminimus; nam ad succos, qui ex hepate ad splenem feruntur, conficit udos conferre ipsas diximus. Quin et carnem visceris hae semper raram conservant, quemadmodum et pulmonis: si enim recte demonstratum est in iis, quae de facultatibus naturalibus praecepimus, omnia, quae nutriuntur, ad se ipsa trahere ex proximis vasis alimentum, ex arteriis quidem consentiens est tenuius attrahi, ex venis autem crassius: nam et tunica arteriarum, quam venarum tunica, est densior, et sanguis, qui in ipsis continetur, est subtilior et vaporosior; ex hujusmodi autem praestitit fungosam ac laxam carnem nutrici, quemadmodum ex crassiori densam. At qui sanguis adeo tenuis in arteriis hujus visceris est, generationem habet ex crasso illo et melancholico excremento; quo fit, ut et caro splenis, quamvis laxa sit, a pulmonis tamen carne magno intervallo relinquatur; laxissima enim est ea atque levissima et paulo minus alba, utpote ex spuma quadam velut coagulata; nutritur enim ex sanguine purissimo, flavo, subtili et spirituoso. Has omnes praerogativas habet is sanguis, qui a corde mittitur ad pulmonem. Sed de illius quidem visceris natura seorsum tractabimus. Splenis vero corpus, quum tanto rarius hepate sit, quanto est crassius pulmone, meritu ex tenuiore sanguine nutritur; qui namque attrahitur ad splenem, crassior est eo, qui est su hepate; at quia elaboratus ab arteriis, quae illic sinat, atque adeo venis mullo densiorem tunicam habentibus, quam fiant in hepate, non affatim neque crassas carni splenia, sed subtilis et paulatim mittitur, ob id caro quidem hujus visceris rarior est et levior, quam hepatis, non tamen rubicundior aut flavior; melancholicus enim erat humor, quem purgavit, eoque elaborato nutritus est; hepar vero benigno simul et crasso nutritur tum propter subtilitatem turri eae venarum, quae sunt in hepate, tum propter magnitudinem foraminum. Ut autem summatim perstringam, nutritio horum trium viscerum sic habet. Hepar quidem ex rubicundo et crasso sanguine, splen autem ex subtili, sed nigro, pulmo ex elaboratu ad unguem, flavo, subtili, spirituoso ac puro sumit alimentum. Jam vero carnis eorum species ad portionem nutrientis succi su habent; quin potius, quod ejusmodi eas esse oportuit, familiare ipsis natura etiam alimentum pararit. Hi igitur sunt duo usus, quos dirimas, multitudinis arteriarum in liene productarum. Est et alius quidam praeter hos tertius secundum propriam ipsarum actionem et usum. Monstratum enim est, quod motus ipsarum fervendi potissimum cujusque partis caloris insiti gratia extitit, refrigerans quidem diastole, attrahendo scilicet frigidam qualitatum, purgans autem ex ipsis systole excrementa fuliginoso. Hujusmodi igitur quum in splene plurimum suturum esset propter pravitatem et crassitiem succorum, qui in ipsi, elaborentur, ratio luit arterias multas et magnas ipsi tribuere; ut enim pulmo refrigeratione vehementi, ita splen purgatione insigni indiget, hepar vero neque tali egens purgatione (habet enim alias tres maximas) neque refrigerio, magno, ut cor (propter quod ipsa pulmo factus est), jure optimo parvis indiguit arteriis. Ob eas certe causas rarum et leve et arteriosum est lienis corpus.

Cap. XVI. Conversa autem fari ejus sima ad hepar et ventriculum; gibba videlicet simis opponuntur. Et sima quidem arteriarum et venarum insertiones continent, et eam quae ad omentum pertingit intercurrentem propagationem; gibbis autem, quod ad nothas costas et illa secedant, nullum vas inseritur, sed quaedam fibrosae propagines ibi colligant ipsum adjacentibus, quae neque magnitudinem, neque multitudinem aequalem habent in omnibus animalibus; sed et secundum speciem su ipsis est quaedam differentia, quae in quoque animali pariter invenitur, neque enim alterius cujusdam gratia extiterunt, quam, ut dictum est, colligandi. Unde plura, vel pauciora, fortiora, imbecilliora, in aliis et aliis locis extiterunt, non splenia solum, sed hepatis quoque vincula. Tunica vero, quae ipsum ambit, non modo est vinculum, sed etiam tunica (ut et nominatur), tegens et vestiens omni ex parte ipsum vilicus. Principium autem generationis huic etiam est a peritonaeo, ut prius dictum est. Dictum quoque nihilominus est, ventriculi tegumentum omnium aliorum crassissimum esse oportere. Quae igitur partes ad ventriculum, hepar, epiploon et splenem pertinent, ad eum quem jam diximus modum exornatae suerunt.

Cap. XVII. Deinceps vero erit de intestinis dicendum. Coquitur quidem adhuc alimentum et in ipso per intestina transitu, ut in venis etiam omnibus sanguis, quum tamen neque intestinorum ustum concoctionis, neque venae langui si talionis gratia extiterint; sed, ut antea dictum est, natura alias quidem organorum unoquoque in melius simul utitur, alias autem id necessario sequitur omnia, quae alicujus gratia extiterunt. Quemadmodum igitur venis, quum eas distributionis instrumenta fecisset, facultatem sanguinis generatricem indidit, ne, dum per eas fertur, tempus ipsi alimento frustra periret, eadem ratione et intestinis distributionis in venas gratia institutis facultas quaedam concoctrix ciborum inest; quod fieri omnino non poterat (ut in commentariis, quos de facultatibus naturalibus conscripsimus, demonstratum est), quin singulae animalis partes facultatem quandam haberent alteratricem. Jam vero intestinorum substantia haud multum a ventriculo est diversa; quo fit, ut, st facultatem alteratricem ipsis quoque inditam fuisse oportuit ipsa ventriculo assimilem, in his quoque cibum concoqui necessario: consequatur; nam, ut in hepate est velut officina sanguificationis, ita in ventriculo concoctionis. Quod autem neque excrementorum prorsum delationis, neque concoctionis gratia, sed ut id omne, quod in ventriculo in chylum est mutatum, assumatur in venas, constructa fuerunt intestina, lune discas licet. Primo quidem, quod in nullo animali ventriculus lita structura iis instrumentis sit contiguus, quibus alvi excrementa dejiciuntur, quamvis non esset impossibile mox ad vocatam sedem extremitatem ventriculi interiorem protendi. Secundo autem, quod quamplures intestinorum anfractus in plurimis animalibus fuerunt. Tertio, quod non ante emittatur e ventriculo cibus, quam perfecte fit concoctus; hoc enim demonstratum etiam est. Quod ergo animalium ventriculi sedi minime cohaeserint, latis magno indicio est, aliud esse oportere concoctionis instrumentum m aliud distributionis; nam si idem esset, periculum utique esset, ne identidem venae crudum atque incoctum assumerent alimentum, quod tamen nequaquam accidere oportebat. Satis igitur constat, aliam quidem concoctionis, aliam autem distributionis oportuisse esse partem. Quod vero ipsum noni extendatur simplex usque ad anum, sed quam plurimis gyris spirisve orbiculatis in messio intercipiatur (cum constet, id, ne alimentum ex animali ocyus elabatur, factum fuisse) iis, quae haud ita pridem diximus, consonat; quandoquidem, si secundus quispiam ventriculus priorem exciperet essetque, sicut ille coctionis instrumentum, ita hic secundus promptuarium distributionis, nequaquam brevi tempore quam plurimum ut per plurimas venas alimentum hepar assumeret. Nunc enim intestinorum gyri, cum innumerabilem quam dum venarum multitudinem ex hepate sibi ipsis habeant insertam, omnem in ventriculo coctum succum sursum mittunt; tunc autem paucis orificiis venarum, paucum cibi in chylum versi assidue adaptans, tardam et diuturnam faceret distributionem. Etenim oportet ora vasorum contingere elaboratum ac coctum succum; si vero magno priori ventriculo secundus suppositus esset, parvam utique partem ejus ventriculi tangeret cibus, eam duntaxat, quam ipse contingeret; plurima vero alimenti pars, quae utique in profundo esset, apprehensiones venarum effugeret. Nunc autem angustia transitus in parvas particulas alimentum comminuens cogit, ut id propemodum totum contingat tunicam intestinorum, ad quam venae oscillis hiant, ob idque ipsum etiam ora vasorum: si quid vero alimenti effugerit in transitu per primum gyrum, per secundum quidem continget; quod si hic quoque effi gerit, per tertium, vel quartum, vel quintum, vel quemlibet sequentium; fiunt enim plurimi. In transitu igitur adeo angusto et longo et quamplurimos anfractus habente omnes partes alimenti coguntur tandem venari cum vasis orificio; condensatum enim est in orbem omne intestinum innumerabili quadam multitudine orificiorum intro pervenientium, a quibus rapitur sursum, quod ex praetereunte alimento utile est. Unde fieri nequit, ut succus ullus nutriendo animali idoneus effugiat, fallat atque ex animali elabatur, quando saltem lege naturae corpora gubernantur: eorum enim haec a nobis instituitur expositio, non morborum, in quibus ordo quidem contunditur, naturae autem ars impeditur, adjutoreque quopiam opus est, qui matrum porrigat et, quod angit, educat. Hoc quidem certe, etsi non dicatur in unoquoque usuum, quos recensemus, non qui praetermittit negligentiae, sed qui non subintelligit tarditatis est accusandus. Porro intestinorum anfractus extitisse probavimus, ut, quicquid alimenti concoctum esset, ad unguem distribueretur; eoque spectabat, quod a Platone dictum est: ne alimentum celeriter permeans corpus celeriter ini necessitatem adige, et sumendi rursum aliud alimentum, suggerensque insatiabilem ingluviem a philosophia ac Musis alienum universum mortale genus efficeret. Quibus certe animalium non insunt ejusmodi anfractus, sed intestinum a ventriculo simplex usque ad anum protensum habent, insatiabilia omnia ac gulosa, plantarumque modo cibo assidue adhaerent. Verum de his Aristoteles recto conscripsit cum alia, tum etiam quod paulatim a plantis natura digrediens aliud alio animus perfectius condidit, quousque ut hominem perveniat, omnium perfectissimum, de quo nunc nobis propositum est dicere. Non igitur de ventriculorum multitudine, qui in ruminantibus animalibus cernuntur, meum fuerit exequi, neque de ventriculo singularum specierum animalis, quemadmodum neque de ariis nutritionis instrumentis; scripsit enim de his omnibus recte Aristoteles. Quod si vitae brevitas pulcherrimorum investigationem non moraretur, fortassis aliquando, quod in ea speculatione desideratur, exequerentur. Nunc veru satis habemus, si solius hominis possumus constructionem ad unguem exponere. Rursus igitur orationem, unde digressi fumus, revocemus, denuo lecturos hoc opus commonefacientes, nullam hic postulent audire cujusquam actionis demonstrationem, quum eam omnem in libris de facultatibus naturalibus simus complexi; veluti et quod orificia arteriarum ad intestina pertingentia modicum quiddam cibi assumunt, plurimum autem venae. Id ipsum sane, quod naturaliter in arteriis sanguis contineatur, alio libro seorsum conscripsimus. Nunc igitur, quod reliquum est de intestinorum constructione, exequemur. Omnes trusi actiones, tum facultates, quas excretrices ac propultrices nominant, transversorum villorum motu, ut attractrices rectorum, constare probavimus. Quemadmodum igitur ventriculo utrosque vilior sortito duabus opus suit tunicis contrario inter se modo habentibus, ita et intestinum quodque, usiam speciem motus cum habeat propultricem, tutam pariter tunicae speciem in transverses et rotundos villos dissolutam obtinuit. Quid tandem tunicae binae extiterunt, siquidem ambae itidem te habent? superflua enim videtur esse altera. At non est ita; nam intestinorum tunica duplex fuit, partim ut facultas ipsorum expultrix esset valentior, partim ut ipsis instrumenta ab injuriis omnibus essent tutiora. Ut enim in ventriculo manere diutius cibaria, ut exacte coquerentur, ita hic non manere e re magis fuit; nam dum per viam longam ac strictam feruntur, perfecta simul ac celeris fit ad jecur distributio. Quod autem et ad securitatem summam et patiendi difficultatem non parvum intestinis momentum duae tunicae conferunt, indicant vel maxime morbi: dysenterici. Multus sane ac saepe vidimus, quibus, cum morbis gravibus atque diuturnis essent conflictati maxima intestinorum pars erat putrefacta adeo, ut compluribus locis tunica omnis interior esset exesa; attamen vixerunt ii et superstites fuerunt; quod non fecissent, nisi secunda quaedam alia tunica extrinsecus corruptae tunicae accessisset. Nonnullis vero intestinorum quidam villi recti secundum longitudinem obtenduntur ad transversorum tutelam; ideoque animalibus tenues habentibus intestinorum tunicas aut actiones vehementiores potissimum hoc inest: periculum enim erat, ne transversi villi a sese mutuo avellerentur, nisi extrinsecus a rectis velut vinculo quodam fuissent devincti. Quo sit, ut in recto intestino complures ejusmodi fuerint, quod multis et duris alimenti sicci illic congesti excrementis ejus intestini tunicas circumtendi valide oportuit. Extrinsecus igitur transversis, ceu ligamentum, villi quidam recti injecti sunt. In pluribus vero animalibus totum colon validis vinculis secundum longitudinem superne deorsum utrinque porrectis constrictum est. Porro quod et peritonaeum ipsum rursus hunc secundam vestit tunicam, colligatque intestina omnia tum quae ad spinam sunt corporibus, tum aliis, supra comprehensum est. Nam ut semel dicam, nullum est sub septo transverso instrumentum, quod non operiatur aliqua tunica mitium generationis a peritonaeo tumente. Verum de intestinis quidem tenuibus haec sufficiant.

Cap. XVIII. De crassis autem fle habet. Quemadmodum intestinum tenue distributioni destinatum est, ej usque gratia extitit (quamvis etiam concoquat alimentum ac propellat), ita et crassem intestinum non repentinae excretionis causa comparatum est: quanquam in multis animalibus voracibus, quibus rectum hoc intestinum inest, videre licet inferiore ipsius parte nihil latitudine a sese discrepare: verumtamen haec, assidue sit pascuntur, sic egerunt assidue, vitam quandam a Musis et philosophia alienam re vera (ut Plato dicebat) ducentia: quae vero perfectissima sunt animalia ac praestantiora, ut non comedunt semper, ita nec egerunt. Jam vero demonstratum a nobis est, ipsius intestinorum anfractus in causa esse, cui externo alimento assidue nobis minime dum sit; quod autem subinde non legeramus ; sed longo intervallo, in causa fuit crassi intestini latitudo, ceu secundus quidam venter, ipsis subjecti, quomodo vesica minis. Nam ne egererent assidue neve mererent animalia, humidis quidem excrementis vesica subjacet, siccis autem intestinum, quod crassem appellamus, quod utique et inferiorem ventrem quidam nominant. Principium autem ejus est caecum intestinum; ubi enim tenue intestinum definit, illinc ad dextram quidem caecum, ad sinistram autem colon emergit, dextra prius illa praetervectum. Porro caecum prorsus velut venter quidam est crassius excrementis recipiendis appositus, cui ad proportionem colon respondet. Atque plurimis face avibus propter actionis robur caecum intestinum est duplex: nam si quid in transitu per tenue intestinum distributionem fefellerit, id omne diuturna in caeco mora plane exugitur. Porro avibus fere omnibus actiones ventriculi atque intestinorum robustas habentibus excrementorum receptacula bina extiterunt, nequid, quum alimentum celeriter feratur, non exhaustum praetermittatur, et ut egestio repente ac semel, non continue et paulatim fiat. Verum in hominibus ac pedestribus animalibus omnibus unicum caecum intestinum natura molita, in dextris ilibus ipsum constituit, quod locum ibi idoneum haberet vacuum, rene dextro altius appenso; cujus causam in sequentibus explicabimus.

Cap. XIX. Haec igitur omnia miro artificio natura comparavit. Quibus adhuc accedit, quod musculi utrisque excrementorum, effluviis incumbunt, instar claustri cujusdam, ne continenter excernuntur, neve intempestive. Siquidem vesicae collum, quod vocamus, musculosum est; recti vero intestini extremum inferius a musculis in orbem circumpositis constringitur; quapropter nomen ei sphincterem (constrictorem) puto quosdam imposuisse. Nam musculi omnes, quum sint motus voluntarii instrumenta, non sinunt excrementa foras ferri ante, quam ratio jusserit, idque unicum duntaxat animalis facultatis instrumentum tanto ac ejusmodi naturalium instrumentorum exitui incubat in utroque excrementorum effluvio. Porro quibus aut resoluti hi musculi fuerint ut aut quoquo modo ali qui vitiati, invitis iis et intempestive effluentia excrementa latis judicant, quam turpis atque a Musis aliena nobis vita fuisset, nisi principio natura melius quidpiam prospexisset. Verum haec certe mirifice ab ea comparata fuerunt: praeterea summa ratione ad solertia modum instituit, quomodo omnia, quae ad ventriculum atque intestina pertinent, non solum aliis partibus corporis nutriendis subservirent, sed et ipsa probe nutrirentur, neque temere neque segniter egrederentur. Primum namque toti mesenterio venas effecit proprias intestinis nutriendis, ipsi dicatas, haudquaquam ad hepar trajjcientes: ut enim et Herophilus dicebat, in glandulosa quaedam corpora desinunt hae venae, quum caeterae omnes sursum ad portas referantur deinde ejusdem usus potissimum gratia in epiploo quoque quamplurima munero vasa construxit, quo omnia propinqua nutrirentur. Porro utrinque hoc commentum naturae ipsi subsilio est ad perlectam intestinorum et ventriculi nutritionem. Erunt sane et alia duo nutritionis eorum auxilia, unum quidem in ipsa cibi concoctione, de quo antea sumus locuti; alterum, quum per longiores inedias infernae partes attrahunt quiddam etiam ex ipso hepate, jam distributione ad hepar et distributorum ipsorum exacta elaboratione ac separatione absolutis, inferioribus autem instrumentis tunc indigentibus et sanguinem benignum trahere valentibus. Admirantur tamen nonnulli, si, per quas venas prius anadosis ad hepar facta est, per easdem russus aliquando sanguis benignus recurrat, quum aliorum naturae operum ignari, tum vero roboris in attrahendo instrumentorum nutritione egentium, de quo in aliis demonstratum est.

Cap. XX. Quod vero reliquum adhuc est propositarum nunc partium expositionis, opus atque artificium naturae jam persequamur. Nam quamplurima venarum oscilla ad quodque intestinum penetrare ostendimus, velut arboris cujusdam radicum extremas ac tenues extremitates. Colligens vero natura, ut in arboribus exiguas illas radices in crassiores, ita in animalibus vasa minora in majora, et ea rursus in alia majora, idque semper agens usque ad hepar, in unam omnia venam coegit, quae ad portas sita est, a qua etiam vena, quae tum ad ventriculum tum ad splenem fertus, enascitur: atque etiam arterias omnes in unam magnam spinae incumbentem pari modo contraxit. Nam quum longum esset: inter principium et finem omnium vasorum interstitium, non erat tutum sine praesidio vasa tenuia deducere, quae enim sursum ad portas hepatis feruntur, velut penderent, ussi fulcimento quodam stabilirentur, nec praesidium ipsis aliud erat in ipso itinere, in quo velut sede firmarentur et intersepirentur ac fulcirentur. Quo pacto igitur securitati horum prospexit natura, ut ne salienti aut impingenti aut pulsato vehementer extrorsum animali vasa ipsa comprimantur alicubi, vel perrumpuntur, aut omnino afficiantur? A tunica colligente ac vestiente intestina, quam a peritonaeo oriri diximus, tunicam ipsi peritonaeo similem senum produxisset, ea vasa singula induit; in spatiis vero inter vasa inanibus eandem hanc tunicam sibi ipsi applicans ac duplicem efficiens, minus quidem hoc pacto patibilem, vasis ipsis instar vinculi ac munimenti validi constituit. Plurimis vero eorum, quae admodum sublimia, atque erecta ad hepar porrigebantur, qua mutuo coeunt, hanc ipsorum partem injuriis magis obnoxiam cum exploratum haberet, corpus quoddam carniforme inseruit, quas glandulas appellamus; quae utique velut cunei quidam vasorum divisionibus incubantes, fulcimentum ipsis tutum suggerunt, ut a nullo violento calvi afficiantur. Jam vero oratione mesaraeum absolvimus. Considerare autem deinceps oportet, in quem demum locum praestiterat naturam ducere venam hepatis illam magnam, quae omnes mesaraei venas excipit; sed quia hin liber magnitudinem justam jam est adeptus, tum hoc, tum alia, quae ad nutricia instrumenta pertinent, libro sequente pertractabo.

GALENI DE VSV PARTIUM CORPORIS HVMANI LIBER V.

Cap. I. Considerandum autem deinceps est, in quem locum naturae magis interfuerit venam magnam, quae ab hepate oritur venasque ex mesaraeo omnes excipit, deducere; oportebat enim profecto eandem hanc venam etiam eas, quae ex ventriculo ac splene proficiscebantur, excipere. Eadem autem et de arteria, quam a magna ad spinam sita oriri diximus, dixisse puta. Pari modo et meatus illos, qui a vesica ea, quae juxta hepar est posita, oriuntur, quibus bilem erat vacuatum, oportebat (ni fallor) etiam ipsos tendere in ventriculi aut intestinorum locum non quemvis, sed qui illis certe tutus esset, et his excrementum id recepturis minime dolorificus. Considerandum, inquam, est, num commodiorem locum alium proferre possimus, quo praetermisso, natura ad deteriorem fimus ac periculosiorem praedictorum quodque duxerit.

Cap. II. Incipienda autem est hinc consideratio: utrum ex usu magis fuerit naturam ipsam, multis venis ex multis hepatis partibus productis, in singulas subjectarum partium singulas abducere, an, delecto in ipso viscere loco quodam opportuno, magnam quidem ex eo venam, ex ea autem alias, velut ex trunco ramos, produxisse. Mihi quidem videtur id luisse commodius: non sutum enim venis ipsis longum iter emensuris periculorum erat statim initio esse subtilibus, sed etiam hepatis non multa habere germina atque foramina interfuit sed undique quidem tecto esse densa tunica, duos autem omnino habere validiorum venarum exortus, superne quidem cavae, inferne vero ejus, quae ad portas situm habet, fuit utilius. Ergo, si satius suit unam eo in loco esse venam, quaeramus jam, quo perducere et qui dividere ipsam praestiterit. Mihi quidem etiam hic videtur, quum ea ad melium inter ventriculum atque intestina spatium pervenerit, ita demum in utraque oportere ipsam distribui: quandoquidem, si deorsum magis descenderet, multum a ventriculo secederet; sin vero superne magis ascenderet, praeterquam quod multum ab intestinis distaret, ingressionem praeterea in ventriculo haberet lubricam, qui, dum albis est refertus, in maximam quidem subinde mutatur distentionem, confidit autem, dum iisdem est vacuus. Ut vero aequa quidem venarum distributio esset omnibus nutritiis insu umentis, vas autem ipsum ab hepate descendens sedem haberet stabilem inter ventriculum atque intestina doctum, incumbere ea parte subjacentibus vertebris oportuit. Caeterum non in hunc quidem locum venam hanc tendere oportuit, in alium vero arteriam sub ipsam in tutum mesaraeum dividendam; ubique enim natura, nisi majus quid obstat, cum venis arterias simul dividit, partim quidem, ut membranae, quibus venas protegit ac partibus vicinis colligat, protinus arteriis quoque sint usui, partim autem, ut vasis ipsis sit conspiratio quaedam ac materiarum communio; etenim hoc etiam alibi demonstratum est. Quin et ad jecur ramum ab hae ipsa arteria produxisse oportuit, atque adeo nervum (qui et ipsis una cum arteria et vena per totum mesaraeum distenditur) mox cum ipsis simul incipere, quod nullum haberet locum, unde germen id, quod mittit ad hepar, tutius emitteret. Monstrabitur autem paulo post, meatus excrementum biliosum ex vesica ea, quae hepati inhaeret, vacuaturos eo loco fuisse collocandos. Quum igitur oporteret venam, arteriam, nervum et quartum cum eis vas bilem conlinens eo loci pervenire, manifestum est, quod et principis divisionis earum ibidem consistere erat necesse. Verumtamen vasta omnia, qua dividuntur, facile laeduntur, ut, si eorum quodvis mali quidpiam propter violentum motum esset incursurum, id, ubi scinditur, potissimum incurreret. Magno igitur indigebat locus hic praesidio, quo vasa in ipsi, distribuenda ac discindenda munirentur. Cujus haud ignara natura glandulosum quoddam corpus fabricata, quod pancreas appellamus, substravitque simul ac in orbem omnibus circumdedit, divisionesque replevit, ut nullum ipsorum facile jam findatur, aut sine fulcimento sit; sed quum in molli et mediocriter cedente corpore conquiescant, si motu cieantur paulo vehementiore, quod tamen corporibus non duris neque non cedentibus incidunt, sed leniter quidem ea excipientibus, paulatim vero violentiam motus exolventibus, illaesa, inconcussa infractaque perpetuo conservantur. Quin etiam membranas fortes tum privatim singulis vasis, tum communiter ipsis omnibus circumdedit, vestientes ac jungentes ea non modo cum glandula, sed praeter eam inprimis ac maxime cum suspectis corporibus, quae ad spinam situm habent, post illa autem et cum aliis omnibus circumfusis instrumentis. Verum nihil horum natura eo in loco probe effecisset, nili amplum aliquod spatium eis praeparasset: quandoquidem, si cum fundo ventriculi junctum fuisset jejunum, qui in ipso sunt anfractus, non parvas ibi effecissent angustias.

Cap. III. Quod praevidens natura primum omnium intestinum, quod ventriculo conjunctum est, non protinus in anfractus reflexit, sed eousque ad spinam protensum produxit, quoad praedictis corporibus amplum satis spatium suppeditaret. Quod autem hoc consequitur, circumvolvitur ac flectitur, vocaturque haec pars intestinorum jejunum, quod semper inveniatur inanis, nec tantillum quidem in se ipsa alimenti contineat. Quod autem inter hoc et fundum ventriculi sine circumvolutione mansit propter causam a nobis dictam, anatomici ecphysin (exortum) in intestinum nominare consueverunt: ut hic sit instrumentorum post ventriculum alimentum vicissim recipientium catalogus. Primum quidem est ecphysis, secundum autem jejunum, tertium intestinum tenue, quartum caecum, quintum colon, et sextum rectum, in cujus sine sunt musculi, qui constringunt ac continent excrementa. Porro eorum constructionis omnium usum jam conscripsimus, praesenti quidem libro ecphyseos, superiore vero omnium differentiarum tenuis et, crassi intestini. Quod si quid praetermissum esse videbitur, aut id communem cum praedictis habere rationem invenietur, ut quiris, etiamsi a nobis non didicerit, facile id ipsum praecedentibus consequens deprehendat, aut nullum ipsi animali usum suggerens lex necessitate consequitur ea, quae gratia alienius extiterunt, quemadmodum jejunum, quod ubique est vacuum. Caeterum quod propter nullum fui usum ejusmodi suerit, sed ea, quae gratia alicujus constituta sunt, secutum sit, paulo post ostendemus. Porro nisi quis ea, quae ex iis, quae praecipimus, intelligi possunt, ingenio assequi studeat, sed omnia a nobis audire postulet, prolixa admodum fuerit haec nostra narratio; quod brevissimo hoc argumento cuivis perspicuum suerit. Quum enim praesenti disputatione de ecphysi (exortu) in tenue intestinum disseruerimus, quod ipsum in spinam extensum non protinus circumvolvi oporteat, antequam iis locum praebuerit, quae in taedio inter ventriculum et jejunum spatio locari necesse erat, quidam hic forte, ceu a me praetermissum, requirat, quod apud Erasistratum scriptum est. Ecphysis vero (seu exortus in intestinum) in dextris sita est, et ad spinam conversa. Cujus rei gratia in dextris, et em conversa est ad spinam? quorum illud quidem sermone praecedenti est demonstratum; hoc vero nullam peculiarem ac necessariam doctrinam efflagitat, nimirum quum jam millies admonuerimus, naturam nihil line stabilimento reliquisse. Quod si ita est, satis jam constat, ipsum ecphysin, ex fundo ventriculi prognatam, haudquaquam sublimem fuisse relicturam, verum ad spinam deductam primo quidem illic stabiliisse, deinde vero vinculis quibusdam membranulis vicinis ipsius animalis partibus coaptasse. At quod ad nullum usum nonnulla facta sint, sed alia necessario sequantur, quodque ne partes quidem, sed potius consequentia quaedam dicenda haec sint, ex jejuno discas licet; cujus ut tenuis intestini generatio quanto usui esset, antea demonstravimus; quatenus vero alimento vacat, malus ipsius animalibus est usus, verum necessario praecedentia quaedam alia consecutum est, quae alicujus gratia extiterunt, fiunt autem, quae haec sequuntur. Primum omnium intestinorum jejunum alimentum in ventriculo in chylum mutatum atque concoctum accipit; situs autem ipsius est ad hepar, vasorumque multorum in feste orificia continet; ad haec excrementum biliosum paulo stupra ad ipsam ex ventriculo ecphysin meatus bilem ducentes deseruit; porro hepar ipsum adhuc vacuum ex hoc primo sursum alimentum rapit. Horum itaque omnium alia quidem ad celeriorem alimenti distributionem, alia vero ad propultricis actionis robur conserunt; quandoquidem propter vasorum quidem multitudinem proximumque hepati situm, tum quod primum ea, quae cocta sunt, recipit, hepatique vacuo ea suggerit, plurima ac citissima ex ipso jejuno fit distributio; robur autem actionis ipsius augetur, quod ab ea parte non procul absit, qua primum excrementum biliosum in intestinum erumpit. Nam celerius quidem venae multae quam paucae assumunt, et quae per viam breviorem ad jecur ascendunt, quam quae longiore, et quae ex utili confecto attrahunt, quam quae ex non eiusmodi, et quae vacuo hepati alimentum afferunt, quam quae jam oppleto; robur autem actioni accedit, quod excrementis nondum sit bilis admixta, sed pura adhuc in tunicis ipsorum intestinorum circumfluitet, mordens ipsa et ad excretionem excitans. Quando igitur intestinum quidem transmittens valenter agit, riscus vero recipiens prompte assumit, celeriter alimentum permeet est necesse, ut nihil ea ratione in eo subsideat, neque moretur, sed transitus sit solum isque celer. Porro quum non itidem semper elaboratum in ventriculo alimentum excipiat, neque pari modo jecur attrahat, neque bilis qualitate ac quantitate eadem semper confluat, ad portionem non aequaliter assidue intestinorum anfractus sunt vacui, sed aliis quidem plures, aliis vero pauciores invertuntur. Ex quo intelligitur, hanc quidem primorum anfractuum munitionem nullius usus causa extitisse, sed necessario ea consequi, quae alicujus causa constructa fuerunt. Nemo igitur a nobis audire omnia postulet, sed partim quidem fretus iis, quae jam praecepimus, inveniat, cujusmodi est, quod de ecphyseos conversione a ventriculo ad spinam paulo ante memorabamus, partim vero ne hujus quidem instituti esse existimet; non enim eorum explicationem his commentariis molimur, quae necessario ea sequuntur, quae gratia alienius parata suerunt, sed ea, quae prima ratione natura constituit.

Cap. IV. Memor igitur eorum perpetuo quae sequuntur accipe. Jam enim demonstraturus tum, cujus expositionem paulo ante rejeceram, de biliosi, excremento, scilicet quod in ecphysin e ventriculo praestiterat confluere. Igitur quod quidem meatui ipsi, qui excrementum id deducit, brevior via erat commodior, ut qui jamjam futurus esset eorum particeps, quae natura ad tutelam vasorum eo pertinentium praeparaverat, perspicuum iis esse arbitror, qui prius dicta attente audierint: quod vero excepturis instrumentis ere etiam fuerat, ita demum vel maxime intelligas, si exploratum habueris, quanta copia in ipsis necessario congeratur excrementorum pituitosorum; de quorum generatione in commentariis De facultatibus naturalibus abunde et exquisite conscripsimus, singula convenienti demonstratione comprobantes. Porro quod multa hujusmodi excrementa gignantur, id obiter nunc admonentes, ex ipsis ad propositorum explicationem probationem duntaxat aliquam sumere oportet. Nam si unquam in ejusmodi hominem incidisti, qui ciborum quidem boni succi esum aversaretur, abstinentiaque se ipse conficeret, ac, siquando mandere cogeretur, nauseabundus efficeretur, sola autem acriora admitteret, a quorum esu ne bene quidem haberet, sed illi ventriculus flatibus intumesceret ac distenderetur, et nausearet, plusculum tamen ructibus solis levaretur, est autem quando ipsa quoque assumpta cibaria corrumperet, ea potissimum corruptione, quae acorem refert, si, inquam, in ejusmodi incidisti, deinde, qua ratione curatus fuit, meministi, facile puto te iis, quae mox dicam, assensurum; sin minus, certe eis, qui ejusmodi morbo conflictantur, curandi rationem praescribam. Tu vero, si geri discendi es cupidus, ad tuam ipsius normam rationem nostram excute, atque ea evolve remedia, quae a medicis suerunt tum inventa, tum litteris prodita, quae caput curationis in hoc positum habent, ut pituita a ventriculo abstergatur; quae quum natura fit viscosi, multo adhuc viscosum in hujusmodi affectibus a mora in loco adeo calente efficitur. Ego quidem novi aliquando quendam eorum, qui ita laborarunt, qui, sumptis ex oxymelite radiculis, quum incredibilem quandam crassissimae pituitae copiam vomuisset, confestim sanitatem plane recuperavit, quamvis tribus apte mentibus neque ventriculus, neque coctiones ipsae belle habuerint. Quod igitur necesse fit tum in ventriculo tum in intestinis ejusmodi excrementum provenire, alibi, ut dixi, demonstravimus: caeterum, quod generetur, dederat tum anatome, tum etiam morbi, quibus quotidie homines prehendantur ab hujusmodi excrementorum abundantia; quorum curatio est simplex, eorum scilicet, quae crassa ac viscosa dividere, incidere atque abstergere possunt, exhibitio. Ob eam igitur causam mox a principio natura praesidium ipsis comparavit acrem atque abstersorium hunc succum, quem omnino oportebat e corpore vacuari, non in intestinum aliquod ano propinquum, sed in primam ecphysin ducens, ne quod inferiorum intestinorum externo aliquando indigeret auxilio. Porro quamdiu recte animalis corpus gubernatus, pituitosum excrementum quotidie ipsi detergetur. At quum ex pravo quopiam corporis affectu copiosius est collectum, nihil addubitant medicorum praestantissimi, quin ilei, dysenteriae, lειenteriae ac tenesmi, omnium, qui ventriculo et intestinis oboriuntur, morborum gravissimi, sint secuturi. Non parum itaque neque fortuito natura ad sanitatem animalibus ex opportuna meatus choledochi insertione prospexit. Cur igitur in ventriculum ipsius portionem aliquam non inseruit, quum non pauca sane et ipse generet hujusmodi excrementa? Hic impensius ipsius providentiam, ni fallor, admiraberis. Nos etenim, quod utile est, id imprudentius eligimus, quum interdum, quod in aliis magis obesse solet, quam in aliis prodesse, desideramus. At natura contra nunquam ne in uno quidem suorum operum inconsiderate aut socorditer magna incommoda minori bono anteposuit, sed cujusque modum exquisita mensura judicans infinitis partibus ipsum utile eo, quod noxium est, amplius semper efficit. Maxime etenim (si fleri potuisset) absque omni incommodo haec omnia constituta fuissent. Nunc vero, quum nulla ars materiae pravitatem possit declinare, neque adamantinum atque omnino impatibile opus edere, reliquum est, ut id, quibus potest ornamentis, exornet. Verumtamen alii materiae aliud ornamentum competit; non enim eadem sane substantia sidera et nos conflamus. Ergo neque affectuum vacuitatem eundem nos flagitare convenit, neque naturum accusare, sicubi exiguum quoddam incommodum infinitis commodis admiscuerit; sed illud prius tubi ostenderimus, licuisse ipsi naturae exiguum hoc incommodum effugere, commodis omnibus constantibus atque integris, tum demum id vitio dare ipsamque negligentiae insimulare. Nam si bilis flava in ventriculum confluens nullum insignem afferret dolorem, inique usum eum natura praeteriisset, quem abstergendo quotidie excrementum viscosum nobis humor iste suppeditasset; sin vero malum quidem hoc adeo est exile, ut praesidio externo abunde corrigi queat, mala vero, quae bilis in ventriculum influxum consequuntur, magnitudine sint tanta, ut ventriculi munus funditus evertant, non novi, quin is sit erga naturam, quae sibi ipsi ita prospexit, ingratissimus, aut meritas laudes ipsi invideat, si, quum laudare ipsam decuerit, ipse etiam incusat. Quis, quaeso, ignorat, bilis flavae facultatem acrem admodum esse ac mordentem et omnia abradentem? et quis unquam succum hunc copiosiorem dejecit, qui prius mordicationum in intestinis non senserit? ad haec initi non liquet, quod vomitum biliosum necessario praecedunt quum alii quidam affectus, tum vero cardialgia, quae oris ventriculi mordicatio est? Visne, quae Hippocrates hac de re conscripsit, hoc loco proferamus, tantumque in re omnibus cognita testem advocemus? Superfluum luerit omnino ac vanum quandoquidem, si flavae bilis facultas omnibus est perspicua, in promptu est, ipsam omne ventriculi opus, si ad eum confluxerit, eversarum. Qua enim ratione pura primis intestinis, incidens ea morsu commovet prohibetque, alimentum in ipsis morari, ad eundem etiam modum ventriculum, sensu, quam jejunum, exactiori praeditum, cogeret alimentum prius propellere deorsum, quam plane concoctum esset; quod quidem certe ile in promptu est, ut res longiore demonstratione non egeat, siquidem morsus vehementes crudos cibos excernunt. Satis igitur constat, in quavis affectione, sibilis copiosior in ventriculum confluat, alimenta in eo consistere non posse; demorsus enim ventriculus a succi acrimonia commovetur ab ipso ac pungitur ad ea, quae in se ipso continet, celerius excernenda. Si igitur humor ille ad os ventriculi irrepserit, ut quod maxime est sensile, morsi ab ipso anguntur vehementer, nauseant ac vomunt; sin vero ad fundum pertinuerit, celeriter deorsum fulsit ac secum assidue simul cibos excernit. Quum enim ventriculus undique valide comprimitur, os autem sive supernum sive infernum patefactum est, omnia pariter, quae in ipso sunt inclusa, excernuntur. Ex quo concluditur, quod, si plurimus humor iste ad ventriculum confluxerit, corruperit utique ac perturbant propriam ipsius actionem; quandoquidem ventriculi quidem propria actio est concoctio, postulant autem, quae concoquuntur, temporis diuturnitatem, hic autem humor non sinit in ipsi, cis bos morari. Recte igitur veteres medici (ut alia onustam praecepta salutaria) vomitus a cibis in singulos mensus repeti praecipiebant, alii quidem semel, alii vero bis: omnes tamen in qualitates ipsas eo casu comedendorum acres atque abstersorias deligere consulebant, ut pituita omnis e ventriculo purgaretur, neque pravo succo corpus afficeretur se nam quae mordent et abstergunt cibaria, biliosa utplurimum fiunt et cacochyma. Bene igitur et ab illis sine hepatis noxa ventriculi purgatio est praescripta, et a natura ipsa pereognita fuit ventriculi quidem purgatio facillima, intestinorum autem tum difficilis, tum etiam noxia nonnihil occasione cacochymiae ipsi animati sutura. Caeterum, em excrementum id biliosum in venas et arterias ex intestinis non distribuatur, in illis commentatas demonstravimus, in quibus reliqua omnia naturae opera exposuimus, in quibus oportet eum, qui certam peritiam usus instrumentorum alimento destinatorum habere velit, prius esse exercitatum; nam et iam idem saepe repetiimus, et ab ipso statim totius operis luitio demonstravimus, fieri non posse, ut quis partis cujusquam usum inveniat, nisi prius perspectissimam habeat totius instrumenti actionem. Neque hic convenit, omissa de usibus disputatione, ad demonstrationes actionum stylum convertere; sed quae alibi demonstrata sunt, pro hypothesi iis, quae in hac enarratione dicentur, praesumentes iter demum disputationem terminare. Porro, quemadmodum pituitosi excrementa necessariam quidem esse in ventriculo generationem alibi comprobavimus, (quod vero ita manifesto accidat, nunc admonuimus,) ad eundem modum et, quod bilis non amplius in corpus assumatur, comprobabimus. Nam quod non distribuatur, maximo argumento erit excrementorum varietas; siquidem in ictericis comestorum colorem referunt, bile videlicet deorsum haudquaquam subeunte, sed sursum in totum corpus perlata; in sanis vero, quod his humor biliosus in intestina confluat, ea flavo colore sunt tincta. Quanquam, si illinc rursus ad hepar retrocederet, palum est, quod non excreta modo, sed etiam totius corporis color ab ictericio nihil differret. Nihil igitur amplius miri sit, si etiam excrementum melancholicum, quod in liene elaborari ac mutari non potuit, non in propinqua ano intestina, sed in ipsum ventriculum excretum est. Etenim, si nihil molestum illic quidem suturum ostenderimus, oportuissetque, si in proxima ano intestina meatum id excepturum natura extendisset, ad proportionem paucitatis ipsius excrementi non modo esse angustum, sed etiam longum omnino propter ipsius intervalli longitudinem, eoque injuriis opportunum, non ab re tibi factum videbitur, ut in propinquum sibi ventriculum per breve aliquod vas confluat. Porro, quod nihil doloris erat allaturum, si memoria tenes, quae de bile flava prodidimus, supervacaneum esse arbitror pluribus id verbis te edocere; quandoquidem, si neque in tutum animal postmodum assumatur, neque ipsum ventriculum ullo pacto offensurum erat, quid jam restat, quod laedere queat? Caeterum, quod non assumatur, ex eo intelligitur, quod ne flava bilis quidem, quae multo est tenuior, assumitur: quod vero nullum ventriculo afferat noxam, indicat ipsa qualitas: acerba enim est atque acida bilis atra, et contrahere ipsum ac constringere, non, ut flava, subvertere nata est. Constat ergo, quod, quemadmodum haec noxia esse memorabatur, propterea quod vetaret cibos diutius in ventriculo concoqui, pari modo atram bilem non modo non laedere comperiemus, sed et actionem insuper ipsius adjuvare; nam ventriculum intendit ac contrahit in seipsum, cogitque cibos ad unguem circumplecti atque retinere, quousque fuerint pereocti. Ea igitur naturae providentia in biliosi excrementa effluxu fuit.

Cap. V. Porro, quum excrementum tenue atque aquosum, quod urinam nuncupamus, adhuc superesset, constructos sane, quo quidem id secerneretur, renes prope hepar constituit. Vt vero commode excerneretur, prjmum quidem receptaculum, velut cisternam quandam, ipsam vesicam, deinde ad ipsius finem musculum fabricata est, qui prohiberet, ne excrementa intempestive effluerent. Caeterum, quum vesicam quidem in imo praestaret collocare, unde etiam alimenti excrementa evacuantur, renes autem (ut et paulo ante diximus) iuxta hepar, necesse fuit ex ipsis ad vesicam vias quasdam struere. Atque meatus quidam praelongi fortesque extiterunt, quos ureteras, id est urinarios, nominamus, qui renes vesicae committunt. Sic igitur et urinae vi renum secernuntur a sanguine, et illinc per ureteras ad vesicam mittuntur, indeque emittuntur, quo scilicet tempore ratio ipsa jusserit. Verum cognitio horum non fiatis est ad fabricam naturae admirandam, sed situs renum usum audire operae pretium est, propter quam dexter quidem ren est superdor, adeo ut plerumque hepar ipsum contingat, sinister autem hoc inferior; de sigma quoque ipsorum, cur fimi quidem, qua parte arteria et vena in ipsos inseruntur, extiterint, opposita vero huic pars rotunda plane fuerit; sed et de ipsorum substantia, qualisnam sit, de connexione, de ventriculis, de tunica; et cur maxima quidem arteria et vena in eos lustrantur, obscurus vero plane nervus ac risu difficilis. Pari modo et de ureteribus ac vesica, non ea solum, quae urinam, sed quae bilem etiam recipit, ad rem pertinere arbitror, substantiam, connexionem, magnitudinem, figuram et reliqua, quae in singulis instrumentis exponimus, cognoscere. Nam naturae artificium quivis magis admiratus suerit, si nihil horum indiscussum praeterierit, et cujusque ipsorum actionis cognitionem in omnibus singulatim comprobatam confirmaverit. Principio igitur (ut lune disputationis hujus ducamus initium, ostendentes, quemadmodum usus partium investigatio pravas de actionibus opiniones convincit) haudquaquam neque Erasistratus, neque alius quivis, qui solum spiritum in arteriis contineri decreverit, non, inquam, poterit dicere, cui usui tantae magnitudinis arteriae in renes inserantur. Quandoquidem, si renes solas purgent venas, eoque ad eos quanquam exiguos maximae inserantur, arterias non conveniebat magnitudine venis esse aequales, quin potius nec omnino quis dem renibus inseri, sur vero secus, at minimas saltem an plane obscuras, quomodo et nervos, esse oportebat. Caeterum Asclepiadi quidem, in quibus haesitat, promptum est vanos labores naturae objicere; Erasistrati sectatores vero laudant quidem perpetuo ipsam, ceu nil une ratione molitam; verum id reipsa non exequuntur, neque in singulis ipsius operibus laudem hanc veram esse comprobant, sed in partium constructione multa de industria subticent, tegunt ac praetereunt; de quibus abunde in libris de facultatibus naturalibus disputavimus. Quod autem ad praesentium speculationem allinet, omnes, qui hosce libros e volvent, id solum retinere velim, nullam ut plane praetereant partem, sed, quod ipsi facimus, ita et ipsi conentur harum omnium substantiae speciem, conformationis ac connexionis excutere: tum autem et ipsos exortus atque insertiones observare, ac horum omnium sigillatim magnitudinem vel parvitatem, multitudinem, communionem et situm; postmodum, si in omnibus quidem particularibus ea, quae de actione sunt prodita, consentire sibi ipsi rideantur, credere, sicubi vero dissideant, etiamsi minimum id fuerit, in eo tum suspecta habere, neque illis magnopere attendere. Id enim ipsi quoque servavimus in his omnibus diu multumque pensitandis an, quae alii de singulis insitum entis reliquerunt, dijudicandis; in quibus quae ipsis evidentibus comperimus esse consentanea, ea omnino iis, quae secus haberent, credibiliora putavimus; quod non in praesenti modo, sed in omni etiam narratione censeo faciendum. Sed ad propositum jam revertamur, quo arteriae, quae renibus inseruntur, testimonio sint, nos recte demonstravisse, in ipsis quoque sanguinem contineri. Nam si non sanguinis in ipsis contenti purgandi gratia, dicat aliquis misti velim, quaenam alia fuerit causa, cur ea magnitudine natura ipsas effecerit, ad cavitatemque renum divisas ipsas haud secus ac venas produxerit? Caeterum quod et renes ipsi serum sanguinis omne purgare vere ficti sint, dederat utriusque vasis magnitudo. Jam vero si excrementum nutritionis renum est urina, (eo enim amentiae Lycus Macedo progressus est, ut id etiam astrueret,) cur demum in exigua renum corpora is, qui nihil agit temere, conditor arterias adeo magnas ac venas inseruerit, causam nullam ulcere poterimus; sed omnino (quod ipse minime vult) damnanda imperitiae erit natura, aut is Lycus nihil sani de actionibus scire palam est convincendus.

Cap. VI. Car vero alter quidem renum superiorem habuit situm, alter vero inferiorem? an et hoc consentaneum est iis, quae de ipsis demonstravimus? quandoquidem, si ferum trahendo ita demum purgant sanguinem, perspicuum est, quod, si adversum suum haberent, alter tractu suo in contrarium alterius tractui moram afferret. Nunc autem uterque agit libere, folusque attrahit, quum nihil sibi e regione habeat oppositum. At cur dexter quidem est superior ac primus, sinister vero inferior ac secundus? quia viscus ipsum, quod purgatur, in dextris locatum arat, et plurima cavae venae germina in dextram partem orificiis desinunt, sanguinem ex gibbis jecoris in ipsam venam ducentia; caeterum corpus omne virtute attractrice praeditum expeditius ex directe oppositis attrahit. Porro quod et splenem quidem ad inferiores ventriculi partes, hepar autem ad superiores constitui praestiterit, prius monstratum est. Ergo neque locum pariter vacuum in sinistris, ut in dextris, habebat, ut, quanto hepar superiorem splene situm erat adeptum, tanto non esset alienum dextrum renem altero esse editiorem. At cur ad scrotum humorem purgandum naturae duobus opus fuit instrumentis? Quod si praestantius est, quod duplex est, in liene ac vesica bilem continente natura videri pollio perea, quod utrumque unicum affecerit; sin vero unum ac simplex abunde erat, superfluum rursus ipsum sinistrum renem dextro cumulasse censebitur. An hic quoque admirari par est ipsius artificium? Nam paucissimum quidem est melancholicum excrementum, copiosius autem ipso biliosum, porro utroque aquosum multo cumulatius; sed et crassissimum quidem melancholicum, tenuissimum vero serosum, atque amborum medium ipsum biliosum; pauco igitur ac crasso atque aegre mobili excremento longoque intervallo ducendo maximum et idem rarissimum instrumentum supposuit, constituitque in sinistris ventriculi partibus, ut, quemadmodum prius ostensum nobis est, qui crassius ini ipso est succusso conficiatur fiatque spleni alimentum; eam autem, quae hepati subjacet, vesicam, etsi tenuitate ac copia medium succum tracturam, attamen parvam fecit, quod situm aliis omnibus hepar purgantibus instrumentis commodiorem numerumque orificiorum trahentium haberet majorem; ergo ne hic quidem sucus, ac dignum erat, quicquam a natura admissum est. Reliquus vero nobis ren dexter, quem susum sufficere reprehensorum oratio ante contendebat. Quod quidem iulus purgando tanto excremento non sufficiebat, nisi major, quam nunc est, duplo fuisset, plane liquet. Quod vero, si hic quidem duplicatus fuisset, alter autem omnino periisset, jam non criminaretur quis, sed naturae, quod inaequale animal ipsum effecisset, vere objiceret, id quoque arbitror esse perspicuum. Prius enim quam renum mentionem fecissemus, libro superiore probabamus, propter situm lienis, ventriculi ac hepatis opportunum ipsum animal in aequilibrio stare; nunc vero, si ipsi belle ac juste habenti in altera parte magnum unum renem verbis fingeremus, animal aptum in partum alteram propensum faceremus. At fiscus natura; verum pro uno magno rene in alterutra parte locando duos parvos, utrinque unum, ponere aequius esse putarit. Porro quod usque eo magnus uterque sit, ut sutis ab ipsis purgetur sanguis, quotidiana experientia comprobatur; sexcentis enim vertam quotidie secantes paucissimam comperimus aquam supernatare, coagulato sanguine; quamquam omnibus, quibus vena est locanda, corpus male affectum est et laesa omnino ipsis naturalis administratio; attamen ne his quidem, sanguine concreto, aqua supernatat, nisi (ut diximus) plane pauca. Caeterum quod, naturaliter habento animali, renes perfecte ferum sanguinis purgent, tum ex praedictis, tum aliis compluribus possumus demonstrare. Verum morari diutius in hoc sermone superfluum esse mihi videtur, quum omnes facile dictis meis assensuri sint crediturique, renes ei usui, propter quem extiterunt, sufficere. Atqui si uterque abunde quidem serum sanguinis purgat, est autem hoc excrementum multo aliis copiosius, secernendae rei tenuitas potius, quam aliud quidvis, celeritatem eam in purgando efficit; quandoquidem id quoque obscurum non est, tenuia omnia crassis promptius attrahi. Jam vero apparet etiam spissitudinis renum causa, aut potius causae; duae enim illae sunt, facitis scilicet ejusmodi humoris attractio, idque potissimum, quando, quod attrahit, propinquum adeo fuerit, atque ex ipso necessaria renum nutritio. Demonstratum namque id est in iis commentariis, quos de facultatibus naturalibus edidimus, quod, quae partes per ampla quidem orificia succum sibi accommodatum trahunt, non possunt solum ipsum neque purum neque sincerum trahere, sed alterius cujusdam diversi generis admixtione adulteratum; si vero in tenuia admodum ac mente contemplanda orificia trahentium instrumentorum fines deflerint, impermixtum demum exacteque sincerum succum familiarem attrahens. Ex quo fit, ut, quae ad jecur est cystis, invisibilibus atque angustis prorsus finibus vasorum a se ipsa in viteus immissorum, quem succum natura sibi praescripserat trahendum, eum solum omnis alienae qualitatis expertem jure attrahat, quum neque lien, neque renes accommodatum sibi duntaxat eliciant succum ; veram splen quidem cum ille trahit etiam aliquid sanguinis, quem ante, quam ad ipsum perveniat, venae, quae sunt in epiploo, trahere ad seipsas occupant; renum vero uterque multum quidem bilis flavae attrahit, ac propemodum omne id, quod venae et arteriae, quae in ipsis sunt, continuerint, mullum vero et sanguinis, quod scilicet in eo est humidius ac tenuius. At biliosi quidem ex crementi quicquid non admodum crassem fuerit, cum minis permeat, sanguis vero cerni ipsi renum aspergitur instar faecis cujusdam; inde jam paulatim vaporis modo in totam ipsam dispergitur, adhaerescit atque demum alimentum fit renibus.

Cap. VII. Ne igitur cum minis per aliquot foramina, quae in renibus habentur, quemadmodum tenue biliosum, ita et sanguis elaberetur, densum corpus eorum fuisse praestiterat; splenem vero (ut ante probavimus) contra laxum admodum ad rarum, ad attrahendum enim a longinquo succum crassam aptius illoc fuit; neque periculum erat, ne quid sanguinis sequeretur, quandoquidem non prius, quam consectum, coctum atque mutatum esset, ut renes lotium, ita ipsum melancholicum excrementum erat excreturus, sed diutissime retenturus, mutaturus ac tandem alimentum sibi ipsi facturus. Non ab re igitur is quoque laxus extitit, et renes densi; quibus tertio quopiam ad sui ipsorum nutritionem vase non opus luit praeter duo magna, quorum alterum oritur ab arteris, quae spinae incubat, alterum a vena cava. Porro vesica, non ea solum, quae bilem, sed et quae urinam recipit, purum utraque atque ab aliis secretum quum attrahant proprium excrementum, iure optimo vasa alia alimentum sibi ipsis suppeditatura flagitarunt; verum quum copiosius multo scrotum excrementum quam biliosum esset, majus esse ipsius receptaculum par suit; quare factum est, ut venis atque arteriis et nervis merito ipsi majoribus opus suerit. Porro quodque horum videre est in utraque vesica ea magnitudine, qua potissimum pro usus ac magnitudinis proportione sibi conveniebat.

Cap. VIII. Caelorum non undecunque ad utramque ipsarum nervum, arteriam ac venam produxit, sed in his quoque videtur, quod commodius erat, secuta fuisse; commodius enim erat, ne per longam viam, neve sine munimento ducerentur. Quocirca vesicae ei, quae minam excipit, nervos a spinali medulla, qua parte os, quod latum seu factum nominant, situm est, inseruit (proxime enim ipsam ea medulla locata erat) venasque et arterias a propinquis ipsi vasis, qua scilicet primum arteriae et venae a magnis spinae incumbentibus crura subeunt; alteri vero vesicae ad jecur sitae arteriam quid dem et nervum alo iis, quae in riscus ipsum inseruntur, deducens, parvum utrumque admodum ac vix conspicuum, at sensilem atque perspicuam venam ab ea, quae est ad portas, producens, cuncta haec tria corpori vesicae eodem loci ad nuncupatam scilicet cervicem inseruit; etenim fortissimum hoc erat, ut tenuium vasorum supergressum tuto sustineret, ac prope portas locatum erat. Sic autem et in vesicam alteram magnam ad collum ipsum vasa sex inseruit, utrinque videlicet tria; nam et vasis ipsis trajectus ita potissimum futurus erat brevissimus, ut vesicae ipsi melius erat carnosis suis partibus ea excipere. Ac tu quidem forte memoratam jam securitatem ipsis satis esse existimas; minus certe artificii atque operum naturae es peritus. Ipsam enim etsi brevi primum intervallo ea duxerit, tutoque postea inseruerit, tertium tamen quoddam non piguit ipsis ob dyspathiam artificium invenire, membranis quibusdam tenuibus pro vasorum magnitudine ipsorum quodque obvolventem, iisdemque ipsis omnia communiter colligantem. Porro quae vasa in vesicam minorem inferuntur, in ipsam totam dispersa, ad fundum usque perveniunt. Eorum vero vasorum, quae in collum majoris vesicae prorumpunt, statim in primo ingressu bifariam divisorum, altera quidem portio (ut in minori accidit) in totam vesicam disseminata est, reliqua vero aversa deorsum secundum ipsum collum fertur, exigua quidem in foeminis, ut quae tota dividenda ibi fuerat, magna vero in masculis, quod in partu quadam insigni ad extremum collum vesicae sita exuperabunt, quam colem appellant. Caeterum ipsius quidem naturae in partibus genitalibus artificium procedente sermone ipsum per se exponemus. Quod vero ad instrumenta excrementis destinata pertinet, de quibus verba facere institueram, quod alta quidem per ea vasa, quae excrementa secernunt, nutriantur, velut lien et renes ipsi, alia vero aliis, quae alerent, eguerunt, ut vesica, (nam parvitas cujusque vasorum ac magnitudo, insertionisque ratio, et locus unde proficiscitur, viaeque securitas, atque uno verbo, quae in his visuntur omnia, mirabilem quandam naturae artem ostentant,) jam mihi videor oratione persecutus.

Cap. IX. Rursus igitur ad ea, quae cuique ipsorum privatim desunt, orationem revocemus. Deest autem primum quidem, ut pauca de nervis in ipsos renes prorumpentibus verba faciamus; deinde vero de meatibus urinariis; tertio ab his, ut, quaenam sit corporis vesicarum substantia, exponamus; ut renum quoque ac lienis aliorumque omnium de quorum constructione omni sermonem jam ferimus. Habent autem et renes ipsi nervum, quantum hepar, lien et bilem excipiens vesica; omnia enim haec exiles omnino recipiunt nervos, in suis ipsorum tunicis extrinsecus conspicuos, natura sensus cuique tantum elargita, quantum conveniebat, ut a plantis scilicet sejungerentur essentque animalis partes. Tres namque scopi ipsi naturae in nervorum distributione fuerunt; primus quidem fuit, ut sensilibus instrumentis sensum impertiret; alter vero, ut motoriis motum; tertius omnibus aliis, ut, quae sibi molestiam afferrent, dignoscerent. Itaque sensus causa linguae, oculis, auribus maximi sunt nervi tributi, et praeter haec partibus manuum internis, atque adeo ipsius ventriculi orificio; sunt enim quodammodo etiam haec sensoria; siquidem per manus, si per aliud quicquam, (quanquam sexcentae sint sensu praeditae partes,) ex tactu dignetis est certissima; orificium autem ventriculi sensum habet alimenti ipsi animanti deficientis, quae fames nuncupatur. In omnibus his, utpote sensilibus partibus, reperire est nervos maximos; secundo; autem loco in motus voluntarii instrumentis, quae musculos nominamus, qui, quatenus quidem ad membra corporis movenda extiterunt, maximos nervos recipiunt, quatenus vero in nervis omnibus sensus necessario inest, plus quam postulabant facultatis discernendorum tangibilium causa adepti sunt. Tertius vero ipsius naturae scopus in nervorum distributione fuit, ut, quae molestiam afferrent, sentirentur; quam rem si quis in dissectionibus spectarit, consideraritque, justene an secus natura nervos non eadem mensura omnibus partibus distribuerit, sed aliis quidem liberalius, aliis vero parcius, eadem cum Hippocrate velit nolit de natura omnino pronunciabit, quod ea scilicet sagax, justa, artificioso, animaliumque provida ac consultrix est. Nam si pro meritu cuique prospicere ac distribuere justitiae est officium, quid oberit, quominus omnium justissima sit natura? Siquidem, quae instrumenta ejusdem inter se sunt generis, ut sensoria cum sensoriis et musculi cum musculis, horum pro corporum mole, actionum dignitate, motuum intensione ac remissione, tum autem usus assiduitate ac intermissione, aestimata ad unguem cujusque dignitate, alii quidem majorem, alii vero minorem nervum impertivit, unicuique vero tantum dedit, quantum tribui erat aequissimum. Verum haec quidem postea docebimus.

Cap. X. De nutritiis vero instrumentis hoc libro percurrere est propositum naturaeque in ipsis aequitatem ostendere. Quum enim horum nullum neque sensorium esset, neque motus instrumentum, parvos utique eis omnibus nervos explendi usus tertii gratia dari oportuit, ut scilicet, quae molestiam sibi exhiberent, sensu dignoscerent; quod si ne id quidem eis inesset, sed injurias, quibus afficiuntur, non sentirent, qui fieri posset; ut non brevissimo tempore animalia interirent? Jam vero mordicationem quamvis in intestinis sentientes protinus, quod molestat, depellere festinamus; quod si sensu omni carerent, facile, ni fallor, omnia ab excrementis, quae in ipsa quotidie confluunt, ulcerarentur, crederentur ac putrescerent; quando etiam nunc, ut sunt sensilia, neque temporis momentum intus subsidere acribus excrementis ac mordacibus permittentia, attamen a solo sincerae bilis, sive flavae sive atrae, per ipsa transitu exulcerantur, abraduntur, eroduntur ac denique computrescunt. Unde quodam loco inquit Hippocrates: Dysenteria, si ab atra bile coeperit, letale. Quod si quis forte requirat, quomodo aliqua dysenteria ab atra bile incipiat, quum intestina ipsa sensu acri adeo sint praedita, ut protinus, quod molestat, respuant, huic respondere est aequum. Quod sane incipiat, cuivis est perspicuum; causam vero hujus relisi requiris, in memoriam revoca anfractus, quos, ne cibus intestina expedite permearet, factus fuisse ostendimus; in ipsorum enim gyris ac flexibus excrementum acre nonnunquam detentum primum quidem intestinum abradit, post vero etiam erodit. Quum igitur etiam nunc non sufficiat ipsis ad hoc, ut non laedantur, tensus exquisitus, sed saepenumero ulcerentur, vel excrementorum acrimonia erosa, vel eorundem copia immodica velut colluvione quadam i oppressa, quid illa passura putamus, si sensum habuissent hebetiorem? Propter hanc igitur causam in singulos gyros singuli disseminantur nervi, quemadmodum vena atque arteria. In hepar tamen, ita magnum ac princeps viscus, nervus insertus est minimus, ut quod musculorum ritu haudquaquam moveatur, neque, ut intestina, sensu exquisitione egeat. His etenim excrementorum transitus molestus est, hepar vero a quatuor instrumentis purgatur, duobus quidem renibus, tertio autem splene, tum quarto vesica ipsi inhaerente. Quare quum nullus in eo succus malignus et acris mansurus esset; sensu majore haudquaquam indigebat. Porro hae quatuor partes, quae jecur ipsum perpurgant, quod a propriis excrementis nihil incommodi essent accepturae, sensum majorem non postularunt; neque enim trahere hujusmodi excrementa potuissent, nisi qualitatis communitates quaedam cum excrementis ipsis intereessissent. Siquidem, quum tot annos quodque animal superstes sit, in ea tamen cysti, quae sedem ad jecur habet, videre est bilis flavae contineri alias plus, alias minus; quin et mortuis ipsis ablatas ab hepate vesicas simul cum bile diutissime asservamus, nihil tractu temporis corpore ipsarum patiente: ita unicuique quod cognatum ac familiare est, sine dolore omnino atque innoxium est. Ergo his instrumentis natura sensum uberiorem non adhibuit, ut quae nullam laesionem unquam a contentis in se ipsis excrementis erant acceptura. At majori vesicae, quae lotii receptaculum est, nisi lotium id, quod biliosius acriusque est, repente excernatur, magnas saepe noxas affert: non enim, quemadmodum vesica, quae bilem recipit, ita et hujus substantia corporis bilis qualitati est affinis, sed urinarum duntaxat, quarum gratia a natura constituta fuerat. Quo fit, ut, quum undequaque animal sanum est, neque pars ulla male afficiatur, neque ferosi excrementi substantia acris sit aut vesicae dolorifica: quum autem in coctionis instrumentis peccatum ante fuerit, ut sanguis bonus inde non gignatur, cum excrementa alia, tum vero lotium acre existit ac malignum adeo, ut ab iis Vesica radatur atque erodatur; quod quum animali accidit, tempus reddendi lotium a natura praescriptum non vero amplius expectat, sed statim ipsum excernere, vel prius quam referta sit, properat. Quae quum ante natura prospiceret, ut sensu praedita esset majore, plures et eos quidem majores nervos ipsi tribuit.

Cap. XI. Porro crassitiem quoque tunicarum extrinsecus antedicta omnia operientium (quas a peritonaeo oriri dicebamus) natura non pro instrumentorum dignitatibus neque magnitudinibus, sed pro cujusque usibus jure distribuit. Non enim quod jecur omnibus his princeps magis aut majus erat, propterea validiorem ipsum vesica tunicam habere oportuit; quin potius vesicae ipsi operimentum robustius dari praestitit, quod ea subinde dies ac noctes resarcienda erat atque distendenda, post autem vacuanda ac comprimenda; quod enim commode brevi intervallo modo distendendum, summe, tum autem comprimendum fuerit, id validum esse, et vicissim tolerare posse utrasque has constitutiones inter sese pugnantes oportuit. Ergo a natura reste comparata haec fuerunt, et sus multo etiam magis substantiae tunicarum omnium. Nam quae extrinsecus praedictis omnibus instrumentis sunt circumjectae, nonnullae quidem tenuitate ipsa, omnes tamen simul figura araneis sunt assimiles; quandoquidem earum nulla in fibras dissolvitur instar internarum, quae ipsorum instrumentorum sunt propriae, per quas agunt, sed sunt prorsus simplices, et undequaque similes, ac omnino membranulae. At internae, quae corpora ipsa partium constituunt, in ventriculo quidem ac stomacho (ut antea diximus) duae fibras quidem orbiculatas externa; nectas veno interna habuerunt. Porro intestinorum tunicae transversus utrosque in elocutum plane circumactos: at vesicarum tunicae rectos ac rotundos et obliquos habent villos; una enim utriusque vesicae tunica quum sit, ad omnem motus speciem constructionem adepta est accommodam, siquidem et eum motum, quem attrahendi causa villi recti, et eum, quem excernendi gratia transversi, ad extremum etiam eum quem, ut ea retineant, quae undique complectuntur, obliqui conficiunt, instrumenta ipsa habere aequum fuerat. Nam tensis solis transversis latitudo ipsa contrahitur; at rectis solis, longitudo minuitur; omnibus porro simul, tum rectis, tum transversis, tum obliquis, in seipsos contractis, tota contrahitur pars; quemadmodum certe, longioribus his omnibus redditis, tota etiam extenditur. Ergo quum utraque vesica tunicam simplicem esset habitura ob causam, quam paulo post dicam, satius fuit omne fibrarum genus ipsis inesse, ut omnem etiam motus specient ederent; at intestina (ut quibus neque attrahere, neque retinere erat necesse, sed contractis undique prorsum pellere) quum simplici egerent motu, simplices quoque fibras habuerunt; ventriculus vero non item; siquidem nobis deglutientibus trahere ipsum, et coquentibus retinere, atque ubi coxerimus, depellere oportebat. Ex quo intelligitur, ipsum genus omne fibrarum jure esse consecutum.

Cap. XII. At quid causae suerit, cur tunicae quidem externae transversi solum insint villi, internae vero recti quidem plurimi, sed pauci omnino obliqui? cur etiam tunicae duae extiterint, quum posset natura vel una tunica instrumentis tres ipsas actiones suppeditare, ut in vesicis declaravit ac uteris? satius autem sane fuerit hoc etiam nostrae huic disputationi prius, quam eam finiamus, adjungere. Antea quidem admonuimus, quum de intestinis ageremus, duplicem ipsis inesse tunicam quo essent adversus injurias tutiora, quod horum altera quidem in exitialibus quibusdam dysenteriis saepenumero putresceret, altera vero sola animali sufficeret; nunc autem magis adhuc spero id fore perspicuum, ubi demonstraverimus, bilem utramque confluentem natura intestinis quidem esse adversissimam, vesicarum autem ei quidem, quae ad hepar est, flavam prorsus familiarem atque innoxiam, ei vero, quae lotium recipit, raro negotium exhibere, quum scilicet multa ac maligna est acervata, utplurimum autem ipsis bilis commereium blandum esse ac fine dolore. Addetur autem id etiamnum huic rationi, quod, quum in ventriculi atque intestinorum regionibus alimentum oporteret in propriam ipsi animali qualitatem immutari, consentaneum fuit, crassam admodum ipsis effici tunicam, magis enim ejusmodi, quam frigida ac tenuis, asserat, calefacit et immutat; quae causa sane est, cur, quibus corpus ventriculi est gracile, ii deterius concoquant, quam quibus carnosum; at in excrementorum instrumentis nulla futura est coctio, eoque gracilia ea jure suerunt. Ergo in corporibus tenuibus duas efficere tunicas non: erat possibile; in ventriculo vero triplicis usus gratia tunicae duae extiterunt, variarum scilicet actionum, patiendi difficultatis ac crassitiei. Ita autem et ipsius substantiae idea vesicis et coctionis instrumentis est diversa, quod illae quidem membranosae et durae et propemodum exungues sint ac frigidae, haec vero carniformia quodammodo ac calida extiterint; illas namque ad distentionem ac contractionem summam sustinendam officiose comparatas esse oportebat, his vero ad cibos coquendos calore vehementiore opus erat. Quocirca illis quidem durities adversus injurias data est, quae tunicarum pensaret tenuitatem ; coquendi vero instrumentis crassities, quae mollitiem emendaret, obtigit.

Cap. XIII. Enimvero tum in his justa absolute fuit natura, tum vero quod ureteras quidem substantia corporis majori vesicae, quae urinam recipit, meatus vero bilem recipientes minori, quae ad hepar est, similes effecerit, satis conflet inter omnes, naturam eandem hic aequitatem retinuisse: non enim ex alia quidem substantia esse oportebat excrementorum receptacula, ex alia vero meatus ipsa deducentes, sed ex eadem, ac quae peri modo excrementum contineret. Porro modus insertionis ureterum quidem in vesicam, in intestinum vero meatus bilem ducentis, omnem superat admirationem. Nam oblique in ipsa inditi, et intro usque ad laxiorem sinum obliqui ac praelongi pertinentes, velut membranam quandam instrumentorum intus succidunt, quae ab excrementorem quidem intro irrumpentium impetu evertitur ac patefit, reliquo vero tempore omni concidit ac contrahitur, atque ita meatui firmum efficitur operculum, ut non solum humoribus, sed et flatibus reditus omnis fit interelusus. Manifestatur autem hoc maxime in vestris, quae inflantur atque implentur aere, tum autem ad collum arctissime colligantur; apparet etenim totus aer in ipsis concludi ac contineri, etiamsi valenter admodum quis extrinsecus vesicam ipsam comprimat: nam ut ab influentium impetu intro evertitur, ita ab iis, ortae ipsi intrinsecus accidunt, constringitur ac circum ipsum porum contrahitur. Quod tibi argumentum etiam esse debet excellentis cujusdam conditoris nostri sapientiae simul et in ipsis animalibus providentiae. Ad eum modum omnia alimenti instrumenta mirabili artificio ornatu fuerunt: nam et excrementorum receptacula mos medicis est aliis cibi instrumentis annumerare; ex quo efficitur, ut et vesicas utrasque et crassa intestina nutrimenti organa nominent.

Cap. XIV. Caeterum de musculis certe, qui excrementorum gratia extiterunt, deinceps fuerit aequum disserere; sunt enim quodammodo et hi alimenti instrumenta. Prima namque et principalissima nutrimenti instrumenta sunt ea, quae concoquunt utrisque alimentum aliis transmittunt; secunda vero, quae purgant, quae deducunt, et quae excrementum excipiunt; tertia numerare possumus alimenti instrumenta, quae excernendis excrementis sunt destinata, quae genere sunt duplicia; alia enim effluvium intempestivum ipsorum cohibent, alia vero tempestivum incitant. Intempestive quidem effluere musculi sedem constituentes non sinunt; excitant autem in tempore musculi omnes abdominis. Eorum igitur, qui sunt ad anum, unus quidem est fine pari, transversus ipsi circumfusus, ut rectum intestinum ad amussim ac fortiter claudat. Corpus porro ipsi extrinsecus ad ultimam oram incumbit transverse, cujus substantia est inter cutem ac musculum media, velut ex utriusque mixtura conflata, cujusmodi est labiorum pars ultima; illius quoque usus idem fere ac musculi est, praeterquam quod viribus actionis ac robore a musculo relinquitur. Porro reliqui duo musculi obliqui utrinque unus stupra rotundum musculum siti sedem sursum retrahunt; horum autem usus est, quum in magnis contentionibus sedem everti contigerit, sursum ipsam denuo retrahere; quo fit, ut, quum hi musculi aut resoluti, aut alioqui imbecilli fuerint, vix tandem sedem apiam sursum retrahi contingat, quin etiam omnino eversa maneat, ut manuum subsidio sit opus. Ami igitur musculi ad memoratos jam usus tot ac tales extiterunt. Caeterum octo musculorum abdominis recti quidem duo secundum animalis longitudinem extantes per ipsum praesertim medium totius ventriculi ab ossibus pectoris adusque pubis ossa protenduntur. Alli vero duo transversi, rectum cum antedictis efficientes angulum, universum peritonaeum circumtegunt. Reliqui quatuor sunt obliqui, quorum duo quidem fibras ab hypochondriis ad illum ossa extensas habent, alii autem duo, hos in figura litterae X secantes, a costis ad abdominis paries extenduntur. Caeterum omnium musculorum opus est commune, ut tensis fibris in se ipsos considant. Ad id autem sequitur, in sede quidem occludi postremum orificium inferius crassi intestini, in abdomine vero intro partes omnes subjectas comprimentes comprimi. Eam porro partium ad anum attinentium occlusionem sequatur necesse est, ut, quanquam vi intestinorum excrementum pellatur, nihil tamen intempestive elabatur; at ventris compressionem eadem necessitate consequitur, ut, laxatis videlicet iis, quae ad sedem pertinent, excernatur id, quod in magnis habetur intestinis. Libet autem hoc loco etiam artem naturae in utroque musculorum genere admirari. Quo enim loco transitum, qui est ad crassi intestini oram extremam, claudi oportebat, ibi transversas musculi fibras effecit; docuimus autem ante, quum de ventriculo; intestinis, uteris ac vesicis ageremus, fibras ejusmodi ad claudenda instrumentorum ora esse opportunissimas; ubi vero, quae subjiciuntur, ab incumbentibus musculis ceu manibus quibusdam compressa propelli valenter erat necesse, ibi rectos quidem musculos transversis, obliquos vero sibi ipsos secundum angulum rectum iniecit; quomodo et nos ipsi, quum premere aliquid fortiter volumus atque repellere, alteram manum situ contrario alteri injicimus. Sic igitur et musculorum cujusque numerus provide a natura fuit inventus; eorum quidem, qui sunt ad anum, uti jam monstravimus; eorum vero; qui sunt in abdomine, ut jamjam dicturi sumus. Nam si pro fibrarum positione instrumenta ipsi edant actiones, quatuor vero ipsarum omnino sint; positiones, recta, transversa et duae obliquae, constat, priores quatuor omnem fibrarum in te ipsis positionem continere. Porro quum corpus tum in dextris tum in sinistris ad amussim sit geminum atque aequabile, utrinque quidem quatuor, omnes autem simul octo extiterunt, magnitudine quidem ac multitudine aequales, fibrarum vero positione similes, ut nihil alter altero sit neque inferior, neque superior. Nam recti secundum longitudinem extensi, superne ab utraque parte cartilaginis ensiformis exorti, ad pubis ossa sese mutuo contingentes deferuntur, rectas quidem fibras, quae superne deorsum feruntur, itidem habentes, aequales vero ad unguem inter se non modo longitudine, sed etiam latitudine ac profunditate. Qui vero sub iis fiunt transversi, occupantes aster quidem totum dextrum peritonaeum, alter autem sinistrum, aequabiles et ipsi omnibus rebus ac similes submiserunt praedictis quidem duobus musculis suam ipsorum partem nervosam, aliis vero carnosum. Illi vero rursus his invecti protenduntur ipsique aponeurosibus nominatis ad rectos ac medios musculos, nusquam dextri sinistros superantes, sed aequales prorsus ac similes fibras alii quidem ab ilibus ad hypochondrium, uterque suas ipsius sursum ferentes, alii vero a costis antrorsum deferentes. Ergo quum fibrarum positiones omnino flet quatuor, musculi quoque totidem utrinque merito extiterunt. Nam ne cogitatione quidem intelligere possumus, alium ipsis apponi posse musculum; aut enim rectus iste situs erit, aut transversus, aut obliquus; itaque fiet, ut supervacaneus addatur: nec vero etiam sine magno detrimento posse adimi; quandoquidem, si transversorum quempiam exemeris, rectorum musculorum tensio, quum oppositam aliam non habeat, partes subjectas inaequaliter ac sine medo comprimet, ita ut ad nothus costas et illa expellantur omnia: sin vero contra rectorum aliquem periisse, transversis manentibus, animo comprehenderis, omnia ab ilibus, et quae costis nothis continentur, ad medium ventrem compellentur. Pari modo et in obliquis; utros enim detraxeris, qui relinquuntur, in eorum qui desunt locum subjecta protrudunt excrementa; quod minime opus erat, sed turdique ipsa pari momento comprimi. Ex quo perspicuum est, non fuisse consultius pauciores numero octo consistere; probavimus autem, quod nec plures; quare neque major, neque minor, quam usus postulabat, sed aequus prorsus est numerus tum horum ipsorum octo abdominis musculorum, tum etiam et eorum, qui in ano fiunt.

Cap. XV. Misti quidem satis haec sunt ad artem naturae ostendendam: tibi autem si non satisfaciunt, his me demum spero tibi comprobaturum Actio ipsa musculorum in omnibus ventris partibus (quam aequabilem esse ex eo demonstravimus, quod ipsas pariter undique comprimat,) cogit et violenter, quae in ipsis sunt comprehensa, ad loca cedentia secedere compellit. At quum duo sint meatus, superior quidem ad stomachum, inferior vero ad rectum intestinum, cujus orae ultimae anum incumbere diximus: e re sane magis fuit per meatum inferiorem excrementum omne vacuari. Praestare autem id ipsa octo musculorum constructio nullo pacto potest, ut quae non magis ad unum, quam ad stomachum pressu suo pellere queat: quandoquidem, quae omni ex palle aequabilis fit compressio, ad utrosque meatus pariter omnia, quae comprimendis insunt instrumentis, erat propulsura, nisi aliquod artificium extrinsecus natura machinata fuisset, quo impetum quidem ad partes infimas incitaret, averteret autem a superis. Porro quodnam tandem id artificium sit, et per quod organum fiat, attendat animum oportet, qui volet intelligere. Musculus est quidam magnus ac rotundus, quem jure diaphragma nominant, ut qui spiritus instrumenta separat ab alimenti instrumentis: siquidem his superior est omnibus, illis autem subjicitur. Usus autem ejus naturae est; ipsa separatione alius prior ac major, ut respirationis videlicet instrumenti; secundus autem est, de quo nunc dicam. Ab ipsius pectoralis ossis extremis interioribus superioris exortus ducit initium, unde etiam capita musculorum rectorum abdominis pendent; tum autem hinc ad fines costatum notharum utrinque descendens posteriori parte simul ac interiori obliquum admodum fit; atque hoc naturae est artificium, quo efficitur, ut, prementibus valide omni experte aequabiliter musculis, non ad stomachum, sed ad anum depelluntur universa. Nam pone mihi duas manus sibi inter se ad carpos injectas, dissere autem semper magis ac magis usque ad digitorum summitates; esto autem in subjecta ipsarum vel spongia, vel massa tritici, vel id genus aliquid, quod a superiore accedente et undique premente facile queat exprimi; atque manibus nubi ad proportionem esse, suspectae quidem diaphragma, superiori vero omnes abdominis musculos intellige, excelso quidem ac medio digito rectos, aliis vero, qui utrinque sunt, alios musculos: post autem, ut illi comprehendentes undique premunt massam, ita et musculos intellige premere ventrem. Quid tandem hinc evenire par est? nonne, quae intus sunt velut duabus compressa manibus, applicatis quidem sibi ipsis ad carpum, distantibus vero inferne plurimum, trudi deorsum? statu si in manibus etiam coeuntibus ac prementibus, quae inter ipsas sunt, ad partes ipsarum distantes omnia exprimantur, palam est, quod et lue omnia deorsum pellentur; hac enim musculi abdominis a phrenibus (est enim et hoc diaphragmati nomen) distant plurimum, incumbunt autem ipsi superna parte, ac contingunt in pectorali osse quidem longi, utrinque vero horum omnes reliqui. Num igitur haec sola mirabiliter a natura ad excrementorum excretionem sunt comparata, si quid vero exiguum fuit, id ab ipsa neglectum est ac praetermissum? At certe hoc etiam nerine ea in primis est admirabilis, quod, praeterquam quod, magna rectissime constituat, non negligit etiam noxarum emendationem necessario sequentium. Quemadmodum enim non satis habuit solum musculos octo abdominis, qui subjecta omnia premere ad unguem et cogere intro possent, effecisse, sed etiam septum transversum ipsis subjecit obliquum, ne quid unquam sursum ad stomachum remearet, ita et in ipsius septi transverti subsidium musculos, quos intercostales nuncupamus, construxit: nam quum unicus esset hic musculus, ab octo abdominis, multis ac magnis, futurum erat, ut parvo negotio sua sede dimoveretur, in thoracisque sinum amplum everteretur; quo casu vim omnem compressionis exolveret. Ne igitur id accideret, omnes qui in costis sunt musculos, qui thoracem ipsum contendere atque intro contrahere possent, comparavit: ut, superiore sum omni undique coarctato, ipsum septum transversum nullum habens locum, in, quo recipiatur, stabile maneat. At vero rursus, si animal ipsum omnes thoracis ac abdominis musculos intenderit, apertum vero tonuerit larynga, perspicuum est eo casu efflationes secuturas, quarum occasione excretio per anum minus belle habebit. Ut igitur minime tunc respiraret unirnans, musculos non paucos laryngi circumposuit, quorum alii quidem claudere ipsum, alii vero aperire nati sint. Sed de his quidem, cum de colli partibus agemus, differemus, quales sint, tum quo pacto eorum, quae diximus, utrumque praestent; ad eundem modum et de musculis intercostalibus, dum de thorace disputabimus, verba faciemus. Quod ad praefers institutum attinet, id solum intelligere sufficiat, nihil usquam a natura ullo pacto per incuriam fuisse praeteritum; quae quum omnia praesentiret ac provideret, quae consecutura sunt, necessario illa, quae causa alicujus extiterunt, omnibus instaurationes parare occuparit; cujus apparatus abundantia admirabilem sapientiam testatur. Quemadmodum enim septum transversum ob aliud quidpiam institutum suo situ obliquo conserte excrementis excerpendis instituit, simili ratione, quum aliarum gratia actionum ac magnarum laryngis ac thoracis musculos effecisset, usum tamen eorum in id etiam transtulit. At vero et ipsos abdominis musculos simul quidem, ut propugnaculum aliquod essent et munimentum partium subjectarum, simul autem excretionis instrumenta quum construxisset, abutitur et iis ad magnae efflationis ac vocis generationem; tum autem et ad parium edendum, et quam Praxagoras vocare confuerit spiritus cohibitionem. Verum quo haec modo eveniant singula, convenienti tempore docebimus.

Cap. XVI. Excretio vero excrementorum (in praesenti enim de hac differere proposuimus) prima quidem eorum, quae cibi sunt, quonam pactu fiat, sane jam enarrata est; altera vero eorum, quae potus, quod lotium nominant, deinceps explicanda suerit. Demonstratum namque in aliis est, musculum ani transversum haudquaquam similem undequaque habere rationem cum eo, qui sedem in collo vesicae habet; siquidem ille solum claudendi mea tus gratia extitit, lue autem priori quidem ratione, ut contractus undique depellat, quicquid in ipso continetur, posteriori autem, ut ipsum claudat. Jam vero exponam breviter, ejusmodi constructionem caeteris fuisse anteponendam. Siquidem vesicae ipsi, praeterquam quod meatum habet angustum, omnis etiam fibrarum species inest, quomodo et ventriculo ac matrici: quemadmodum igitur orificia horum clauduntur, quando circum ea, quae in se ipsis continent, contrahuntur, pari modo et vesicae. Secus vero in intestinis habet, quae quum fibras quidem haberent transversas, meatum autem admodum amplum, consentaneum sanescit, indigere haec musculo, qui illa claudat; at vesica in hoc nullo admodum magno eget subsidio, quum claudi etiam sine musculo queat. Ne vero id omne, quod ex ipsa comprimente in meatum urinarium obliquum admodum inciderit, diutius ibi insideat, musculum hunc, qui ex fibris transversis conflatus est, extrinsecus ipsi circumjecit, qui protinus et oris ipsius vesicae occlusioni subsidio futurus esset. Atque haec omnia plena sunt excellentis naturae artificii. Nam ne quid denuo a vesica sursum ad renes remeet, facit ipsorum steterunt obliqua in vesicam insertio; ne vero continua suat excretio, praestat fibrarum ipsius vesicae varietas et maxime obliquatum. Quum enim omnes intendit, undique ea, quae continet, complectitur, donec supra modum referta pondere gravetur, opitulante tunc antedicto musculo ac suppetias serente. Quum vero excretioni accingitur, caeteras quidem fibras laxat, solas autem intendit transversas; quo tempore musculi quoque non mediocre ipsi ferunt auxilium, is quidem, qui ad meatum est minacium, suum ipsius principium, quo vesicae adnectitur, laxans, tensi vero omnes vehementer abdominis musculi, ut intro propellunt vesicam ac comprimant, contractus postremo undique, qui circum collum est, et premens ac foras protrudent id lolii, quod in meatum subierit. Neque enim repente, quomodo nunc, neque absolute meatum urinarium tota urina pervaderet, pulsa a compressione tum vesicae, tum musculorum abdominis superiorum, nisi musculum hunc quoque extrinsecus natura toti meatui, qui obliquus admodum est, circumdedisset. Porro quae ipsam mictionem excipit ejus, quod reliquum est, guttatim expressio, ac potissimum quando urina mordax admodum fuerit, a nullo superiorum instrumentorum, sed ab hoc sido perficitur musculo. Ex quo intelligi debet, hunc primum ejus esse usum, ut nihil in meatu urinario relinquatur; secundum autem, ut ori vesicae claudendo opituletur; tertium, ut excernendorum celeritatem acceleret. Ut enim pleraque alia ea, quae alienius causa extiterunt, necessario sunt consecuta, ita et colli ipsius vesicae et totius meatus obliquitas. Subest enim ipsius pubis ossibus, subjacetque ei inferne rectum intestinum, et id os quod sacrum nominatur, atque in foeminis collum etiam uteri, quo loco omni secundum animalis longitudinem fertur deorsum, quousque extra ossa emicuerit; inde autem secundum perinaeum fertur sursum usque ad ipsum virgae virilis exortum; post huic rursus deorsum per ipsam virgam. Ex quo intelligi potest, ipsum admodum esse obliquum, instar S Romanae litterae potissimum. Hunc igitur tantum meatus gyrum ocyus permeare urina omnino non poterat, a sola superna compressione impulsa, nisi praesidium quoddam ei fuisset hic quoque comparatum. Porro in mulieribus unicam habet meatus hic in collo vesicae flexionem; at viris, ut quibus pudendum extrorsum ad collum vesicae promineat, secunda velut redundans accessit. Quo perspicuum fit, maribus quidem necessario contigisse, ut magis, foeminis vero, ut minus flexuosum haberent meatum urinarium. Ne quid igitur in ipso subsisteret, musculus iste multis transversis praeditus fibris ei circumfusus est, qui simul urinam a vesica ad pudendum usque deducat.

GALENI DE VSV PARTIVM CORPORIS HVMANI LIBER VI.

Cap. I. Eorum instrumentorum, quae natura cibi oeconomice seu procurationi praefecit, constructionem duobus libris hunc antecedentibus exponentes, venum cavam est diaphragma quidem oratione perduximus; quod vero huic est proximum, satius esse arbitrantes, si id una cum partibus in thorace contentis conscriberetur, in hunc librum distulimus. Atque etiam et de stomacho ventriculi, quem oesophagum nominant, caetera quidem superiore sermone sumus persecuti; cujusmodi vero ipsius per thoracem iter fit, et quod ne hic quidem a natura quicquam est praetermissum (ut quae non solum supervacaneum nihil in ipso, aut mancum, aut otiosum effecerit, sed ne locum quidem meliori fabricationi excogitandae reliquerit) visum est nobis haec quoque praesenti enarrationi esse reservanda, quod fieri nequit, ut eorum expositio percipi ab iis possit, quibus partes omnes thoracis ignotae fuerint; quae etiam causa nunc est, cur principio de ipsis disserendum non censeam, sed de constructione ipsius tantum praemittendum, quantum ignotum quidem obscuriorem, ut Aero ad notionem venerit, dilucidam magis ac expeditiorem efficiet doctrinam.

Cap. II. Quod igitur a costis utrinque circumscribitur, pertingitque anteriore quidem parte ad sternum ac septum transversum, declinat vero posteriore ad spinam ac reflectitur, hoc totum spatium medici consueverunt appellare thoracem. Cujus interni sinus quanta sit magnitudo, intelligi plane potest ex, eo ambitu, qui extrinsecus conspicitur; paulo minus enim interna amplitudo ei, quae foris apparet, thoracis magnitudini est aequabilis, ipso videlicet costarum corpore, quod tenue omnino est, de ipsa amplitudine exiguum quiddam abscindente. Hoc autem sinu piscibus quidem cor solum continetur; ob eamque causam genus ipsorum universum sine voce est, quod uno instrumentorum, quae ad vocis generationem sunt necessaria, pulmone videlicet careat: nam omnibus, quae ex aere inspirant, animantibus, ac rursus in ipsum expirant, pulmo per os implerit thoracis capacitatem, ut qui vocis simul ac respirationis instrumentum extitit. Ipsi autem motus mitium a thorace est, quemadmodum in iis rationibus est demonstratum, quas de respiratione prodidimus: atque etiam, quantum ad vocis generationem conserat, id quoque in iis, quae de voce conscripsimus, ostendimus. Hunc autem non actiones demonstrare, sed instrumentorum constructionem explicare mihi est propositurus. Ne igitur existimes, oportere nos, cujus rei gratia respiramus, nunc demonstrare; quin potius hujus quoque rei summam a nobis alibi demonstratam pro hypothesi hoc loco futuentes, partium, quae ad cor, pulmonem et totum denique thoracem pertinent, usum percurremus ulla cum situs explicatione, ut dictum est, tum ventriculi stomachi, tum venae cavae, ducto hinc alicunde principio. Usum respirationis in animalibus cornis causa inesse docuimus, simul quod et ipsum aeris substantiam requirit, simul etiam potissimum, quod fervido calore effervescens refrigerari desiderat. Refrigerat ipsum inspiratio quidem frigidam qualitatem ei effundens, expiratio vero, quod in ipso fervet et quasi combustum ac fuliginosum est, ex ipso profundens. Ex quo efficitur, ut et duplicem habeat motum contrariis partibus constantem; nam attrahit quidem, dum dilatatur, inanitur vero, dum contrahitur. Animadverte autem mecum primum hic naturae providentiam. Nam quum in nobis vocem inesse satius esset, fieri autem omnino ipsa sine aere non posset, quicquid otiosum alioqui atque inutile erat excitandum, id in vocis materiam convertit. Quibus vero instrumentis perficiatur, quaeque motus ipsarum fit ratio, infis commentariis, quos de voce edidimus, accurate et diligenter conscripsimus: hoc autem volumine, quantum praesens disputatio postulabit, progressu orationis attingemus. In praesentia vero hoc primum naturae videtur esse laudandum, quod cor ipsum aërem externum trahere instituit non protinus per fauces, sed utrorumque medium pulmonem, quasi spiritus promptuarium quoddam, statuit, qui ambabus simul actionibus servire posset. Nam si cor, dum dilatatur, ex faucibus traheret, rursusque in illas, dum contrahitur, aërem emitteret, eundem esse rhythmum respirationis cum pulsu cordis esset necesse; et in hoc multis magnisque, non ad bene vivendum solummodo, sed ad ipsum etiam viri tam pertinentibus, laederetur animus. Nam quod non possemus diu verba continuare, si haec ita se haberent, non parvum bene vivendi esset incommodum: simili ratione et quod metu suffocationis mergi in aquam non possemus. Quod autem sine inspiratione nunquam possemus fumum, vel pulverem, vel pravam aliquam aerie ac venenosam qualitatem percurrere, putredinibus quibusdam animalium aliisve caulis infecti, vitae ipsi id promptissime officeret, ipsumque animal funditus labefactaret. Quoniam vero non ex faucibus, neque protinus extrinsecus, sed ex pulmone cor spiritum ducit, eumque rursus in pulmonem reddit, licitum fuit nobis alias voce uti, et quidem diutissime, alias etiam nihil omnino inspirare, corde nihil impedito neque offenso. Nam si cor statim per fauces spiritum extrinsecus hauriret, et rursus teras profunderet, duorum sane alterum nobis necessarie accideret, vel aerem pravum intempestive suspiraremus, vel omnino nihil inspirantes protinus suffocarentur. Quocirca natura cor ipsum non tantummodo respirandi instrumentum fecit, sed ipsi extrinsecus pulmonem ac thoracem circumdedit, qui spiritum illi simul appararent, et vocem animanti efficerent. Jam autem ex superabundanti illum quidem veluti saltatorium molle (uti Plato dicebat) cordi futurum, hunc autem velut septum aliquod praevalidum tutelae causa circumdedit non cordi modo, sed etiam pulmonibus. Nam ipsum in medio omnino thoracis spatio collocavit, loco tum ad firmitatem aptissimo, tum autem ad aequabilem ex toto pulmone refrigerationem opportunissimo. Arbitrantur autem multi, non in medio ad amussim, sed magis ad laevam quodam pacto cor esse locatum, decepti eo, qui ad sinistram mammam sentitur, sinistri ventriculi pulsu, qui illic situs est, omniumque arteriarum est origo. Verum ad hujus dextram alter ventriculus existit, ad venam cavam et hepar conversus: qui argumentum esse debet, non in sinistris utique cor omnino positum esse, sed medium plane non solum hujus modo dimensionis, quae ex latitudine spectatur, sed aliarum etiam duarum, quae ad profunditatem thoracis ac longitudinem pertinent. Quantus enim est parte posteriore vertebrarum a corde recessus, tantus anteriore est pectoris: atque etiam quantum claves sursum, tantum ab eodem deorsum septum transversum digreditur. Ex quo intelligi potest, ipsum, quum in medio omnium dimensionum sit positum, aequabiliter ex omnibus pulmonis partibus spiritum ducere; et quum ab omnibus, quae sibi extrinsecus per thoracem occursura sunt, fit remotissimum, sedem habere tutissimam.

Cap. III. Medius autem thorax totus valentibus membranis secundum ipsius longitudinem superne deorsum tendentibus dirimitur ac intersepitur. Valide autem infiguntur parte quidem posteriore spinae vertebris, anteriore vero ossi medio pectoris; cujus ora quidem inferior est cartilago ensiformis nominata, quae est prope os ventriculi, superna vero clavium compago. Porro membranarum usus primus quidem et maximus est, ut ventres duos thoracis efficiant; ut, si sorte, magno vulnere in alterutram ejus partum acceptu, (ut in libris de motu thoracis ac pulmonis ostendimus,) respirationis munus ejus partis perierit, reliquus venter incolumis dimidium saltem actionis retineat. Quocirca a magnis vulneribus intro in alterutram thoracis partem penetrantibus reperite animans parte dimidia tum vocis tum respirationis privatur: voce autem atque respiratione plane destituitur, si venter uterque fuerit confossus. Quum hanc igitur magnam adeo afferunt animantibus utilitatem membranae thoracem intersepientes, ejusque rei potissimum gratia extiterint, quae tamen naturae est solertia, ut eo, quod propter aliud quiddam institutum suerit, ad aliud etiam abutatur, usum ex ipsis, ceu operimentis simul ac ligamentis, omnibus, quae thorace continentur, instrumentis adhibuit; nam arteriae, quae in eo sunt, et venae, et nervi, et oesophagus, postremo autem et totus ipsis pulmo colligantur tuti thoraci, tegunturque omnia lusce membranis undique obducta. Ligamentorum igitur usum antedictis omnibus praestant aequabilem, nam sedis firmitudo omnibus pariter instrumentis confert; tunicarum vero et tegmentorum dissimilem ac multum discrepantem. Sunt enim ipsorum nonnulla, quae nullum prorsus operimentum postulent, quae natura scilicet sunt crassa ac valida, quales sunt arteriae et cor et stomachus; alia vero requirunt quidem, sed mediocria, ut pulmo. At vero venae, quae thorace toto continentur, utilitatem capiunt non minimam ex membranarum propagatione atque obductione, earumque potissimum cava; de qua quum disserere mox initio proposui stemus, tantum de thoracis partibus exponere fuit necesse, ut exploratum haberemus, quo loco cor situm esset; tum autem, quae thoracem intersepiunt membranae, quo pacto a medio pectore ad spinam pertineant, in duas partes totum thoracem dissecantes.

Cap. IV. Jam vero venam illam cavam, quae (ut antea docuimus) usum summum animali exhibet, necesse quidem fuit per medias phrenas sursum ad cor perlabi, atque inde rursus ad nuncupatum jugulum ascendere, quod postea etiam docebimus. Quum autem cor ipsum, pulmo, phrenes et totus denique thorax motu perpetuo agantur, per spatiosum ejus laxitatem non eat tutus transitus, nisi praesidia quaedam extuma natura machinata fuisset, ob quae vena, quanquam exagitetur assidue ac velut sublimis pendeat, his tamen obsistit, et si violenter ipsum animal prolabi aliquo tempore in spinam vel pectus contigerit, vel ab aliquo externo ipsam affici, fulva evadit atque incolumis, nihilo (quod simplici tunica et ea tenui constat) minus tuta, quam arteria, quae multis partibus habet crassiorem. Quae igitur machinae dyspathiae ipsi venae a natura excogitatae sint, jam dicendum. Communes quidem ipsius non solum partium omnium, sed etiam propaginum, sunt praedictae tunicae, simul quidem cum ipsis omnibus emergentes, ut ea assidue colligent adjacentibus particulis et totam tunicae molem efficiant robustiorem, ipsam autem venam cavam a phrenibus sursum ad jugulum usque perferentes. Praesidium autem ejus venae partibus singillatim paratum triplex est, quum in medio quidem thoracis cor quasi manum quandam ipsi porrigat nervosam ac fortem apophysin seu productionem, parte vero inferiore quintum pulmonis lobum substratum ipsis habeat, suprema vero maximum et mollissimum adena, quem thymon nominant. Porro cordis quidem productio non ejus tantummodo rei causa, sed cujusdam alterius, quae magnam ipsi cordi asserat utilitatem, purata est; quod ego procedente oratione explicabo. At vero quintum lobum, quomodo certe et thymum, propter magnam duntaxat venam natura effecit. Quo magis admiraturum te puto, non si omnia orationi dederis, sed si dissecto quovis animante tuis ipsius oculis ipsum miraculum aspexeris; videbis enim lobum ipsum non modo venae suspici, sed sensim etiam excavari, ut venae iter sit securum. At vero neque crebris neque magnis lobus hic vasis intexitur, sed maxima ejus substantiae pars pulmonis ipsius est caro, quam nonnulli parenchyma appellant. Ex quo perspicue intelligi debet, naturam hunc lolium fecisse, non ut respirandi instrumentum, sed ut venae carae molle quoddam esset substet arculum. Convenit enim, opinor, respirandi quidem instrumento, ut multa habeat ac magna spiritus receptacula, aliud vero incubans instrumentum citra dolorem tutoque vecturo, ut dilatatione et contractione atque omnino motu vehementiore vacet, siquidem instrumentorum respirationis usus per motum, substerniculorum autem per quietem rite percipitur. Atque etiam, et quod in laeva quidem thoracis duos, iit dextra vero tres lobos effecerit, natura aperte satis hujus lobi utilitatem testatur. Nam quum vena cava ex dextris animalis partibus, qua partu est jecur, profecta sursum ad dextrum cordis ventriculum feratur, ob eamque causam in dextris situm habeat, necessarium fuit eum lobum, qui hujus causa effectus fuerat, in dextris thoracis partibus constitui. Tibique hoc justae naturae opus (quod quibusdam forte folli sensu, nulla mente neque ratione: contemplantibus injustum videbitur, quum sit re vera, si aliud quidquam, justissimum) tibi, inquam, divinam hanc operis naturae fabricam ferre laudibus ac venerari convenit, ut quae, non quod in phantasiam speciemve, sed quod viribus ac potestate est aequabile, delegerit; quod verae ac divinae justitiae est proprium. Ubi enim duorum instrumentorum aequabitis momenti est actionis usus, verbi gratia oculorum, aurium, mannum ac pedum, ibi paria plane dextra fecit sinistris. Ubi autem alterum alteri quippiam excellit propter eximium aliquem usum, ibi et partem aliquam praeter caeteras effecit: quemadmodum libro superiore in cibi instrumentis demonstravimus, et nunc nihil obscurius id in quinto pulmonis lobo perspicitur; quem quum venae cavae causa natura effecisset, ipsius magnitudinem, connexionem, situm, figuram caeteraque omnia ad usum spectans accommodarit. Neque ullum animal reperias, in quo non numerus loborum partis dextrae eos, qui sunt in laeva, unitate exuperet: quanquam non omnia certe animalia, quomodo homo, binos utraque parte habent lobos, sed quibusdam plures insunt, omnibus tamen unus quidam praecipuus venae cavae est subjectus. Caeterum de numero laborum aliorum cujusque animantium definire non est propositum: neque enim alterius cujusquam instrumenti ipsorum constructionem attigimus, nisi forte in homine explicando eo inriti fuimus traducti. Quod si morte intercepti non erimus, illorum etiam constructionem membratim, quomodo nunc hominum, dissecantes aliquo temperet explicabimus. Nunc autem satis habuerimus, si praesentem narrationem terminare possimus, cujus quod manet, amplius est eo, quod jam absolvimus. Quocirca, haec quum a nobis explicata satis sint, transeamus jam ad alia, quaeramusque, quid sit, quod, dum thorax dilatatur, aliam quidem ejus capacitatem superior complet lobus; quam autem ipsius partem obliquam et angi; fiam costae spuriae inferne circumscribunt ac terminant, eam alius praelongus occupat. Atque hac quidem ratione duo quidem utraque parte magni existunt lobi; quintus vero lite parvus in dextris venae cavae gratia a transverto septu usque ad cordis amem pertingit. Hinc vero altera quidem pars ipsius cavae in ipsum cor inseritur; altera vero eademque major recta sursum ad jugulum fertur, quadantenus a cordis apophysibus deducta, deinceps autem thyino, quem vocant, invecta. Natura enim hunc glandulam maximam simul et mollissimam partibus superioribus medii sterni appellati subjecit, simus ne os ipsum venam cavam attingeret, simul etiam ut usiae omnes ipsius propagines, quae hoc ipso in loco fiant quam plurimae, qua primum emergunt, fultae stabilirentur; id enim naturae est perpetuum, ut, quoties vas sublime dis vidit, ibi mediam glandulam divisionem ipsam oppleturam interponat. Sunt autem hoc in loco venatum germina maximarum ad scapulas et munus pertinentium, et ante has adhuc aliarum, quarum pars quidem superioribus thoracis partibus distribuitur, pars autem prorsum ac deorsum diffunditur; quarum portio maxima secundum mammas perlate ad hypogastrion usque extenditur. Omnibus luis venarum distributionibus in primisque ipsi cavae praedictam glandulam ad maximum emolumentum natura fabricarit, quippe quae eam constituerit, ut et simul esset interseptum vicinorum ossium amiculis lana pilove coagmentatis simillimum, et firmitatem praeberet, et multam ipsis omnibus securitatem suppeditaret. Venam cavam igitur hoc modo a septo transverso sursum ad collum usque omni adhibita securitate perduxit.

Cap. V. Huic autem dissimili via atque opposita ductum superne deorsum oesophagum, quod per ipsum velut viam cibus ab ore ad ventriculum delabitur, quo loco thoracis maxime conveniebat, in eo ipso natura constituit. Atque mihi jam attendas animum velim, probatorum enim me profiteor, non hujus modo stomachi transitum per thoracem pulcherrime esse communitum, sed etiam sine cujusquam spiritus instrumentorum essem Bone. Nam pulmonem ipsum, et cor, et totum denique thoracem cum omnibus, quae ipso continentur, arteriis motum, dum dilatarentur ac comprimerentur, habere oportebat undequaque liberum, ipsumque stomachum non per medium thoracis sinum amplum quasi suspensum elabi, sed in secura aliqua sede conquiescere. Haec igitur utraque, et spiritus instrumentis omnis molestiae carentiam, et summam stomacho commoditatem, ex opportuna ipsius positura natura mirabiliter suppeditavit. Nam spinae vertebris invectus ac colligatus totum ita permeat thoracem, cum positurae totius stabilitate ac securitate hoc assecutus, ut nullum cordi, neque pulmonibus, neque earum denique cuiquam, quae thorace continentur, partium negotium exhibeat. Et quidem ipsis quoque obliqua positura magis te docebit, naturam duo haec intentam, necubi scilicet spiritus instrumentis quippiam esset molestiae, neve ipse quid offenderetur, hunc ei patefecisse viam. In mediis enim ad perpendiculum quatuor primis dorsi vertebris extenditur, nusquam cursum inflectens, ut qui, praeterquam quod nullam thoracis particulam ex hujusmodi situ esset armaturus, sudem etiam securam potissimum habiturus erat, ut jam ab omni externa offensione sit tutissimus. Quum enim parte ipsius posteriore una cum vertebris opponantur spinae processus, quos apices seu spinas nominant, anteriori autem sternunt atque totum quod in thorace est spatium: patere arbitror, nihil, quod extrinsecus ipsi incidat, neque vulnerare ipsum, neque contundere posse, quum tot atque ita fortibus propugnaculis undique su stipatus. Ad quintam vero vertebram deerrat quidem ab eo cursu, quem secundum rectitudinem deorsum facere instituerat, digrediturque ad dextram, ut sedem det meliorem ac cedat instrumento magis praecipuo, maximae omnium arteriae. Hanc enim ex sinistro quidem cornis ventriculo exortam, in totum autem animantis corpus distribuendam, aequum fuit primum quidem in duas partes dividi imparibus portionibus, earumque esse multo majorem, quae deorsum serretur, quod totius animalis quae cordi subjiciuntur partes multo plures superioribus sint ac majores; deinde per medias vertebras (qui locus opportunissimus erat) ferri.

Cap. VI. Porro quam ob causam ad quintam vertebram arteria haec vadat, tum autem quod ipsam intererat non superius neque insertus spinae ipsi invehi, paulo post memorabimus, quum prius omnem de stomacho disputationem terminaverimus, quem a menia regione secedere praestitisse recte demonstravimus. Cur veto ad dextram potius, non autem ad laevam, hoc dum ego demonstro, animum quaeso attendite. Invehitur quidem apia arteria mediis vertebris, non famen imperiose admodum neque superflue stomachum depellit, sed paululum quiddam et ipsa cedens ipsum recipit et admittit in communem vertebrarum sudem. Quare, si misti intellexeris lineam aliquam superne deorsum per mediam spinam porrectam, magnam vere arteriam huic lineae ita iuveni, ut ejus major portio in laeva animantis sit, minor autem in dextra, non tibi sucum pugnare videbitur oratio, quae simul medias quidem vertebras ab arteria dicat occupari, simul autem non plane medias, sed magis ad laevam declinare. Quemadmodum enim antea, quod majoris ipsa, quam stomachus, esset momenti, aequum esse diximus loco velut primario constitui, ita nos omnino statuere convenit, stomachum non usque adeo abjectam esse partem, ut ejus ratio nulla habenda siti Collatis vero utriusque rationibus, haudquaquam locum utrique instrumento, quam nunc obtinent, aptiorem ullum excogitare queas. At quum omnino per mediam lineam ipsam arteriam ferri paulumque ad latus deflectere esset necesse, considera rursus, hic quoque solertiam naturae atque providentiam. Ex sinistris enim cordis partibus exortam hanc arteriam consentaneum fuit sinistris partibus inveni e directo tendentem; si demum id omne, quod inter cor ac spinam interjectum est, quasi suspensa ac fine fulcimento permeat, quo loco adeo periculoso unica restabat salus, ipsius interstitii brevitas. Proinde mirabile hoc tibi credo videri, qui in dissectionibus es versatus, ipseque es conspicatus, arteriam brevissimum omnium intervallum, id, quod inter cor ac spinam est, occupasse, sese ad spinam festinare, iis, qui caeci rationisque expertes non sunt, aperte indicantem; haecque est causa, cur quinto spondylo dorsi insultatur; directum enim plane spondyli hujus principio ex corde habet exortum. Sed de spiritus quidem instrumentis paulo post disseremus. Caeterum ventriculi stomachus quatuor quidem primis thoracis spondylia invehitur, prope autem reliquos octo ad dextram fertur ob memoratas jam causas; quum primum vero phrenas contigerit, quae sane ora inferior sunt thoracis, membranis fortibus sublime admodum elatus supra magnam rursus arteriam transit in partem alteram, quo loco phrenas praeterlapsus ori ventriculi inseritur; sublimis quidem, ne in aspersurum ciborum transitu arteriam comprimar, in laevam vero, quod in eo loco fatuus fuerat os ventriculi constitui, quemadmodum antea docuimus. Adde huc, quod nervis, qui a cerebro juxta stomachum in ventriculum feruntur, obliqua via tutior mullo erat sutura, quam recta; molles enim quum sint hi ac tenues, longoque intervallo secundum rectitudinem tendantur, maximamque praeterea partem a se ipsis pendentem ventriculum scilicet habeant, quem cibo compleri subinde oportebat, ab ipsius tum mole tum pondere tensi assidue facile dirumpantur; quod ne fieret, natura ipsum simul stomachum, cui eos applicuit, cum propter alia, quorum paulo ante meminimus, tum etiam ut: nervi essent tutiores, obliquum positura ac tortuosum totum effecit; postremo nervos ipsos, quum prope ventriculum accesserint, circum stomachum prius involvens sic demum infigit. At de nervis quidem postea uberius disseremus;

Cap. VII. Nunc autem, (venae enim cavae ac stomachi situm jam absolvimus,) ad spiritus instrumenta reversi, quantum in his omnibus naturae sit artificium, ostendamus; quae quum posituram cuique aptissimam, et connexionem, atque conformationem, molisque quantitatem, ac figuram adhibuit; tum autem mollitiem ac duritiem, gravitatem et levitatem, reliquaque omnia, quae corporibus insunt, cuique fidelissime distribuit; atque (ut paucis complectar) quantam ipsorum inter te communitatis curam adhibuerit, alia quidem unicus, alia vere mutuo applicans, quaedam circumdans, nonnulla vestiens, ac si quid ejusmodi ad ipsorum firmitatem pertineret, fabricam, id quoque exponemus, rursus a corde auspicati. Constat igitur ipsum ex iis, quae jam diximus, in medio quidem thorace oportuisse locari, pulmonesque ei quidem undique circumfundi, suis lobis ceu digitis quibusdam in orbem complectentes, utriusque vero extrinsecus circumdatum esse thoracem. Cur autem non sit omnino rotundum, sed ab ampla atque orbiculari superna basi, quam caput ejus nominant, exorsum, post autem paulatim gracilescens, modo coni simillimo parte sua inferna in angustum acutumque desinat, nondum antea quidem diximus. Incipienda autem misti lune potissimum est omnis de eo disputatio. Omnes ejus partes haudquaquam eandem requirebant securitatem, propterea quod non eundem omnes praestabunt usum: quandoquidem quae ipsius ad basim sunt, ea vasorum originibus sunt addictae; quae vero utraque ex parte consequuntur ad inferiorem usque oram, quasi latera quaedam ventriculorum generationi sunt destinata, ora vero ipsa inferior processus est fortis et densus, qui simul quidem velut operculum ventriculis ipsis est, simul etiam quasi propugnaculum totius cordis, ne forte in vehementioribus motibus violenter incidens praepositis thoracis ossibus impediatur, atque adeo afficiatur nonnunquam, ob eamque causam confundere cogatur atque vitiare motus fui modum ac rhythmum. Haec itaque cordis pars ignobilissima est et abjectissima; ea porro, quae m vasorum productiones est distributa, omnes dignitate superat; quae vero his duabus interjectae sunt partes, dignitates habent vicinae sibi parti consentaneas. Nam quae prope basim sunt, paulo minus sunt maxime principes, quae vero prope finem, propemodum abjectissimae: porro quae in medio horum sunt, quantum ab utrisque extremis absunt, tantum de illorum dignitate nunc obtinent, nunc amittunt. Proinde mirari neminem oportet, simul quidem cor coni figuram adeptum esse, simul autem partus ad caput ejus attinentes, quae maxime primariae erant, locum tutissimum occupasse, quae vero ad fundum pertinent omnium neglectissimae, magis offensionibus expositum. Porro quum in corde particulam aliquam dicimus abjectissimam, neminem puto adeo a veritate aberrare, ut simpliciter abjectissimam accipiat. Neque enim ullam ejusmodi in corde particulam reperias, ne ipsum quidem finem inferiorem, qui non omnium, quae verbi gratia in cruribus situs aut manibus, sit praestantissima; sed tanquam omnes sint eximiae ac principes, tum autem inter se mutuo comparentur, eo modo convenit aliam quidem ipsarum minus, aliam vero magis talem esse intelligere. Ut autem, quod dicitur, non modo nunc, sed etiam in omne posterum tempus assequaris nil a scopo aberrans, volo tibi paucis praescribere, quibus notis judicare oporteat, quae pars in corpore animantis princeps, quae minime sit habenda. Ex usu scilicet de utroque statuendum est; qui quum sit triplex genere, (aut enim refertur ad vitam ipsam, aut ad vitam commodiorem, aut ad horum duorum conservationem,) quae sane ad vitam conferunt partes, eae principes sine dubio sunt habendae; reliquorum vero duorum generum a primi generis praestantia discedentium ea minus aliis discedere sunt putanda, quibus hae principes facile compatiuntur, magis vero, quibus minus facile. Quum igitur cor caloris nativi, quo animal regitur, quasi fons quidam ac focus sit, omnis eo modo ipsius pars principatum teneat, at magis hae, quarum usus toti animali visam conservat; sunt autem hae duorum vasorum orificia in sinistro ipsius ventriculo, quem medici spiritalem appellare consueverunt. Horum enim duorum orificiorum per minus quidem cor iis, quae in pulmone sinit, arteriis, per majus autem omnibus, quae toti animali alunt diffusae, est continuum. Minus autem his praecipua fiant ea, quae in altero ipsius ventriculo, quem sanguineum appellant, insunt; fiunt tamen, quum alia, haec quoque magis praecipua, quorum alterum quidem sanguinem in ipsum cor intromittit, alterum autem ex ipsi, in pulmonem deducit. Quum autem memoratorum jam vasorum atque orificiorum quodque insigne sit, non fuit alienum, cor etiam his partibus maximum esse mediumque thoracem totum obtinere; qui locus idcirco erat tutissimus, quod plurimum abest ab iis, quae sibi extrinsecus nocere possint. Quandoquidem, quae contundunt atque incidunt, quaeque refrigerant ac calefaciunt, aliaque id genus animantibus exitiosa multo ante totius thoracis partes ac pulmonis violent necesse est ac perrumpunt, quam ipsius cordis, antequam ad aliquod praedictorum perveniant.

Cap. VIII. Quae igitur ad ipsius figuram ac partium cujusque posituram pertinent, sic habent: de omni porro ejus substantia deinceps nobis est agendum. Cor cero est dura et aegre patibilis, ex fibris multiplicibus conflata; quorum utrumque quanquam musculis videri possit persimile, discrepat tamen ab ipsis perspicue; siquidem sus unius generis est fibrarum natura, (aut enim rectas solum habent secundum suam ipsorum longitudinem, aut transversas secundum latitudinem, simul autem utrasque nullus,) cor vero et has utrasque habet, et tertias praeter has obliquas. Atque etiam duritie, contentione, tuto denique robore ac patiendi difficultate cordis fibrae multum sane ab aliis omnibus differunt. Quum enim aliud instrumentum nullum sit, cujus titula actionis esset continuitas ac robur, quanta est in corde, consentaneum ob id fuit, corporis ipsius substantiam; ad robur simul et patiendi difficultatem comparari. Porro fibras multiplices (quae nulli quidem insunt musculo, in aliis tamen iisque multis reperiuntur instrumentis, ut matricibus, vesicis ac ventriculo,) probavimus ante a natura ast motuum varietatem paratas esse. Singuli enim musculi singulos habent ac simplices motus, quemadmodum alio loco id quoque demonstravimus. Ventriculus vero ac matrices et vesica utraque trahunt simul et retinent atque expellunt, quomodo et cor, ob eamque causam multijugae in quoque horum insunt fibrae, i ut ostendebamus: rectae quidem ut, quum contrahunt sese, trahatur aliquid; transversae autem, ut excernatur; at quum omnes simul iis, quae ipsis intuor, undique adstringuntur, detineatur. Possumusque ipsarum ejusmodi motum in corde perspicere in duabus constitutionibus, aut jamjam equulum ex animali ac pulsans adhuc inspicientes, aut praepositum ipsi os, quod sternuat nominant, execantes, quemadmodum in anatomicis administrationibus praecepimus. Nam quum, fibris iis, quae secundum longitudinem porriguntur, contrahentibus sese, reliquis vero omnibus laxis ac diductis, contractior quidem facta suerit longitudo, laxior vero universa ipsius latitudo, hoc fletu tu cor tutum videbis dilatari; contra autem, relaxantibus se iis, quae sunt secundum longitudinem, contractis autem, quae sunt secundum latitudinem, eo casu rursus contrahi ipsum perspicies; medio porro inter has motiones intervallo exigua quaedam quies intercedit, corde videlicet iis, quae continet, nudique ad unguem astricto, fibris autem tunc omnibus agentibus, et earum maxime obliquis. Adjuvant certe non minimum, imo vero omnium maxime tusam propemodum efficiunt systolen seu contractionem, quae in intimis ipsius cordis ventriculis extenduntur ligamenta, robustissima quidem ipsa, ut et quae, dum contracta consident, cordis tunicas intro simul attrahere queunt; nam medium quiddam certe est lutor utrumque ipsius ventriculum quasi septum, ad quod tensa haec ligamenta desinunt, colligantia id cum tegentibus extrinsecus utrumque ventriculum corporibus, quae sane et ipsius tunicas appellant. Quum igitur tunicae hae prope septum accesserint, intenditur quidem tunc cordis longitudo, considet autem in se ipsam latitudo; at quum plurimum recesserint, amplitudo quidem augetur, contractior vero redditor longitudo. Caelorum, si cor ipsum dilatari ac comprimi aliud nihil sit, quam ipsius ventriculorum latitudinem plurimum diduci ac concidere, jam, qua utrumque fiat, ratio inventa nobis suerit. Ob eam quidem certe causam cor tum fortia ligamenta, tum omne fibrarum genus habuit ejusmodi, ut nullo negotio atque expedite ad tres constitutiones traducatur; dilatetur quidem, quando, quod naturae suae est accommodatum, trahere appetit; astringatur vero undique, quando iis, quae traxerit, frui tempestivum fuerit; contrahatur denique, quando superfluis excernendis sese accinxerit. Dictum est omnino his de rebus quum alio loco diligentius, tum autem in iis, quae de usu respirationis scripsimus; quapropter supervacaneum herele nunc, ut quum maxime, fuerit pluribus de ea ipsa cordis motione disserere.

Cap. IX. Sed jam tempestivum est numerum vasorum, quae in ipso sunt, percensere; sum orificii cujusque ipsorum formam explicare; postremo autem et de ventriculorum ipsius numero nonnihil attingere, quaeque haec comitantur, omnia percurrere. Numerus itaque cordis ventriculorum (inde enim auspicari par est) in omnibus animalibus haud quaquam est idem; sed quae aerem inspirant per pharynga, per nares et os, protinus quidem his quoque est pulmo et cordis dexter ventriculus; reliquis vero omnibus neque pulmo est, neque ad dextram cordis partem ulla latitudo; duo enim haec necessario tuta cum pulmone intereunt, animalis vox et cordis dexter ventriculus. Ex quo intelligi potest, quantam ipsorum utrumque utilitatem asserat; nam dexter ventriculus gratia pulmonis est factus, pulmo vero ipsis respirationis simul et vocis est instrumentum. Non igitur recte Aristoteles numerum ventriculorum definivit, ad magnitudinem corporis et parvitatem multitudinem ipsorum referens. Neque enim maximis quibusque animalibus sunt tres, neque minimis est uniens; eandem enim plane equus habet cordis fabricationem, qui maximus est, et minimus passereulus, et si murem dissecueris, aut bovem, aut aliorum animalium quodvis, sive praeterea id minus mure, sive majus bove fuerit, omnibus ipsis tum ventriculorum numerum comperies aequabilem, tum reliquam cordis fabricam eandem. Neque enim natura pro corporis magnitudine aut parvitate divertas facit atque immutat instrumentorum formas, sed in ipsa constructione propositam habet sibi, ceu scopum, actionis varietatem, ipsas autem rursus actiones primo usu dimetitur, fitque eo modo admirabilis quaedam series ac continuatio actionum atque usuum inter se excipi entium, ut superiore omni oratione comprobavimus, atque in nunc quoque proposita nihilominus eos docebimus, qui aron negligentissime ipsam expenderint, cujus stemma haec est. Utilitas vocis piscibus certe nulla est, uti qui in aqua degant; sed ne respirare quidem ipsis licet per pharynga, quomodo ne nobis quidem ipsis, quando in leam mersi fuerimus. Non igitur, quemadmodum volucribus ac pedestribus animalibus, ita etiam illis e re fuit maximum unum respirationis ac vocis ortum esse meatum, sed earum, quas branchias nuncupamus, constructio ipsis vice pulmonis est. Quum enim crebris ac tenuibus foraminibus sint branchiae hae interceptae, aëri quidem et vapori perviis, subtilioribus tamen quam pro mule aquae, hanc quidem extra repellunt, illa autem promptu intromittunt; huc adde, quod natura etiam frigidiores sunt pisces, quam ut apiorum cor magna indigeat refrigeratione. Indicant autem eorum temperamentum cum alia multa, tum maxime sanguinis penuria; aut enim carent omnino, aut paucum plane habent sanguinem. Quocirca quae aquatilia multo sanguine sunt praestita ac calida, ut delphinus, vitulus, balaena, haec omnia ex aere respirant admirabili quodam respirationis modo, quem nobis olim licebit breviter percurrere, quum aliorum animalium constructionem, ut nunc hominis, explanabimus, ad quem erit tempestivum reverti, ubi de illis id tantum dixerimus, quantum satis esse ridetur ad demonstrandum pulmonis simul et dextri cordis ventriculi usum.

Cap. X. Mutuam enim gratum cor pulmoni referre videtur, quum ipsum sanguine nutrit, idque beneficii ipsi conferre pro eo spiritu, quem ex illo aspirat. Oportebat namque et ipsum certe pulmonem nutriri; sed plurimum intererat non statim a vena cava ad aptum confluere sanguinem, quanquam prope ipsum feratur ac contingat; quocirca oportebat aliam vasis naturam ipsum nutrientis comparare, nullo modo venae cavae assimilis, epiphysimque habere membranarum, qualem nunc obtinet, haecque non ab uno alio prorsus comparari poterant, quod non a corde ipsi, habuerit. Nam ut aliud nihil in omnibus animantibus, ita in ipso pulmone ubique sapiens natura temere nihil neque sine causa quicquam fecit, commutarit autem vasorum tunicas, venam quidem faciens arteriosam, arteriam vero venosam. In aliis enim omnibus partibus quum arteria venae sit magnitudine aequabilis, tunicarum tamen crassitudo non est eadem, sed tantum utique differt, quantum Herophilus recte collegisse ridetur, qui arteriam venae crassitudine sextuplam esse definierit; in pulmone autem solo omnium instrumentorum ac partium arteria quidem venae, vena autem arteriae habuit truncas. Quod quamobrem natura machinata sit, exponere in primis oportet, tum autem de membranarum epiphysi verba lacere, postremo quod fieri nequibat, ut ex vena cava arteriosum vas aut membranae ejusmodi gignerentur; nisi enim quis omnia haec strictim prius explanarit, fieri non potest, ut usum generationis in corde dextri ventriculi ostendat. Auspicemur igitur ab eo, quod omnium est primum, ostendamusque, commodiorem luisse pulmoni arteriam quidem venosam, venam autem arteriosam. Duplex autem videtur id quoque esse problema et veluti geminum: non enim stilum, quod pulmonis interibit massam quidem admodum esse venae tunicam, tenuissimam autem arteriae, sed quod etiam in aliis omnibus animalis partibus crassam quidem arteriae, tenuem autem venae praestitit inesse tunicam, demonstraro illum convenit, qui suscepit nullum naturae operum dubium neque obscurum incognitumve relinquere. Quod ergo satius fuit in toto animasse corpore sanguinem quidem tonui ac rara, spiritum vero crassa ac densa concludi tunica, longa egere oratione non arbitror; satis enim puto esse, substantiae utriusque rationem ac differentiam obiter indicare quod scilicet sanguis quidem crassius est, gravis aegreque mobilis, spiritus vero tenuis et levis et citus, quodque periculum erat, ne hic expiraret repente atque evolaret ab animali, nisi crassis et densis atque undique constrictis asservatus fuisset tunicis atque coereitus, contra vero in sanguine, nisi tenuis et rara fuisset quae ipsum continet tunica, non facile circumfusis partibus distribueretur, atque hac ratione omnis, quem ex eo percipimus, usus funditus deperderetur. Quae quum ante essent a conditore nostro animadversa, tunicas vasorum naturae utriusque materiae contrarias ac pugnantes machinatus est, ut ne ante tempus spiritus evacuaretur, neve sanguis diutissime insisteret. Cur igitur non etiam in pulmone venam similiter tenuem, crassam vero arteriam effecit? omnino enim, opinor, hic quoque spiritus tenuis est et levis, et quem coereere oporteat, sanguis vero crassius et gravis, et quem in singulas pulmonis particulas dimitti opus sit, ut quae copiosiore, quam caeterae corporis partes, egeant alimento tum propter perpetuum motum, tum propter caloris copiam, quam pulmo consequitur tum ex cordis vicinitate, tum autem ex ipsa motionis assiduitate ac constantia. Admirabilis sane tibi, opinor, videbitur opificis nostri providentia: quomodo enim non hoc summae incredibilisque est providentiae, quod, quum solus pulmo instrumentum validum adeo ac motibus vehementibus praeditum sibi ipsi habuisset circumfusum thoracem ipsum, constructionem ipsius fecerit eximiam praeter reliquas omnes animalis partes? Demonstratum enim in libris de ipsius motibus est, pulmonem ipsum ex sese motus omnis expertem a thorace moveri continenter; nam dum thorax contrahitur, contrahitur et ipse pulmo, compulsus undique ac compressus, quod expirantibus nobis et loquentibus usu venit; dum autem dilatatur, sequitur atque in omnem partem diducitur, quomodo et ille, quo nos tempore inspiramus. At neque suspirantibus aut expirantibus venas, quomodo arterias, oportebat dilatari, quod earum munus erat diversum: has enim, quod spiritus conceptacula quaedam a natura factae erant, facile quidem repleri insperantibus nobis, celeriter veto vacuari expirantibus et loquentibus erat necesse; venas vero contra, quod essent cibi velut promptuarium paratae, neque dilatari oportebat insperantibus, neque expirantibus contrahi. Commodum igitur erat illis quidem molle, sus vero durum corpus efficere, siquidem illas prompte obsequi utrisque thoracis actionibus, has vero prorsus nihil eis obedire praestiterat. Quod si recte a nobis in aliis demonstratum est, nutriri corpora attracto per ipsam vasorum tunicam sanguine, rursus pulmo videbitur propemodum inopia alimenti laborare, quum venae tunicam densam admodum habeant. Quod tibi puto satis fore ad intelligendum aliam rursus naturae admirabilem providentiam, si modo memoria tenes ea, quae in illis demonstravimus, quod partium animalis aliae quidem crassiori et (ut ita dicam) faeculento aluntur sanguine, quaedam autem contra tenuiore et vapidiore; atque etiam quod reliquae particulae omnes omnium sunt participes, et venae, et arteriae; quarum hae quidem exigui et ejusdem tenuis atque vapidi sanguinis, illae vero paucissimi et ipsae spiritus, verum caliginosi ac crassi. Quod si ita est, ut re vera est, corpusque pulmonis ali est necesse, non, ut jecoris corpus, limoso aliquo et crasso alimento, sed tenui, leri ac vaporoso, apparent omnia mirabiliter ab animalium opifice constructa, unumquodque enim alimento sibi simili nutritur, quemadmodum id quoque demonstravimus. Porro pulmonis corpus leve est ac rarum et velut ex spuma quadam sanguinea concreta conflatum, ob eamque eatis summare sanguine et vaporoso ac tenui indiguit, non autem, quomodo jecur, limoso et crasso. Quo sit, ut vasa habens contraria, maxime quidem iis, quae stant in hepate, post autem et aliis animalis particulis; in his enim cum vasis sanguinem suppeditantia tunica rara sit ac tenuis, affatim crassi sanguinis ac celeriter partibus circumfusis distribuit; in pulmone vero, quod crassa lea et densa extitit, nihil nisi tenuissimum sinit elabi. Et quidem caeteris partibus arteriae crassae ac densae generatae paucum omnino eundemque vaporosum sanguinem vicinis partibus trahere permittunt: pulmoni vero solum copiosissimum ejusmodi impartiunt, ut quae prae raritate ac tenuitate continere ipsum nequeant. Ex quo efficitur, ut nutriendi ratio pulmoni plane contraria sit, ac caeleris omnibus animalis partibus, quemadmodum et corporis idea: neque enim ullam aliam reperias partem ieram adeo ac levem et spiritu uberem, neque quae sanguine, ita puro et tenui ac vaporoso nutriatur. Quod itaque venae propter crassitudinem suam ac densitatem alimenti minus ipsi tribuere possint, hoc omne arteriae compensant, tenuem, sincerum ac vaporosum sanguinem abunde ipsi dispergentes. At ne id quidem esse satis poterat visceri calido adeo multiplicique motu praestito; ob eas utique causas maximas in ipso venas natura effecit, ut, quantum propter tunicae crassitudinem justae nutritioni detrahitur, id magnitudine ipsarum expleatur. Et quidem certe eadem natura providebat tria alia ad alimenti affluentiam pulmoni necessario futura adjumenta: primum quidem copiam domestici ac nativi caloris, alimentum omne in partes minimas comminuentis ac diffundentis, ut promptius vaporet; altorum autem pulmonis in inspirationibus dilatationem, vel ex densissimis instrumentis violenter quiddam arripientem; tertium ac omnium maximum ab eo sanguine, qui soli pulmoni a corde emittitur, prius in illo confecto plane atque extenuato. Non ea tamen rosa causa fuit, cur ipsum a corde praestiterit ali, sed (ut monstraturum me initio receperam) quod venas in ipso tunicis oportebat fieri arteriosas, tum autem quarumdam membranarum habere epiphyses; quorum neutrum ex vena cava gigni poterat. Ac de eo quidem, quod primum mihi propositum fuerat, haec sufficiant. Ad secundum autem venire jam est tempestivum, quod scilicet melius suit ori hujus arteriosae venae adjunctas esse membranas tot et tales, quot et quales nunc sunt. Quamvis enim maxime crassetur et durum factum fuerit hoc vas, ut non dilatetur facile neque contrahatur, non tamen usque eo est durum, ut nihil prorsus a thorace vincatur, instrumento forti adeo ac magno vehementerque agente, potissimum quando subito ac simul expleamus vocemque tollimus, aut quum alio quovis modo aptum omni ex parte, tensis fortiter omnibus musculis, intro adducimus; neque enim in uno quidem temporum ejusmodi efficere possumus, quin soboles hujus venae comprimantur ac contrahantur. Quod si ita est, nihil impediet, quominus sanguis ex ipsis omnibus ad primum os retro remeet rursusque recipiatur. Quam rem triplex loquitur incommodum: ut sanguis ipse frustra longum hoc curriculum subinde emetiatur, in diastolis quidem pulmonis affluens et, quae in ipso sunt, venas omnes resarciens; in systolis vero quasi aestus quidam maritimus, instar euripi, motum identidem huc atque illuc reciprocans, qui haudquaquam sanguini conveniat. At hoc quidem videri forte possit exiguum, quod vero interim ipsius quoque respirationis usum labefactet, id non amplius exiguum est. Nam si melius erat plurimum aerem una actione suspirantibus quidem trahi, emitti autem expirantibus, fieri id non potest, nisi arteriis plurimum dilatatis ac contractis; quantum, autem actionem venae arterias imitatae ediderint, tantum do motus illarum magnitudine detrahent atque impedient. Perspicuum jam esse arbitror, quantum toti respirationi cibi instrumenta officient, si dilatentur ac contrahantur; quiescere enim plane ipsa oportet similiter, ac si omnino non essent nullumque in thorace locum obsiderent, in quo spiritus instrumenta ampliantur ac contrahuntur. Illis enim solis locum hunc omnem impartitum esse oportuit, ut in inspirationibus quidem quam plurimum dilatata externum aerem plurimum attrahant, in expilationibus vero contra, ut quamplurimum contracta plurimum profundant. Atque etiam tertium secutum fuisset incommodum haudquaquam leve, quum sanguis retro in expilationibus remigrasset, nisi opifex nostri membranarum epiphysin fuisset fabricatus; quam paulo post, cujusmodi sit et ut sanguinis refluxum prohibeat, disces perspicue. Porro quam male animalibus consultum fuisset, si membranae hae non extitissent, praebeas te mihi, dum commemoro, attentum auditorem; qui pro hypothesi ad praesentem quoque sermonem ea sumam, quae alibi sunt demonstrata. In loto corpore mutua est anastomosis atque oscillorum apertio arteriis simul et venis, transumuntque ex sese pariter sanguinem et spiritum per invisibiles quasdam atque angustas plane vias. Quod si os ipsum magnum venae arteriosae itidem semper patuisset, nullamque natura invenisset machinam, quae claudere ipsum, quum est tempestivum, ac rursus aperire queat, fieri nunquam potuisset, ut per invisibilia atque exigua oscilla sanguis, contractu thorace, in arterias transumeretur. Neque enim similiter omne ex quovis attrahitur neque emittitur; sed quemadmodum, quod leve est, facilius eo, quod gravius est, dilatatis instrumentis attrahitur, iisdem autem contractis exprimitur, ita et per latam viam celerius aliquid, quam per angustam, trahitur ac rursus emittitur. Quum autem thorax contrahitur, pulsae atque intus compressae undique fortiter, quae in pulmone sunt, venustae arteriae exprimunt quidem quam celerrime, qui in se ipsis est, spiritum, transumunt autem per subtilia illa oscilla sanguinis portionem aliquam: quod nunquam accidisset profecto, si sanguis per maximum os (cujusmodi est venae hujus ad cor) retro remeare potuisset; nunc vero reditu per os magnum intereluso, dum comprimitur undique, destillat quippiam per exigua illa orificia in arterias. Quod quantum pulmoni sit utile, iis fortasse jam est exploratum, qui ea, quae de ipsius nutritione scripsimus, meminerunt; si id minus, at ego certe strictim id percurram, si prius omnem, quae nunc in manibus est, disputationem conclusero.

Cap. XI. Posteaquam enim harum membranarum usum docuimus esse magnum, et ea adhuc majorem venae pulmonem ipsum alentis, crassae admodum ac durae, deinceps erit docendum, arteriosum vas aut ejus generis membranas ex vena cava produci non potuisse. Quod igitur arteriosum vas ex veneto exoriri non poterat, omnibus est notissimum; nam una quidem venae tunica est eaque tenuis, arteriae vero neque unica neque tenuis, sed duae ipsi insunt tunicae, quarum interna quidem crassa est admodum, densa ac dura, atque in fibras transversas dividua, exterior vero tenuis, rara ac mollis, qualis etiam est venae tunica. Non igitur ex simplici ac tenui tunica (cujusmodi est venae cavae) duplex et crassa gigni poterat; neque enim ex cordis ipsius, quanquam orasti, parte qualibet arteriosum vas aut venosum proficiscitur, sed ex tenuioribus simul ac mollioribus simplicia et mollia et tenuia, duplicia vero et dura ac crassa ex ipsius densioribus partibus oriuntur. Porro neque membranas tales ac tantas, quantae et quales nunc sunt ad venae arteriosae os, produci sine corde possibile erat: quandoquidem sedem ipsas aliquam habere tutam conveniebat, in qua stabilirentur una atque adhaerescerent, ut rectae et nusquam sese inflectentes retro refluentibus materiis obsistant, quum scilicet thorax vehementer connitens totum quidem pulmonem cogita intro ac contrahit, ipsum undique complexus, venasque collidit ac comprimit. Nam et si tunica eis obtigit crassissima ac motu difficilis, non tamen eo usque plane est immobilis, ut nihil a tot musculis, tam fortibus simulet magnis, tot praeterea ossibus medullae expertibus ac duris patiatur; quibus omnibus, dum tutus thorax vehementius coit in seipsum ac contrahitur, valenter incidentibus ac pulmoni vim asserentibus, comprimi nonnihil venas ac contrahi quidem necesse est, non tamen denuo per os retro evacuari, ut quod praeclusum jam a membranis fuerat: quanto enim thorax contendit vehementius sanguinem elidens, tanto membranae exactius os ipsum occludunt. Ab interiore enim parte extra emergentes totumque orificium in orbem obsidentes, figuram praeterea ac magnitudinem ita exactam habentes, ut, si tensae omnes atque erectae simul suerint, unius magnae totum orificium obturantis speciem relevant, ab iis quidem, quae ab internis extra erumpunt, eversae et extrorsum ad tunicas ipsius venae decidentes transitum ipsis, adaperto ac plurimum diducto orificio, facile dant; quod si quid extrinsecus intro feratur, hoc ipsum cogit membranas in unum, ut aliae incumbant aliis, atque ex ipsis quandam velut portam ad amussim clausam constituit. In omnibus itaque vasorum a corde proficiscentium orificiis membranae aliae aliis invehentes extiterunt, eo artificio constitutae, ut, si tensae simulo fuerint steterintque erectae, totum orificium obstinant. Communis autem ipsarum omnium est usus, ut materias remigrare retro prohibeant; utrarumque vero proprius, educentium quidem e corde materias, ne amplius ad ipsum remeent, inducentium vero, ne amplius ex ipsis effluant; non enim volebat natura vano labore cor fatigari, neque in eam partem aliquando eminere, unde trahere praestiterat, neque rursus ex illa identidem ducere, ad quam mittere erat necesse. Sed sunt quatuor omnino orificia, bina in utroque ventriculo, alterum quidem inducens, alterum vero educens; de quibus paulo post disseremus, quum alia omnia, quae in corde ipso fiunt, ut se habent, explicabimus; praeterea etiam adnatus membranas, quot eae sint numero, qualemque habeant formant, et quod ipsas neque plures, neque pauciores, sed neque majores, aut minores, aut crassiores, aut tenuiores, aut fortiores, aut imbecilliores fuisse erat melius. Hactenus autem id tantum admonuimus, hasce membranas usura habere necessarium, fierique non potuisse, ut ex vena cava generarentur, sed, quomodo nunc habent, ex ipso corde. Atqui si summam feceris omnium non solum, quae hoc sermone fuerunt disputata, capitum, sed eorum etiam, quae ante haec scripta fuerunt, comperies, me, quod initio susceperam, jam comprobavisse. Neque enim pulmo poterat ex alia quavis vena ali commodius, neque ex vena cava germen istiusmodi tunicarum aut membranarum poterat oriri. Ex quibus intelligi potest, mullo melius fuisse pulmonem a corde nutriri. Porro, quum vas alterum, quod tunica simplici constat, in cor inseratur, alterum vero, quod duplici, ex ipso producatur, communem utrique locum quasi cisternam quandam parari necesse suit, ad quam pertinentibus utrisque, per alterum quidem trahatur sanguis, per reliquum vero emittatur; atque is dexter cordis ventriculus est pulmonis causa (quemadmodum demonstravimus) comparatus. Quocirca, quae animalia pulmonem non habent, eadem neque in corde duos habent ventriculos, sed illis solus is inest, qui motus arteriis omnibus dux est; nam quemadmodum venae ab hepate ducunt initium, sic et arteriae a corde; et hoc in libris de placitis Hippocratis et Platonis copiosissime a nobis demonstratum est, veraque omnia sibi inter se consentiunt atque attestantur. Ac tempestivum jam nobis fuerit omnem de dextro coriis ventriculo hic terminare disputationem, qui in omnibus animalium generibus una cum pulmone aut gignitur semper, aut interit.

Cap. XII. Quod si quis causam requirat, cur plerique tum medicorum tum philosophorum ruo numero cordis ventriculorum sin tendo hallucinati sint, ejuscemodi omnia alibi a nobis sunt demonstrata, nempe in libro de Dissensione, quae in anatomia est. Nam quemadmodum actionum demonstrationes praecedere debent propositam jam nobis disputationem, pari modo et illas ipsas de actionibus habiles praeire debent tum illa, quae de dissensione, quae in anatomia est, tum illa, quae de anatomicis administrationibus habentur. Quocirca non est in praesentia, quod ejus controversiae, quae de venarum aut arteriarum tunicis, quot eae numero sint, habita fuit, mentionem faciamus, neque aliorum cujusquam, de quibus ante diximus aut deinceps dicturi sumus. Nam omnia haec separatim prius demonstravimus, quo enarrationem hunc per se, semotis omnibus quaestionibus, persequeremur, totoque hoc sermone, quae in illis demonstrata sunt, omnia pro hypothesi ad proposita explicanda sumentes, partium cujusque usus solos absolverentur, eorum, quae alii peccarunt, absurditatem nusquam refellentes, nisi forte obiter, quando ad multa dogmata magnopere id pertinebit, aut multis communiter oratio ipsa utilis futura est; ut jam sane constitui eorum, in quibus Asclepiades lapsus est de vasis pulmonis, mentionem facere ostendereque, neminem Adrastiae legem posse effugere, etiamsi quis astutus admodum ac dicendi peritus fuerit, quin confiteatur tandem et ipse suam vafritiam, feratque veritati testimonium, quam alius: quiris, multo gravius, qui invitus ad testandum accesserit. Prima igitur agendorum omnium causa (ut quodam loco Plato consumat) ipsius actionis est scopas. Causam ergo si quis roget, cur ad mereatum veneris, ea praetermissa aliam meliorem afferre non convenit; ridiculus enim quis fuerit, si, quum respondere debeat, se ad forum venisse, ut hoc vas aut mancipium emeret, aut amicum suum conveniret, aut aliquid venderet, haec quidem omittat, dicat autem, idcirco se ad forum venisse, quod sibi duo essent pedes, qui facile moveantur, quibus fretus terrae inniti obfirmarique tuto queat alternis ipsis dictis pedibus celeriter pervadens. Aliquam enim fortasse et ipse reddiderit causam, at non veram neque primam, sed instrumentariam quandam, aut ejus generis, sine quibus non potius, non causam. Atque hac ratione quidem Plato de natura causae rite censuit. Nos autem, ne futiliter de nominibus concertare vide amor, concedentes, plura esse causarum genera, primum quidem, ac potissimum, cujus causa aliquid sit, secundum vero, a quo sit, tertium, ex quo, quartum, per quod, et quintum, suris, secundum quod fit, ad singula genera respondere ipsos de omnibus animalis partibus compellemus, si modo re vera sunt physici. Nam, quod ad nos attinet, si quis requirit, cur vasorum natura in pulmone variaverit, factaque sit vena quidem arteriosa, arteria autem venata, veram causam eandemque primam afferemus, quod scilicet in hoc uno viscere melius fuit densant quidem esse venam, raram autem arteriam. Erasistratus vero non hoc modo, sed ita tradit: Ipsa quidem vena indidem proficiscitur, unde quae in totum corpus distribuuntur arteriae principium habent, in sanguineumque ventriculum pertinet; arteria vero rursus, unde lenae oriuntur, et ipsa orta in spiritalem cordis ventriculum pertinet.

Cap. XIII. At Asclepiades utrasque causas praetergressus, tum illam, quae opificis providentiae reserenda est accepta, quam primam esse diximus, tum autem secundam, quae velut materialis est, accedensque ad genus causae omnium infimum atque abjectissimum, quod omnino ne causam quidem, opinor, dixerit, qui dialecticis luerit imbutus, sed id omne, ceu drachmam adulterinam, causam esse vel ex accidente, vel ex consequente, fidem se facere sperat atque sapientem esse, tegis Adrastiae (ut ego arbitror) immemor; quod nulla alia ratio aeque redarguat dogmatum ejus absurditatem, atque haec ipsa, quam se sapienter invenisse arbitratur. Nam quod (inquit) in pulmone solo, contra quam in aliis omnibus instrumentis, arteriae motu agantur duplici, uno, quem domesticum habent, ex propria videlicet substantia pulsantes, altero, quem ex pulmone ob respirationis munus semper agitato nanciscuntur, ima mensis tandem laboribus confectae extenuantur, quum, quae aliis partibus insunt arteriae, proprium unum habeant motum eundemque moderatum, ob idque bene nutriantur robustaeque sint. At venae (inquit), quae in toto quidem sunt animali, quum motu omni careant, non aliter quam mancipium quoddam deses ab omnique exercitatione fugiens, jure atrophia laborant; quae vero sunt in pulmone, motum ab viscere ipso nactae fiunt corpulentae, quo modo et ii, qui mediocriter sese exercent. Verum, o omnium hominum sapientissime Asclepiades, caetera quidem scriptorum tuorum flagitia si vellem eo modo persequi, otio majore opus esset; quae vero ne puerum quidem fallere possint, nedum virum jactabundum adeo atque insolentem, ea genere quidem sunt duplicia; alia enim ex contemptu anatomes atque oscitantia, alia ex logicae speculationis ignoratione promanarunt. Nam, si anatomes peritus esses, nobis fortassis concederes, arteriam a vena non crassitie modo, sed et numero ac qualitate turri cuium discrepare. Interiorem enim tunicam, quae crassa est ac dura, quaeque fibras habet transversas, venae ipsae non habent omnino; tu vero, habeant necne, nihil magnopere solicitus, quae tibi nunquam percepta fuerunt neque cognita, sine ulla dubitatione audes de illis, ut exploratissimis, pronunciare, qui Herophili dissectiones respuis, qui jam Erasistratum condemnasti, cui denique sordet Hippocrates. An nescis pro cerni venas pulmonis interiorem tunicam illam duram non habere? an hoc quidem intelligis, quum autem macilenta quaepiam fit pars, existimas, non tunicarum ipsius crassitudinem, sed numerum imminui? Ea certe lege ventriculo in summe extenuatis unica erit tunica, carnosis vero ac bene habitis quatuor; itemque oculorum tunicae tres, verbi gratia, phthoe tabescentibus (maxime enim his contabuerunt), quatuor vero quovis alio morbo laborantibus, quinque nobis sanis, sex, si sors ita tulerit, iis, qui bonam habent corporis constitutionem, athletis septem, et his adhuc plures Miloni et Polydamanti. Non alienum etiam esset, si et manuum digitos in bona quidem habitudine plures, in prava vero pauciores haberemus; esset enim eo modo dignum Asclepiadis sapientia spectaculum, si tres quidem digitus habeat Thersites, Ajax autem quatuor, ac plures his Achilles, orion etiam (opinor) et Talos numerosiores, quam iuli habeant pedes. Fieri non potest, o generosissime, quin ubique suam prodat infantiam ridiculusque sit, qui pravis dogmatum hypothesibus nititur. Mens enim est, quae omnia haec designat, disponit ac ornat, non corpusculorum vis concursu quodam fortuito inter se cohaerescent tum. Nam pulmonis quidem arteriae sunt venosae, venae vero arteriosae, quod esse ejusmodi eas praestiterat; cordis vero ventriculi duo quidem sunt, quibus est pulmo, unus autem, cui non est; etenim hoc quoque melius suit; membranae autem singulis insunt orificiis, ne cor vanum subeat laborem; praeterea venae cavae stabiliendae gratia quintus pulmonis lobus; ac reliqua omnia, quorum quum sapientissimus vir Asclepiades causam, cur facta fuissent, prae inscitia nullam dixisset, unius tamen ex omnibus causam reddit, inventu, ut putabat, probabili syllogismo. Permittimus tibi recte de pulmonis vasis dixisse; aggredere aliarum quoque animalis partium explicationem. Nos enim in omnibus non unum causae genus, sed omnia simul recensemus, unum quidem, adque primum ac principalissimum, quod ita esse praestiterat; quod subsequuntur, quae tum ad instrumenta, tum ad materiam pertinent, quibus utens opifex ad optimam speciem singula, quae fiunt, effingit, arterias quidem pulmonis raras, venas autem densas efficiens propter eam, quam diximus, causam. Quas quum ejusmodi fecisse esset melius, ex arteriosis cordis partibus venas, ex venosis autem arterias produxit; et quoniam materiam utrisque praebere convenientem oportuit, ad spiritus quidem ventriculum sinistrum scilicet arteriarum, ad altorum autem venarum os aperuit; rotundasque effecit, quod ipsas praestiterat figuram habere, quae ab injuriis omnibus esset tutior. Jam vero, quum eas ex materia et per instrumenta parare oporteret, humidum quidem sicco admiscens, et quendam ex utroque humorem ac materiam ad formarum impressionem recipiendam instar cerae facilem efficiens, hanc materiam generandis subjecit; calidum vero ac frigidum temperans, duo haec circa materiam efficientia comparavit instrumenta; qua in mixtione partem quidem materiae exiccari a calido constituit, partem autem frigido concrescere, ac horum denique mixtura spiritum rite temperatum generati. Post autem id aptam materiam flatu in latum extendens diducensque cavum vas ac praelongum effecit, copiosiorem quidem materiam effundens, cui melius erat esse crassiori, parciorem autem, cui tenuiori. Habes jam causas omnes his verbis, finalem scilicet, ab opifice, ab instrumentis, a materia, a forma. Tibi autem si placet principalissimae omittere, tum eam, cujus causa aliquid fit, tum eam, a quo fit, alias saltem in singulis partibus affer. At non ita facis; fieri enim, ut opinor, non potest, ut, male positis pravis hypothesibus, in omnibus: particularibus rite senis ratiocinetur. Hoc etiam ipsum erat, quod antea ignoratione logicae speculationis evenire innuebam. Satius enim fuisset in omnibus causant generationis singulorum relinquere, utpote quam suspicari quis possit suapte sponte ipsos silentio praetermittere. At eo stupiditatis venerunt, ut non intelligant, se, quum unum aut duo exponunt, suum in reliquis silentium suspectum facere; nam de arteriis et venis, quae pulmoni insunt, dicere aggressi non divinam causae speciem, ut Plato nominabat, sed necessariam memorantes, reliquas omnes praetermittunt. Quum eum exponere ipsi non audeant, neque quod necessarium erat cor ibi locari, neque quod aliis quidem duos habet ventriculos, aliis autem unicum, neque quod, quibus non est pulmo, iis etiam deest dexter ventriculus, neque aliud quiduis ex omnibus, in quibus nugas quasdam invenerint probabiles, in his tempus nos cogunt terere. Nisi enim Asclepiades eo futilitatis fuisset provectus, ut (praeterquam quod, ex quibus causam unius intelligere est visus, in caeteris omnibus haerere feste, magnam ipse sibi suspicionem affricuit) quae in anatomia etiam apparent, ignorare penitus deprehenderetur: haudquaquam ego in eo refellendo tempus nunc consumerem, sed propositu mihi scopo, ut adhuc ab initio feci, insisterem, eorum, quae ab aliis male asserta sunt, nihil usquam refellens. Nunc autem, quum eorum nonnulli, qui opiniones hujusmodi defenderunt, in his sole venditarent, quorum eos pudere conveniebat, eorum mihi rationem putavi esse confutandam, ne ea complures capiantur. Confutatio autem (ut ante diximus) est duplex, una quidem ex anatome, alia vero ex consecutione logica ducta; quorum neutrum ostendimus sapientem illum Asclepiadem intelligere, neque quod non crassitie modo, sed et tunicarum numero ac duritie et fibrarum situ arteriae a venis dissideant, neque quod, in quibus ipse est copiosus, ex his ipsis suam manifesto prodat inopiam, quum de aliis dicere nihil queat. Ut igitur ipsum in eorum quopiam, quae ex anatome apparent, evidenter refellamus, rursus ad eum revertamur. Nam, quod embryon nihil quicquam respirat, ipse confitetur; ego vero, etiam si quodpiam animal recens natum aut utero adhuc gestatum dissecueris, consumo, pulmonis arterias quidem jam esse venosas, venas ausam arteriosas, quamvis ille non dicat. Atqui haec sibi ipsis non consentiunt. Qui igitur convenit jam asserere, accidere id propter motum ex respiratione, aut immensum arteriarum laborem, aut venarum exercitationem mediocrem, quum vel ante respirationem tales in foetibus appareant? Caeterum, quae ad embrya attinent, haud ita mullo post explicabimus, admirabilia sane spectacula in tota basi cordis; quorum nullum Asclepiades animadvertit, neque etiam, si animadvertisset, causas invenire potuisset, qui omnium, quae gignuntur, principia in moles corpusculorum atque mane referat. In praesenti vero sermone visum mihi certe est ei applaudere ostendereque, me non ignorare, quantam ipse et cujusmodi in anatomia habeat experientiam consequentiumque ac pugnantium scientiam. Atque ad thoracem denuo ac cor hominem reducam; nam cerebri forte, quod longe a pulmone absit, oblitus est, quod semper movetur, quum tamen non habeat venas arteriosas neque venosas arterias. At thorax quidem certe totus movetur etiam secundum ipsum Asclepiadem multo sane quam pulmo vehementius; siquidem movetur hui a spiritus transitu, velut fornax quaedam, thoraci autem non id modo usu venit, verum etiam ut dilatetur plurimum ac comprimatur. Caeterum venas non habuit arteriosas, quo modo nec arterias venosas; oportebat autem (opinor) illas quidem, quae motu agerentur mediocri, fieri corpulentas, has vero, quae laborarent immodice, graciles esse. Quid jam loquar de ipso corde? quod licet moveatur omnium vehementissime, similes tamen iis, quae reliquis omnibus diffusae sunt animalis partibus, venas habet et arterias, ut et thorax totus et cerebrum, quemadmodum dictum esu omnes igitur partes, tum quae praeter modum laborant, tum quae moderate, tum quae penitus otiosae funi, venas habent sibi ipsis similes atque arterias, propterea quod melius id fuerat; fotus vero pulmo, quod id melius etiam erat, ipsarum tunicas habuit commutatas. Ex quibus intelligi potest, conditorem nostri in conformandis omnium partibus unum hunc sequi scopum, nempe ut, quod melius est, eligat. Sed de Asclepiade nimis fortasse multa.

Cap. XIV. Quod vero ea consequitur, quae ante a nobis fuerunt comprehensa, cujusque explicationem rejeceramus, de eo jam disseramus. Quum quatuor in corde sint orificia, tres quidem in singulis aliis sunt membranae, duae autem duntaxat in arteria venosa. Oriuntur porro omnes ex ipsis orificiis; unde profectae, aliae quidem intro progrediuntur in cordis ventriculos, ad quos etiam vinculis fortibus adnectuntur, aliae vero foras vergunt, qua primum utrumque vas e corde emergit. Sunt autem in vena quidem arteriosa (quam pulmonem ipsum alere dicebamus) membranae tres intus foras spectantes, quas a figura literae C, qui accuratius tractarunt anatomas, sigmoides appellarunt. In ea porro vena, quae sanguinem introducit, tres quoque foris intro pertinentes insunt membranae, sed quae multum crassitie, robore ac magnitudine illas anteeant. Aliud autem tertium non est in dextro ventriculo orificium; quandoquidem, quae vena paries thoracis inferiores alit, simulque ea, quae cor ipsum coronat (sic enim ipsam etiam nominant), principium exortum assent extra membranas. In altero porro cornis ventriculo alterum quidem omnium maximum est orificium, nempe arteriae magnae, a qua arteriae omnes ducuntur, quae in totum animal dispertiuntur. Tres vero huic quoque membranarum sigmoidum intus foras vergentium insunt epiphyses. Aliud vero arteriae venulae, quae in pulmonem distribuitur, orificium duarum membranarum foris intro pertinentium habet: epiphysim, quarum figuram nemo anatomicorum virorum, quomodo sigmoides, cuipiam rei cognitae assimilare est aggressus. Neque enim, qui triglochinas seu tricuspides eas appellaverunt, a sigma cujusque, sed a mutua inter se ipsarum compositione nomen posuerunt; etenim ipsarum inter se compositio cuspidum telorum eminentiis atque angulis penitus est similis. Caeterum tres illas, quae sunt ad venae cavae orificium, nominare ita licet; quae vero sunt ad arteriae venosae os, quum ea tantum duae sint, nemo etiam eas recte ita nominaverit. Quamobrem autem in hoc solo orificio duae extiterint membranae (nam ne id quidem neglectum a natura est), paulo post dicemus. Exponere enim jam tentabo, em jure optimo in vasis quidem materias intremit lentibus fortes et magnae ortae flet membranae, in educentibus vero imbecilliores, reliquaque omnia, quae a natura ad materiarum tum attractionem tum emissionem fuerunt comparata. Est sane factu difficile, etiam si particulas ipsas praebeamus inspiciendas, ut dilucide ejusmodi explicemus; inspectione vero sublata propemodum impossibile; tentandum tamen, qua poterimus perspicuitate, cursim ea exponere. Vasorum, quae materias ad cor introducunt, fines per membranas foris intro tendentes (quas fortes et magnas esse diximus) cordi ipsi annexi sunt, vinculis fortissimis cohaerentes; quo dilatato omnia haec vincula, ipsius diductione tensa, trahunt ad se ipsa et velut resupinant membranas ad corpus ipsius cordis. Tribus igitur simul in orbem ad cor reflexis, vasorum orificia patefiunt, et per viam amplam cordi jam est facile factu, ut materias, quae ipsis insunt, ad se trahat; nam quum alia omnia, tum vas ipsum, quo modo nunc se habet, attrahit ad se ipsum tendens et per membranas adducens; fieri enim non potest, quum hae ab eo trahuntur, ut non etiam ad continuum sibi vas attractionis vis quaedam pertineat. Quo sit, ut actione una, quam cor edit, dum dilatatur, membranae tractae a vinculis in ipsum cordis ventriculum resupinentur; quibus retro in orbem complicatis orificium aperitur, vasaque interea ad cor ope membranarum adducuntur, et quae ipsis continentur materiae, nulla vi impediente, in ejus ventriculos influunt, nempe quum non modo vis nulla obsistat, verum etiam causae omnes, a quibus celerrima fiat materiarum translatio, eodem pertineant atque aspirent. Nam quod suo loco transit, aut trahi ipsum oportet, aut mitti ab aliquo, aut deduci; quae omnia simul adsunt materiis, dum cor dilatatur; siquidem cor trahit, mittunt praepositae ad aures cavitates, tum autem vasa deducunt; quorum omnium unum est motionis principium, cordis ipsius dilatatio.

Cap. XV. At aures (quae sunt epiphyses quaedam nervosae et cavae, ante orificia constitutae) laxae quidem reliquo tempore sunt, et idcirco concavae; quum vero cor dilatatur, quomodo membranae tenduntur ac contrahuntur; ob idque ipsum materias ex se ipsis expressas cordi praemittunt. Quae autem proxima ipsis sunt vasorum orificia, propterea quod a corde intro vehementer tenduntur, materias ab auribus impulsas deducunt. Ipsum pono cor, omnibus, quae in mentem cuivis venire possunt, attrahendi facultatibus praeditum, arripiens ac veluti exorbens influentes materias citissime suorum ventriculorum sinibus excipit. Nam sive fabrorum folles spectes, quemadmodum ipsi dilatati intro aerem trahant, id omnium maxime cordi inest; sive quo pacto ellychniorum flammae oleum attrahunt, ne ea quidem caret facultate, quum ipsum caloris nativi sit principium; sive ut lapis Heraclius qualitatis familiaritate fenum attrahit; quid spiritu ad refrigerationem cordi est familiarius? quid sanguine ad nutritionem utilius? Mihi quidem videtur vas aliquod suille divulsarum, quum omnibus simul utitur attrahendi facultatibus, nisi conditor noster, ne quid ejusmodi accideret, admirabile quoddam hic fabricatus esset subsidium, extrinsecus utrisque orificiis materias in tremit lentibus propriam cavitatem quasi alimenti promptuarium quoddam apponens, necubi vas rumpi periclitetur, potissimum si cor simul Tepente ac vehementer trahit, ipsum autem, quod sit angustum, quantum appetit, cordi suggerere profluenter nequeat. Quemadmodum enim, si quis vas aere plenum conetur evacuare ore per foramen aërem emulgendo, id utique rumpat, si vim majorem fecerit, ad eundem, opinor, modum cor, quum, quam nunc vasis utriusque est latitudo, multis partibus majorem repleri subito ac simul postulet cavitatem, violenter trahens ea aliquo tempore perfringat ac divellat, si nulla ei extrinsecus apposita esset cavitas, qualis nunc in utraque aure est. Non igitur cordis aures frustra sunt factae, sed temere fuerunt nominatae. Non enim mediocrem quendam afferre videntur animalibus usum, sed, si maximum est venam cavam aut arteriam, quae in pulmones dividitur, ab omnibus tutam esse injuriis, maximum certe ex auribus animalia capiunt usum. Nam ut et alia, utrumque hoc vas tenuem habet tunicam, alterum quidem, quod vena plane est, alterum vero, quod satius esse ostendebamus pulmonis arteriam factam suille venosam. At tenue vas ac molle, ut ad facilem contractionem est opportunius, ita, sicubi tendatur, facilius divellitur; quocirca, quae vasa materiam cordi suppeditant, si dilatato eo tracta violentius fuissent, cum tenues ac molles habeant tunicas, nullo negotio utraque erant divellenda, si nullum natura ejusmodi machinata luisset praesidium, cujusmodi nunc auris utriusque est cavitas; quibus comparatis accidit non solum, ut vasorum tunicae extra omne patiendi periculum jam sint, verum etiam opplendo celeriter cordi adiumentum habeant, nam quo celerius molliores duris contrahuntur, eo celerius cor replere est aequum. Solae porro si essent sine adjacentibus cavitatibus, haudquaquam implendo cordi sufficerent, quo tempore etiam tensae ab ipso rumpi facile queant; illis vero assumptis, prius quam summe tendatur, cor ipsum implere occupantes, haud contemnendum adversus injurias praesidium corporis fui mollitie habent comparatum; tibique ob id ipsum indicatum est pulmonis arteriam factam fuisse venosam. Ob eam, opinor, causam amis etiam utraque tenuis simul ac nervosa fuit. Nam ipsarum tenuitas vim habet ad faciliorem contractionem maximam; ut vero ab injuriis stat tutiores, corporis robur, fortissimum enim est, quod nervosum est. Nominatae porro ita sunt non ab usu aut actione aliqua, sed a parva similitudine, quod utrinque cordi ipsi, ut animalis capiti aures, adjaceant. Et quidem membranarum tanto eas, quae ad vasa sunt materias introducentia, fortiores simul et majores esse oportuit iis, quae ad educentia sunt, quanto majore in dilatando, quam in contrahendo, vi opus erat: majore enim vi cor dilatatum attrahat necesse est, quam contractum expellat. Atque etiam sin eo maxime admiranda est naturae solertia, quod, ut ad unguem simul ac celeriter os omne patefieret ac rursus clauderetur, membranas cuique tres effecerit. Quandoquidem, si duae essent, neque ad amussim neque celeriter orificia ipsa claudi aut aperiri sinerent sinus ipsi membranarum, magni scilicet generatis quod si tribus plures extitissent, multo quidem celerius atque exactius ob sinuum parvitatem praedicta duo efficerentur, at necessario ob hanc ipsam parvitatem everterentur facilius imbecillioresque redderentur. Convenienter igitur, ut celeriter simul ac fortiter atque exacte orificia aperirentur ac clauderentur, tres in quoque ipsorum factae fuerunt membranae, quum alius numerus nullus omnia haec praestare simul queat, quod pauciores quidem tribus exactam minus ac tardiorem, plores autem inbecilliorem edant actionem. Factum igitur jure est, ut in solo arteriae venosae orificio duarum membranarum epiphyses essent; solius enim hujus orificii intererat, ne ad amussim clauderetur, propterea quod solum ipsum transitum a corde ad pulmones excrementis iis fuliginosis date praestiterat, quae propter copiam caloris nativi in ipso constitere erat necesse, quum magis concisam aliam effluxionem non haberent. Quo perspicuum fit, nos rite statuisse, membranas simul quaedam quasi opercula orificiis esse comparatas, simul etiam attractionis esse instrumenta. Tensae enim a corde per eas vasorum tunicae, ut ante ostendebamus, expeditius contrahuntur impellunturque facilius, trahente corde ipsas materias; ipsius porro rutilus tensio membranas intus suras spectantes radicibus trahens atque ad ipsum cor intro reflectens omnesque rectas constituens vasorum claudit orificia. Quare, quam cordis actionem, dum dilatatur, multorum, quae ipsi ad trahendas materias conferunt, causam antea ostendebamus, eadem nunc ipsa praestare etiam videtur, ut tum venae arteriosae, tum arteriae magnae orificium claudatur. Atque ita summa naturae providentia atque artificio omnes cornis particulae fuerunt comparatae.

Cap. XVI. Sed enim et corpus ipsum sinistra quidem parte tutum crassam admodum est ac dorum, ut quod ventriculi spiritalis tegumentum esset futurum; dextra vero tenue ac molle, simul quidem, ut materiis utrobique esset consentaneum, simul autem, ne cor in alterutram partem propenderet; nam satius fuit, tum spiritum ipsum tunica crassiori contineri, sum sanguinis dextro ventriculo contenti pondus sinistri molem aequabiliter sibi pendentem habere. Quod si natura eundem ventriculum simul quidem crassum, simul etiam sanguine plenum effecisset, omnino ad illum cor totum converteretur atque inclinaret; nunc autem, quod corporis moles gratior materiae leviori sit circumdata, levior vero graviori, aequabilis momenti cor ac ponderis ab utraque parte fuit. Quo fit, ut, quanquam vinculum nullum sit, quod partibus circumsutis ipsum colliget, nusquam tamen inclinans aut propensum permaneat, in medio durae illius tunicae, quam: pericardium appellamus, suspensum; quae ex capite ipsius ampla valde exoriens, post autem paulatim coarctans sese, modo, quo cor ipsum, in quodam coni acumen et ipsa definit, sterno annexa, quam non recte si tunicam appellarint, qui vocabulorum proprietates curiosius persequuntur, sed potius quasi domicilium quoddam aut securum vallum cordi circumjectum: distat enim ab ipso undique plurimum, orantum intus inter se rufam et cor spatii circumscribens, quantum cordi dilatato suscipiendo tatis erat; quod si intervallum id spatiosius fuisset, thoracis amplitudinem laesisset, ut quam, dum respiramus, motibus tum foras tum intro ipsius spiritus dicatam esse oportebat. Advenit certe tibi aliud rutilis naturae opus admirabile. Haec pericardios, sive tunica, sive membrana, sive domicilium, sive alio quovis nomine dicenda sit, figuram sumet ei visceri, quod ipsa complectitur, similent, atque leam etiam magnitudinem, quae neque thoraci ipsi noceat, neque cor coarctet: nam thorax non plus, quam conveniebat, de sua amplitudine amittit, et cor salis habet spatii, in quo, dum movetur, circumagi queat. At crassitudinis ipsius ac roboris quis non exactissimum modum ac convenientiam admiretur? Ossa namque thoracis, quae fana dura sunt, et pulmonem, viscus omnium mollissimum, erat contactura, periculumque erat, ne, si durior, quam nunc est, facta fuisset, visceri negotium exhiberet comprimendo ipsum ac contundendo, sin vero mollior, ne ipsa dolore aliquo ab ossibus afficeretur. Quas ob res, ut situm inter duo contraria, ita corporis etiam substantiam inter duo extrema mediam est adepta; tanto enim osse est mollior, quanto pulmone durior. Ex quo efficitur, ut alterius vicinitas alteri nihil noceat, quum neque ipsa ab ossibus vexetur, neque etiam pulmones laedat. Plena ergo artificii atque admirationis est pericardios; atque ipsa multo etiam magis cordis orificia artis plena, quanto scilicet haec majoribus subserviunt actionibus; omnes enim propemodum cordis actiones per ea perficiuntur. Ad ea igitur reversi definiamus, siquid antea minus distincte pronunciavi mus, addamusque, si quid prorsus a nobis fuit praetermissum. Quod igitur cor, quo tempore dilatatur, membranarum trahens radices, aperit quidem intromittentium materias vasorum orificia, claudit autem educentium, dictum antea nobis est ac demonstratum; nec minus etiam, quod trahentibus omnibus leviora expeditius obsequuntur; quodque in aliis quidem orificiis membranae tres incubant, in arteriae autem venosae orificio non item, quod eam solam excrementis fuliginosis, quae a corde feruntur ad pulmonem, dare transitum oportebat. Ex his certe quispiam forte existimarit, nihil penitus per tria reliqua vasorum orificia retro ferri; at non ita se rei habet veritas. Nam quo tempore contingit membranas claudi, eo ipso prius sanguinem ac spiritum in cor trahi est necesse; atque etiam quum contrahuntur, prius quam clausae suerint, rursus aliquid interea, dum clauduntur, remitti. Et quidem clausis his ipsis membranis fieri potest nonnunquam in valentioribus cordis motibus, ut aliquid effluat non modo vaporis et spiritus, sed ipsius etiam sanguinis. Quemadmodum enim demonstravimus in aspera arteria fieri non posse, quominus, nobis deglutientibus, exiguum quiddam humidum transcoletur; ad eundem modum hic quoque usu venire est putandum, naturam ipsam invenisse, quomodo multa ipsa non effluerent, ut vero prorsus nihil, neve tantillum quidem efflueret, nullam certe machinam excogitare potuisse. Demonstratum enim nobis alio loco est, omnia esse in omnibus, ut monuit Hippocrates; atque arteriae quidem tenuem ac purum et vaporosum participant sanguinem, venae autem paucum eundemque caliginosum aerem. Similique ratione per stomachum spiritum deglutientibus atque suspirantibus nobis permanere ad ventriculum ostendimus; nihilque, ut omnia complectar, in corpore plane esse sincerum, sed omnia ab omnibus participari, non tamen aequaliter; sed hoc etiam constituto, aliud quidem sanguinis aut alterius cujusdam alimenti, aliud vero spiritus esse instrumentum. Ad eundem sane modum ipsius etiam cordis ventriculi pulsare quidem utrique thorace patefacto videntur, non pari tamen mensura utrisque sanguis et spiritus continentur; copiosior enim multo in dextro quidem sanguinis, in sinistro autem spiritus substantia.

Cap. XVII. Quod igitur sanguis per arterias vacuetur, si quis earum praecipuas et easdem multas simul vulnerarit, nemo fere est, qui non assentiatur. Quocirca, qui nihil omnino sanguinis arteriis dispertiunt (quemadmodum et Erasistratus), ii nihilominus confitentur, ipsas cum venis habere anastomosin, id est orificiorum apertionem: et quum omnia artificiose a natura arbitrentur fuisse constructa, nihilque factum fuisse temere, non sentiunt se, exta ille frustra has anastomoses, confiteri. Quanquam id quidem per se esset exiguum, ipsas sine causa esse institutas, nullamque ex sese praestare animali utilitatem; sed, quod eo gravius, quodque non amplius parvum naturae numeraveris delictum, quod, praeterquam quod nihil juvat, nocet etiam plurimum, hoc nimirum illi consecutione quadam admittunt: docet enim nos studiose ipse Erasistratus, generari nunquam posse phlegmonen, nisi sanguine ex venis in arterias incidente. Jam vero, si nulla est alia ratio, qua excitetur phlegmone, neque plumulis amplius facesset animantibus negotium, neque phrenitis, neque peripneumonia, detractis his anastomosibus, sed neque ophthalmia oborietur, neque synanche aut cynanche, sublatis iisdem anastomosibus; neque hepatis certe, neque ventriculi, neque lienis, neque cujusquam aliarum partium erit inflammatio. Atque, ut in pauca conseram, plurimi ac maximi tollentur morbi, si anastomoses has sustuleris, quas provida rerum natura effecit, nihil quidem plus animali profuturas, sed solum perniciosorum morborum excitandorum instrumenta suturas; siquidem, semotis iis, vulnera haudquaquam utique phlegmonas exciperent, neque a plethora quis febricitaret, neque tali hepatis phlegmone, aut ventriculi, aut cordis, aut aliorum id genus, propter quas semper homines celerrime intereunt. Sed de Erasistrati quidem in arteriis hypothesi atque opinione, quantum adversetur ac repugnet iis, quae perspicue omnibus sunt nota, quum non semel aut bis, sed saepius jam passim disputaverimus supervacaneum arbitror ipsam nunc persequi. Porro arteriarum ad venas anastomoses non sine causa neque frustra paravit natura, sed ut respirationis ac pulsuum utilitas non cordi soli atque arteriis, sed venis etiam distribueretur. Scripsimus autem de horum emolumento, quantum id sit, alibi; ad propositam vero nobis enarrationem haec nosse sufficiat. Quin etiam, quod non oporteat eodem alimento partes omnes corporis ali (quod haud ita pridem probavimus), id etiam discrepantis vasorum generationis usum declarabit. Si enim unicum esset duntaxat sanguinis vas, simili partes omnes alerentur nutrimento; quo quid potest dici obtusius atque absurdius, quam ut similem ad fui nutritionem postulent sanguinem, verbi gratia, hepar, viscerum munium gravissimum ac densissimum, et pulmo levissimus ac rarissimus? Proinde rite a natura factum est, ut non arteriae modo, verum etiam venae in animalium corporibus inessent. Quo factum est, ut hepar quidem a venis fere solis et iisdem tenuissimis atque rarissimis, pulmo vero ab arteriis nutriretur; etenim venae hujus, nutriendo ipsi destinatae, arteriis sunt similes, quemadmodum et id paulo ante docuimus. Admirari igitur hoc loco convenit naturae providentiam, quae simul duplicem vasorum speciem effecit, simul ipsorum sines sibi ipsis vicinos mutuis inter se orificiis aperuit atque applicuit, et ante haec ipsius cordis ventriculos, quemadmodum haec etiam demonstravimus. Nunc autem non, quod hoc aliquid in corpore animalis fiat, ostendere est propositum, sed propter quid; sed quia ipsum fleri causam, cur ita fiat, necessario praecedit (ut etiam Aristoteles docebat), fieri non potest, ut prius usus exponamus, quam memoriae causa actiones repetierimus. Quae igitur in corde apparent fotam tua ad ipsius potissimum medium septum, praedictae communitatis gratia extiterunt: nam alioqui prius in venis confectam sanguinem arterias transumere erat melius, ut, quod ventriculus est venis, hoc venae sint arteriis; nam ne haec quidem ratio forte salsa fuerit, quod spiritus animalis exhalatio quaedam est sanguinis benigni, de quibus alio loco uberius disputavimus. Quod autem ad propositum allinet, sat habuerimus memorare usam, propter quem purum sanguinem ac tenuem in arteriis contineri oportuit, nempe quod spiritui animali alimentum erat suppeditaturus. Haec certe omnia magno sunt argumento, hoc vasorum genua a natura recte factum fuisse duplex. Adde eodem, quod arteriis propter perpetuum motum robore quodam ac forti tunica opus erat, qualis sane esse non poterat, tenuis si fuisset; crassa vero si fuisset, pleraeque animalis partes minus commode fuissent nutritae. Haec igitur omnia cum in toto animalis corpore, tum maxime in ipso corde a natura rectissime fuerunt comparata, ut quae per tenuia illa orificia venas cum artem is commereio quodam junxerit. Quamobrem quae vena in cor inseritur, major est, quam quae ab eodem exoritur, tametsi ea fusum jam a cordis calore sanguinem recipit; sed quoniam mustus is per medium septum, et quae in ipso sunt foramina, in sinistrum ventriculum transumitur, factum jure est, ut, quae vena in pulmonem inseritur, ea minor esset vena sanguinem in cor introducente. Ad eundem autem modum arteria etiam, quae ex pulmone ad cor spiritum perducit, multo minor est, quam arteria magna (a qua, quae toto corpore sunt fusae, ducunt originem), propterea, quod arteria magna a dextro ventriculo portionem aliquam sanguinis assumit, tum quod etiam omnium, quae toto animali insunt, arteriarum futura erat principium. Quod vero corpus ipsius cordis crassem erat ac densum, ciboque egebat crassiore, ob id sanguinem ducit a vena cava, quo nutriatur prius, quam ad cor immigret; eo enim quum pervenisset, calidus, tenuis ac vaporosus futurus erat. Qua in re, quod nonnullis videtur absurdum, maxime omnium rationi congruere est putandum, ut cor pulmoni praeparet alimentum, sibi autem ipsi minime; ille enim sanguinem postulabat tenuem ac vapidum, hoc autem nequaquam. Quum enim ex se moveatur, corpus validum habere ipsum oportebat et crassem et densum; pulmonem vero, ut qui a thorace moveatur, neque gravem neque densum, sed levem ac rarum esse praestiterat; quum autem, quale est unumquodque, tali ipsum nutriri alimento oporteat, jure optimo cor quidem crasse, pulmo autem vaporoso sanguine indiguit. Quae causa est, quare cor non alatur ex se ipso; sed prius, quam vena cava dextro ipsius ventriculo inseratur, pars ejus tanta, quanta maxime cordi nutriendo satis sit, sejuncta circa cordis caput extrinsecus obvolvitur, et in omnes ipsius partes dispergitur. Clusi hac autem venae portione jure arteria circumfertur ac distribuitur; quae rursus ipsius magnae tanta et ipsa est propago, quanta praedictam venam maxime erat refrigeratura, calorisque nativi externarum cordis partium temperamentum probum conservatura: non enim id vas, quod ex pulmone in ipsum inseritur, toti ipsius corpori refrigerando esse satis poterat, ut quod crassum et densum admodum est. Nam (quemadmodum in commentariis de facultatibus naturalibus demonstravimus) licet paulum quiddam materiis in corpora ipsa ingredi, altius vero penetrare, nisi ampla via dimittantur, ipsis haudquaquam licet: quae ratio sint, cur non in corde modo, sed toto aliam animali arteriae et venae mediocri intervallo sint locatae: quod nunquam esset factum a natura, si ipsa materias longissime dimittere sine ampla via potuisset.

Cap. XVIII. Arteria igitur et vena totum cordis corpus in orbem complectuntur. At nullus nervus in ipsum videtur distribui, quemadmodum neque in hepar, vel renes, vel lienem; solum enim ipsius tegumentum pericardion tenuium nervorum videtur accipere propagines, a quibus divisis sensibiles aliae ac conspicuae in cor ipsum etiam inseri, in majoribus saltem animalibus, cernuntur; quo tamen in ipsum dividantur modo, id sensu amplius dignosci perspicue non potest. Sed eadem omnino insertionis horum nervorum est ratio ac magnitudinis, quae in hepate erat, renibus ac liene; nam in illis etiam (ut supra diximus) in tunicas quidem conspicui inseruntur nervi; caeterum in ipsorum corpora non amplius cernas perspicue ipsos dividi. At de nervorum in viscera omnia distributione superiore volumine satis mulsa prodidimus; quae si studiose expenderis, nihil amplius hic audire desiderabis, quid sit, cur cordi actionem naturalem habenti paucissimis opus fuerit nervis. Quemadmodum enim musculis omnibus, quod actionis animalis essent instrumenta, magnis nervis opus fuit, ita et cordi nullam actionem animalem habenti tantis nervis opus fuit, quantis praedictis visceribus singulis, addam etiam et pulmoni. Communiter enim omnia haec, ne sensu omni carerent, neve plantae penitus essent, nervos etiam habuerunt; privatim autem inter ea hepar et cor, quod et ipsa facultatum quarundam essent principia, illud quidem animae concupiscibilis, hoc autem irascibilis. Ostendimus autem in libris de Hippocrati et Platonis dogmatibus, principia sibi inter se obsequi oportere connexaque esse aliqua in re atque inter se communicare.

Cap. XIX. Quum autem in magnis animalibus os aliquod ad caput cordis inveniatur, consentaneum fuerit illius quoque usum non praeterire. Est quidem certe, et quam affert Aristoteles, forte probabilis; stabilimentum enim quoddam et quasi sudem cornis ipsum constituit, ob eamque causam in magnis animalibus ait inveniri, perspicuum enim est, cor magnum, in thorace magno suspensum, merito ejusmodi indiguisse particula; at verior haec suerit. Ubique natura ligamen totum principia ad cartilaginem aut cartilaginosum os annectit; haudquaquam igitur cordis ligamenta (ejus enim generis sunt membranae, quae vasorum orificiis insunt) neque pericardion tunicam, sed neque arteriarum tunicam, quae corporeis substantia ligamento est similis, erat neglectura, quin horum etiam omnium principia ad hoc cartilaginosum os aptaret, quemadmodum in administrationibus anatomicis demonstravimus. In magnis igitur animalibus os cartilaginosum, in partus vero admodum corpus quoddam nervocartilagineum. Omne igitur cor duram quandam eo loco habet substantiam, eorundem usuum gratia in omnibus animalibus institutam. Quod autem cor majus ejusmodi substantia duriore eguerit, minime mirum id videri debet; nam quod durissimum est, tum ad ligamentorum principia tutius colliganda, tum ad totius cordis firmitatem in corde magno est aptius.

Cap. XX. Hae igitur sunt in perfectis jam animalibus cornis partes; nam in iis, quae utero adhuc gestantur, anastomoses quaedam vultuum ipsius cornis cernuntur, de quibus antea quidem receperam me verba facturum, nondum vero id praestiti, propterea quod ad rem magis pertinere arbitrabar omnem prius de perfectis jam animantibus terminare disputationem. Quae quoniam ad finem jam perducta esse videtur, faciendum nobis est, quod promisimus, hoc modo sermonem hinc exorsis. Ostendimus antea, pulmonem ipsum arterias quidem habere venosas, venas autem arteriosas, quo convenienti alimento aleretur, itemque ut arteriae quidem ipsius facile contraherentur, venae vero difficilius; sed et de membranis cuique cordis orificio adnatis probavimus, illas quidem, quae intus foras feruntur, paratas ob id fuisse, ne materiae remigrarent, quae vero suris intro; non ob eandem modo causam facias, sed ut etiam attrahendi essent instrumenta. Quae sane omnia quum in perfectis animalibus probe sint constituta, prave tamen in iis, quae utero adhuc geruntur, habere videntur. Unde hujus loco occurrunt ii, qui nihil existimant a natura suetum fuisse artificiose, unumque hoc arripiunt ad reprehendendum, rati omnino se nostram sententiam labefacturos: ajunt enim, embryis spiritum non ex pulmone in cor, sed ex corde in pulmonem ferri. Nam quum nondum respirent per os, sed a matrice adhuc, quemadmodum alimentum, ita et spiritus per vasa, quae sunt ad umbilicum, suppeditetur, neque ex corde ad magnam arteriam, quae est ad spinam, sed ex hac ad cor probabile est venire spiritum, atque adeo pulmoni ipsi a corde suppeditari, non cordi a pulmone. Atqui si (inquiunt) membranarum in arteriae quidem magnae orificio epiphysis eam habet constructionem, ut aut nihil, aut parum omnino ex ipsa ad cor influat, arteriae item venulae orificium ita etiam sit comparatum, ut ex corde ad pulmonem exiguum quiddam plane perveniat, manifestum est, quod neque cor transumet spiritum, neque pulmo. Pari modo et quae de pulmonum vasis dicuntur, delira ac falsa ajunt sibi videri, quum eandem ipsa habeant naturam in animalibus adhuc utero gestatis (quanquam ea nondum per os respirant), quam et in natis. Quae vero ratio (inquiunt) usum immutationis ipsorum producit, ea, ceu jam per os respirarent, concludebatur. Ex quibus effici isti arbitrantur, naturam animalibus non providere, omniaque haec nos probabiliter quidem, sat minus vere verbis effingere. Quibus viris quanquam nos operaque naturae adeo insectantibus, ignoscendum tamen partim est, partim vero succensendum; ignoscendum quidem, quod hic sophistas non agant, neque (ut plerumque eis mos est) in sermone ipso, qua ferme est, peccent, accusandi vero, quod in dissectionibus fuerint negligentes, cujus imperitia aptos; ut lace dicere auderent, impulit. Quibus idem accidit, quod illi, qui, quum reliquos asinos, praetermisso eo, cui ipse insidebat, numerasset, suos vicinos, quod eum asinum essent furati, postmodum accusabat, aut ei, qui id requirebat, quod ipsemet tenebat. Hujusmodi fune spectaculo quum et ipse aliquando interessem, ritum continere non motui, conspicatus quendam tumultuantem ac omnia, quae in domo erant, dimoventem ac miscentem, quum aureos vestigaret, quos ipse chartula quadam involutos altera manu tenebat. Ut enim his impotenter vociferantibus vir quispiam moderatus summisse locutus, illi quidem (opinor) asinum, in quo sedebat, ostenderit, huic autem ruam ipsius manum sini stratu dextra tangere jusserit; eodem, opinor, modo et ego iis, qui nos ita insectantur, si modo oculos habent, ostendam, magnae arteriae propaginem et venae cavae orificium in iis, quae utero adhuc gestantur, ad pulmonem ferri; sin vero sunt caeci, vasa in manus sibi imposita contrectare jubebo; nam neque exiguum eorum utrumque neque vulgare est, sed amplum admodum commemorabilemque intra sese habet meatum, quem non solum is, qui oculos habet, non ignoraverit, sed ne is quidem, cui tangendi erit potestas, si solum ad anatomen velit accedere. Eos igitur justius poena in homines pigros constituta multaveris, quam naturam. Siquidem ipsa neque invide, neque socorditer, sed (quod isti praedicant) prius reputans atque animadvertens, pulmonem, qui utero etiamnum geritur, conformatur ac motu omni curet, non eandem postulare procurationem atque is, qui perfectus est et jam movetur, alterum quidem vas validum, crassum ac densum ad arteriam magnam, imbecillum vero et tenue ac rarum alterum ad venam cavam anastomosi applicuit. Sed rudes plane sunt hi et in exquirendis naturae operibus desidiosi; oportet enim solum ipsa inspicere, nam inspectionem statim sequetur artis naturae admiratio. Quis enim est, qui, quum rationes illas, quibus isti naturam oppugnant, audierit, eandem autem postea naturam viderit parvo adeo commento tantis absurditatibus remedium invenisse, non ejus artem admiretur? At isti vociferantur, omnino fieri a natura injuriam pulmoni, si, qui adhuc in utero est, quomodo is, qui perlectus est, regatur, aut si, qui perfectus est, ut is, qui utero geritur; aliam enim requirere procurationem pulmonem respirantem ac motu praeditum, aliam quiescentem. At natura sine tumultu ac clamore ipsis operibus suam indicat aequitatem; quam certo scio omnes, qui vel audient, admiraturos quidem, at non aeque magnam certe ames praebent admirationem, ac oculi; proinde faciendum est, ut non haec modo, sed quae etiam memorantur alia, nostrismet oculis intuentes experiamur.

Cap. XXI. Quae igitur ad pulmonem pertinent, ea naturae aequitate cum in iis, quae jam respirant, tum in iis, quae adhuc habentur in utero, sunt comparata; quae vero ad cor, quo pactu eadem hac solertia correxit, mox enucleabo. Quum enim arteriam magnam ad crassum quidem et densum pulmonis vas, ad tenue vero et rarum venam cavam per anastomosin applicuisset, et pulmoni quidem (ut jam diximus) utrasque materias juste dispertivit, et cor nihilominus a pulmonis servitute liberavit. Quocirca mirari amplius non oportet, si, quum neque sanguinem neque spiritum mittat pulmonibus, neque totius animalis arteriis suppeditet, ut perfectis, ad falam propriam vitam quam paucissimo spiritu indiguerit; quem maxime quidem, ut opinor, ex ipsa et tum magna arteria ducere poterat; nam membranarum epiphysis (ut antea ostendimus) non ut nihil omnino, sed ne multum neve repente ac simul in ipsum quippiam immigret, a natura suit inventa. Quinetiam licuit cordi per id orificium, cui foli tunicas duas foris intro pertinentes: diximus incumbere, ex pulmone sanguinem ac spiritum mixta trahere; vas enim hoc in foetibus ex cava quidem vena sanguinem per quandam memorandae magnitudinis anastomosin recipit. Nam antea docuimus, sanguinem in perfectis quidem ex sanguineis, in foetibus vero ex spiritalibus instrumentis transumi; in perfectis animalibus per multas et eas subtiles anastomoses nisum effugientes, promptius vero in iis, quae adhuc utero geruntur, spiritus transumitur; id enim est adhuc adliciendum, quod in foetibus apparet, quodque argumentum est certissimum, haec duo vastorum genera mutuis anastomosibus inter se esse juncta, venasque aliqua ex parte spiritus esse participes. Nam si, foetu adhuc utero matris haerente, ejusdem matris epigastrium ac matricem eo modo, quo in administrationibus anatomicis praecipimus, dividens arterias, quae in umbilico funi, laqueis exceperis, quae in secundis stant arteriae omnes pulsu destituentur, quum tamen, quae in embryo ipso insunt, adhuc pulsent; quod si venas etiam, quae sunt in umbilico, laqueis complexus fueris, haudquaquam quae in embryo sunt arteriae amplius pulsaverint. Ex quo perspicuum est simul quidem, quod facultas ea, quae movet secundarum arterias, a corde ipsius foetus proficiscitur, simul autem et quod a venis per anastomoses arteriae spiritum nanciscuntur, a quo calor nativus saltem aliquantisper potest conservari. Fieri igitur potest in corde, ut ex vase sanguinem continente commodum aliquod calori sinistro ejus ventriculo insito accedat; cujus causa animalia respiratione ac pulsibus indigere ostendimus. Unde quoque manifestum est simul quidem, naturam summa providentia omnia construxisse, simus autem, veritatem vere ubique sibi ipsi esse consentaneam. Quae vero ab Erasistrato de materiis dicuntur, quod omnino non misceantur, neque ipsis evidentibus neque sibi ipsa consentiunt. Probavimus enim ex iis, quae am diximus, simul quidem, arterias non eo dilatari, quod manante a corde spiritu oppleantur, simul autem, in singulis distensionibus a venis etiam aliquid trahere; praeterea in foetibus necessarium esse, quum arteria venosa sanguinem a vena cava accipiat, trahi ex ea non minimum, corde videlicet dilatato, in sinistrum ventriculum, membranarum certe epiphysi nihil probibente, quod ipsae foris intro spectare cernantur. Quare non modo in perlectis jam animalibus, sed etiam in foetibus evidenter apparet, arteriis facultatem illam, qua ipsae moventur, cor ipsum suppeditare, non tamen ipsas ceu utres quosdam flatu distendens atque implens. Demonstratum enim etiam alio loco est, arterias non ob id dilatari, quod impleantur, sed, quod dilatentur, impleri; quod verum esse ex iis, quae jam diximus, constare satis arbitror. Quod autem, si non, quod impleantur, quomodo utres, dilatantur, sed, quia dilatantur; idcirco implentur, ut fabrorum solles, trahere ipsas aliquid ex venis necessario, omnes (ut ego arbitror) confitebuntur; cum praesertim et ipse Erasistratus certe mutuas inter se anastomoses admittat; sin id minus, at ego id quoque alio loco demonstravi. Quocirca hic non est opus pluribus; sed iis, qui anastomosin vasorum, quae in corde sunt, memoratorum usuum causam extitisse rentur, testimonium hujus rei non parvum ex iis quoque, quae alio loco demonstrata sunt, est petendum. Quemadmodum enim multorum aliorum usum dicere Erasistratus non poterat, ad eundem, opinor, modum neque in praedictis his anastomosibus, essent ipsae, necne, ratio ei suppetebat. Nam si sint, misceantur in sinistro cordis ventriculo materiae necesse est; sin autem non sint, difficile dictu est, quo pacto cor spiritum transumat. Quo autem pacto pulmo cum in perfectis tum in foetibus non inique regatur, multo id dictu est difficilius; sed si quis rem vere aestimarit, neque id, neque aliud quidvis eorum, quae corporibus animalium insunt, inventu erit difficile, sed omnia in promptu admodum sunt ac perspicua et sibi inter se consentientia ei certe, qui in actionibus exquirendis initio statim non aberravit. Sed de his alius est dicendi locus. Porro natura, quemadmodum venam illam, quas ab umbilico pertinet ad jecur, et arterias, quae sunt ad spinam, tandem exiccat et velut funiculos quosdam tenues efficit, ad eundem modum et praedictas vasorum, quae ad cor pertinent, anastomoses in animali jam nato abolet, quod (ut ego arbitror) omnium maxime est admirabile; quae enim nulli omnino usui animalibus jam in lucem editis erant futura, ea nec esse prorsus patitur: mihique videtur multo majus esse, naturam, ubi quid plus in embryis, quam in perfectis, effecit, id ipsum, quando nullius amplius sit usus, corrumpere, quam illud omnino effecisse. Caeterum de partibus quidem eorum, quae seruntur utero, quae ob usus secundarum matricis a perfectis animalibus dissident, deinceps omnia perscribemus, quum primum finem huic sermoni, qui nunc in manibus est, statuerimus. Neque enim eorum hic meminissemus, si nemo calumniatus fuisset ea, quae nunc memoravimus de cordis membranis et de vasorum pulmonis varietate. Porro illuc, unde defleximus, reversi quae restant explicemus. Superest autem eorum, quae ad cor pertinent, ut opinor, nihil, eorum vero, quae tum ad pulmonem, tam ad thoracem spectant, multa; de quibus omnibus proximo libro tractabimus, pulmoni adjungentes larynga, qui arteriae asperae sinis est superior.

GALENI DE VSV PARTIUM CORPORIS HVMANI LIBER VII.

Cap. I. Quod vero pulmo respirationis ac vocis sit instrumentum, prius dictum est; cur autem ex tot ac talibus constet partibus, quot et quales nunc ejus sint, quodque neque plures his, neque pauciores habere ipsum praestaret, sed ne corporis quidem mole, aut figura, aut consistentia, aut conformatione discrepantes, in praetenti libro dicetur, hic quoque, ut per est, a partium ipsius pulmonis historia auspicatis; quam quod animalibus dissecandis inspicere oporteat, quodque nulla oratio possit aeque ac sensus ipsi omnia, quae hoc in viscere visuntur, edocere, omnibus sane est manifestum. Non tamen ob di recusandum certe, quo minus oratione ejus constructionem explicemus, iis quidem, qui corpora aliquando dissecuerunt, memoriam refricantes, iis vero, qui prorsus ignorarunt, viam munientes.

Cap. II. Hoc itaque viteus, quemadmodum hepar, vasis quamplurimis est contextum, quorum intervalla carne molli inster tomenti cujusdam opplentur. Vasorum porro ipsius proficiscuntur aliud quidem ex sinistro cordis ventriculo, aliud vero ex dextro, tertium ex pharynge; deinde illinc procedentia dividuntur eodem prorsus modo omnia, bifariam quidem primum, quod et pulmonis ipsius alia pars in dextris, alia in sinistris animalis est partibus, membranis validis utraque disjuncta; tum autem utrumque ipsorum rursus in alias partes duas dividitur, quod et pulmonis in utraque parte duo sunt lobi; eoque modo quatuor jam omnino partes utriusque praedicturum vasorum saetae dividuntur multipliciter in quatuor pulmonis lobos. Quintus vero lobus quum parvus sit in dextra thoracis capacitate, quem sedem quandam ac velut substerniculum venae cavae esse diximus, propagines exiguas a vasis in lolium magnum sibi propinquum distributis in se totum diffissus obtinet. Ambit autem lobos omnes extrinsecus membrana quaedam tenuis, portiones quasdam eorum nervorum, qui prope stomachum insumo ad ventriculum seruntur, accipiens. Atque haec sunt pulmonis natura. Quod autem melius omnino fuit venam ejus fieri arteriosam, venosam autem arteriam, quum de dextro cordis ventriculo ageremus, dilucide demonstravimus.

Cap. III. Cui autem eis natura tertium vas a pharynge prodiens adjunxit, (quod nonnulli asperam arteriam, alii autem bronchon nominant,) profluus dicemus, si prius, quo dilucidior sit oratio, omnem ipsius constructionem explicuerimus. Est sane pars quaedam simplex in animalis corpore, (de qua ante etiam dictum est, quum de manu ageremus,) quae aliarum quidem omnium est durissima, solo autem ossei est mollior, cui nomen omnes propemodum medici imposuerunt cartilaginem. Hujus autem cartilaginis plurimam portionem natura ad asperae arteriae constructionem comparavit, totamque in exactam circuli circumferentiam contorsit, ut ejus pars convexa (quam sane et tangimus) extra promineat, intus vero sit concava; post autem circulis iis una serie ac continua in colli longitudine inter se compositis, atque intervallo eo, quod est inter laryngem et pulmonem, interim refertu, ligamentis eos membranosis validis connexuit, simillimis corvorum ostracis; quae vero eorum pars erat subjectum stomachum contactura, eam non amplius fecit cartilaginem, sed hac sane imperfectus quadantenus est circulus, figuramque litterae sigma C unaquaeque refert cartilago; unde, opinor, sigmoïdes eas quidam appellant. Communiter autem his ligamentis et aliis orbicularibus et praeterea cartilaginibus ipsis alia quaedam intrinsecus obtenta est tunica et ea quidem plane rotunda, quae subungit omnia, denis quidem ac fetida, fibras autem habens secundum longitudinem rectas, quam antea memini me quodam loco significasse ei esse continuam, quae totum os et stomachum ac ventriculum totum intrinsecus inungit. Atque etiam omnia haec extrinsecus complectitur membrana quaedam velut indumentum quoddam atque amiculum totius arteriae. Ea igitur arteriae, quae in collo habetur, est natura, per quam animalia inspirant et rursus expirant; vorem edunt atque efflant. Ubi vero primum claviculas praetergressa in thoracis capacitatem pervenit, ibi dividitur atque su amnem pulmonis partem fertur cum vasis, quae a corde proficiscuntur, in omnes ejus lobos distributa; non tamen discedit a natura, quam parte superna obtinet, neque usia in re dissident propagines ejus omnes, sed similiter omnes cartilagines multae sigmoides, membranulis ligamentis coereitae, usque ad extremos visceris lobos conservantur. Hoc solum in pulmone vas cumulo est vacuum sanguine. Cui Erasistratus tamen aliam quoque arteriam, laevum scilicet, adnumerat, non recte id sentiens, quemadmodum saepe jam dictum est. Siquidem haec sanguinem continet vaporosum, tenuem ac sincerum non paucum; aspera vero arteria sanguinis omnino est expers, quando nimirum secundum naturam se habet animal; quando vero ruptio aliqua, vel oris apertio, vel vasis erosio in pulmone accidit, tunc effunditur aliquid sanguinis etiam in hanc ipsam arteriam, qui spiritui facessit negotium, ejus vias occupans; coque modo tussi quidem animal jam infestatur, sanguis vero sursum per pharynga ad os fertur.

Cap. IV. Cur igitur non prorsus arteriam hanc aut cartilaginosum totam aut membranulam natura effecerit, sed alternis cartilaginem ac membranam collocarit; tum autem cor cartilagines ipsas non perfectos fecerit circulos, sed ipsarum singulis desit aliquid exiguum, haec jam persequar. Quorum primum est, quod cartilagine omnino opus erat vocis instrumento; demonstravimus enim in iis commentariis, quos de voce conscripsimus, non omnem aeris percussionem vocem posse efficere, sed oportere symmetriam quandam ac convenientiam esse substantiae rei percutientis simul et roboris, quo aliquantisper aer resistat, neque primo statim impetu ac coitione victus deliciatur. Hanc autem symmetriam cartilago in animalibus adepta est, quum molliora, quam pro ipsius natura, prae imbecillitate aerem ipsum remissius percutiant, duriora autem facile ipsum evertant adeo, ut non maneat amplius neque resistat ad percussionem excipiendam, sed subducat se atque aufugiat, et fluxio ni potius quam percussioni similem patiatur affectum. Horum autem demonstrationes nunc audire nemo postulet, quemadmodum nullius etiam alterius actionis; postea enim quam scortum de singulis conscripsimus; ad hanc ultimam de partium usu enarrationem aggressi sumus, quae notas jam actiones omnes (quod initio etiam ostendimus) postulat. Asperae igitur arteriae cartilago, quae proprium vocis ipsius est instrumentum, tota etiam cartilago fuisset, nusquam egens neque ligamento neque tunica, si nullum motum, animali vel inspirante, vel expirante, aut exufflante, aut loquente, obitura fuisset. Jam vero quum in omnibus hujusmodi actionibus eam oporteat longiorem et angustiorem, aut rursus breviorem atque ampliorem fieri, ratione optima non ex sola cartilaginosa substantia facta est, quae neque dilatari, neque contrahi potest, sed membrano sum quoque assumpsit, ut praedictos motus prompte obire posset. Toto enim, dum inspiramus, thorace dilatato, (ut in commentariis de ipsius motu est demonstratum,) deinde consecutione ad id, quod movetur, pulmonem in omnes partes dilatante, quod in arteriis est membranosum, in latum et longum facile diducitur, in partibus quidem sigmoides cartilaginum replentibus in latum, in connectentibus vero cartilagines ipsas in longum. Licet autem stibi id et mortuo jam animali clare inspicere, si per efferam arteriam in totum pulmonem inflareris, deinde rursus expresseris ac vacuaris; apparebunt enim ligamenta cartilagines colligantia in inspirationibus impletionibusque tutius pulmonis tendi, tantumque a se cartilagines diduci, quantum ipsa extendi possunt; in expirationibus vero contra laxari ac duplicari, in se ipsaque concidere ita, ut permittant cartilaginibus, ut feste contingant: quae vero vincula ipsarum sigmoides replent, in inspirationibus quidem inflata amplificantur gibbaque extrorsum fiunt; in expirationibus vero contra laxantur atque intro concidunt. Qua ex re intelligi potest, mutationes ipsius visceris in longitudinem ac brevitatem ab iis partibus, quae cartilagines inter se connectunt, effici; incrementum vero in latitudinem ac concidentiam ab iis, quae cujusque sigmoides opplent.

Cap. V. Quocirca in pulmone desiderare nihil pessis, quo minus asperarum arteriarum beneficio votis simul ac respirationis sit instrumentum; quippe quarum cartilagines ipsae vocis furti instrumenta, quae vero eas jungunt vincula, respirationis. Porro, quod cartilago haec primum sit vocis instrumentum, larynx ipse maximo tibi erit documento, (vocatur autem ita pars ea, quae cum pharynge asperam arteriam jungit, quae etiam in collo extare apparet, tangentibusque dura sentitur, sursumque nobis degluti entibus fertur,) quem sane in libris de vocis generatione demonstravimus primum esse et principalissimum vocis instrumentum; quod vero idem totus sit cartilago, verbis nihil opus est, quum id cuivis appareat. Demonstratum quoque in iisdem libris est, quod arteria prius vocem concinnat ac praeparat laryngi; quae quum ad ipsum pervenerit, adaugent: eam et palatum veluti, echeum quoddam seu vocis refractorium praepositum, et gurgulio quasi plectrum. Atque etiam ibidem demonstravimus, non simpliciter expirantibus vocem effici, sed propriam vocis materiam efflationem esse, quoque pacto ipsa ab expiratione differat, ac quod musculi thoracis eam efficiant, et quae hanc ipsam gignendi ratio, et praeterea vocis. Nunc autem, ut dixi, nihil horum statui demonstrare, sed utens iis pro concessis ac probatis ostendere, nullam fieri potuisse meliorem constructionem partis respirationi ac voci destinatae. Testimonio autem sat par est) fuerint et ea, quae nunc a nobis de usu ipsarum sunt demonstrata, nos recte etiam ea, quae ad actiones pertinent, prius demonstravisse; cujusmodi est et quod vox ab arteria laryngi praeparatur, nondum tamen jam in illa absoluta est vox, demonstratum enim in illis libris id luit. Porro quod pars ejus cartilaginosa est, quae prima vocem concinnat ac praeit, testimonium hinc magnum paravimus; laryngi quidem, quod probe demonstratum est, primum vocis esse instrumentum, arteriae vero, quia, quod in ea est cartilaginosum, ut vocis instrumenti est pars, reliquum vero omne ut respirationis. Perspicuumque fit, instrumentum unum duabus actionibus subservire commodius non potuisse, si aliter, ac nunc habet, constructum fuisset. Oportebat enim ipsam omnino ex immobilibus ac mobilibus compositam esse partibus; nam vocis quidem instrumentum dilatari ac comprimi non poterat, quod ipsum durius esse oportebat, quam ut vicissim utrumque hoc pateretur; respirationis vero contra haudquaquam durum eousque fieri poterat, ut vocem modularetur, quod ipsius actio prima erat motio. At nunc quidem, quum mobiles partes atque immobiles alternatim sint positae, vox quidem per immobiles, respiratio vero per mobiles efficitur; moventur tamen quodammodo jam secundum accidens cum mobilibus et immobiles, propter mutuam connexionem ab illis translatae. Pulmonis igitur propria pars est haec arteria, qua pisces merito caruerunt, atque etiam pulmone, quod ne voce quidem illis plane opus esset, ut qui vitam in aqua degerent. Nam quod ad ipsius cordis caloris refrigerationem attinet (propter quam respiratione etiam opus suit), sola ipsis branchiarum constructio a natura data est; quam antea quidem attigimus, scribemus autem rursum de ea seorsum uberius, quum de omnibus animalibus sermo a nobis instituetur. Nunc autem, quum jam omnia sibi ipsis consentire veraque esse testari tum ea, quae enarratione de usibus prodidimus, tum quae ante de actionibus docuimus, demonstraverimus, ad reliquas pulmonis partes transeamus.

Cap. VI. Vocis quidem instrumentum esse diximus asperae arteriae cartilaginem, respirationis autem vincula membranosa; quod vero ex ipsis compositum, arteriam, respirationis simul ac vocis esse partem; quae constructionem, aliam meliorem nullam adhuc habere poterat. Siquidem, quae duriora sunt cartilagine aut molliora, ea voci procreandae non erunt aptiora. Sed ne si aliter quidem, quam ut nunc connexae sunt, partes colligatae fuissent, melius in latum ac longum moverentur, dilatatae in inspirationibus, contra erae vero in expilationibus; unum enim earum quodvis cogitatione auferens, omnem mox actionem curo eo sustuleris. Nam si cartilagines exemeris, vocem labefactatus, quandoquidem membranarum et tunicarum substantia et omnium similiter mollium, quomodo et funes multo madore imbutae, ad vocis generationem est inepta; sin vero vincula mente detraxeris, respirationem utique corrumpes, immobilibus eam comittendo instrumentis. Quod si ipsorum quaedam sustuleris, alia autem reliqueris, tantum de actione detraxeris; quantum exempta vincula habebant; nam vinculis, quae orbes ipsos conjungunt, detractis, arteriae in longum productio perierit, iis vero, quae sigmoides implent, in latum productio.

Cap. VII. Num igitur natura haec quidem summae artis fecit opera, situs autem ipsius curam deposuit? circularem cartilaginum partem extrinsecus locarit, quae vero ipsarum reliquum contexunt vincula, ea intus ad complendam rotunditatem abdidit? An id quoque ejusdem artis est specimen, quod, qua parte quidem arteria stomachum erat contactura, cartilagines colligantia vincula supposuerit, qua vero externa vis erat occursura, ea cartilagines, quae ipsam exciperent, opposuerit, ut neque stomachus ab ipsarum duritie comprimatur, neque facite arteria laedatur mollioribus suis partibus lupulis externis exposita? Ut vero nunc habet, duris ejus partibus in partem colli anteriorem desinentibus, mollibus autem stomachum tangentibus, admirabiliter utrique instrumento natura comparavit dyspathiam, stomacho quidem, ne ab arteria, huic autem rursus, ne axi externa afficeretur. Num igitur solum hoc ex cartilaginum arteriae situ natura animalibus fabricata est emolumentum, an hoc etiam majus aliquod ad ciborum ac potionum multas simul ac subitas deglutitiones? mihi quidem id quoque mirabiliter ipsi comparatum fuisse videtur. Nam si cartilagines singulae rotundae omnino fuissent, praeterquam quod stomachum aptum comprimerent in ipsius convexitatem incidentes, angustiam etiam quandam non mediocrem in majorum molium deglutitionibus efficerent; ut autem nunc habet, quum tempus ejusmodi incidit, arteriae tunica, quae situm illic habet, ab iis, quae deglutiuntur; propulsa atque in amplitudinem cartilaginum eversa stomachi rotunditati cessit, ut lotus ciborum transitui subserviat; tunc autem cartilaginum convexitas prius incidens stomachi distensionibus multam partem latitudinis ipsius intercepisset, eoque modo ciborum viam effecisset angustans. At si eodem tempore deglutire ac respirare liceret, non solum commodi nihil ex ejusmodi situ cepissemus, sed praeter id etiam laederemur, quantum scilicet stomachi convexitas amplitudinis arteriae occuparet, tanto respirationis meatu strictiore reddito; nunc autem quum alio quidem tempore respiratio, alio autem deglutitio fiat; mutuis vicissim capacitatibus arteria et stomachus simul utuntur, adeo ut pauco tempore plurima per utrosque meatur feratur propria materia. Atque etiam, quod rotundum est factum utrumque instrumentum, optime id comparatum est, tum ut per locum minimum plurima pervadat materia, tum etiam ut utrumque ab injuriis sit tutius: demonstratum enim antea fuit, hanc figuram omnium ab offensionibus esse remotissimam, omniumque esse maximam, quae ambitus mensuram habent aequalem; quod si ita est, per minima mole instrumenta plurima materia facilius est permeatura. Quod autem per communem quandam ipsis tunicam sibi ipsis et ori conjuncta sint, quo macto non est etiam id admirandum? Hanc enim tunicam stomacho quidem deglutitione opitulari non minimum ostendebamus, in aspera vero arteria et cartilagines parte interna subungere, et ipsas sursum, dum animal deglutit, cum larynge ad pharynga trahere non aliter, quam in iis instrumentis, quae tollenones appellunt. At cur hac tunica arteriae cartilagines subungi melius fuit? quia plerumque in ipsum a capite ferum pituitae haudquaquam benignum erat defluxurum; praeterea, dum deglutimus, in eam illapsurum erat continenter potionis quiddam, et nonnunquam etiam cibi. Adde eodem, quod in inspirationibus quidem saepenumero attrahenda erat acris qualitas quaedam aeris, quae fumum, vel cinerem, vel carbones, vel aliam quamvis facultatem medicamentosam haberet admixtam; postremo per tusses aliquando evacuandum pus malignum atque erodens, vel aliquis alius succus, aut bilis tum flatae tum nigrae, aut salsae pituitae intus putrefactae, a quibus omnibus erat necesse abradi cartilagines, morderi ac ulcerata. Quod autem insanabiles omnino suus aut sanatu quam difficillimi cartilaginum affectus, ex medicis discas licet, nisi tu ipse medicinam factites: ita enim nec istis ad haec indiguerit, qui experientiam ad ipsa magistram prius habuerit. Quae igitur cartilaginibus subsecta est tunica, sanatu est facillima, omnisque qui in ea ortus fuerit affectus facile sedatus, nisi sorte aliquando a putredine aliqua magna ipsius portio quaedam erosa cartilaginem nudam penitus destituerit; non enim amplius affectum ejusmodi facile sanaveris, non utique propter tunicam, sed quod malum ad cartilaginem pervaserit. Quod igitur raro accidit, id saepenumero usu veniret, est a natura cartilago fuisset nudata. Cur autem tenuis simul ac densa facta est et sicca moderate? quia, si crassior, quam nunc est, fuisset, praeterquam quod nihil juvaret, occuparet etiam tutius arteriae amplitudinis non minimum; sin vero rara fuisset, prohibere certi non potuisset, quo minus defluentes humores ad submotas cartilagines pertingerent, ipsaeque levi occasione imbutae vocem efficerent raucam; nam ob id ipsum sicca mediocriter est; melius enim sonant sicciora, quam madida; quemadmodum certus et quae sicca plane sunt, vocem edunt deteriorem moderate siccis. Quandoquidem in omnibus febribus ardentibus, partibus, quae tum ad pharynga tum ad arteriam pertinent, vehementer exiccatis, voces contingit fieri, quas Hippocrates clangorosas appellat; sic vero in omnibus animalibus, quae collum habent admodum longum et cartilagines siccas, cujus generis sunt grues; ob id enim de his scripsit Homerus:

Clangore hae quidem volant supra oceani fluenta.

Siccum itaque instrumentum vocem adeo malam efficit. In catarrhis vero rursus ac gravedinibus vox efficitur rauca humoris superflui copia. Quae etiam conditor noster providens tunicam, quae cartilaginibus subest, siccam effecit moderate, utrumque excelsum declinans. Talis quidem pulmonis arteriae est natura, quae ex branchiis conflata est; sic enim appellere ejus cartilagines medici consueverunt, quemadmodum et ipsam totam bronchon, et caput, summam ipsius partem, quae utique et larynx nominatur. Sed de horum constructione paulo post verba faciemus.

Cap. VIII. Porro pulmo, quantum ad praesentem sermonem attinet, iis quidem, qui negligentius haec considerant, omnia fortasse, quibus indiget, habere jam unius instrumenti, asperae scilicet ar terrae, beneficio videbitur, siquidem vocem edere per eam, efflare, inspirare atque expirare queat: sed si animum attenderis considerarisque, quod neque hoc ipsum instrumentum copiam habet sanguinis, quo alatus; antequam venae ipsi quaedam fuerint connexae, neque cor fructum ullum ex respiratione percipit prius, quam per aliam arteriam conjunctum huic fuerit, intelliges certe, naturam alterum vasorum genus duplex asperis arteriis recte immiscuisse ac complicuisse. Praeterea, si consideraris, quod fieri sine periculo non poterat, ut vas sublime maneret divisum, nisi substantia quaedam mollis ac spongiosa instar tomenti in ipsius divisione poneretur, quo omne illi quod inter vasa omnia est inane, repleret, essetque firmamentum ac propugnaculum ipsorum imbecillitatis; si id, inquam, consideraveris, intelliges sane, recte ac provide pulmonis carnem factam fuisse; cujus certe quidem alius quoque est usus non contemnendus, de quo paulo post disseremus. Porro arteriae laeves, quae cordi asperas arterias sunt conjuncturae, saepe jam indicatae sunt tenuem ac purum et vaporosum continere sanguinem, neque solius spiritus esse instrumenta; cui rui praesens etiam haec disputatio fidem facit non minimam. Nam si et illae, quemadmodum asperae arteriae, sanguinis penitus sunt inanes, (in ea enim Erasistratus est opinione,) cur non recta ad cor asperae ipsae pertinent? cur item venarum propagines parvae quidem asperis inseruntur, laevibus autem non inseruntur? Frustra enim eo modo natura (quae, ut ille etiam profitetur, nihil temere agit) non modo pulmonis arterias laeves, sed etiam venas ipsas effecerit; illas quidem, quod, cum asperis cor plane connectere posset, laevium nullus erat usus; venas autem, quia ipsarum arteriarum tunicam et omnium uno verbo animalis partium ex vena, arteria et nervo ait esse contextam, nutririque unumquodque a vena in se ipso contenta, simplici tamen illa, et quae ratione sit conspicua, neque hac magna vena et composita quicquam indigere. Si igitur sinister quidem cordis ventriculus spiritum solum in se ipso continet, ut et aspera arteria, ob eamque causam laevibus pulmoni opus non fuit, nullaque arteria cibo indiget invectitio, consentaneum fuit ex fotis asperis pulmonem ipsum constare. Neque enim (ut alia omittam) est quod dicat, qui Erasistratum defendere conabitur, asperas arterias propterea, quod ex cartilaginibus constabant, cum corde jungi non potuisse: nam quemadmodum per media membranosa corpora inter se conjunguntur, sic et cordi utique poterant conjungi. Cur igitur non genus unum arteriarum in pulmone fuit? cur item et venis ipsa indiguit, Erasistratus quidem haud facile dixerit; quemadmodum et cur arteriis quidem tunica obtigit venosa, venis autem arteriosa: nobis vero dictu non est difficile, sed quae de usibus ratiocinati firmus, ea perspicue actionum demonstrationes comprobant. Quum enim caeterae quidem omnes toto corpore diffusae arteriae sanguinis sint participes, quemadmodum et sinister cordis ventriculus, falae vero asperae, sanguinis vacuae, per medias laeves cordi sint connexae, harum orificia a natura nihil temere agente eo commoderationis adducta esse necesse est, ut vapori quidem ac spiritui sint pervia, sanguini vero et crassis similiter substantiis invia. Quod si forte aliquo tempore patula naturalem amiserint commoderationem, portio aliqua sanguinis in asperas arterias ex laevibus effunditur, senem casum repente tussis consequitur et sanguinis per os eductio; quum autem secundum naturam habent, tum, qui ex asperis in laeves transumitur spiritus, paucus omnino est, at pulmonis caro cernitur aerea spiritusque plena, indicans plane se, quomodo et caro hepatis ad cibi, ita ad aeris coctionem esse comparatam. Nam consentaneum est non confertim neque repente aerem externum ejus spiritus, qui animali inest, fieri nutrimentum, sed paulatim quidem immutari, quemadmodum sane et cibaria, familiarem autem lunato spiritui qualitatum diuturniore tempore recipere, hujusque alterationis pulmonis carnem primum esse instrumentum, quemadmodum certe ostendebamus hepatis carnem cibi in sanguinem mutationis esse auctorem. Erasistratum porro quum hic quoque causam in qualitatem familiarem atque alienam conferre docuisset, confert nescio quo pacto in spiritus tenuitatem ac crassitiem; existimat enim, propterea perire eos, qui in Charoniis sunt barathris, tuus eos, qui domos incolunt calce nuper illitas, aut qui ex quodam carbonum odore et aliis generis ejusdem extinguuntur, quod spiritus prae tenuitate contineri corpore nequeam. Satius autem luisset, veluti in alimentis familiaris quidem leguminum, olerum, panis atque id genus aliorum nobis est qualitas, aliena vero cantharidis, et leporis marini, atque aliorum ejusmodi; ita putare aeris qualitatem quandam aliam quidem familiarem et amicam spiritui ipsius animalis, aliam vero alienam ac corruptricem. Si enim semel intelligere id potuisset, haudquaquam carbonum fumum puro aere tenuiorem pronunciare ausus fuisset, quum ille omnibus crassior plane appareat, sed vestigasset, ut opinor, partes a natura ad ipsius coctionem comparatas. At certe ridiculum valde est, cui ne de sanguinis quidem generatione aliorumque humorum dictum quidquam sit, in eo tantam requirere physiologiam, ut etiam spiritus immutationem et coctionem intelligat. Sed de his quidem alibi adversus eum uberius dictum est. Caeterum spiritus, qui ab asperis arteriis extrinsecus trahitur, in pulmonis quidem carne primam elaborationem sortitur, postea vero in corde atque arteriis, et iis maxime, quae in plexu sunt retiformi, ultimam ac perrectissimam in cerebri ventriculis, ubi utique et animalis primum exacte efficitur. Porro quis hujus spiritus animalis sit usus, et cur, quum nos animae substantiam ignorare plane fateamur, hunc tamen sic appellare audeamus, non est nunc dicendi locus. Sed ubi admonuerimus, pulmonis carnem simul quidem vasorum divisionem opplere, simul autem externum aerem concoquere; ad haec de venis, quae asperis arteriis inseruntur, quarum haud ita pridem meminimus, ubi ostenderimus, eas convenienter lusce arteriis parte externa propterea fuisse infixas, quod eae sanguine omnino carerent, naturamque omnino arteriis etiam laevibus fuisse, quo eae alerentur, prospecturam, nisi sanguinem in ipsis contineri exploratum habuisset; atque etiam, quod venam quidem esse arteriosam, venosam autem arteriam, ut ante indicavimus, melius erat, ubi capita in memoriam revocaverimus, tempus sane erit ad ea, quae deinceps consequuntur, transire, si illud sutum adhuc adiecerimus, naturam ob ante dicta asperam arteriam mediam inter luerem et venam constituisse; utrique enim earum propinquam esse oportuit, laevi quidem, quod aspera per medium eum respirationis usum cordi exhibet, venae autem, propterea quod ab ea nutriti ipsam est necesse. Ob eas igitur causas in medio fuit locata. At cur ad dorsum pone eam est vena, anteriore vero parte arteria? quia longius a corde producere arteriam, quae tenuem atque imbecillam habet tunicam, non erat tutum. Convenienter igitur hoc quidem vas a corde ortum mox in pulmonem dispersit; alternus vero, quod erat longius, abduxit pone arteriam. Haec utique horum causa fuerit. Tempestivum autem jam fuerit ea, quae sequuntur, exponere. Monstratum nobis antea fuit, venarum tunicam duram esse factam, tum quod eas comprimi facile ac dilatari in respirationibus non oporteret, tum etiam quod sanguine pulmo alitur tenui ac vaporoso, non crasso, neque turbido. Caeterum quod non dilatentur neque comprimantur hae venae, duplici nomine utile id esse docebamus, ut tota scilicet thoracis capacitas pateat spiritusque vacet instrumentis, et ne sanguis ad cor ex eis violenter recurrat; hujus enim natura haud parvam habuit providentiam, quemadmodum ex membranarum productione judicabamus. Quin et arteriarum tunicam ostendebamus factam esse tenuem, ut plurimo sanguine pulmo aleretur ab ipsis manante, qui natura est defaecatus, tenuis ac vaporosus; praeterea quo facile spiritus cordi trahenti obsequeretur. Horum autem si quis demonstrationes scire cupiat, librum legat superiorem.

Cap. IX. De reliquis autem jam me dicere tempestivum est. Quum enim respirationis usum primum esse et maximum eum dixerimus, caloris nativi conservationem, (propter quem annualia repente intereunt privata refrigeratione,) secundum vero minorem, nempe spiritus animalis nutritionem, adfirmari jam naturam convenit, quo pacto tum ad haec, tum ad vocis generationem pulmonem effecerit accommodatum. Nam quod laevium arteriarum omnium ora reseravit ad unum principium sinistrum cornis ventriculum, in quo caloris nativi est principium, in hoc quidem ceu refrigerationem continuam cordi praeparavit, celebrare ipsam est aequum; quod vero in cordis compressionibus id, quod velut fuliginosum in eo est ac fumidum, per has ipsas arterias laeves effudit, et multo adhuc magis per magnam arteriam ad alias, quodque hic ne quando extingueretur cordis calor a parvis excrementis suffocatus, tuto providit, hymnis extollere ipsam convenit. Nam quod pulmonis carnem mollem, foraminulentam ac spirituosam fecit, ut externum aerem concoquat, quem familiare spiritui animali alimentum futurum provideat, admirari eam par est: quod vero et tribus vasis pulmonem contexentibus, una quidem vena, duabus autem arteriis, ad asperas arterias totum spiritum attrahi instituit, et rursus illinc emitti nobis vocem omittentibus, ut diutissime loqui possemus continua inspiratione non indigentes, ceu earum qualibet in multum tempus suffectura, in hoc rursus eam, ceu id quod optimum erat providentem, laudare convenit. Rem igitur ipsam ostendam, causamque ejus verbis explicabo; tuum autem fuerit deinceps eorum opificem laudare, si demum laudum justarum non es invidus. Quod itaque pulmo totam implevit thoracis capacitatem, tum quod, si dilatetur thorax aut comprimatur, simul quoque per totum pulmo dilatatur aut comprimitur, ex commentariis, quos de motu eorum conscripsimus, didicisti; praeterea quod instrumentis omnibus, quae attrahunt, consecutione quadam ad id, quod evacuatur, prius quidem leve quam grave sequatur, quodque per ampliora orificia ea compleri sit facilius, haec quoque in illis didicisti; et sane quod asperarum arteriarum omnium unum est orificium maximum, pertinens ad pharyngem, laevium autem aliud unum in sinistrum cordis ventriculum, ut venarum etiam in dextrum: quodque ex pharynge aer solus ad asperas arterias, ex dextro ventriculo sanguis solus ad venas, ex sinistro mixtum quid ex ambobus pervenit; si horum sane omnium memor sis, ipsaque omnia composueris, rei propositae demonstrationem nullo negotio invenias. Nam pulmone dilatato primum quidem id sequetur, quod est levissimum (est autem id aër externus) implebitque asperas arterias; secundum autem id, quod effertur ex sinistro cordis ventriculo, quod laeves implebit; postremo vero horum omnium ac tertio sanguis; ante vero, quam asperae arteriae aere impleantur, in neutrum aliorum potest quicquam transumi. Quod si ita est, hac ratione solum in laeves arterias ac venas influere aliquid a corde continget. Si thorax quidem adhuc dilatetur, asperae autem jam maximam prius diae tentionem habuerint; sin vero simul quidem thorax non amplius dilatetur, simul autem asperae maximam habeant jam distentionem, nullum utique tempus relinquetur neque laevibus arteriis neque venis, quo tempore diduci queant: nam pulmone non amplius dilatato, quia neque thorax ulterius dilatetur, neque pulmonis partium quaevis dilatari amplius poterit. Ex quo manifestum est, quod, si monstraverimus, maximam pulmonis distentionem asperas solas distentas efficere, mox utique demonstratum erit, eas solas inspirationibus repleri. Quaenam igitur est hujus demonstratio? nempe si mortuo jam animali per laryngem insufflaveris; implebis enim asperas arterias, et pulmonem distendi quamplurimum videbis, quum interim arteriae laeves ac venae molem sibi ipsis retineant aequalem. Unde perspicuum fit, asperas arterias sic a natura fuisse institutas, ut pulmonem in maximam distentionem agerent; quo uno commento id est assecuta, ut in inspirationibus aer externus in has solas necessario ingrederetur. Quando igitur spiritus in cor attrahitur? nempe eo dilatato, quemadmodum rursus compresse excernitur; laeves enim arterias cordis motibus, asperas vero pulmonis servire est necesse. Porro quod duo sint horum motuum principia toto genere discrepantia, quodque cordis quidem motus a natura, thoracis vero ab anima edantur, monstratum saepenumero est; nec minus etiam, quod melius fuit actionem nostram esse respirationem voluntati animalis semper servientem, libro superiore demonstravimus. Ex quibus omnibus efficitur, ut pulmonis et cordis partes omnes summa opificis providentia atque arte comparatas esse colligamus. Superesse jam amplius nihil arbitror, quod non possit is ex sese consequi, qui ea memoriae mandarit, quae dicta a nobis suerunt, quum de nervorum in partes omnes distributione ageremus; intelliget enim ex illis, cur et pulmoni melius fuerit, ut et cordi et hepati et lieni ac renibus, nervos habere minimos.

Cap. X. Caeterum et de ipsius quoque in lobos divisione dictum est; atque oportet capita eorum, quae ibi dicta sunt, in memoriam revocare, videlicet quod subi hi primum usum iis, qui sunt in jecinore, similem habent; nam ut jecur lobis quasi digitis quibusdam ventriculum firmius complectitur, ita et pulmo cor ipsum. Deinde vero, quum duo sint lobi in utraque thoracis partem alter superiorem thoracis capacitatem, alter inferiorem, quae ad phrenas est, obtinet. Atque etiam, quod quintus lobus, qui parvus, qui dextra in parte positus, quique triangulus est, venae cavae gratia factus est. Praeterea quod, ut totum viscus facilius simul ac tutius dilatetur ac comprimatur, in lobos dissectum est; si enim continuus sibi ipsi partibus omnibus factus esset, fortassis laborasset interdum aliqua ejus pars, dum inspirationibus vehementioribus totam thoracis capacitatem replere subito cogitor. Ut igitur etiam angustas ejus partes facile subeat, pulmonis in lobos divisio apta magis fuit. At de pulmonis partibus hactenus.

Cap. XI. De laryngis autem partibus deinceps dicendum; est enim hic quoque spiritus instrumentum, appellaturque (ut etiam ante docuimus) non hoc solum nomine, sed etiam branchi caput, propterea quod ipsam quoque asperam arteriam bronchon nominant. Constat itaque larynx ex tribus magnis cartilaginibus, nihil neque figura, neque magnitudine iis, quae asperae insunt, similibus. Movetur autem a musculis secundum propriam quidem suam compositionem duodecim; quatenus vero communionem habet cum partibus vicinis, ab aliis octo. Harum igitur laryngis cartilaginum maxima anterior est (quam et tangimus), extrinsecus quidem convexa, intus autem concava, clypeo maxime similis non undique rotundo, sed praelongo, quod scilicet sensum appellamus; unde nomen huic cartilagini a scuti hujus similitudine ab anatomicis est impositum, vocaruntque ipsam scutiformem. Secunda vero cartilago, quanto minor est prima, tanto major est, quam tertia, internis quidem partibus, qua stomachus est, situm habens. Porro quantum maxima deficit, ut perfecte in circulum circum feratur, hoc ipsa adlicit; non enim quemadmodum asperae arteriae totius pars ea est membranosa, quae stomachum attingit, ad eundem modum est in larynge. Caeterum positiones harum superna ac inferna sic se habent: ubi desinit asperae arteriae cartilago ultima, ibi prior quidem, secunda dicta, omnibus partibus totam contingit cartilaginem, id est anteriore, posteriore et obliqua; paulo vero supra anteriores ejus partes cartilago scutiformis incipit, secunda videlicet retrorsum cedente. Dearticulantur autem et committuntur inter se partibus obliquis: atque paulo superius etiam ligamenta quaedam membranula ac nervosa ex prima ad secundam perveniunt. Porro ubi minor, quae intus est, desinit, duae quidem superjacent parvae convexitates. Incipit autem illinc tertia cartilago, convenientes ad amussim eminentiis illius habens cavitates, adeo ut harum duarum cartilaginum commissio duplicem efficiat dearticulationem. Est autem et angustior secunda cartilago, in basi inferior; ob eamque causam totius laryngis ora inferior, qua asperam arteriam attingit, amplior est superiori orificio, quod in pharynga desinit. Etenim et tertia cartilago in angustum valde ipsa desinit, cujus oram superiorem arytaenoidem anatomicorum plurimi nominant, quia pars haec figuram situlae vel gutturnii repraesentet, quam etiamnum aliqui arytaenam appellant. Conversa autem est hujus quoque cartilaginis cavitas ad meatum spiritus, ut velut fistula quaedam fiat ex tribus iis composita. Intra vero in ipso laryngis meatu corpus incumbit, figura quidem linguam fistulae referens, proprietate vero substantiae tale, cujusmodi aliud nihil est eorum, quae corpori insunt; membranulum enim est adiposumque et glandulosum. Atque ea quidem constructio est proprie laryngis substantiae: nam tunica, quae intus ipsam inungit, communis est arteriae ac stomacho. Porro quod primum in larynge vox officiatur, quodque dilatetur plurimum ac comprimatur, aperiaturque ac claudatur exacte nonnunquam supernum ejus orificium, in aliis libris demonstravimus; quod vero ei melior fieri constructio nulla poterat, quam ea, quam nunc habet, demonstrare hic aggrediar. Non enim ex alia, sed ex sola cartilaginosa substantia vocis instrumentum construere melius fuit, ut, dum de aspera arteria ageremus, probavimus: neque ex cartilaginosa quidem, sed una ipsa, quae nullam in se ipsa habeat dearticulationem, immobile enim eo modo esset omnino; unde neque clauderetur, neque aperiretur, neque omnino dilataretur ac comprimeretur. Ex quo satis intelligitur, fuisse consentaneum, ex pluribus simul et sibi mutuo applicatis cartilaginibus laryngem ipsum efficere, motumque ipsius non naturalem esse, quomodo et arteriarum, sed ab animalis voluntate pendere. Nam si usum erat habiturus in inspirationibus atque expirationibus, totiusque respirationis inhibitionibus, et efflationibus, ac vocibus, quae omnia satius fuit a nostra voluntate proficisci, motum quoque ipsi spontaneum ac secundum animalis voluntatem esse rationabile fuit. Atqui ad omnes hos motus musculi sunt (ut docuimus) a natura instituti. Perspicuum igitur est, quod cartilagines has moveri per musculos oportebat. De quibus musculis, qui quotve sint, et unde oriantur, quoque modo aperiant claudantque larynga, nunc disseramus a prioribus auspicati, qui sunt tribus cartilaginibus communes. In animantibus quippe magna voce praeditis, inter quae etiam est homo, quatuor sunt musculi, qui secundae primam cartilaginem adnectunt, alii vero quatuor in omnibus animalibus sunt, qui secundam tertiae, et alii duo, qui primam tertiae committunt. Derivantur autem ex prima cartilagine scutiformi ad secundam hoc pacto. Secundum furem inferiorem utriusque cartilaginis, ubi asperam arteriam tangunt et se invicem, ex magna cartilagine perveniunt ad secundam, extrarium quidem duo musculi, introrsum autem duo, utraque parte externis externi, internis interni prorsus aequales. Hi igitur exacte angustant oram laryngis inferiorem, primam cartilaginem secundae applicantes; alii vero quatuor, qui secundam cum tertia jungunt, finem laryngis superiorem aperiunt; quorum qui parte sunt posteriore, cartilaginem arytaenoidem retro flectunt; ad obliqua vero plurimum diducunt, qui ibi collocati fiunt. Porro quatuor iis duo reliqui actionem contrariam ac positionem habentes claudunt exacte os supernum laryngis, ad internam capacitatem primam cartilaginem trahentes similem contractis crumenis ob pervasurum membranarum, quibus circumplectitur, multitudinem. Decem igitur dicti musculi trium cartilaginum sunt communes; alii vero duo sunt in basi arytonoideos; verum hi animalibus voce parva praeditis non insunt, in quibus et simia numeratur. Caeterum alii sunt his multo majores, folique scutiformis proprii, quorum duo ex inferioribus ossis hyoideos lateribus habent originem, indeque secundum totam longitudinem primae cartilaginis parte anteriore producuntur; alii quoque duo ab ipsa cartilagine exorti, sed ad pectus tendentes, aliis duobus commiscentur in illis solum animalibus, quibus magna sunt et totus larynx et cartilago scutiformis; reliqui vero alii duo musculi transversi, ex obliquis scutiformis portibus enati, deinde in orbem stomachum complectentes, simul inter se coeunt.

Cap. XII. Sic itaque se habet cartilaginum ac musculorum laryngis constructio, de quorum usu dicendum deinceps jam erit, ducto a cartilaginibus initio. Non enim temere eas sine causa natura fecit tot ac ales; sed quoniam duplices genere oportebat ipsis inesse dearticulationes atque motus, alios, qui eas dilatarent et comprimerent, alios, qui easdem clauderent atque aperirent, ad priorum quidem motuum constitutionem primae ad secundam facta est dearticulatio, ad secundorum vero secundae ad tertiam. Caeterum quum tertio motus genere non egeret, neque articulatione tertia, atque idcirco neque parte quarta indiguit. Quamobrem et musculi illi trium cartilaginum communes numero decem extiterunt; quorum duo quissent primi memorati partes laryngis anteriores conjungunt, maximamque claudunt cartilaginem; seni vero duo hos subsequuntur, eas, quae in intimis sunt abditae; reliquorum veto sex quatuor quidem aperiunt cartilaginem arytaenoidem, claudunt autem alli duo; quibus opitulantur duo musculi transversi, qui in multis animalibus coalescentes basim tertiae cartilaginis constringunt. Hi igitur omnes musculi in larynge continentur, cum nullo adjacentium instrumentorum connexi. Alii vero octo musculi, circumfusis corporibus ipsum colligantes, alterius motus sunt duces, quo motu totus spiritus meatus dilatatur ac contrahitur. Quorum qui ab osse hyoide ad paries anteriores ac superiores pertinent; primam cartilaginem trahentes, a posterioribus eam cartilaginibus abducunt meatumque amplificant. Musculi vero obliqui contrariam his actionem habentes ac positionem, qui ex scutiformi cartilagine deorsum feruntur; partes cartilaginis inferiores contrahunt, trahunturque infra leniter, cum hoc etiam asperam arteriam contrahentes atque constringentes, ut neque duplicetur quicquam in ea, neque complicetur, neque plurimum amplificetur, quum animal vult loqui. Reliqui vero, qui ex obliquis semiformis partibus prodeunt, has partes primae cartilaginis pro trahunt secundaeque applicant, quo meatus adstringatur. Omnia vero haec in tractatione, quam de voce conscripsimus, demonstravimus: nunc autem (quod saepe jam dictum est) non actiones, sed usus persequi propositum nostrum est in eorum gratiam, qui actiones jam didicerunt. Nam partium, quae agunt, repente etiam simul usus apparet; oportetque, ut, qui usum exponit, in memoriam solummodo revocet actionem. Partium autem, quae nihil quidem in tuto animanti agunt, quod scilicet utile sit, (semper enim ita audire oportet,) sed agentibus subserviunt, longiorem explicationem facere in hac tractatione oportet; hoc enim ipsius est proprium. Agunt igitur musculi et nervi, moventur autem ab sus in larynge aliae omnes partes, proprium usum singulae praebentes.

Cap. XIII. Sed de musculis quidem et cartilaginibus laryngis dictum est; de aliis vero deinceps dissecamus. In spatio laryngis interno (per quod intro et foras fertur spiritus) corpus quoddam est locatum side quo etiam haud ita pridem sum locutus), quod neque substantia, neque sigma cuiquam eorum, quae in toto sunt animali, est simile. De quo dictum est a nobis non nihil in iis, quae de voce conscripsimus, probantibus, primum id et principalissimum vocis esse instrumentum; dicetur autem et in praesenti, quantum praesens haec disputatio postulat. Simile quidem est linguae alienius fistulae, potissimum si infernam ac supernam ejus partem spectes; infernam autem dico, ubi arteria et larynx inter sete connectuntur; supernam vero ad orificium, quod sit a finibus; qui ibi sunt, arytaenoideos cartilaginis et scutiformis. Melius autem esset non assimilare corpus hoc fistularum linguis, sed eas huic potius; quandoquidem natura, ut arbitror, et prior tempore sit, et in operibus sapiens magis quam ars; quare, si corpus hoc naturae est opus, illud autem, quod in fistulis est, artis inventum, nimirum hoc ad illius imitationem effictum erit ab aliquo sapienti viro, qui naturae opera et cognoscere et imitari potuit. Caeterum quod absque lingua inutilis sit fistula, ipsa per sii res indicat; causam vero hic te exposcere non oportet, quum sit in tractatu de voce tradita, in quo statim et hoc demonstratum est, vocem fieri non posse, ni transitus angustetur. Nam si amplior omnino totus fuerit, relaxatis jam primis duabus cartilaginibus et a tele distantibus, aperta autem tertia, haudquaquam fieri vox poterit; quod si leniter spiritus efferatur, expiratio fit sine sono; sin vero repente simul ac vehementer spiritus effundatur, vocatum suspirium efficitur; ut autem vocem edat animal, indiget omnino etiam ea spiritus, motione, quae ab infernis repente simul erumpat; indiget autem nihilominus hac transitu etiam angustiore, qui in larynge est, non tamen simpliciter angustiore, sed qui paulatim ex amplo ad strictius tendat, paulatimque rursus ex strictiore amplificetur: id quod penitus efficit corpus id, de quo nunc agimus, quod lingulam et linguam laryngis nomino. Porro corpus hoc lingulae non modo laryngi ad vocem est necessarium, verum etiam ad spiritus cohibitionem, quam vocant; ita autem nominant non solum, quando omnino non respiramus, sed quando, praeterquam quod thoracem omni ex parte contrahimus, musculos aliam omnes, qui tum ad hypochondria, tum an costas sunt, vehementer intendimus: violentissima enim tunc esu actio non modo thoracis totius, sed etiam claudentium larynga musculorum, obsistunt etenim in violenter pulsu spiritui, arytaenoidem claudentes cartilaginem; quam ad actionem non parum etiam confert praedictae lingulae natura: nam partes ipsius tum dextrae tum sinistrae in idem coeunt, adeo ut sibi ipsis incidant exacteque meatum claudant. Quod si exiguum quiddam apertum relinquatur, idque potissimum in animalibus iis, quae tutum larynga habent ampliorem, (ejusmodi enim habere ea ostendimus, quae magnam edunt vocem,) ne id quidem est a natura improvide factum, quae foramen in utraque lingulae parte unum effecit, et foramini ipsi parte interna ventriculum supposuit non parvum; in quem, quum aer vias nactus amplas in animal ingreditur rursusque exit, nihil in ventrem depellitur. Porro, si transitus fuerit obstructus, ibi tum arctatus aer pellitur violenter in obliquum et lingulae aperit orificium, quod antea labiis applicatis clausum erat. Hoc enim sutum (hoc est, quod labia applicentur) in causa est, quod propositum in hoc sermone foramen priores omnes anatomicos latuerit. Impletis autem spiritu, qui in lingua laryngis sunt, ventriculis, effundi sane molem in ipsum spiritus meatum necesse est, et exacte ipsum angustari, etiamsi parum antea patebat. Haec igitur naturae fuit in lingua laryngis solertia, in tota figura, magnitudine, positione, foraminibus, ventriculis exactissima. Quod si majorem eam, quam nunc habet, famam fuisse intellexeris, viae spiritus obstruerentur non aliter, quam inflammationibus obstrui consueverunt; sin minorem, si multum absit a commoderata, animal mutum prorsus efficitur; porto si partem exiguam apertam reliquerit, tanto minorem vocem efficiet ac deteriorem, quantum ipsa aberit a commoderata. Similique ratione, si positionem ejus immutaveris; vel foraminis aut ventriculi magnitudinem, totum linguae hujus usum sustuleris. Circa principium enim foramen utrinque, ut dictum est, occurrit, praelongum superne deorsum instar lineae cujusdam angustae, tametsi ipsum non est angustum, sed membranosa labiorum substantia velut procidit in subjectum cavitatem; quo fit, ut rima ac fissura quaedam potius quam foramen appareat, antequam orificia sint patefacta; quibus adapertis plane et ipsum jam apertum, et subjecta ipsi cavitas aperta cernitur. Caeterum quum foramen ejusmodi utrinque sit, a dextris ac sinistris spiritus praeterfluit, quum nullam causam aut aperiendi orificium aut opplendi ventriculum habeat. At quum pellitur quidem ab infernis violenter spiritus, sed superne inhibetur, quippe qui haud amplius recta ferri possit, veluti vertiginem quandam perpessus ad meatus latera convertitur; quibus magna vi incidens membranosas utriusque meatus epiphyses facile ad subjectas cavitates evertit, ad quas etiam suapte natura inclinant, totam autem opplet atque instat lingulam: quam nem subsequitur necessario exacta meatus obturatio. Porro lingulae corpus membranosum extitit, ne a spiritu impletum rumpatur, neve, quum totus larynx alias quidem dilatetur, alias vero contrahatur, in contrariis ejus constitutionibus aliquo tempore in discrimen ruptionis adducatur. Humidum autem est non simpliciter, sed curti hoc viscosum quodammodo ac pingue, ut propria sua humiditate perpetuo madeat, et non, ut fistularum linguae exiccatae novum subinde madorem aliquem postulant, sic et corpus hoc auxilio externo indigeat. Nam humor tenuis ac aquosus dissipatus in vapores brevi tempore digeritur repenteque diffluit, idque potissimum, quum meatus declivis suerit; at qui, viscosus simul est atque unctuosus, in tempus multum sufficit, ut qui neque effluat facile, neque exiccetur. Proinde, si caetera omnia in laryngis constructione mire fabricata fuisset natura, solius autem humiditatis hujus fuisset oblita, corrumperetur sane nobis vox celeriter, ipsa videlicet lingula una cum omnibus, quae ad larynga attinent, partibus exiccata; quod etiam nunc accidere aliquando sidet, quum a causis violentis naturalis gubernatio opprimitur; nam neque qui febribus ardentissimis conflictantur; neque qui per magnos aestus iter fecerint, loqui prius possunt, quam larynx eis suerit perfusus.

Cap. XIV. Caeterum de lingua laryngis haec quoque sufficiunt. Rursus autem ad musculos eum moventes redeo, et maxime ad illos, qui claudunt, unde oratio hactenus deflexit. Omnes enim admirabuntur, si huic sermoni animum intenderint, cogitarintque, quanta sit magnitudo ac multitudo contrahentium thoracem musculorum; quibus omnibus resistunt duo parvi musculi, qui larynga claudenda secum etiam (ut dictum est) ipsam quoque lingulam comprehendunt; existit enim et ine praecipua quaedam animalium opificis sapientia, a viris anatomicis ignorata, sicut et alia fere omnia; quae ad laryngis constructionem spectant. Musculi enim, qui ipsum claudunt, ex media quidem basi semiformis emergunt, recti vero protenduntur tantum retrorsum et ad latus inclinantes, ut prope tertiae cartilaginis dearticulationem perveniant; ex quo constat, quod caput eorum sit extremitas illa, quae ad scutiformem est, finis autem et ultimum fit id, quo arytaenoidem movent cartilaginem. Porro musculis omnibus aut in ipsum caput nervus infigitur a cerebro vel a spinali medulla facultatem sensificant ac motricem ad ipsos perferens, aut omnino in partium aliquam, quae sub capite sunt, aut certe non infra messium corpus, ad finem vero nunquam; alioqui principium is esset musculi, non finis. Qui vero nervi ad medium musculi corpus inseruntur, ut in septo transversi, inde in totum musculi corpus disseminati fibras omnes ad medium trahunt, eam musculi partem caput efficientes. Quin et id omnibus etiam musculis est commune, ut ad eam partem divisi extendantur, ad quam vergunt ipsorum fibrae. Si initur, quae dicta sunt, omnia accurate colligas, tibi persuasum fore puto de claudentibus larynga musculis, quod necessarium erat nervum ab inferioribus partibus venientem ipsis inseri. Necessarium etiam (ut mihi videtur) nihilominus est reliquis quoque duabus muscularum conjugationibus, a quibus os laryngis aperitur, a parte inferna nervum immitti; nam hi quoque ab inferiori parte sua habent principia ac capita, superne vero finem, quo claudunt arytaenoidem cartilaginem. Non tamen aequales magnitudine vel aequipollentes robore nervos postulabunt musculi duo, qui laryngem claudunt, et hi duo, qui aperiunt. Illi enim sunt, qui omnibus thoracis musculis in spiritus cohibitionibus obsistunt; cujusque vero istorum quatuor actio minime vanum habet scopum, sed musculis thoracis obsequium praebent, quum spiritui violenter ab illis expresso exitum facilem praestent; id quod et sine musculis lationis impetu fieri accidit, tertia scilicet cartilagine ob parvitatem facile eversu. Quocirca propter actionis vehementiam musculis laryngem claudentibus ab insumis eorum partibus nervos immitti fuit necesse secundum rectitudinem fui principii, ut per medies musculos arytaenoidem cartilaginem attraherent. Si igitur cor nervorum esset principium (ut nonnulli arbitrantur, omnium, quae ad anatomen pertinent, prorsus ignari), facile utique praedictus sex musculos nervis secundum rectitudinem immissis movisset; eandemque nobis afferret in aliis musculis dubi sationem, qui capita superne habentes fine suo inferiore in partes a sese movendas inferuntur. Nunc vero, quum satis constet, nervum omnem manare vel a cerebro, vel a spinali medulla, caeteris quidem omnibus musculis, qui ad caput sunt et collum, motus est facilis, siquidem in eos, qui superne feruntur deorsum, a cerebro nervus manifesto inseritur, in obliquos vero a spinali medulla colli et septima conjugatione, quod et ipsa exortum habeat obliquum. Reliqui vero praedicti sex musculi neutra lex parte poterant nervum recipere; nam cum recti secundum laryngis longitudinem a partibus inferioribus sursum tendunt, obliquis nervis omnino non eguerunt; secundum rectitudinem vero a corde quidem non habuerunt, sed a cerebro, per viam sibi contrariam accedentes. Periculum igitur sane haud parvum fuit, ne antedicti musculi soli nervis carerent sensum ac motum sibi suppeditaturis. Quanam igitur arte ac marinus natura id correxerit, non prius equidem exponere vellem, quam Asclepiadem et Epicorum interrogassem, quo paeto, si ipsi loco naturae animalium opificis fuissent, praedictis musculis nervos indidissem. Soleo enim nonnunquam ita facere, concedereque eis ad deliberandum non dies modo, sed menses etiam, quot ipsi postularint; verum quum facere id in scribendo non liceat, neque illorum sapientiam naturae imperitiae atque inertiae comparare ostendereque, quo pacto natura (quam ipsi ceu inertem calumniantur) tanto ipsorum sapientiam superat ingenio, ut ne operum quidem ejus solertiam polluit assequi, eam artem mihi necesse erit exponere, qua usa nervos ac motus propositis hoc sermone musculis impertivit. Sed quo clarior sit oratio, exponamus prius oportet, qualisnam sit is motus translaturus vocatus, quo in machinis utuntur plurimi, tum architecti, qui mechanici dicuntur, tum medici, qui organici nuncupantur; tali enim quodam motu natura ante artes ipsas usa musculis actionem conciliavit. Verisimile porro est, ut quispiam eorum, qui hoc opus lecturi sunt, hujus translatitii motus rationem jam terreat, eoque cunctantem orationem graviter ferat, festinans ad naturae artificium discendum, quo usa nervos ad praesentia opportunos compararit: at sanem en uni, vel duobus, vel tribus, vel quatuor, vel certis omnino quibusdam hominibus dilucida esse studet oratio, sed omnes deinceps, qui in ea versaturi sunt, docere cupiti ob multos igitur, qui, qualisnam sit motus iste translatitius, ignorant, necesse est, ut pauci issi parumper expectent mihique concedunt, ut ipsius ineam in illa explicem machina, quae in promptu est plurimisque medicorum est cognita, illa, inquam, quae ab ipsis glossocomion appellatur. Praelonga siquidem est, ut et alia, ut tutum hominis erus comprehendat; id quod in coxis et tibiis fractis saepenumero facere consueverunt. Praecipua vero machinae glossocomio haec insunt: in ima parte axis quidam, ad quem vinculorum fines, qui membro circumjiciuntur, perveniunt; in ipsa autem machina rotulae insunt complures, quarum singulis, quum tempus postulat, interdum uti convenit. Machinae fabrica haec est. Membrum igitur ubi diligenter circumligaverint, quomodo peritis hac in re facere mos est, utrinque duos laqueos fracturae injiciunt, unum in superiori parte membri, alterum in inferiori. Porro aptissimus ad hunc rem est laqueus, qui duabus habenis constat, hoc est enim ipsi nomen antiquum; nonnulli autem lupum appellant, ceu quatuor crura hoc laqueo habente. Praestiterit sane duo in dextris membri partibus et duo in sinistris faciendo ex inferiori quidem laqueo crura deorsum ad axem immediate ducere, axique ea accurate circumjicere, quo fractum membrum inferius trahatur, ex reliquo superiori autem laqueo crura sursum in oppositam axi partem agere: (laqueum enim hunc, opinor, in contraria priori membrum distendere oportet:) ducunt siquidem crura laquei sursum necessario, trajiciunt autem extra, inliciunt autem rotulis, indeque deorsum deducendo ari circumjiciunt, eoque modo contingit, ut fines utrorumque laqueorum axem communem habentes justam fracti offis distensionem efficiant; tenduntur enim utrique similiter ac remittuntur, pro ipsius aris circumactionis modo moderati. Tensionem quidem crura laquei inferioris habent simplicem, superioris vero duplicem, ceu inferiori quidem latione rectam viam faciente, superiori autem diaulum quendam (reciprocum cursum) flectente. Hunc diaulum natura prima omnium nervis, qui superne a cerebro per collum feruntur, excogitavit, transumptivum quendam motum dictis musculis praeparans. Oportebat enim eos vel a spinali medulla colli vel ab ipso cerebro nervum accipere; at qui ex collo proficiscebatur, quia obliquus erat futurus, maxime quidem suit repudiandus, eligendus autem ex superno principio, qui esset commodior. Quum autem duplex isset, unus quidem exacte rectus, quem textae nervorum conjugationi Marinus annumerat, alter non rectus e septima nervorum conjugatione, inutilis quidem musculis rectis hic septimus penitus erat, fertus vero, quantum quidem ad rectam lationem spectat, accommodus, quia vero ex oppositis locis venit, non modo inutilis est, verum etiam noxius; nam latione teli praeditus, si de quibus nunc agimus musculis insereretur, rupta quidem caput eorum constituisset, finem vero infra, cujus contrarium fieri oportere monstravimus. Attentiorem igitur te jam milli praebeas, quum si Eleusiniis aut Samothraciis vel id genus aliis sacris initiareris, et totus ob ea, quae a sacerdotibus fiunt ac dicuntur, astures, cogitesque, sacra haec nulla in re illis esse inferiora, neque minus conditoris animalium potentiam, vel sapientium, vel providentiam, vel virtutem indicare posse. Attende, inquam, misti ob eam potissimum causam, quod ego primus omnium sacra haec, quae nunc in manibus sunt, inveni; quandoquidem nemo anatomicorum neque horum nervorum aliquem, neque eorum quicquam, quae in laryngis constructione superius dicta fuerunt, perceperat; quae causa sane fuit, cur in plerisque partium actionibus quamplurimum aberraverint, neque earum usus partem decimam attigerint. Conversus igitur et tu, si minus antea, at nunc saltem ad honestius, dignusque dicendorum auditor factus, percipe sermonem admirabilia naturae mysteria exponentem. A cerebro posteriori nervorum productio recta per totum collum ab utraque asperae arteriae parte descendit, cui parva quaestum alia accedit. Ab hac productione et reliqui laryngis musculi praeter hos rex, de quibus disiecere instituimus, et quidam alii, qui in collo sunt recti, distributiones accipiunt, alii quidem majores, alii vero minores. Nam quum sexta haec nervorum conjugatio sit maxima, etsi in praedictos musculos multas mittit propagines, non parva tamen collum totum praetergressi in thoracem incidit; ac statim quidem primam nervorum conjugationem producit ad thoracem ipsum et ad radicem costarum pertinentem; alias autem ultra has multas producit, partim ad cor, partim ad pulmonem, partim ad stomachum venientes. Si vero et eas ipsius distributiones, quas inferius progressa facit ad ventrem, ad hepar, ad lienem et ad renes, percurrero universas, quas ipsa, tanquam vir quidam maxime munificus; partibus omnibus elargitur, admiraturum te arbitror, quo pacto nulla ex ea propago ad laryngis musculos sex distribuatur, quamvis, dum per collum fertur, prope ipsos iter faciat ac quibusdam ipsius musculis nervum quendam praebeat; verum antea monstravimus, non oportuisse eos in ipsa ad inferna delatione nervum recipere. Porro quod opifex illorum sex musculorum non fuit oblitus, sed a magnis illis nervis, qui praeterlapsi sunt, portionem eis tantam, quanta sat erat ad sensum et motum his musculis suppeditandum, distribuit, nunc tibi breviter explicabo. Attende vero diligenter huic sermoni, qui rem verbis ferme inexplicabilem, et quae vix declarari possit, tibi conatur explicare. Ignosces autem nonnihil etiam prioribus anatomicis, si tam difficulter apparens spectaculum eorum visum effugerit. Dum enim nervi in per thoracem feruntur, propago quaedam utrinque enata per eandem revertitur viam, qua prius descenderat, ceu diaulon quendam, id est cursum reciprocum, peragens. Revoca, quaeso, in memoriam motum transumptivum, de quo haud ita pridem fumus locuti; recordare quoque cursorum cursum reciprocum percurrentium; nam utrisque motus nervorum similis est. Transumptivo quidem motui, quoniam, principio eorum ad cerebrum appenso, quando ratio vult tanquam habenis quibusdam musculos laryngis intendere, motus, qui a principio proficiscitur, e superiori loco per totum collum fertur deorsum ad multam usque thoracis partem, indeque rursus sursum redit usque ad laryngem, ubi nervis in praedictos musculos infertis, quasi a manibus quibusdam hi singuli sex musculi deorsum trahuntur. Quemadmodum igitur in ea machina, quam fractis membris adhibemus, motus initium, quod a nostris manibus circum axem sit, laquei crura usque ad rotulas trahit, et ab istis rursus ad partem tibiae, quae tenditur, motus e superiori loco deorsum pervenit, ad eundem modum in nervis laryngis evenit; est quidem ut axis, qui principium motus habet, nervorum a cerebro productio; ut rotula vero, pars illa thoracis, unde nervi incipiunt reverti. Reciproco autem cursui talionem eorum assimilans non rotulam dices partem illam, sed quam metam nominant, circa quam, qui reciprocum cursum currunt, in orbem te flectentes rursus feruntur retrorsum per idem iter, quod prius confecerant. Haec est tertia causa, propter quam non prius nervus revertitur, quanquam iter longum per totum collum et thoracis adhuc partem non mediocrem emetiatur, quia nihil habebat haec pars, quod velut metae cujusdam aut rotulae usum sibi praeberet. Firmum enim esse id oportebat atque laeve, quo sibi ipsi ac nervo tutum praeberet supergressum; erat autem nihil aliud intermedium ejuscemodi praeterquam ipsius claviculae aut primae costae os, cui membranosa tunica circumjecta, nervum licebat velut per rotulam quandam per ossium gibbum duci; sed ita jaceret sub cute extra prominens, facileque a quavis injuria laederetur. Neque tamen sine flexu tutum erat a magno nervo parvum nervum ad laryngem ita perducere; omnino enim rumperetur hic, nisi circum aliquid volveretur. Si igitur circumvolvi quidem erat necesse, nihil autem habebat ejusmodi, antequam prope cor accessisset, jure naturam non piguit nervum longissime deducere, etiamsi rursus iter longum manebat, per quod reducere ipsum esset necesse. Neque enim ex hoc ipso nervus imbecillior efficiebatur; quin potius contra in primis quidem productionibus nervi omnes sunt molies et cerebro ipsi assimiles, progredientes vero magis magisque se ipsis efficiuntur duriores itaque nervi hi robur non mediocre ex itineris longitudine sunt adepti, tantum paulo minus iter, dum superne post reflexionem revertuntur, emensi, quanto deducti ante deorsum fuerant.

Cap. XV. Tempestivum sane jam fuerit indicare admirabilem hanc nervorum laryngis, sive rotulam, sive metam, sive limitem, unde cursus reflectitur, oporteat nominare; neque enim nominum venustatem consectari nunc statuimus, neque in rebus nihili ac sutilibus tempus terere, quum tantam ac talem in naturae operibus pulchritudinem inveniamus. Sunt quidem certe hoc in loco venae et arteriae magnae, quae a corde sursum ad colium feruntur, quarum aliae quidem rectam habent positionem, aliae vero obliquam, nullae autem transversam, cujusmodi nervi hi ad reflectendum sese postulabant. Nam quod ad rectam attinet, haudquaquam dervi, qui superne deorsum feruntur, flecti circum ipsas poterant, ceu ex adverso occurrentes; circa obliquam autem obvolvi quidem utcunque aliquid poterit, sed lubricum id admodum atque instabile erit, praesertim quando id, quod obliquum est, multum quidem a situ transverso dissidet, accedit autem propemodum ad rectum. Equidem ne laudare quidem satis pro merito possum ejus sapientiam ac potentiam, qui animalia fabricatus est; nant ejusmodi opera non laudibus modo, verum etiam hymnis sunt majora, quae priusquam inspexissemus quidem, fieri non posse persuasum habebamus; conspicati vero deceptos nos opinione fuisse comperimus, potissimum quando line magno negotio atque apparatu conditor nostri, uno usus instrumento eoque perexiguo, inculpatum prorsus ac perfectum opus effecerit, ut in hornus nervorum flexione videre est; in qua naturam non piguit sinistrum quidem longissime productum circum maximam arteriam obvolvere ea potissimum parte, qua primum a corde emergens sese ad spinam inflectit; quo loco omnia certe, quae requirebat, habiturus erat, positionem transversam, flexionemque et laevem et orbicularem, metam demum validissimam ac tutissimam. Dextrum vero, quum nullum haberet in ea thoracis parte, per quam fertur, ascensum similem, eadem natura coacta fuit circum ejus partis arteriam quidem obvolvere, quae obliqua a corde sursum ad dextram axillam fertur; sed quanto flexio haec in corde deterior fuit quam transversa, tanto eam partim multitudine productionum nervi in utramque partem, partim etiam ligamentorum robore correxit; quos enim in dextras thoracis partes nervos erat productura, eo in loco maxime simulque produxit, et recipientibus eos instrumentis inseruit, nervum propaginibus quasi radicibus in terram defixis stabiliens. Medium itaque radicum omnium illum laryngis nervum statuit, ut ab eis utrinque stipetur, et per ligamenta membranula ipsi arteriae ac vicinis corporibus connexuit, ut, quoad fieri potest, ab omnibus circumseptus tutam faciat circa dorsum arteriae flexionem, velut circum rotulae orbem quendam involutus. Quum vero statim post flexionem hi nervi vehementer attollantur, magnus nervus velut manum quandam propaginem suam porrigens sese per illam trahit sursum et in sublime tollit; inde autem utrique seruntur sursum ad caput asperae arteriae, idem iter, quod prius, conficientes, sed nulli amplius musculo ne minimam quidem sui portionem distribuentes, quod nullum aliud motionis principium ex portibus inferioribus necesse eras musculum accipere; sed eorum uterque plane ac juste in laryngis musculos suae partis est dispersus, qui dextra quidem ex parte) in eos suae partis, qui autem sinistra, in reliquos tres, ambo vero in sex, a quibus aperiri ac claudi larynga contingit; quorum sex actionem in primis (ut probavimus) ii duo habent validissimam, qui claudunt larynga, ut ne in spiritus quidem cohibitionibus a tot tantisque thoracem contrahentibus musculis superentur. Quo factum est, ut nervorum plurimum in ipsos distribueretur, nervusque solidus ad fines ipsorum unus secundum utrumque musculum superne deorsum descendens in idem perveniret, unde etiam quae laryngi circumfusa sunt corpora portiones quasdam accipiunt; reliquum vero eorum proprio musculi nervo conjunctum ad robur ipsius ac securitatem confert.

Cap. XVI. Haudquaquam igitur mihi rideris amplius admiratores, nec rogaturus, quae mirantur sane ac requirunt, qui ante me fuerunt tum medior omnes, tum philosophi; partim quidem quo, pacto, dum bibimus, humor non in asperam arteriam, sed in stomachum illabatur; partim autem tuniculis, qui sunt ad radicem linguae, causam hujus rei tribuentes, per eosque recurrere larynga ad epiglottida putantes. Nane clauso exacte adeo larynge, ut ne qui violenter quidem a thorace exprimitur spiritus ipsum aperiat, causam aliam requirere nullam operiebat, cur potus in pulmonem non feratur. Satius autem fuerat, eos laryngis orificium conspicatus, quod (quemadmodum in commentariis, quos de voce conscripsimus, monstratum nobis est) propter ipsius epiglottidis formam ac usum necessariam habet cavitatem, cogitare, cibum et potum in eo acervati debere, quo tempore nos deglutimus, ut, quum postea larynx esset patefactus; quando videlicet inspiramus, repente in spiritus meatum non potio modo, sed cibus etiam incidat, nisi natura provide laryngis orificio epiglottida velut operculum quoddam admovisset, recte quidem omni alio t empore, quo animal respirat, stantem, quum autem quiduis deglutit, laryngi accumbentem; ipsum enim quod deglutitur, ceu primum ipsius radici incidens; post autem durio invectum, inclinare ipsam cogit et collabi, ut cujus substantia cartilago sit eaque praetenuis. Quod si diligentius omnem epiglottidis constructionem consideraveris, ea tibi (certo scio) videbitur admirabilis; rotunda enim est et cartilaginea, ad o magnitudine paulo major laryngis orificio; vergit autem ad stomachum, positionemque habet tertiae cartilagini arytaenoidi contrariam. Quam positionem certum est ipsam non fuisse habituram, nili ex loco adverso exoriretur; atque etiam nisi esset cartilaginea, neque: aperiretur, quo tempore respiramus, neque a cibariis everteretur: nam quae justo sunt molliora, assidue collabuntur, duriora vero contumacia eversuque difficilia. perstant; quorum neutrum inesse ipsi oportet, sed rectam quidem esse nobis inspirantibus, everti autem deglutientibus. Jam vero si haec quidem haberet omnia, minor autem esset meatu laryngis, nihil ex ipsius collapsu assequeremur, quemadmodum neque si multo major, nam eo quidem modo stomachum obstrueret. Quo autem modo a cibariis epiglottis in laryngis meatum incumbit, ita ab iis, quae evomuntur, cartilago arytaenoides; vergit enim et illa in laryngis capacitatem; quo fit, ut impetus eorum, quae sursum ex stomacho feruntur, dorso ipsius incidens totam cartilaginem facile in locum cedentem evertat.

Cap. XVII. Atque tibi et hic rursum constructionis hujus cartilaginis examinatio fiat ei similis, quae multo ante de epiglottide facta est. Nam nisi magnitudo ejus esset tanta, quanta nunc est, et sigma talis, atque extali substantia, et sic utique situm haberet, ut sita est, perspicuum est, quod vomentibus nobis non pauca in asperam arteriam deferrentur, quae ad pharyngis cavitatem acervantur; nunc autem natura duo hic admirabilia laryngis opercula comparavit, quae ab his ipsis clauduntur, quae illabi prohibentur, simile quiddam hic quoque machinata ei, quod ante in membranis, quae sunt ad cordis orificia, memoravimus. Sed quemadmodum in illis admonuimus hujusmodi, membranarum productionem a natura fuisse factam, non quo nihil prorsus aliquando incideret contrariis orificiis, sed no mustum, neve simul ac subito, sic etiam meminisse hic oportet eorum, quae in libris de placitis Hippocratis et Platonis monstravimus, quod scilicet potionis exiguum quiddam in asperam arteriam deseratur in orbem circum ejus tunicas expressum, non per mediam capacitatem iter faciens, quodque humoris istius ea est copia, quae repente a pulmone arripiatur, quaeque ipsum tutum madefaciat. Quin et glandulae ipsae, quae laryngi adjacent, idem ipsum indicant; quas semper, quam alias glandulas, reperias laxiores ac fungosiores. At inter omnes propemodum anatomicos convenit, eas in eum usum a natura fuisse factas, ut partos omnes, quae tum ad laryngem, tum ad pharyngem attinent, humore perfunderent. Itaque mirum est, si has quidem, ut partes illas humectent; construxit, potionem autem, ne prorsus in pulmonem ingrederetur, exclusit; nam quae dicta jam sunt omnia, magno quidem sunt testimonio, cibos in laryngis meatum labi non posse; ne vero humoris minimum influat, haudquaquam satis probant. Haec igitur alibi demonstrata memoriae causa attuli, quo plane, quae memorata sunt, intelligeremus.

Cap. XVIII. Ad reliquos vero usus eorum, quae in larynge apparent et fiunt, rursus revertamur. Antea line dicebamus, vinculum membranulum, quod partes cartilaginum sigmoides opplet, communionem praebere stomachi ac asperae arteriae meatui; quodque etiam, si ea parte rotunda ac circularis esset aspera arteria, iter cibariorum coarctaret. Haec igitur coarctatio stomacho accidat necesse est secus larynga undiquaque cartilaginosum. Sed qui fit, ut non arctetur stomachus, nobis cibos deglutientibus? Certe fieri admodum aliter non potest, quam si deorsum quidem ipse trahatur, larynx vero sursum recurrat: commutatur enim eo casu eorum situs, ut stomachi quidem initium ad asperam sit arteriam, larynx vero sursum ad fauces recurrat.

Cap. XIX. Haec igitur omnia mirabiliter a natura sunt sueta; quibus accedit os yforme, quod hyoïdes appellatur: nam quamvis sit minimum, maximos tamen atque opportunos praebet usus. Siquidem musculorum linguae bona pars ex hoc osse habet originem, atque adeo musculorum laryngis anterior conjugatio, de quibus antea disseruimus, aliique nonnulli, qui ad omoplatas extenduntur angusti ac longi; praeterea robustus alius geminus, qui ad sternum defertur; postea alii duo musculi obliqui, ad genas pertinentes; et reliqui valde parui, qui sunt ad radices propaginum, quos quidam gallorum, gallinaceorum calcaribus, alii vero stilorum cuspidibus assimilant, nuncupantque barbare a columnae forma styloïdes, licet autem cuivis eos graphoïdes vel belonoïdes (styliformes et aculeatos) appellare. Hi igitur musculi, quos ultimos numeravimus; et qui adhuc ante hos sunt, per quos hyoides genae inferiori connectitur, proprii sunt hujus partis, moventque leam obliquis motibus sibi oppositis, quasi in partes contrarias disterminantes. Aliorum vero nullus est proprius ipsius hyoïdis, sed qui in linguam quidem ab eo inseruntur, linguae gratia extiterunt; quibus oppositus simul est is, quem duplicem ad sternunt pertinere diximus, ut deorsum hyoides detrahat, si forte tum a superioribus musculis violentius sursum attollatur, tum a cartilagine scutiformi, simul propugnaculum est, quemadmodum et ipsum os hyoides; huc adde quod et asperam arteriam protegit ac dirigit. Quinetiam et qui ad omoplatas feruntur musculi, motum ipsarum versus collum efficiunt. Invectum vero gibbis ipsius laryngis hoc os, multisque musculis, quos diri, in partes multas divisum, ab illis ipsis communitur, natura (quae in omnibus est justa) musculos oppositos sibi ipsis aequipollentes efficiente. Sed quoniam horum musculorum aliquis abscindi aut resolvi poterat, et maxime eorum, qui parte anteriore laryngis sunt collocati, periculumque erat in ejusmodi affectionibus, ne ad validum ipse musculum concederet, a medioque laryngis loco devolveretur, atque ad obliquum plurimum circumageretur, satius esse putavit non solis musculis aequabilitatem et velut aequilibrium ipsius committere, sed valida quaedam ligamenta construere, non obiter, sed ob id solum, ut efficax, non parvum afferrent commodum. Horum tamen gratia ligamentorum generatione non videtur mihi fuisse contenta in duobus hyoidis lateribus, sed alia cartilaginosa produxisse ac rotunda, eaque utrique lateri inseruisse. Connectitur autem nihilominus per membranas quasdam, non modo ad laryngem ac epiglottidem, verum etiam ad stomachum, a quibus mox ipsi stabilimentum quoddam accedit, annexum ad caput, quibusdam osseum magis, aliis autem cartilaginosum, musculorum ab eo exorientium analogia comparatura. Quae igitur tum ad laryngem, tum asperam arteriam pertinent, sic se habenti.

Cap. XX. De thorace autem dicendum deinceps nobis est, repetitis hic quoque prius iis, quae in commentariis, talos de causis respirationis edidimus, obiter ostendimus. Postea enim quam totius instrumenti actio fuerit cognita (quemadmodum etiam statim initio totius operis admonuimus), ita demum partium, quae ipsis insunt instrumentis, usus exponere semper convenit: omnes enim unum habent constructionis scopum, totius scilicet instrumenti actionem. Ex quo perspicuum est; cos errare toto coelo, qui sperant se aliquid utile, quod ad eum rem pertineat, in partium usibus invenisse, priusquam, instrumentorum actionem ad unguem didicerint Monstrata pane in illis sunt multa et admiranda naturae in thoracis actione artificia; nam et in inspirationibus partium ejus alias quidem sursum ferri, alias vero deorsum, et rursus in expirationibus, quae prius deorsum ferebantur, contra sursum tondere, quae vero ante sursum ferebantur, nunc in suam pristinam sedem reverti. Monstratum praeterea est, multa esse thoraci motus principia, respirationemque aliam esse liberam ac vi omni carere, aliam autem violentam, et utriusque proprios esse musculos. Post horum autem actiones ipsos quoque usus monstravimus; quorum jam ipsa duntaxat capita referam. Musculis, qui inter costas sunt, non, quomodo caeteris omnibus musculis, fibrae insunt secundum longitudinem, sed contra ab una costa ad aliam perveniunt, non tamen ite simpliciter, ut prioribus anatomicis videtur, sed cum parva ad obliquum declinatione; neque etiam uniformes sunt, ut, qui haec quoque ignorant, arbitrantur. Videre enim est, fibras internas contrarium externis habere situm, quemadmodum certe et in sterno eas, quae in partibus costarum sunt cartilaginosis, contrarias esse iis, quae in osseis sunt usque ad vertebras; quas nemo majorum nostrorum animadvertit, nedum hujus rei usum. Exposuimus autem eodem opere hujus quoque rei usum, et praeterea articulorum, qui costis insunt. Diximus etiam nihilominus et de cartilaginosis ipsarum partibus, cur tales sint, quemve motum habeant (pertinet enim hujus quoque rei speculatio ad universim thoracis actionem): atque etiam nervos omnes, a quibus musculi moventur, recensuimus, ostendentes statim totius disputationis initio, non fuisse melius eos aliunde habere principia. Disseremus autem rursus quoque de omnibus nervis una cum arteriis ac venis libro decimo sexto.

Cap. XXI. Caeterum de iis thoracis partibus, quae haud ipsae quidem habent actionem, sed aliis habentibus subserviunt, deinceps tractabimus. Propria quidem septi transversi substantia musculus est, tunicae vero ipsi duae sunt, inferior quidem peritonaei tunicae summitas, superior vero basis tunicae costas succingentis. Subtenditur enim haec toti interno thoracis sumi: quae qua parte quidem costarum ossa subungit, propugnaculi vicem praebet pulmoni, ne, dum ipsis respirante animali se pandit, nudis ossibus incidat; qua vero parte sunt, quae mesopleuria (partes inter costas mediae) vocantur, ibi musculorum, qui illic sunt, ac vasorum gratia comparata, musculis quidem tunicam, qualem phrenibus, vasis vero vehiculum quoddam ac veluti stabilimentum praebet. Porro ipsius diaphragmatis obliquitatem antea quidem hoc ipso opere monstravimus, siccarum superfluitatum excretioni conferre; in commentariis vero de respiratione, quod ad hanc quoque maximum habet momentum, declaravimus. Cur autem phrenes a summis nothis costis non oriuntur, sed earum portio quaedam velut vallum ad hypochondrion transcendat, quam sepi assimilant, usum jam reperimus; munit siquidem vallum hoc tum venas, tum hepar, tum autem, quae illic tum, alia pleraque. Sed quam ob causam cartilago multa costarum notharum unicuique extremitati est circumfusa? An quo tutiores essent ab injuriis primum ac potissimum hae ipsae costae, tum per eas corpora subjecta? Nam contusa cartilago minime comminuitur aut frangitur; unde satius fuit partes ossium prominentiores ex ali esse substantia. Ob eam igitur causam et ad partem sterni ultimam cartilago, quam (ensiformem) xiphoidem appellant, adhaerescit; quam certum est propugnaculum esse oris ventriculi et partis septi transversi, quae illic est, jam autem et cordis. Cur vero ipsarum castarum septem quidem ad sternunt, quinque autem ad diaphragma desinant, universae autem duodecim extiterint, tum dicemus, quando de vertebris dorsi agemus. Porro ipsum sternunt cur quidem ex mustis ossibus factum sit, ejus recordare, quod de summa manu luitio secundi horum commentariorum conscripsimus; cur autem ex septem numero? costae ipsi coarticulatae sunt causa, nam singulis ipsis singula pectoris ossa respondent. Jam vero quid aliud nisi admirabile ini primis hoc opus naturae est, quod scilicet neque osseum tutum neque carnosum thoracem effecerit, sed os et musculum vicissim posuerit, tametsi totum quidem epigastrion ex musculis, cranion autem osseum factum est? Quapropter hoc non obiter est considerandum, quod, quum tria essent principia, quae animal ipsum administrant, os quidem immobile sine musculis primo principio circumjecit; solos autem musculos tertio elargita est; at medio inter utrosque positu et ossa et musculos. Cerebrum namque in nullos usus musculis indiguit; ipsum enim in omnibus animalibus motus voluntarii aliis partibus est principium; quo fit, ut cranion immobile quali murus ipsi jure sit circumdatum. Quod si hepati aut ventriculo septum ejus generis aliquod in orbem fuisset circumfusum, ubi cibus et potus exciperetur? ubi foetuum moles reconderetur? quo denique excernerentur excrementa, si nullus eis praeesset musculus? Quod autem ad thoracem attinet, motum penitus amisisset, si ex solis ossibus factus luisset; sin vero contra ex musculis fotis, inciderent in pulmonem et cor, nulla re eos impellente. Ut igitur simul quidem capacitas quaedam intus esset, simul autem totum instrumentum moveretur, musculi ossibus alternatim fuerunt interpositi. Quae etiam res ad cordis ac pulmonis securitatem momentum habet non mediocre; magis enim nunc muniuntur, quam si soli musculi facti fuissent. Quod autem ossium quodque non suerit otiosum, sed utrinque, quo facile per ea totus thorax moveatur, articulum habeat, quo pacto non id providentiam indicat? At forte quaerat aliquis, quid tandem obfuisset, si venter ita habuisset? Nam si thorax ei luisset circumdatus, cujusmodi cordi etiam est circumjectus, penitus similiter et contrahendo et extendendo conservaretur, majorque securitas ei accederet. Qui haec quaerit, docendus est, fieri non potuisse, ut venter plurimum dilataretur ac comprimeretur, si extrinsecus ossa ei apposita fuissent. Nam si ita fuisset, primum neque foeminae concipere, deinde ne semel quidem ad saturitatem comedere homines possent, sed ut respiratione continua, sic esu assiduo indigerent: at illa quidem indigere non est adeo absurdum, animali praesertim in aere degenti; cibis vero si similiter egeremus, vita nostra a Musis ac philosophia esset admodum aliena, et pulcherrimis rebus non vacaret. Atque ut hoc quoque caeteris adjiciam, quem ex respiratione fructum percipimus, is diuturnus esse non potest: at cibo ac potu semel impleti diem integrum ac noctem sine molestia perduramus, ut eo nomine admiranda etiam fuerit natura. Mihi haec ad thoracis partium expositionem in praesentia satis esse videntur; quod si quid exiguum a nobis sit praetermissum, ex iis, quae memoravimus, facile colligitur, si quis opus de respiratione tantum accurate legat.

Cap. XXII. Sed et mammis etiamnum commemoratis, quum thoraci ipsae adhaereant, tum huic libro finem imponemus. Quum igitur lac utilis alimenti sit excrementum, jure optimo, quibus animantibus in cornua, ac dentium magnitudinem, jubam, et si quid aliud ejusdem generis est, in partibus superioribus copia excrementorum absumebatur, in his quidem ad thoracem non poterat aliud acervati utile excrementum; tunde ad ventrem eorum natura mammas ex thorace deduxit; quibusdam autem ad imas adeo tutius ventris partes, ut posterioribus cruribus sint proximae. Ad haec iis quidem animalibus, quae uno partu numerosam prolem edunt, multas, iis autem, quae haud talia sunt, binas effecit. Porro quibus animalibus in partibus supernis superflui nihil absumitur, his in pectore ipsas collocavit; et si tutum aut duo concipiant, duas; sin vero plura, duas quidem in pectore, alias vero interius constituit. In homine vero (hunc enim exponere nobis jam est propositum) mammae pectori merito inhaerent; primum, quod locus hic ipsis omnium est aptissimus, si aliud nisus vetat, deinde vero, quod, quum cor sterno dicto subjiciatur, tegumentum quoddam hoc ipsi accedit a mammis utrinque ipsi appositis, postremo, quod in eo loco copiosissimum benigni alimenti superfluum in hominibus potest colligi. Monstrandum in primis sane est ex iis, quod primo loco diximus, quod scilicet locus hic mammarum generationi est aptissimus. Nam si lactis naula extiterunt, cumque primum ac maximum animalibus praebent usum, lac autem est cibus exacte confectus, in eo potissimum loco constituere eas conveniebat, ubi facillime simul et citissime lactis copia perfecte elaborati potest consistere. Nane quis locus alius magis lusito animantibus calore (cujus cor est fons) frui queat, quam is, qui in hominibus mammis est destinatus? Aut quae pars alia magis, quam mammae, sanguinem in venis atque arteriis prius consectum recipit? At non vides, quod, quum natura posset ex vena mamma, quae furtum ab hepate per phrenas fertur (quam cavam nominant) productionem aliquam ad mammas ducere, id non fecit, tametsi ea prope mammas, sed prius sursum ad cor duxit, et per totum thoracem traduxit, post autem, quum jam prope claves pervenisset, illinc duas venarum insignium, duas etiam cum eis arteriarum productas propagines, quatuor simul eas infra per tutum pectus deduxit, eoque modo binas demum utrique mammillae inseruit, in tam longo ille itinere id modo agens, ut plurimum in vasis sanguis esset pereoctus, qui quum fertur sursum, per cor sane iter facit, rursusque deorsum tendens occurrit, exagitaturque semper quidem a motu ipsius thoracis, et in his ejusmodi vagationibus incalescit, parti motu perpetuo praeditae immoratus: quae omnia ad perfectam coctionem ipsi conferunt. Quomodo igitur haec non est optima ac maxime propria mammis positio? Quo pacto autem non hoc etiam omnium naturae operum in primis est admirabile, quae instrumentorum quodque ad usum aliquem animali ipsi comparatum mox ad aliud quippiam utile, quae ipsius est solertia, efficit? Nam quid utilius, aut quid justius, si, quum mammae tantos fructus ex corde percipiant, quam ipsae solam cordi possunt referre gratiam, eam quanquam exiguam ipsi referunt? tegere autem id possunt extrinsecus; natura enim ipsarum est glandulosa, erasus indumentis non dissimilis. Quare tum quasi propugnaculum quoddam ac tegumentum cordis sunt, tum autem ipsum recalefaciunt non aliter, quam operimenta alia, quae nobis ipsis extrinsecus injicimus; ut enim ea frigida corpori circumposita, deinde ab ipso calefacta, paulo post recalefaciunt, ad eundem modum mammarum substantia glandulosa operimentum simul cordi est, calefactaque ab eo ipsum recalefacit. At in mulieribus in magnam molem extuberantes duo haec commoda magis, quam in viris, corus suggerunt; quibus accedit, quod etiam suspecta ad hypochondrion viscera eaedem in mulieribus mammae juvant, quae in eis quidem minus sunt calida: monstratum enim est, foeminam omnem mare esse frigidiorem; atque etiam (quod tertium erat eorum, quae diximus) quia neque in crines, neque in dentes aut cornua, neque in aliud quidquam ejus generis superioris thoracis alimentum consumebatur, suturum erat, ut mulieribus certe plurimum abundaret: quae etiam causa est, cur in homine mammae optimam positionem habeant. In plerisque tamen animalibus metuens natura, necubi alimenti inopia laborarent, eas necessario ad hypogastrion transtulit. Praeterea animadvertebat, in illis animalibus cor ipsum minus indigere illa ex mammis commoditate; non enim, ut homo, stant duobus cruribus erecta, sed prona omnia ambulant similiter ac animalia reptilia; quod fana etiam, dum de cruribus ageremus, monstravimus. Ob eam igitur causam ipsorum tum spinae, tum corpora omnia spinae vicina externis injuriis sunt opposita, a quibus partes iis contrariae, quae ad pectus videlicet ac ventrem pertinent, communiuntur. Atque etiam quibus animalibus mammae in pectore sunt, servantur et in masculis; quibus vero in ventre solum insunt, non adhuc servantur, nisi partus similitudinem corporis cum matre potius quam cum patre obtineat; id quod etiam Aristoteles in equis observarit. Cur autem magnopere mammae in masculis non attollantur, quemadmodum in foeminis, physica quaestio est, quare nunc de ea non est dicendi locus, sed quod, quemadmodum alia omnia, ita hoc etiam provide a natura suit comparatum, praesentis est instituti commemorare. Dicetur autem de his omnibus postea, quando de partibus genitalibus agemus; nunc vero, quoniam de spiritus instrumentis sermo nobis institutus suerat, in quibus certe thorax et cor erant, ob id et mamillarum meminimus, ut quae incumbunt thoraci et cor contegunt. Postea autem dicere de iis nobis erit necesse cum aliis partibus, quas proprie muliebres appellant.

GALENI DE VSV PARTIVIT CORPRIS HUMANI LIBER VIII.

Cap. I. Quum autem explicatio partium, quae tum ad collum, tum ad caput pertinent, ante dicta subsequatur, melius utique fuerit ante particularem earum expositionem de ipsis universis partibus observare, cujus rei gratia extiterint, idque potissimum, quod multa sint animalia, quorum aliis quidem neutrum horum inest, aliis autem solum caput. Curabis enim, astacis, paguris, cancris horum neutrum adest; piscibus autem omnibus caput quidem inest, colium autem minime. Sed cossi quidem generationem non difficile quis inveniat; videtur enim semper una cum pulmone interire; quamobrem pisces omnes, quod pulmonem non habeant, collo carent; contra autem, quibus animalibus inest pulmo, his omnino etiam collum adest. Quod si ita est, ipsarum colli partium cum pulmone affinitatem perscrutati, sive ea simplex, sive plures fuerint, necessitatem generationis totius colli inveniemus. Sunt enim in eo partes, aliae quidem, quae nullam omnino habent cum pulmonis substantia communionem, retro quidem vertebrae, et quae in ipsis est medulla, tum ligamenta quaedam ac tendones; in toto vero musculi complures, nervi, glandulae, et ventriculi stomachus, quem oesophagum nominant. Aliae vero pulmoni quidem sunt affines, ut arteriae et venae; sed quum eas a corde habeat, quid insuper collo indigebat? Reliquum igitur adhuc est asperarum arteriarum genus, collo ac pulmoni commune. Quum enim vasa tria ipsum contexant, veha, arteria laevis et tertia aspera, priora quidem duo totius etiam corporis sunt communia adeo, ut nullam invenias partem, cui non horum utrumque insit; asperarum vero arteriarum genus collo et pulmoni solis inest, una quidem collo maxima, pulmoni autem quamplurimae, ipsa videlicet maxima in has distributa. Porro animalia cuncta, quibus pulmo inest, spiritum attrahunt per arteriam hanc in pulmonem, et rursus ejiciunt per eandem; ad haec efflatio (quam vocis materiam esse ostendimus) hujus est actio, neque vox citra hanc efficitur; atque adeo primum ac principalissimum vocis instrumentum (cui larynx nomen est) finis est superior asperae arteriae; quam utique etiam pharynga nominant, eodem cum ea nomine, quae est ante laryngem. Quocirca muta sunt ea animalia, quibus collum deest. Ea igitur ratione pharynx pulmoni est affinis, tantosque animalibus praestat usus, ejusque gratia collum extitit. Quum enim in thorace pulmo contineatur, asperaque arteria ex ipso emergat, finiaturque necessario ad os, quae omnia sunt inter thoracis finem et oris principium interjecta, illius (asperae) gratia extiterunt. Quum autem os et thorax separata ac disjuncta a sese sint, id omne, quod est in medio, via extitit eorum, quae tum superne deorsum, tum autem inferne sursum seruntur: superne quidem deorsum feruntur nervi, stomachus, musculi, spinalis medulla; inferne vero sursum venae, arteriae et ipsa videlicet pharynx. Ac spinali quidem medullae munimento sunt circumpositae vertebrae; vasorum vero divisiones glandulae ipsae replent; membranae item ac ligamenta quaedam muniunt simul praedicta ac colligant; commune vero omnibus operimentum cutis est circumdata. Habes igitur jam collum, pharyngis causa (ut sermo superior ostendit) factum; quae vocis simul ac respirationis est instrumentum. At quae naturae est solertia, ut usum ejus, quod propter aliud factum est, in aliam rem etiam quampiam transferat, plerisque animalibus collum manus utilitatem praebere instituit; quamobrem animalia, quae alimentum sibi a terra ore suppeditant, collum habent longitudine cruribus aequale. At homo certe, et quae similia sunt ei animalia, collum quidem propter pharyngem, hanc vocis causa ac respirationis habuit; quare colli magnitudo ei est tanta, quanta pharyngi ad praedictas actiones erat necessaria. Oportebat autem utique et partes eas, quae ad humerum ac brachium, tum autem cubitum et manum extremam pertinent, postremo etiam (ut postea probabimus) diaphragma a spinali medulla colli nervos accipere; quocirca et propter horum nervorum generationem necessarium suit in spatio inter caput et thoracem medio alias collocari vertebras, ex quibus collum est compactum. Pisces vero quemadmodum asperam arteriam non habent, ita et praedictis partibus carent; quapropter eis aut omnino collum non esse dixeris, aut breve omnino, et ex duabus solum primis vertebris compositum. Porro quemadmodum his aut parvum aut omnino nullum est, ita illis animalibus est longum, quibus idem manuum munia praestat; mediocre autem, quibus quum vocis causa esset factum, velut auctarium assumpsit eam nervorum generationem, qui in anteriores artus feruntur; inter quos sane homo etiam est, cujus constructionem nobis nunc exponere est propositum. At de colli quidem usu abunde dictum est.

Cap. II. Caput autem plurimis visum est propter cerebrum factum fuisse, ob eamque causam sensus omnes in se ipso continere tanquam servos quosdam et magni regis stipatores. At cancris et aliis molli crusta intectis caput quidem non inest; pars tamen, quae sensuum dux est ac motus voluntarii, omnino certe illic in thorace est locata, ubi omnia ipsis insunt sensuum instrumenta. Itaque quod in nobis est cerebrum, id in illis sane animalibus erit pars ea, ad quam praedictorum quodque refertur; aut, si non cerebrum, sed cor horum omnium est principium, animalibus quidem capitis expertibus recte utique sensuum instrumenta circa pectoris ossa erunt, nempe ad propinquum cor pertinentia, aliis vero non recte ad cerebrum sunt aptata, sed eo magis caput frustra iis, qui in ea sunt opinione, factum esse videbitur, quo minus cerebri usum dicere queunt, aut sensus circum ipsum collocare valent. Existimare enim, caloris, qui cordi inest, gratia cerebrum extitisse, ut eum scilicet refrigeret, calorisque ac frigoris modum temperet, omnino est absurdum. Non enim cerebrum tam longe a corde natura locasset, sed aut omnino cordi circumdedisset, quemadmodum et pulmonem, aut in thorace saltem omnino posuisset, noque sensuum omnium principia in cerebro suspendisset. Sed si adeo caecutivisset, ut istud longe a corde collocaret sensusque (quod minime oportebat) in eo coaptaret, non tamen duobus septis sumis adeo ac densis ea diremisset, huic quidem cranium totum, illi autem thoracem circumponens. Aut si haec quoque non vidit, colium saltem haudquaquam in medio utriusque statuisset, idque in calidissimis animalibus, et quae vocantur carcharodonta (dentes serratos habentia), longum admodum, in volatilibus vero multo adhuc longius, adeo ut cerebrum pari cum pedibus intervallo a corde distet. Simile enim est hoc dogma ac si quis dicat, calcaneum cordis causa extitisse. Ac ne quis me existimet risus gratia haec dixisse, si rem diligenter inspexeris, citius a calcaneis ad cor refrigerium aliquod perveniat, quam a cerebro. Quae si remotius in homine quidem locata esse videantur, non tamen in omnibus saltem animalibus; neque etiam duobus ossium septis velut firmis muris dispescuntur; siquidem in solis inferioribus partibus thorax non est osseus, sed illic corpus membranulum ac musculosum (quod diaphragma nuncupamus) est locatum, transmittendo refrigerio paratissimum. Caeterum nihil minus frigida invenias calcanea, quam cerebrum; hoc enim, etiamsi aliud nihil, motas saltem perpetuus potest calfacere: ut interim omittam multitudinem ac magnitudinem venarum atque arteriarum, quae in ipso sunt, quibus nulla pars est alia calidior in corpore animalis: quibus etiam accedit, quod duabus tegatur meningibus, ac post haec osse durissimo simul ac densissimo et crassissimo (tale enim est id, quod ad basim ipsius est), per quod necesse omnino est ut ad cor refrigeratio pertingat, non sane per verticem. Haec igitur calorem, qui in eo continetur, necessario augebunt, et viam refrigeranti frigiditati ad cor inviam planeque difficilem efficient. At quid refrigerationem cordi a cerebro parare erat necesse, quum respirationem videamus actionem adeo continuam ac perpetuam? quae donec animali suppetet, ratione duplici cor refrigerabit, in inspirationibus quidem qualitate frigida suppeditata, in expirationibus vero eo, quod fervet, effusio. Nisi forte aereus cerebro calidiorem existimant, ob eamque causam cor minus justo ab eo refrigeratum cerebri utpote frigidioris subsidio indigere. Sed haec quidem aut hominum sunt verbis veritatem superare conantium, aut evidentia ipsa ignorantium; quovis enim tempore cerebrum multo calidius aere invenitur, sive fractum alicujus caput manibus curemus, sive etiam experiendi gratia animali cuivis Granium exciderimus, deinde meningibus discissis tangere voluerimus. Adde etiam quod nemo est, qui ignoret, nos id maxime agere, ut quam citissime ossa capitis excidamus, ne cerebrum refrigeretur, quodque, si refrigeretur, malorum id ultimum est illi, cui fractum caput sit; atqui si aer cerebro esset calidior, haudquaquam ab eo refrigeraretur, nunc autem, etiamsi aestas fuerit, facile refrigeratur, indigetque etiam tum foveri citissime, tanquam non solum id non sit frigidum, sed ne citra molestiam quidem frigidae substantiae occursum sustineat. At non propter cerebrum, inquiunt, sed propter perfrigeratas membranas nocumentum id accidit, et earum maxime ob tenuem, ut quae plurimas in se ipsa venas et arterias contineat, semperque tota pulset; id quod nequaquam absque fervente caliditate efficitur. Atqui, o generosissimi, tenuem meninga calidam esse confitentes, audetis adhuc cerebrum pronunciare frigidum, quod ab ea prorsum ita intertexitur, ut nulla ipsius inveniatur pars, quae membrana hac careat? An hoc quoque ignoratis existi matisque, cerebrum duntaxat ab ea contineri, non autem succingi ac undique intus intertexi? Quanquam, etiamsi contineretur solum, non utique cor ipsum refrigerare pollet, ita longe ab eo dissitum, duobusque ossium septis diremptum; a membrana vero nonne calefieri debet sibi semper contigua? nisi forte frigida quidem pars refrigerare omnia, etiam quae non sunt contigua, potest, calida vero ne contigua quidem calefacere potest. Necesse enim est, opinor, ejusmodi eo effutire, quibus major cura est, ut opinionibus, quarum ipsi sunt auctores, quam veritati, patrocinentur, quique non modo sensibus non credunt, neque orationis consecutioni, sed ne pugnantia quidem ipsa verentur.

Cap. III. Atque alios quidem minus quispiam admirabitur, Aristotelem vero non est quin valde admiremur, qui quum ea, quae ex anatome apparent, non neglexerit, in eorumque usu sit exercitus, ipseque tradiderit, problematum alia quidem solutionem postulare, alia vero supplicium, alia sensum, invenitur tamen postea ipse neque his, quae sensibus apparent, credere, neque fui ipsius memor. Nam tactus noster calidius semper invenit cerebrum quam ambientem nos aerem; ille vero caloris ipsius cordis refrigerandi gratia ipsum extitisse confirmat, sui ipsius immemor, qui respirationem hujus rei causa paratam esse dixerit. At hujus quidem rei gratia jure ipsum laudaverimus, quod ex Hippo cratis sententia simul ac vere de respirationis usu pronunciavit; in eo line peccat, quod nunc oblitus sit, se alibi aerem calidum esse statuisse. An hoc quidem recte fecit, quod falsarum assertionum sit oblitus? in eo autem labitur, quod cor non satis a solo aere refrigerari putarit, sed indigene praeterea viscere, quod non similiter, ut aer, est frigidum, neque si etiam frigidius esset, attamen praeterea, quod magna intereapedine est dissitam, et quia se multa ac densa corpora interponunt, refrigerationem transmittere posset? Nam per deos immortales, quis est, qui, quum aerem ipsum habeat per pulmonem ad cor tendentem, aut si minus ipsum, at saltem omnino ipsius qualitatem, idque continenter ac sine intermissione fieri videat, alio adhuc putet cor indigere ad refrigerationem auxilio? quo si indiget, longe melius esse ex pulmone ipsum dicere suppeditari, idque aut mollitiei visceris attribuere, ut Plato, aut frigiditati; neque enim hoc etiam dictu erat absurdum ei, qui semel sensus ipsos aspernari ausus fuerat; huic enim demonstraverit aliquis calidum pulmonem non credens tactui, illi autem et ipsum cor crediderit. Quo pacto autem cerebrum aere non est calidius, cui certe lethale est, si aeque ac aer refrigeretur? Quomodo autem cerebrum cordi refrigerando satis esse potest, cor autem non multo magis cerebrum supra se positum potest excalfacere, quum calor omnis feratur in sublime? Aut cur ad cor quidem obscura quaedam productio ab ipso pertinet, sensuum vero instrumenta omnia a cerebro permultam portionem evidenter recipiunt? Nam non est quod quis dicat, id accidere propterea, quod cerebrum quidem cordi refrigerando est comparatum, sensoriis vero ad aliam rem quampiam id est utile, siquidem, quod cordi refrigerando est comparatum, id ceu fons refrigerationis propinqua omnia (opinor) refrigeret necesse est. Atque ea ratione solum ex omnibus monstrum quoddam cerebrum fuerit, ut quod remotissima quidem ac calidissima et per multos interfectos obices refrigerare queat, quae vero sunt proxima ac calida minus sibique cohaerentia, ea similiter afficere nequeat. At non omina (ait) ad ipsum pertinent sensuum instrumenta. Quid hoc dicis, Aristoteles? pudet me certe nunc disputationem hanc refricare. Nonne in utramque aurem nervus insignis una cum meningibus ipsis irrumpit? Nonne etiam in nares utrasque portio cerebri prodit multo major ea, quae ad aures pervenit? Porro in utrumque oculum nonne unus quidem mollis nervus, unus item durus, quorum alter quidem in radicem ipsius, alter vero in musculos moventes inseritur? Ad linguam vero nonne quatuor feruntur, quorum duo quidem molies per palatum tendunt, duo autem duri secus utramque amem descendunt? Omnia igitur cum cerebro communicant, modo aculis credere oporteat videntibus et tangentibus manibus. Quid jam loquar de totius cerebri constructione? quemnam habebunt usum χοροειδῆ corpora, plexus retiformis, conarion, pyelus seu pelvis, choana, corpus psallioïdes (fornicatum), epiphysis vermiformis, ventriculorum multitudo, communes inter se canales, conformationis varietas, duae meninges, in spinalem medullam productiones, nervorum processus non in sensuum modo instrumenta, sed etiam in fauces ac larynga, in stomachum ac ventriculum, in viscera et intestina omnia, in omnes denique faciei partes? Horum enim nullius usum Aristoteles dicere est aggressus, quemadmodum neque eorum rursus, quae cordi insunt, illis, apud quos omnium cerebrum est principium. Hoc quidem, si solius refrigerationis gratia extitisset, velut spongiam quandam desidem formaeque expertem esse oportebat, nullamque habere artificiosam admodum constructionem; cor autem, si neque arteriarum, neque caloris nativi est principium, non solum non variam habere figuram, sed ne esse quidem principium oportuit. Quod autem in utrisque ob eximiam sapientiam videtur admirandum, ex eo maxime quis deprehendat, istos non modo cerebro nervorum principium aut cordi arteriarum adimere, verum etiam utrumque omnino inutile decernere; quorum alii quidem palam hoc asserunt, ut Philotimus, alii autem per ambages, quemadmodum Aristoteles. Nam quod omnium minime cerebro aderat, id solum inesse quum dicat, neque alterius cujusquam gratia extitisse, perspicue ipsum omni utilitate spoliat, quanquam id aperte confiteri ipsum pudeat. At non est nunc de actionibus dicendi locus; sed quod initio totius operis diximus, re ipsa fit perspicuum, fieri scilicet non posse, ut partis alico jus usum rite exponamus, nisi prius totius instrumenti actionem invenerimus.

Cap. IV. Quae igitur in aliis demonstravimus, ad praesentem sermonem nunc sumamus. Demonstratum autem in libris de placitis Hippocrates et Platonis, principium quidem nervorum et sensus omnis motusque voluntarii esse cerebrum, cor vero arteriarum et caloris insiti. Super bis tanquam sermonis nostri hypothesibus quibusdam partium capitis usum exponemus: ac primum totius capitis, quod certe quum initio etiam hujus libri investigare proposuissemus, hactenus progredi potuimus, ut inveniremus, neque gratia cerebri caput factum esse, etiamsi quis cerebrum supponat esse sensus ac motus voluntarii principium, neque fieri posse, ut, qui cerebro ea ademerint, quorum beneficio ipsum contingebat esse praedictorum principium, non in generali quidem de eo disputatione turpissime hallucinentur, in cujusque autem particularium partium usu inquirendo haereant, cerebrum supponentes sic demum investigare oportere, cujus rei causa caput factum est. Cancri enim et universum molli crusta insectorum genus, tum autem et cicindelae et alia pleraque consimilia, alia quidem omnino caput non habent, alia vero velut rudem quandam delineationem et adumbrationem solum. At nihilominus haec quoque animalia sensus omnes ad pectus habent, ipsorum principio videlicet istic necessario collocato, quod non cerebro proportionale nominare oportet ut in ejusmodi mos est Aristoteli, decepto ipsis nominibus, quae nonnunquam non ab ipsa rei substantia, sed ab accidentibus quibusdam imponuntur; quemadmodum nunc in ἐγκεφἀλου (cerebri) appellatione habet, hoc enim nomen a situ habuit; cujus substantiam Plato cum vellet significare (quam putat re vera esse), medullam appellat. At etiam si medulla esset, addendum tamen adhuc nonnihil esset appellationi; etenim spinalis quaedam est medulla, et in singulis ossibus alia, non tamen sunt hae sensus omnis ac motus principia. Proinde multi cerebrum medullam cerebralem, quomodo spinalem, nominant; alii vero non cerebralem, sed hoc ipsum medullam cerebri volunt nominare. At secundum etiam hos oratione, non nomine, indicatur haec pars, manetque adhuc, quod a principio diximus, nullum nomen substantiae proprium huic adesse, quemadmodum oculis, auribus, linguae, cordi, pulmoni aliisque propemodum euntibus. Licet enim in his dicere, quod visorium quidem instrumentum oculus nominatur, auditorium autem auris, atque in caeteris similiter; non tamen id, quod est principium sensus et motus, itidem possumus dicere, quo ipsum nomine sit appellandum. Non enim medullam simpliciter, quod non omnis medulla eam habet facultatem: neque cerebrum simpliciter, nam quibus animalibus non est caput, manifestum est, quod neque cerebrum esse potest; non tamen ob eam causam cerebro proportionale ipsum appellationem verentes nominare debemus, nam ne ipsos quidem oculos, quanquam alibi in cancris constitutos, neque aures proportionale auribus aut oculis esse dicimus; neque enim ex situ instrumentorum quodque hanc aut illam habet substantiam, tametsi a situ nominatur. Ipsum igitur etiam ἐγκέφαλον (cerebrum), etsi quam maxime nomen ex positione est adeptus (nominatur enim ita, quod ἐν τῇ κεφαλῇ, hoc est in capite, situm sit), quando in partibus thoracis invenerimus in animalibus capitis expertibus, non aliud quippiam et proportionale ipsi esse dicemus, sed eundem ipsum, vetus tamen nomen illi non convenire. Ut autem, quod dico, clarius ac evidentius intelligas, si Romano nomine ipsum appellaris (quod nomen ipsi non a situ, aut ab alio quopiam accidente inditum fuit, sed ipsam rei substantiam significat), scies plane, quod nihil votat dicere, hominibus quidem in capite cerebrum esse (sic enim ἐγκέφαλον nominant), cancris autem in pectore. Sed esto non cerebrum, sed scindapsus nominetur: nonne, quemadmodum visorium omne instrumentum oculum nominamus, non si in capite modo, verum etiam in pectore sit locatum, sic omnis in animali pars, quae sensus ac motus voluntarii aliis dux sit, scindapsus appelletur? Nam si cerebrum quidem principium est sensus et motus, sensum autem habent et motum quendam, quae capitis quidem sunt expertia, sed cerebrum habent aut cerebro proportionale; perspicuum est, quod non propter caput extitit. Num igitur dicere adhuc licebit cancros proportionale scindapso habere? Salis liquet, quod minime: quandoquidem instrumenta omnia, quas eandem habent actionem, idem etiam par est nomen habeant; nam quibus vident animalia instrumentis, ea, tametsi in particularibus figuris varient ac discrepent, aequum tamen est oculos nominare; quibus vero audiunt, eadem ratione aures; et quibus olfaciunt nares. Simili igitur ratione et quod sensus ac motus est principium, unum atque idem est in omnibus animalibus, etiamsi locis diversis inveniatur. Quemadmodum igitur praedictis animalibus in pectore est constitutum, neque amplius propter hanc partem necessaria apparet capitis generatio, ita quoque non propter os luit necessaria, etenim hoc quoque iisdem animalibus ipsis in pectore est; at certe neque propter aures, nam hae quoque eandem habent positionem; pari modo et nares, et asse orum instrumentorum quodque in animalibus capite carentibus in pectore est collocatum.

Cap. V. Quid igitur causae sit, quod natura in plurimis animalibus caput effecerit, haudquaquam mihi nos aliter invenire posse videmur, quam quomodo inquirere instituimus. Nam si invenimus, quanam partium in capite sitarum pectora animalium capitis expertium destituuntur, non utique abs re dixerimus, illius gratia caput extitisse. Hujus quidem inveniendae, quam quaerimus, ratio ac methodus haec (opinor) fuerit. Oculi cancris, cicindelis, scarabaeis et omnibus animalibus capitis expertibus super cervices praelongas sunt; non enim his licebat esse imis, ut ori, naribus et auribus; nam iliorum actio locum editum postulabat. Proinde, qui hostium aut praedonum infestos incursus a longe speculantur, muros, aut turres altas, aut montes quosdam conscendunt; atque etiam nautae, qui navium malos ascendunt, terram prius intuentur, quam vectores, quanquam ii in eadem sint navi; nam qui in excessam aliquem locum ascendit, plura loca prospicit, quam qui in loco est humiliore. Praedictis igitur animalibus, testaceam ac duram cutem habentibus, non difficile factu erat, oculos altis cervicibus tuto imponere, ut qui duri essent futuri, tunicamque sibi ipsis extrinsecus circumdatam (quae a cute nascitur) durissimam similiter, ac reliquam cutem, habere possent. Homini vero caeterisque animalibus ei similibus totos oculos molles necessario ob corporis substantiam habituris, et praeterea extrinsecus adhaerescentem ipsis membranam mollem aeque, ac reliquam cutem, praelongis cervicibus prominentes oculos imponere erat periculosius, quum ne ipsis quidem testa intectis semper promineant, sed in concavum sese abdant; et si rei alicujus incursum metuant, aut etiam actione ipsorum alioqui non indigeant, oculis in pectus reclinatis tuto conquiescunt, loco scilicet ad recipiendos oculos ibi a natura praeparato. Quum igitur oculos nostros in imo constitui e re ipsarum non esset, nudis autem cervicibus imponere non esset tutum: (nolebat porro natura neque usum ullum impedire, neque securitatem tollere:) invenit, qua arte faceret ipsis partem, quae alta simul esset et eos tueri satis posset, supra quidem supercilia constituens, infra vero, quas malas appellamus, attollens, internis praeterea partibus nasum apponens, externis processum ossis, quod jugale appellant. At nondum horum congeries est caput, possuntque esse alicubi sine capite. Cur igitur fuit necesse alias quoque hic poni partes, quarum compositio caput nominatur? Sensoria omnia nervum postulant mollem; nervum quidem, quia is sensuum est instrumentum; mollem autem, quia, ut sensus fiat ab extrinsecus occurrente, sensorium ipsum afficiatur quodammodo ac patiatur necesse est. Porro quod molle quidem est, ad patiendum, quod autem durum, ad agendum est aptius; proinde sensoria quidem mollibus, reliquae vero partes motu voluntario praeditae duris nervis indiguerunt. Huc accedit etiam, quod et ipsa tentoria, quae motu aguntur voluntario (verbi gratia oculus et lingua), duplex habuerunt nervorum genus, non unum duntaxat molle, quomodo aures et nares: quare, si quando alterum eorum laesum fuerit, pars ipsa damnum tantummodo accipit in eum usum, quem taesus nervus sibi praestabat; videre namque saepe est linguam alias quidem ad motum, alias autem ad luporum dignationem apprehensionemque impeditam. Quin et productiones superne ex ipso cerebro et vias ad sensione nervi malles et duri non habent easdem; illi enim ex mollibus ejus partibus, hi autem ex duris producuntur; rursus illi quidem recta ad sensoria, hi vero per circuitum tendunt. Nervorum itaque ad linguam descendentium illi quidem ex inferioribus et anterioribus, hi autem ex posterioribus et obliquis emergentes, illi quidem in ipsam statim inseruntur, hi autem, duriores videlicet, prius circum collum obvolvuntur. Caeterum molles quidem in extimam linguae superficiem, in musculos vero duri disseminantur; nam lingua quidem partibus extimis sapores consequitur, movetur vero a musculis. Recte igitur molles, qui sensum saporum habituri erant, locis ad dignationem aptioribus, duri vero motus instrumentis, id est musculis, fuerunt inserti. Eadem porro ratio est et in nervis oculorum: duri quidem in ipsorum musculos inseruntur, alii vero in primum et principalissimum visus instrumentum, humorem scilicet crystallinum. At neque horum ipsorum mollium nervorum, qui ad oculos, neque eorum, qui ad linguam, neque postremo, qui ad aures et nares perveniunt, ullum videre queas, postquam cranio exciderint, ulterius procedere, quomodo alios omnes duros; rumperentur enim mox ac contunderentur facile, non ab extrinsecus incidentibus modo, sed etiam multo magis iis, quae corpori insunt, partibus, illis quoquomodo occursantibus. Ob hanc igitur causam sensoria omnia prope cerebrum esse oportet. Quod si hoc, invenimus jam, quod principio quaerebamus; constat enim jam, cerebrum in capite locatum esse propter oculos, reliqua autem sensoria omnia propter cerebrum. Atque etiam de ore jam liquet satis, quod hoc quoque adjacere capiti erat necesse aut potius linguam ipsam continere; neque enim nudam ipsam et penitus sine operimento esse melius fuit, neque alio potius quovis quam ore tegi; etenim sapores ibi locata melius erat dijudicatura, et sermoni accommodatum instrumentum futura, ciborumque medicationi ac deglutitioni non mediocriter opitulatura.

Cap. VI. Oratione quidem jam totum capitis corpus absolvimus. Singularum autem ejus deinceps partium usum considerare tempestivum nobis fuerit, ducto ab ipso cerebro initio. Hoc namque substantia quidem nervis est simillimum, quotum ipsum principium erat futurum, nisi quod illis est mollius; nam id illi etiam conveniebat, ut quod sensus quidem omnes recipit, omnesque imaginationes et intellectus complectitur; quandoquidem, quod facile immutatur, id est in ejusmodi actionibus atque affectibus aptissimum. Porro quod mollius est, id facilius duro immutatur; proinde cerebrum nervis est mollius. Quia vero illorum nervorum oportet duplicem esse naturam (ut ante etiam docuimus), duplex etiam cerebrum extitit, mollius quidem anterius, reliquum autem durius, quod anatomici cerebellum nuncupant; quae dura meninge duplicata dirimuntur, et per meatum solum, qui sub capitis vertice est, ac corpora meatum ipsum ambientia conjunguntur. Postquam enim mollius esse anterius oportebat, ut quod principium mollium nervorum ad sensus instrumenta pertinentium esset futurum, durius vero posterius, principium et ipsum nervis duris in corpus universum diffundendis futurum, mollis autem cum duro non admodum tutus esset contactus, propterea utrumque natura a sese disjunxit, mediamque inter ipsa duram meningem interjecit, quae totum cerebrum ex memoratis jam duabus partibus compositum erat complexura. Atque etiam ipsius anterioris cerebri quae partes quidem operimentum id contingunt (quod utique duram et crassam meningem appellant), duriores quoque meritu sunt factae, mediae vero; quae fusi his continentur, molliores. Exteriores namque partes cum ad patiendi difficultatem oportebat esse comparatas, tum at dem ad duriorum nervorum productionem; quae vero sunt in medio, patiendi quidem difficultatem a situ ipso habuerunt, principium autem hae idoneum nervis mollibus extiterunt; nam ex parte cerebri posteriore mollis nervus penitus nullus producitur, ex anteriori autem duros quosdam nervos producere fuit necesse, quemadmodum, opinor, qui oculos fiunt moturi. Quocirca, tametsi in nervis mollibus sunt propinqui, non tamen ex profundis partibus, quomodo molles, ortus sui principium duxerunt, sed ex duris ac superficiariis. Igitur nervi omnes consistentia cerebro sunt duriores, non quod ex alio quopiam substantiae genere sint ac omnino discrepante, sed quod eandem quidem cum cerebro naturam habeant, siccitate tamen ac densitate ab ipso cerebro dissideant. Sensifici porro, qui ad oculos pertinent, cerebro quodam certe modo fiunt densiores, at duriores magnopere non apparent; sed hos quidem ex nervis omnibus solos ex cerebri substantia velut concreta atque adstricta, non tamen exiccata, conflatos esse dixeris. Caeterum apparent quoque soli hi sensibiles meatus in se ipsis habere; quae causa etiam fuit, cur eos plerique anatomici puros appellaverint, in radices quidem oculorum dicentes a cerebro duos quosdam puros, in utrumque ipsorum singulos, inferi, quibus dissolutis atque amplificatis tunicam retiformem generari; ajunt praeterea, ad musculos eorum nervos ferri. Quum igitur in capite quatuor sint instrumenta sensoria, oculi, aures, nares, lingua, omnisque haec ex cerebro sensus principium habeant, eaque saltum ratione similia appareant, inest tamen eis secundum speciem dissimilitudo non modo in ipsis sentiendi facultatibus, verum etiam in corporibus, per quae facultates ipsae feruntur; quandoquidem facultatum alia odorum, alia superum, alia sonorum, alia colorum est dijudicatrix. Viarum autem ea quidem, quae fert ab utroque cerebri ventriculo ad nares, productio est praelonga, nihil ab ipsis ventriculis discrepans; quae vero ad oculos ducit, variat quidem jam quodammodo ac dissidet, non tamen plane certus est nervus; quaerentem ad linguam descendit, perfecte quidem nervus est, sed mollis; quae vero ad aures devenit, non similiter quidem est mollis, non tamen jam certe est durus; quinta vero viarum natura facultatis a cerebro descendentis validus prorsus ac durus est nervus, quo fit, ut ad motus quidem et ea, quae crassarum sunt partium, sensu tactus dignoscenda sit accommodus, ad certiorem autem aliquam dignotionem, cujusmodi aliis sensoriis inest, ineptus atque impotens; quandoquidem omnia haec, ut sensus fiat, alterentur omnino est necesse. Alteratur autem non a quovis sensibili omne sensorium, sed splendidum quidem ac summorum a coloribus, aereum a sonis, vaporosum ab odoribus, et (ut in summa dicam) simile simili notum est ac familiare. Neque vero aereum sensorium a coloribus unquam poterit alterari; lucidum enim id sit oportet ac purum et splendidum, si quid facile ac vere a coloribus alterationem est recepturum, quemadmodum demonstravimus, quum de visu ageremus; neque russum turbidum ac vaporosum, neque humidum atque aquosum, ut neque durum ac terrestre. Igitur nullum sensorium, praeterquam visus, a coloribus alterabitur; solus enim visus sensorium habet lucidum et purum ac splendens, humorem videlicet crystallinum, quemadmodum id quoque in iis, quae de visu scripsimus, probavimus. At nihil ex ipsius alteratione assequerentur, nisi, quae imaginatur, ratiocinatur et memorat (princeps animae facultas), ejus alterationem sentiat. Producit itaque cerebrum quandam a sese portionem ad humorem crystallinum, ut ejus humoris affectus cognoscat; quae productio sola merito meatum habuit sensibilem, quod fala spiritum animalem continet quamplurimum; de cujus spiritus substantia ac facultate et generatione in libris de placitis Hippocratis et Platonis disputavimus. Neque enim (quod jam millies diximus) de actionibus usiam hic demonstrationem facimus, sed quia fieri non possit, ut singularum partium, usum inveniamus, nisi prius perceptam habuerimus earum actionem (quod initio statim ostendimus), necesse est hic quoque actionum meminisse. Jam igitur ad propositum nobis est revertendum. Quum splendidum et lucidum visus sensorium esset futurum, spiritus ei plurimus convenienter a principio transmittitur, atque ab, ipso cerebro pura ac sincera propago proficiscitur quae usque ad viam, quae fert ad eculum, mollis quidem instar cerebri est; quum autem ex cranio est elapsura, quo ab injuriis sit tutior, densior simul ac durior atque compactior efficitur. Quum autem primum, in cavitates, quae superciliis subsunt, propago haec inciderit (quas sane regiones oculorum appellant), plurimum extenditur, amplificatur atque extenuatur, eoque modo pristinam recipit naturam adeo, ut cerebrum plane appareat et colore et consistentia et aliis omnibus, de quibus fusius postea dicemus, quando separatim partium oculorum usus exponemus; nunc enim tantum oculorum constructiones memoravimus; quantum fuit necesse ad partium cerebri explicationem; nisi enim et ab hoc et ad hoc alteratio, quae in unoquoque sit sensorio, pervenerit, nihil amplius animal sentiet. Intelligere id possumus ex iis, quos apoplexia infestat, qui quum illaesa habeant omnia sensuum instrumenta, nihil tamen ex eo ad sensibilium dignotionem assequuntur. At in oculis quidem, etiamsi quam maxime densi undique sunt, facile tamen ad eam, quae ipsis inest, cerebri portionem colorum externorum alteratio pervenit; tenuis enim et alba ec pura est cornea, ut neque ipsam alterationem transitu per sese prohibeat, post ipsam vero statim humor crystallinus occurrit; ad pupillam autem coalescit cerebri pars ea, quae oculis inest. Ex quibus falis jam intelligitur, cur cerebri substantia quaedam sincera in oculos producatur; cur autem, dum ex ipso elabitur, densetur; cur rursus in oculorum regionibus solvatur atque amplificetur; et cur denique ex omnibus sola meatum habeat sensibilem. Ad aures fune descendere etiam omnino propaginem quandam a cerebro erat necesse, sensibile extrinsecus occursurum excepturum, sed quoniam sonus et vox id ipsum erant, sive aer percussus, sive aeris quaedam percussio; nihil enim interest, modo unum hoc duntaxat constet, motum, qui percussione fit, quasi undam progredi oportere atque ad cerebrum ascendere; non igitur licebat amplius, ut in oculis, ita et hic nervorum tegumentum quoddam apponere; id ipsum enim certe maxime impedivisset, quo minus aer motas ipsi accideret, inque potissimum, si parvus quidam esset motus, cujusmodi in exiguis inest vocibus. Non tamen nudi penitus nervi erant relinquendi; ne omnibus externis injuriis semper essent expositi. Sed neque etiam (quod postremum est ac tertium) rarum adeo operimentum hoc ac tenue fuit faciendum, ut aeri esset penetrabile ac pervium: quod si ita esset, non modo nervi ipsi facile laederentur varie, verum etiam cerebrum ipsum refrigeraretur. Quare quum natura prospexisset constructionem quidem cum valido propugnaculo ad patiendi difficultatem lore quidem accommodam, at sensorium ipsum surdum effecturam; si vero constructio nullum haberet munimentum, eam injuriis apertissimam futuram; tertium autem, si modo mediocre aliquod ad securitatem adepta esset, amplius adjumentum satis ipsam habituram) os durum ac densum auribus oppositum, flexibus obliquis instar labyrinthi ipsum pertudit, quo frigidi quidem aeris vires integras (quas ipse ex recta irruptione erat habiturus) flexuum varietate sensim exolveret, aliorum vero omnium corporum exiguorum impetum longe ante propulsaret. Quandoquidem, quae meatu ipso sunt majora, non modo non nocitura ierant, sed ne meatum quidem erant contectura: minorum autem quae celeriter ac violenter et recta ferrentur, maeandris illis prius inciderent erat necesse; quae vero leniter et velut in ipsis volutata, citra violentiam ac mansuete operimentum erant contectura. Non modo autem ex his, quantam maximam licebat, patiendi difficultatem nervis auditoriis comparavit, verum etiam propriae ipsorum constructionis rationem habuit, duros utrosque, quoad licebat, efficiens. Nam si duri plane fuissent, minus quidem injuriis obnoxii fuissent, at sensum haberent apprime obtusum; quod si contra molles fuissent aeque, ac nervi optici, tensum quidem haberent acutum, at injuriis essent opportunissimi; quam patiendi opportunitatem natura omnium maxime fugit, nempe cum qua perire etiam actionem intelligat. At de ea quidem re saepe verba jam fecimus. Ob eam itaque causam durior, quam ut actioni ipsi conveniat, nervus auditorius extitit. Ob contrariam curtus nervus linguae est mollior, natura enim ibi os ad securitatem illi erat circumpositum: (quanquam quartum ordine sensorium hoc esse dicebamus, ut quod non modo splendoris qualitates, aut aeris motum, sed ne vaporem quidem dignoscere queat:) caeterum hinc quidem nervus, qualem dari oportebat, est tributus propter positionis ipsius securitatem; audi tortus vero ad patiendi difficultatem potius quam ad sentiendi promptitudinem ob memoratas causias fuit comparatus. Reliquum autem adhuc nobis olfactus sensorium solum ex omnibus intra orantum exsilit in ipsis cerebri anterioribus ventriculis, qui etiam vaporosum quendam spiritum continent; oportebat enim hujus quoque sensus proprium sensibile cerebri portionem alterare; oportebat etiam ei operimentum quoddam ejusmodi esse circumjectum, quod tum conservare ipsum posset, tum transitum ipsorum sensibilium interea non impedire. Verum, si impediturum non erat, tanto id rarius esse oportebat operimento auditus, quante sensibile hujus, quam auditus, crassiorum erat partium; fere enim quantum aer partium tenuitate a luce relinquitur, tantum vapor etiam ab aere. Videre autem est ex ipsis quoque, quae nobis quotidie evidenter apparent, quam latos esse oporteat partium illarum operimenti meatus. Obstructis enim quandoque ab aliquo naribus (ut quodam loco etiam Plato ait), odor quidem nullus transcolatur, aer vero sine odore solus ipse sequitur; atqui perspicuum jam est, quod res haec, quae apparet, satis indicat, vaporem crassiorum esse partium, quam pro meatuum latitudine, qui in obstructis insunt naribus, quodque sensorii olfactus operimentum rarius esse oportuit. Atque etiam tale esse apparet, si quis in animali mortuo ipsum acceperit, in omnesque partes distenderit, ad lucem puram ipsum convertens; quamdiu enim rugosum fuerit et laxum, incidentibus aliis super alia iis, quae circum meatus sunt, corporibus, obfirma ac invisibilia sunt haec foramina; sejunctis vero rursus, dum tenditur, facile deteguntur ac patefiunt, nisi forte in corporibus a vehementi frigore aut tempore diuturniore induratis jam atque exiccatis id experiaris. Quod si paulo ante mortuum etiam fuerit animal, satius suerit aqua calida id perfundendo periculum ejus, quod dicimus, facere. Magnum autem laxitatis harum partium operimenti est argumentum, quae saepenumero accidit a partibus superioribus excrementorum confertim facta vacuasse, quae sane βλέννας quidem antiqui et κόρυζαν (gravedinem), saniores autem μύξας (mucores) appellant. Ea enim est naturae solertia, quam fere usurpare solet, ut nusquam instrumenti cujusquam ullam praetermittat actionem aut usum, quum multae alo uno probe praestari queant. Proinde hic quoque quum cerebri ventriculi loco inferiore sint siti, ex partibusque sibi obductis necessario excrementa affluentia saepe excipiant, animal ipsum apoplexiis frequenter prehenderetur, nisi viam quandam horum effluxus accommodam hic quoque natura secuisset; atqui ne melior quidem excogitari usta poterat ea, quae ampla simul esset ac declivis. Intus igitur foras per narium meatus excrementa feruntur; foris autem intro facultatis olfaciendi sensibilia; duobusque his usibus instrumentum unicum subservit, alteri quidem ad vitam necessario, alteri vero ad vitam commodiorem. Sunt autem praeter haec alii duo canales declives, qui per palatum in os totius cerebri excrementa eructant; qui duo foli purgando cerebro sufficiunt, quando animal omnino recte habet alimentumque besse vincit ac pereoquit. Quo fit, ut primus usus ipsorum a cerebro in nares foraminum, propter quem potissimum facta sunt, non excrementorum sit excretio, sed ea quidem ex abundanti cerebro male affecto est subsidium; ante enim excrementorum excretionem est ipsa odorum dignatio; et hac adhuc antiquior ad vitamque certe necessaria in cerebrum inspiratio; nam ne id quidem, quemadmodum neque aliud quidquam, frustra dixit Hippocrates. Ob haec igitur omnia, et praeterea, quae dicturus sum, olfactus praeter alios sensus in cerebra ipso extitit. At quoniam operimentum ejus oportebat esse multifora simul et rarum, ut ad cerebrum quidem aerem respirationis causa celeriter deduceret, vaporem autem dignotionis odorum, tum autem vacuaret repente ac semel, si quando usus incideret, excrementorum copiam, magna autem ipsius operimenti ad patiendum facilitas constructionem ejusmodi necessario sequebatur, magna praeterea visceris principalissimi, cerebri scilicet, offensio, natura os varie pertusum velut spongiam ipsi apposuit, simul ne aliud corpus durum quoddam extrinsecus incidat, simul ne viribus integris aer frigidus, inspirantibus nobis, recta in cerebri ventriculos sese insinuet; non enim semper eramus inspiraturi aerem moderate frigidum, sed nonnunquam vel frigidissimum, qui, si recta in cerebrum incideret, ipsum profecto immodice refrigeraret omnemque vitam in periculum adduceret.

Cap. VII. Quin et quae sunt ante meningas ossa haec admodum foraminibus pervia et cavernosa, quae ab anatomicis a cribri similitudine vocantur cribrosa, ut essent adversus hanc noxam auxilio, fuerunt comparata. Satius autem fuisset ipsa non magis cribrosa appellasse, quam a spongiae similitudine spongiosa, quemadmodum Hippocrates ea comparavit. Varia sane habent foramina, quo modo et spongiae, neque ea habent recta, ut cribra; nam ipsa dura meninx, quae cerebrum contegit, instar cribri est perforata; at praeposita ipsi ossa magis adhuc varie, et quemadmodum spongiae meatus, neque ex directo sibi ipsis respondent, neque recti plane sunt omnes; et quanquam eorum nonnulli sunt ejusmodi, plurimi tamen sunt tortuosi et anfractuosi, ut longus error ac circuitio longa multo prius ei sit conficienda, quod per eos ad cerebrum perventurum est. Qua in re videor ipse mihi aliam quandam ostendere non contemnendam opificis animalium sapientiam. Antea enim susum laudabamus, quod plerumque instrumentum unum ad multas actiones aptum efficeret; nunc autem majus quippiam possumus ostendere, quod scilicet actionibus lus mutuus inter se isque non mediocris est usus. Postquam enim semel propugnacula haec spongiis similia securitatis ipsius cerebri causa extiterunt, prope factum, ut olfactus instrumentum mancum ipsa effecerit, nisi respiratio ipsa accessisset; nam peri corpora haec spongiosa permeare nihil facile potest, si fido corporis impulsu agatur; quum aqua etiam plerumque in ipsis contenta, etsi suapte natura semper deorsum tendat et hac feratur via, non possit tamen effluere, quamvis per ipsa ethmoidea (colatoria) instrumenta omnis excidat repente. Atque etiam, si contra vapores supponantur, hos quoque ascensu prohibent sursum spongiosa, quibus tamen ascensum colatoria concedunt: haec enim fusam ipsorum continuitatem dividunt, spongiosa vero vel proprium inhibent ac morantur impetum. Quocirca, si quid celeriter ex hujusmodi corpore est elapsurum, aut comprimatur corpus hoc undique oportet, sicuti spongia manibus, aut violenter trahatur, ut labiis adhibitis, vehementer emulgeas, aut ab aliquo a tergo urgente propellatur, ut quum in ejusmodi instrumenta flantes ea obstructionibus liberamus. Quod igitur ad illa ossa spongiosa attinet, inspirationis ac expirationis munus belle perficiebatur; quandoquidem illa cerebro aerem intro trahente, haec autem foras pellente perficitur. Neque enim superflua haec purgari, nisi tempore multo paulatim transcolarentur, poterant, neque vapores omnino ascenderent, quippe qui propter transitum tardum inter se coalescerent, connecterentur, concrescerent atque ad pristinam rursus naturam reverterentur, ex qua extenuata facti fuerant. At nunc certe mixtis actionibus illapsu inspirationis quidem odorum fit dignotio, expirationis vero superfluo tum excretio: nam in ejusmodi actionibus motionis ipsius spiritus impetus musta eorum, quae ex sese transire nequeunt; una secum trahit; ipsa vero rursus odorum dignotio non parum juvat totam respirationem, non sinens vapores pravos (qui alioqui nos laterent) una cum puro spiritu ingredi: sensus enim ab illis offensus ac laetus duorum alterum nos cogit; aut scilicet aufugere quam celerrime ab illis, aut aliquid naribus admovere ejusmodi, quod vapores quidem arcere queat, aerem autem transmittat. Quin et meatus olfactorios,interdum a orastis ac viscosis obstructos excrementis, purgare non erat commodius, si aliam habuissent constructionem; quum enim non olfactorii modo, verum etiam respiratorii extiterint, utroque modo purgantur, spiritu nunc quidem intro, nunc autem foras commeante. Si quando autem vehementius obstruantur, quam ut mediocribus ac conrueris motibus purgari ipsi queant, quam appellamus efflationem (quae conferta est expiratio) efficientes, motus vehementia omne id, quod impactum erat, amolimur. Itaque non parvam hanc gratiam nec vulgarem beneficii mereedem sibi mutuo referunt actiones hae et utilitates, quae in anteriorum ventriculorum finibus complures simul constiterunt; sed earum inter se communionem natura invenit, partim ut animal viveret, partim ut melius viveret. Cui rei lucrum etiam accessit haudquaquam exiguum, quod scilicet non tot instrumentis, quot usibus, egeamus, sed unicum saepenumero instrumentum multis actionibus atque usibus sufficiat.

Cap. VIII. Verbi gratia, tenuis meninx cerebrum stabilit ac legit; et praeterea vasa omnia, quae in ipso sunt, colligat; similis enim est chorio foetus atque animalis mesaraeo. Nam ut utrumque horum ex multis eum arteriis tum venis sibi ipsis propinquis, praeterea membrana tenui media inter has spatia contexente est conflatum, ad eundem modum et meninx totius cerebri arterias ac venas connectit, ne alternent ac circumplectantur, neve suo situ in motibus dimoveantur, quum sedem seu basim habeant infirmam, ut quae in corpore humido adeo ac molli et propemodum fluxili vehantur. Quo fit, ut non medo cerebrum complectatur, verum etiam in profundum ejus sese insinuet et penitus pervadat, totumque pertexat, ac quoquo versus sese extendat usque ad internam ventriculorum capacitatem. Sed hic, nescio quo pacto, somno non deposito plerique anatomici plexus chorioïdes ac contorsiones portionem hujus meningis eam appellant, quae ventriculos intrinsecus succingit, reliquas vero ejusdem portiones nolunt assimilare, neque similiter nominare. At nos quidem tum naturam ejus tum usum chorio similem et mesenterio agnoscimus atque asserimus, in aliisque venas atque arterias connecti affirmamus, in hac vero tum easdem has, tum ipsum etiam cerebrum. Argumentum magnum sutis esse debet, quod cerebrum a tenui meninge contineatur ac constringatur, id quod jamjam dicturus sum. Nam si cujusvis animalis (satius autem fuerit, si majorum horum) cerebrum ceperis jam undique nudatum quidem, constans tamen adhuc et cohaerens ad basim, ab coque tenuem meningem excoriare aggrediaris, videbis repente partes omnes, simul ac nudatae erunt, singulatim effundi atque amplificari extrorsum: quum autem nudum jam suerit, undique pro rotundo ac orbiculari planum efficitur, partibus nimirum ipsius superioribus procidentibus ac circumfluentibus ad latera; quanquam, dum haec agis in mortuo videlicet animali, multus quidem jam spiritus, quamplurimus item vapor evacuatus suerit, tutus etiam calor nativus affatim ipsum reliquerit, quicquid praeterea sanguinis aut pituitae aut alterius cujusvis humoris in eo continebatur, id omne jam a frigore concreverit adeo, ut ab his omnibus siccum an durum fuerit; attamen nunc etiam adhuc aperte indicat, constringi sole ac contineri oportere a meninge chorioide. Qui igitur non multo magis superstite animali eadem indigeat? Etenim quum operimentum habeat innatum hanc meningem, multo magis, quando erat humidum adhuc et molle, indigebat ea, quam quum ita est affectum ac constitutum, ut nunc in animali mortuo cernitur.

Cap. IX. Est porro ipsius tegumentum et crassa meninx; aut potius non simpli citer ipsam tegumentum nominare oportet, sed magis veluti propugnaculum quoddam propulsandis oranti impressionibus oppositum. At tenuis quidem meninx naturale re vera ejus est operimentum, nam crassa certe ab ipsi, est sejuncta, excidentibus tantum vasis cohaerens. Quod si natura tenuem meningem non interposuisset, cerebri cum crassa meninge vicinitas haudquaquam dolore vacaret. Quemadmodum igitur dixit Plato, inter terram et ignem, quod natura multum essent inter se dissimilia, deum aquam et aerem interposuisse, ita et ego naturam affirmarim in medio cerebri et oranti, quia substantiis multum discrepabant, utrasque meningas posuisse non contentam uno vinculo necessitudinis conciliatore. Oportet enim non positione solum in medio id locari, quod vere ast medium, sed etiam natura: id autem natura medium est dicendum, quod eadem proportione distat ab extremis: neutra vero meninx ad proportionem a pranso et cerebro distat, sed tenuis quidem plus ab ossis duritie relinquitur, quam cerebri mollitiem superet, contra autem crassa permultum cerebro est durior, osse vero paule est mollior. Proinde, si tenuem quidem solam natura effecisset, fieri certe non potuisset, ut citra noxam cum cranio ipsa consuesceret; sin vero crassam, cerebrum ipsum augeretur. Ut igitur neque cerebrum, neque ejus operimentum quicquam paterentur, prior quidem tenuis meninx, post ipsam autem crassa locata est; quae quanto osse est mollior, tanto tenui est durior; quanto autem hac tenuis est mollior, tanto tenui cerebrum est mollius. Duobus igitur mediis usa natura (quamvis plurimum qualitatibus discrepantibus) cramum et cerebrum pauco intervallo inter se sine offensione ac tum junxit. Siquidem meninx chorioides innatum est cerebri tegumentum, ut an animali cutis; hujus rursum crassa innatum quidem non etiam est operimentum, multis tamen locis adhaerescit; ipsi rursus crassae tegumentum est os extrinsecus circumdatum, quod sane cramum etiam appellanti quod quasi galea quaedam superjaceat. Neque enim horum quicquam a natura contemptim ac negligenter factum fuit, sed quemadmodum industrii opifices, quum galeam nativam facere nequeant, oporteat autem caput quam maxime tuto undique ab illa constringi, vincula apta, quibus ipsius ambitus locis est commodum, praeparant, eoque modo capiti ipsam adaptant, ut nihil putes a nativa differre, ad eundem modum natura, quum propter substantiae dissimilitudinem connatam undique et adhaerescentem cranio meningem facere non posset, quanquam id opus esset, quod solum adhuc erat reliquum, ad securitatem machinata est, plura vincula inveniens, quam a Vulcano fabricata fuerant; Vulcani enim vincula ligare duntaxat poterant, his autem praeter hoc alia quoque pleraque insunt commoda. Quae igitur sunt haec vincula? quo modo involvuntur circa cranium? quo pactu durae meningi id connectunt? et quasnam alias commoditates animalia ab eis percipiunt? Vincula quidem ab ipsa meninge enascuntur, tenu a quaedam membranae; viae autem ipsis, ut foras excidant, capitis sunt suturae. Extenduntur enim vincula haec singula versus oranti partem sibi directam, unde exorta sunt; inde progressa sibi mutuo occurrunt, et coaptantur, ac coalescunt, et exacte uniuntur, communemque ex se ipsis omnibus unam procreant membranam, quam pericranium appellant; quae quod duram meningem cum cranio connectat, antequam vel per anatomen inspicias, ratio ipsa satis te decet. Porro quosnam alios animali praebeat usus, nunc non est dicendi locus, jam enim prolixiores justo fuimus; nam quo modo equus quidam pereitus, sic oratio, metae oblita, praetergressa est. His igitur rursus repetitis orationem rursus ad cerebrum reducam, unde a rerum consecutione abducte est, dum tenuis meningis explicationi crassae, ipsi autem rursus cranii et pericranii expositionem conjungeret.

Cap. X. At nunc certe primum quidem ventriculorum cerebri magnitudinem, situm cujusque, figuram, mutuas inter sese perforationes, omnem denique ipsorum numerum explicemus, tum autem et incumbentes atque adjacentes ipsis partes. Anteriores itaque duo ventriculi inspirationem et expirationem efflationemque ex cerebro efficiunt; haec enim alibi demonstravimus. Nec minus quoque demonstravimus, quod prius quidem consciunt ac praeparant ipsi cerebro spiritum animalem; atque etiam, et quod internis suis partibus, quae spectant ad nares, simul quidem olfactorium sunt instrumentum, simul autem veluti ductus quidam ac canalis ad superfluorum effluxionem accommodus, paulo ante indicavimus. Duos porro praestitit esse ventriculos, quam unum, quum canalis ac perforatio inferna esset duplex, et sensorium omne, et ipsum denique cerebrum fit geminum. Porro alius est hujus quoque geminationis usus, quem, quum ad sensuum instrumenta transiverimus, docebimus. Sed primus certe et maxime communis geminorum omnium instrumentorum lue est, ut, si alterum ipsorum laesum fuerit, reliquum subserviat. Nam admirabile illud spectaculum atque incredibile, quod Smyrnae in Ionia accidit, aliquando sumus conspicati, adolescentem vulnere in alterum anteriorum ventriculorum accepto superstitem fuisse, der (ut videbatur) voluntate; sed ne temporis quidem momentum vivere potuisset, si utrumque simul vulnus violasset. Ad eundem etiam, opinor, modum, si fine vulnere alius quispiam affectus alteri ventriculorum acciderit, reliquo manente sano minorem offensionem in vitam suam animal accipiet, quam si uterque simul affectus fuisset; nam perinde est duobus ventriculis comparatis ambos simul laedi, ac si, unico a principio factu, is unus afficiatur. Itaque tutius est, in quibus licet, quod geminum est, quam simplex; licet autem non ubique; nam in uno animali duas facere spinas omnino non licuit; quod si non licuit, neque duas spinales medullas licuit; quod si ita est, nec posterioris cerebri ventriculus duplex esse poterat, quum certe ex ipso spinalis medulla producatur.

Cap. XI. Sed quoniam nervi omnes, qui sub capite; toto corpore diffunduntur, aut ex posteriore cerebro, aut spinali medulla oriuntur, ventriculum hunc oportuit insignem habere magnitudinem, spiritumque animalem ante in ventriculis anterioribus confectum transumere. Quare ab his duobus in hunc posteriorem meatus sit necesse est. Quocirca magnus quidem ventriculus hic, maximus autem et meatus, qui ab anterioribus ventriculis in ipsum prorumpit, conspicitur; per quem meatum duntaxat cum cerebro cerebellum commune est atque connexum: sic enim partem ipsius utramque Herophili sectatoribus mos est appellare, anteriorem quidem totius numine propter magnitudinem; quum enim sit, ut diximus, duplex, parte alterutra tamen multo est majus tuto cerebello; posteriori vero parti, quia anterior nomen totius prius sibi vendicaverat, aequum fuit nullum amplius nomen praeter id quod nunc habet, cerebellum videlicet, imponere. Quidam vero non ita appellant, sed encranidem et encranium; quibus viris certe danda est venia, si clarioris doctrinae gratia multa nomina confinxerunt, quum in omni vita multa per excellentiam nominentur, aut propter magnitudinem, aut facultatem, vel virtutem, vel dignitatem. Quum igitur cerebrum sit a cerebello (ut superius diximus) crassae meningis duplicatione diremptum, ipsumque oporteat aliqua parte illi conjungi, quo praedictum meatum produceret, in unum prius locum utrosque ventriculos terminavit; quem sane quartum totius cerebri ventriculum nonnulli anatomici numerant. Sunt et qui hoc ipsum perforationem vocant duorum ventriculorum, nec concedunt alium quendam ventriculum oportere existimare. Ego autem, sive communem amborum, sive tertium quendam praeter illos alium ventriculum velit quis hunc existimare, ex Iris arbitror propositam hujus sermonis enarrationem nullum neque commodum neque detrimentum esse accepturam. Causam vero, cur anteriores ventriculi in unum coeant, velim intelligere. Fuerit autem haec quaedam meatus ventriculos ipsos cum cerebello conjungentis generatio; num ex hac cavitate prolectus is meatus, spiritumque, qui ea continetur, excipiens, cerebello transi mittit. Pars autem cerebri, quae supra communem cavitatem est, velut domus tectum quoddam, in sphaerae superficiem concavam circumacta, non abs re videbitur appellata testudineata et fornicata, quod ejus generis aedificia, qui architecturae sunt peritiores, appellare soleant testudines et fornices. Quibus porro quartus ventriculus hic est creditus, omnium totius cerebri ventriculorum affirmanti esse principalissimum. Herophilus vero non hunc ventriculum, sed eum, qui posteriori cerebro inest, existimare videtur esse principaliorem. Nos veto, quidnam sentire de his oporteat, in commentariis de Placitis Hippocratis et Platonis abunde prodidimus: hoc autem loco satis habebimus, si usus solos explicaverimus, neque hos quidem omnes cum demonstratione, sed qui dogmata prius in illo opere demonstrata necessario sequuntur, sola praecedentium dogmatum mentione facta, eos velut probatos ac concessos fumemus. Usus sane illius fornicati corporis nullus alius est putandus, quam fornicum in aediliciis; quemadmodum enim fornices ad incumbentis onera sustinenda sunt quavis alia figura aptiores, ita et hoc corpus partem cerebri omnem incumbentem citra molestiam sustinet. Undique enim sibi ipsi simillimum est, quod rotundum est atque orbiculare; ob idque omnium figurarum ad patiendum est difficillimum, omniumque etiam est capacissimum carum, quae aequalem habent dimensionem. Est autem commodum id non mediocre vasis, meatibus, ventriculis, omnibus denique, quae ad continendum substantias quasdam fuerunt comparata; quandoquidem horum omnium ea sunt praestantissima, quae minima corporis mole plurimum continere queant. Itaque et in meatus hujus corpore, qui est interi ventriculum hunc, qui corpori fornicato subjacet, et cerebelli ventriculum, eosdem figurae hujus usus possis numerare: nam et ab omnibus injuriis est remotissimum, et capacissimum, ferendoque oneri accommodatissimum, quod rotundum est. Idem autem censendum est et de reliquis tutius corporis meatibus, de omnibus arteriis ac venis, omnibusque ventriculis. Omnia quidem haec sunt sphaerica, sed propter apophyses et epiphyses, propterque illorum, quibus firmantur, contactum, mutuasque cum vicinis corporibus connexiones et anastomoses sphaerae quidem perfectio vitiatur, rotunda tamen figura adhuc manet. Quin, si medium ipsum ventriculi cujusque spectes, omnium id comperies rotundissimum, ut quod nullis dum vitiatum sit apophysibus, sed adhuc germanam retineat figurae suae speciem. Pari modo, si ab anterioribus ventriculis cavi ac medii loci fornicem ademptum intellexeris; si ablatas etiam, quae ad nares deferuntur, apophyses; si postremo productiones eas, quae ad obliquas atque infernas partes pertinent, mente detraxeris, de quarum usu postea disseremus; quod reliquum erit, sphaerae speciem penitus repraesentabit. Atque etiam ab eo ventriculo, qui in posteriore est cerebro, si tum praedicti meatus insertionem, tum productionem in spinalem medullam abstuleris, erit et ipsa orbicularis.

Cap. XII. De figura itaque ipsorum haec sufficiant. De magnitudine autem non hic polum, sed in toto etiam corpore, ventriculos quidem, qui materiales magis substantias recipiunt, consentaneum est esse majores; minores voro, qui substantias majorum virium ac facultatis continent. Multum enim quibusque materiis inest excrementum, quo separato atque exorato, et eo, quod utile est reliquum, convenientem jam qualitatem adepto, ad propositum finem jam pervenisse opificem recto dixeris. Quo fit, ut posterioris cerebri ventriculus minor merito sit anterioribus. Quod si quis etiam communem ipsorum locum expendere seorsum velit, quartum eum cerebri ventriculum numerans, hoc quoque minor est cerebelli ventriculus. Quandoquidem meninx chorioides (quam ventriculos parte interna succingere dicebamus) ad hanc usque progreditur cavitatem, quae est fornici similis; quae enim haec proxime subsequuntur corpora, suntque circum meatum, duriore jam consistentia sunt, quam ut cingulo indigeant; similiter autem et quae circum tutum posteriorem sunt ventriculum; diximus enim antea, quod totum cerebellum duritie multum a cerebro dissidet. Quo loco subit milli admirari Praxagoram et Philotimum, non modo propter dogmatum absurditatem, verum etiam propter eorum, quae in dissectionibus apparent, ignorantiam. Superabundantiam enim quandam seu spinalis medullae propaginem existi urant esse cerebrum; ob eamque causam longis flexibus atque involucris constare ipsum affirmant; quanquam posterius quidem cerebrum, quod spinali medullae est continuum, minime ejusmodi compositionis sit particeps, anterius vero evidentissime compositionem hunc ac plurimam prae se ferat. Et eo major adhuc est horum virorum error, quum non intelligant, quod partibus solis cerebri, quae ut basiat pertinent, spinalis medulla est continua, quae solae ex omnibus partibus flexibus carent; durae enim quum sint, a se ipsis habent totam sedis firmitudinem, tenui meninge, quae sese succingat ac sumet, nihil indigentes. Eoque modo optimi viri multem subeant turpitudinem est necesse, quum spreta veritate, senae initio posuerunt dogmata, sequi volunt ac defendere. Atque etiam qui a cranio cerebrum ajunt conformari, non mihi videntur animadvertisse, quod cerebrum ipsum a dura meninge est sejunctum, neque quod eadem meninx cramum quidem contingit, non tamen ei adhaerescit. Sed neque etiam intelligunt, quod illam prius oportuisset conformari, neque quod ipsum manium est ejusmodi.

Cap. XIII. Quandoquidem eo orationis sumus deducti, non oportet formam cerebelli praetermittere indiscussam. Non enim ex magnis flexibus tenui meninge interceptis, ut cerebrum, sed ex multis quidem et his admodum parvis corporibus, non tamen simili illis modo est conflatum. Postea vero, quam in toto cerebri corpore, non in sutis ejus ventriculis (quemadmodum alibi demonstravimus) spiritus animalis multus continetur, existimare oportet, plurimum etiam in cerebro posteriore ipsum contineri, ut quod omnium, qui in totum corpus distribuuntur, nervorum futurum erat principium, mediaque illa intervalla, quae partes ejus connectunt, spiritus esse vias. Porro Erasistratus, quod ipsa quidem epencranis (sic enim cerebellum nominat) cerebro magis variam habet compositionem, recte pronunciat; quum autem magis implexam esse hanc in hominibus dicat, quam in aliis animalibus, et cum ea etiam cerebrum, propterea quod homines mente ac ratiocinatione caetera animantia superant, non amplius mihi videtur aeque recte sentire, quum ipsi certe etiam asini cerebrum habeant adli modum multis nexibus implicitum; quos oportebat, si, morum spectes ruditatem ac stuporem, cerebrum habere simplex omnino et sica ullo plexu ac varietate. Melius autem fore fuisset existimare, intellectum sequi non compositionis varietatem, sed corporis, quod cogitat atque intelligit, quodcunque id sit, bonam temperiem; neque enim bonitas ac perfectio intellectus multitudini spiritus animalis potius videtur attribuenda, quam qualitati. Sed nunc quoque, nisi quia velut fraeno quodam orationem inhibuerit, in majora, quam praesenti disputationi conveniat, dogmata ingrediens, sine modo vagabitur, tametsi fieri non potest, ut is effugiat, quin animae substantiam attingat, qui corporis ipsam continentis constructione: explicat. Verum ut hoc fieri non potest, ita celeriter ad institutum reverti postumus, quando immorari non est necesse.

Cap. XIV. Rursus igitur ad partes, quae post medium sunt ventriculum, reversi consideremus, cujus rei causa corpus id, quod ad principium meatus incumbit, qui ventriculum hunc cum cerebro posteriore conjungit, extiterit; quod ab anatomicis donarium appellatur. Est autem corpus hoc substantia quidem glandula, figura autem cono perquam simile, unite ei nomen quoque est impositum: usum autem ex eundem esse existimant aliqui, quae est pyloro ventriculi. Nam ut hunc confirmant esse glandulam et prohibere, ne ex ventriculo cibus prius, quam coctus sit, in tenue intestinum assumatur, ad eundem modum et hanc glandulam, coriarium, in principio meatus constitutam, qui meatus spiritum ex medio ventriculo in cerebelli ventriculum transmittit, custodem quendam esse ajunt, et velut oeconomum esse, quantum spiritus mitti oporteat. Ego vero ante exposui de ventriculi pyloro quid sentire oporteat. Hanc vero glandulam cono assimilem magnaeque venae divisionem opplentem (a qua omnes fere, qui anterioribus sunt ventriculis, plexus chorioides conflantur) in eum usum, in quem reliquae glandulae venarum divisiones firmantes, arbitror fuisse factam. Etenim positio ipsa venae eadem omnino illi est cum lusce glandulis, quippe quae sina ipsarum summitate stabilimento sunt partibus venae, ubi primum ipsa dividitur; reliqua vero omnis ipsarum pars proportione distantiae vasorum ex divisione productorum adaugetur, et eousque progreditur, quoad vasa haec sublimia feruntur. Postquam autem primum venae hae corpus ipsius cerebri ingressae suerint, a conario jam relinquuntur; firmamentum autem et illi ipsi et venis fit cerebri corpus eo loco situm. Opinari autem, transitui spiritus praeesse id conarium, hominum est epiphyseos vermiformis actionem ignorantium et plus aequo glandulae largientium. Nam si cerebri ipsius esset pars, quemadmodum pylorus est ventriculi, liceret ipsi una cum cerebri dilatationibus ac compressionibus ex suo opportuno situ dimoto aperire vicissim meatum ac claudere; postea vero quam neque omnino cerebri pars est glandula haec, neque ab internis partibus ventriculi, sed extrinsecus ipsi adhaeret, qui posset tam magna in meatu efficere, cum ipsa moveri ex sese nequeat? At quid prohibet (dicet forsan aliquis), quominus ipsa per se moveatur? Quid tandem aliud prohibeat, quam quod, si ita sit, glandula quidem (si diis placet) cerebri facultatem habebit ac dignitatem, cerebrum vero ipsum corpus duntaxat erit cerebri meatibus interceptum, tanquam instrumentum idoneum ad parendum ei, quod movere ipsum suapte natura possit? Sed haec quam ignorantiae sint plena atque inscitiae, quid opus est commemorare? nam quod somniant, operiere quidem illic alicubi cicca meatum cerebri partem esse eiusmodi, quae spiritus transitui praesit ac dominetur, invenire autem ipsi nequeunt, non est conarion, sed is est processus, qui secundum totum meatum extenditur, vermi assimilis; nominant enim illum, qui magis in anatomia sunt versati, a sola figura, vermiformem appellantes processum. Ejus porro situs et natura et cum partibus vicinis communio sic habet. Ex utraque meatus pecte tenues sunt ac praelongae cerebri eminentiae, quas parvas nates appellant; quarum concursum hominum conjunctis inter sese femoribus rectissimo comparaveris. Sunt autem qui didymis, id est testiculis, ea assimilantes malunt vocare testes quam nates. Nonnulli vero corpora conario propinqua vocant didymia; quae vero his sunt proxima, glutia. Sinistrae igitur ac dextrae meatus partes horum ipsorum sunt corpora; superiores vero tenui quadam membrana, non tamen imbecilla, operiuntur, glutiis utrinque conjuncta; quae sane membrana ad posteriorem usque ventriculum exporrecta finis est inferior epiphyseos vermiformis, quae nihil habet didymis simile neque glutiis; illa enim multipliciter est dearticulata, haec autem ubique sunt similia, non tamen ubique composita particulis per membranas. Porro epiphysis haec vermiformis, praeterquam quod varie est dearticulata atque ex quamplurimis particulis per membranas tenues connexis composita, id quoque adhuc habet eximium ac praecipuum: convexa quidem ipsius ac tenuis est ad ventriculum posteriorem extremitas, quo loco in superjacentem branam desinere dicebamus; inde autem paulatim adaucta atque amplificata dorsum habet propemodum distantiae gluttorum aequabile; ob id longa quidem secundum meatum porrecta ipsum totum plane obstruit, retro autem in orbes reflexa simul ita membranam abstrahit convexis suis particulis connatam; meatum autem totum tantum aperit, quantum retrorsum cesserit; quum enim, duru reflectitur, in sphaerae modum fiat rotunda in re ipsamque confidat, quantum minuitur longitudo, tantum augetur latitudo. Itaque consentaneum est, paulum quidem in orbes revoluta ob namque causam paulo magis ampliata, in solas meatus partes, quae ad basim sunt, strictissimas nequaquam ingressi posse fines ipsius inferiores; majore vero refractione facta ob idque amplitudine magis aucta, plus et de meatu ipso aperitur; semper autem tantum aperitur, quantum adsidue de convexitate ejus minuitur in ipsum ingressura. Quorum nihil probe factum fuisset, si paulo crassiorem aut tenuiorem, quam nunc est, natura fecisset epiphysin; quandoquidem a crassiori meatus nunquam claudi exacte potuisset, quod nunquam epiphysis partibus suis tenuissimis ad meatus angustias pervenire potuisset; a tenuiori autem non modo non claudi exacte potuisset, sed ne probe quidem aperiretur. Nam interea, dum clauderetur, spiritus quippiam elaberetur, utpote non tuta ipsius amplitudine ob epiphyseos tenuitatem occupata; dum autem aperiretur, multam prius oporteret fieri refractionem, aut nunquam fines devexi attollerentur a basique ipsius meatus abscederent. Atqui si paulo crassiore aut tenuiore vermiformi epiphysi meatum ipsum non belle neque moderate aperiri claudique contingat, quid futurum censemus, si praesentem consistentiam plurimum superaret? nonne ornatum omnem, qui omnibus simul inest, funditus conturbatum ac labefactatum iri? Atqui nullam sane invenias constructionis bonitatem ad actionis perfectionem meliorem ea, quae eo bonitatis pervenit, ut, si vel tantillum immutetur, tota vitietur. Nam ubi multa addere aut adimere licet eorum, quae insunt, sine ulla ipsius opificii laesione, ibi sapientem admodum opificem nemo requirat; in quibus vero, si quid ver tantillum per incuriam suerit praeteritum, totum simul cum ipso perit, in lus perfectae artis est specimen. Veruntamen si, constructione reliqua inculpata; tantum in epiphyseos mole vitium opificii bonitatem labefactaret, quae neque magnopere juvare possit, neque incommodare, nemo fortasse minus in fortunam eam culpam quam in artem transtulerit; at quoniam, quod in vermiformis epiphyseos magnitudine, hoc et in aliis etiam omnibus accidit, (quicquid enim transmutaveris, id actioni nocebit, quemadmodum protinus ostendemus,) quonam pacto non is eniti ridiculus, qui naturam arte privaverit? Nates enim tanto meatu sunt altiores, ut ipsis incumbat epiphysis atque invehatur, nam et tutus meatus ob aliud nihil suit praelongus, nisi ut motus ipsius multam haberet in quantitate differentiam; praeterea, quae ex multis ac parvis densae sunt compositiones, eundem praebent usum; ut enim ipsa secundum magis et minus in motu differentia permulsa fit, eam fabricavit, quae plurimas contortiones et flexiones habere posset. At quod ex his omnibus motus faciles ac multos erat nasutum, periculumque erat ipsam convexis natium dorsis invehentem ex ipsis praecipitatum iri ac devolutum ipsumque meatum destituturam, natura ligamenta quaedam ipsi cum natibus est machinata, quae dissectionum periti tendones appellant, a quibus utrinque constricta ac coereita continetur, ne vagari possit. Porto duram quoque ipsam, quin ab injuriis esset tutior, effecit, non tamen eousque duram, ut pars cerebri amplius non esset; sed hic quoque aestimato ad unguem usu, eousque duram effecit, ut cerebri pars semper esset. Caeterum etiamsi omnia haec, quae ei nunc insunt, haberet, flexiones tamen, quas ex compositione habet, obliquas aut rectus effecisset, non autem, quomodo nunc habent, transversas, nulla sane ex eis esset commoditas. Neque enim, quo modo diximus, rotunda fieret, nisi retro transversis flexibus revolveretur; neque etiam (ut demonstravimus) paulatim meatum aperire ac claudere posset; sed uno hoc praeterito, tanta ac talis omnium, quae circum meatum hunc sunt, corporum constructio esset inutilis. Constat igitur jam satis iis, qui animum sermoni adhibuerunt, in multis quidem laesum iri duntaxat actionem, in quibusdam vero funditus labefactatum iri, si aliorum, quorum mentionem fecimus, quippiam immutatum fuerit. Itaque nullam ego invenire possum rationem, qua probare quis possit, haec non summae artis esse opera.

GALENI DE VSV PARTIUM CORPRIS HUMANI LIBER IX.

Cap. I. Posteaquam autem partes omnes, quae ad cerebrum attinent, exposuimus, multisque locis, quae iis sunt proxima, consecutione quadam naturali, quam in eis reperimus, coacti, oratione attigimus, non alienum fuerit reliquarum capitis partium usum hoc volumine explicare, id denuo resumentes, quod in fine libri superioris dicebamus. Una autem naturae ex maximis ac praecipuis curis ea est, ut nutrimenti excrementa ex omnibus corporis partibus purget, idque potissimum, si principes, quomodo cerebrum, hae fuerint. Nam succi ejus, qui partibus ipsis affluit, pars quidem utilis est adeo atque benigna, ut corpori nutriendo assimiletur, qui succus re vera est alimentum; reliqua vero pars ad membrum usque cum benigno pervenit quidem et ipsis, at, quum illud apponitur, secernitur; ad quam excernendam natura meatus requirit opportunos; quos nisi nacta fuerit, acervata ibi primum quidem instar oneris gravat, deinde vero prohibet, quominus succi postea affluant, vias ipsorum praeoccupans; quo fit, ut membrum ipsum nutriri non sinat. Sed haec quidem sunt leviora. Majora vero his et jam morborum instrumenta duo haec sunt, in quae incidere tandem corpora impura est necesse: alterum quidem est, quod, quemadmodum animalia esurientia lutum aut aliud quidvis ejusdem generis, ita partes accommodato sibi alimento carentes ob ingenitam sibi appetentiam coguntur aliquid vel ex ipsis pravis succis attrahere; alterum vero, quod collecta haec excrementa tandem computrescunt, eoque modo acriora simul ac calidiora tandem reddita inflammationes, erysipelata, herpetas, carbunculos, febres innumerabilemque aliorum morborum turbam exuscitant. Ne quid igitur ejusmodi accideret, et maxime in partibus principibus, natura magnam curam adhibuit, ut excrementa excernerentur. Quae quum genere sint duplicia, (alia enim sunt vaporosa ac fumosa, alia autem velut aquosa ac limosa, quorum illa quidem suo impetu naturali in sublime feruntur, haec autem deorsum, inque etiam ex sese suopte nutu ac pondere,) duplices et ipsorum excretioni secuit meatus. Et eos quidem, qui levia erant vacuaturi excrementa, in altum duxit, qui vero gravia et deorsum repentia meatus erant vacuatum, eos natura fecit declives, neque id solum, sed amplos etiam admodum effecit, ut qui multorum certe et eorundem crastinum humorum velut rivi quidam et canales erant futuri; alios vero contra velut foramina quaedam tenuia perforavit pro ratione tenuitatis excrementorum. Caeterum declives cerebri meatus tum per palatum in os, tum per corpus, natium conspicuis orificiis ac magnis sensibilia ac crassa, eructant excrementa: vaporosi vero superflui excretiones, tum quae per corpus universum, tum quae per caput fiunt, cernere plane semper non licet, ut quae prae tenuitate sensum nonnunquam effugiant. Porro in humidis quidem et mollibus corporis partibus nulla est praescripta certa quaedam ejusmodi excretioni via, quum humidum omne ac molle corpus cedere quidem expedite ac viam dare iis, quae impetu concitatiore per ipsum seruntur, praeteritis vero iis rursus coire atque in pristinam cohaerentiam repente coalescere soleat; in duria, vero corporibus, nisi via quaedam prius fit parata, transire per ea nihil potest. Ob eam igitur causam in ipso quidem cerebro ac meningibus cuteque caput circumdante meatus vacuandis vaporibus distinctos non fuit necesse constitui, neque, si constituti quidam fuissent, Pensu dignosci potuissent, ut qui saeta vacuatione statim considant; in cranio vero (sic enim nominatur id os, quod totum ambit cerebrum) conspicuas ac sensiles vias natura vaporosis his ac fuliginosis excrementis secuit, non modo propter causam praedictam, quae sane partibus omnibus est communis, verum etiam ob privatam, quae sibi a situ ipso accedit; nam partibus corporis omnibus caput, velut tectum quoddam calidae domui, est superpositum. Quo fit, ut, quum omnia, quae a partibus subjectis sursum efferuntur, fuliginosa ac vaporosa excrementa caput excipiat, largiore egeat vacuatione. At quoniam cerebrum ipsum septo forti muniri erat necesse, ob eamque causam natura non culi soli, quo mode partes ad ventriculum attinentes, hujus custodiam concredidit, sed velut quandam galeam os ipsi ante cutem circumposuit, non solum non copiosiorem reliquis partibus corporis evacuationem, sed ne mediocrem quidem erat habiturum, nisi multas ipsi transpirationes comparasset, simul quidem os capitis efficiens cavernosum, simul et suturis, quas vocant p varie coarticulatum; quas si quis novit, qualesnam sint, jam rem omnem tenet, quod si non novit, credat huic orationi. Ossium, quae ad futurae generationem adaptantur, utrumque eminentiam habet et cavitatem, non una serie, sed situ alternantes. Est autem eminentia quidem figura unguibus digitorum potissimum assimilis, cavitas vero sedes est hujusmodi figurae commensurata. Utrumque igitur os suis cavitatibus alterius eminentias excipiens totam figuram dearticulationis efficit duabus ferris ex adverso in sese ad dentes exacta compositione ingredientibus simillimam; quem modum compositionis certum est quod et commissurae securitatis causa obtinuerunt, ne quando mota vehementer diducantur ac dissiliant. Sic certe et fabri lignarii crebris claviculis plerumque instrumenta quaedam compingentes, illorum compagem ac coagmentationem solutu efficiunt difficillimam. Atque secundum hoc tibi fuerit exemplum constructionis ipsorum ossium praeter primum, quod attulimus, de serris in sese e contrario ingredientibus. Quin et vestimentis ex pluribus pannis laceris consutis compositionem hanc comparans haudquaquam aberraveris; unde et veteres medici (ut ego arbitror) suturas ipsas appellarunt, quod nomen hunc usque in diem retinent. Quid igitur natura non, ut palati os, ita et capitis tenuibus foraminibus quasi cavernulis quibusdam pertudit? aut cur cavernis ipsius solis non fuit contenta? Quia has quidem erat necesse utrinque in laevem ac densam ossis squamam desinere, vicinas intrinsecus quidem meningibus futuras, extrinsecus vero membranae, quam pericranium appellant. Porro quod alia etiam causa esset, cur capitis os in multas partes dividi esset necesse, libro superiore monstravimus. Si igitur cavernae quidem sine tegumento relictae membranas sua asperitate erant abrasurae ac vulneraturae, externam autem eorum squamam perforare erat superfluum, ut quae capitis os tunc in multa erat divisura, merito natura his futuris ad transpiratum est simul usa. Satius enim est (ut saepe sint demonstratum) per pauca instrumenta actiones atque usus multos perfici, quam paucas per plura. Proinde libro quidem superiore ostendimus, pericranium membranam crassae meningi connecti oportere, ob eamque causam suturas oportuisse comparari; hoc autem libro, qui nunc est in manibus, secundum earum explicamus usum. Fuerit vero et tertius quidam, qui ad vasa tenuia excidentia pertinet: quibus et ipsis congruentia fecisset foramina, quemadmodum et crassis, nisi suturarum generationem prospiciens necessariam, ea ad hanc rem simul usa etiam fuisset. crassiora igitur fuliginosorum excrementorum per has solas suturas vacuantur, quandoquidem tenuioribus vel cranium ipsum est pervium; esset autem et crassioribus pervium, quantum ad cavernas attinet, nisi laevem (ut diximus) utrinque superficiem ejus esse oportuisset.

Cap. II. At vero manium quibusdam forte videbitur frustra factum fuisse cavernosum, quum suturae propter ipsarum multitudinem ac magnitudinem nihil alieno auxilio ad transpirationem indigeant. His itaque rursus ostendere est necesse, propter alium quendam usum ejusmodi ipsum esse oportuisse, quanquam properabam jam ad meatuum, per quos excrementa crassa excernuntur, expositionem, ne praesens liber ab iis, quae subinde incidunt, fieret prolixior. Hoc itaque solum adhuc cum adjecero, ad propositum revertar. Si igitur natura densum simul ac tenue totum os superius fecisset, quae subsunt partes, nihil plus ex ea constructione ad securitatem fuissent assecutae, quum ea, quae id vulnerant, intro facile penetrare potuissent propter viae brevitatem; sin vero crassam simul ac densum, oneri fuisset toti animali, quemadmodum si quis nunc capiti suo onus aliquod alliget, perpetuoque id gestet. Reliquum igitur adhuc erat tertium, ut neque tenue, neque densum, sed crassum quidem, rarum tamen ac cavernosum esset. Eo enim modo neque gravaturum erat, neque viam in cerebrum brevem vulnerantibus sese erat daturum. Factum igitur tale est propter ea, quae nunc sunt dicta, atque adeo ob transpirationem.

Cap. III. Rursus igitur ad reliquum genus meatuum cerebrum purgantium reversi naturae in his artificium explicemus. At de duobus quidem, qui ad nares perveniunt, proximo libro tractavimus; reliquorum vero duorum, qui ad palatum descendunt, alter quidem ex fundo medii cerebri ventriculi projectus fertur deorsum, reliquus vero emergit quidem a meatu, qui cerebrum cerebello connectit, fertur autem obliquus deorsum versus alterum: quum vero primum in idem simul convenerint, locus quidam communis utrosque excipit cavus ac declivis, cujus labrum supernum absolutus est circulus; inde autem semper magis ac magis arctatus descendens in subjectam glandulam inseritur amplae sphaerae similem manifestamque cavitatem habentem; excipit autem hunc os cribro cuidam simile, in palatum desinens. Haec igitur est crassiorum superfluorum via. Usus autem cujusque instrumentorum, quae viae ipsi linunt, perspicuus quidem jam est, etiamsi silentio ipsum praeteream; referam tamen, ne quid hic desideretur. Cavitas igitur, quae meatus hos excipit, quam nonnulli a figura pelvim, alii ab usu infundibulum nominant, supernis quidem partibus quasi cisternae cujusdam habet usum, infernis aptam (ut et nomen ipsum indicas) infundibulum imitatur; parte autem inferna meatum habet sensibilem usque ad glandulam ventriculi. Quoniam autem hoc infundibulum cerebro ipsi superne conjungi oportebat, inferne autem in glandulam descendendo inferi, convenienter membranosum extitit. Ad haec, quum cerebrum ipsum membrana tenuis, meninx scilicet chorioides contineat, non erat consentaneum ligamentum aliud choanae cum cerebro requirere. Convenienter igitur portio quaedam ab hac meninge protensa corpus pelvis hujus constituit. Porro quod ad usum glandulae infundibulum excipientia allinet, satis liquet, quod excrementa transcolat; quod commodum magnum anatomicis est ignoratum. Cur autem non statim ex choana seu infundibulo excidant per palati foramina, eum requirere esset aequum, hoc praetermittunt; quemadmodum et de ossibus narium, quae ethmoidea seu cribrosa appellantur: neque enim, cujus rei gratia facta haec sint, ab eis proditum est, sed id tantummodo dixisse, quod transcolant ipsa superflua, satis esse putant; quod vero satius fuit ea transcolari, neque protinus excidere, omnino praetermiserunt, id quod nos antea sane ostendimus. Ad haec quod non cribrosa sed spongiosa nominare haec ossa melius atque aptius esset, quodque hoc modo etiam Hippocrates comparabat, indicavimus. Quum igitur nares promptius laederentur, magna facta sunt haec propugnacula et ossea longissimeque porrecta; in palatum vero, ceu in os foraminibus desinentibus crassaque praeterea membrana intrinsecus operiendis, non fuit opus magnis tegumentis, sed tria haec suffecerunt, glandula, os, membrana. Quod autem extra crassam meningem sit glandula ista, perspicuum esse arbitror, etiamsi non addidero. Adde huc, quod tantum est intervallum inter os palati et crassam meningem, quanta est glandulae profunditas. Jam vero consentaneum certe fuerit recensere, quaenam corpora hoc in loco natura collocarit. Perspicuum enim est, quod omnium, quae in toto sunt corpore, locorum hic est tutissimus, quum parte quidem superiore cerebrum totum ac cramum superjaceant, inferiore autem os palati sit atque os ipsum; proinde, si fieri posset, animal prius saepe moreretur, quam ab iis, quae extrinsecus incidunt, offensio aliqua partes has violaret.

Cap. IV. Itaque quod anatomici nuncupant plexum retiformem, maxime omnium, quae illic sunt, admirabile, ibi est collocatum, complectens quidem in orbem et ipsam glandulam, pertingens autem retro longissime, toti enim propemodum cerebri basi plexus hic subjicitur. Est autem non simplex rete, sed ejusmodi, ut si vulgaria haec piscatorum retia plura alia aliis cumulata superjicias. Inest tamen naturali huic reti id eximium, quod alterius replicationes alterius replicationibus sint connexae, quodque ex ipsis sejunctum nihil omnino capere queas, quum enim omnia serie continua inter se sint connexa, id unum, quod ceperis, alia sequentur. Nec vero, quibus homines uti solent, retia cum his inter se compositis tenuitate ac totius compositionis densitate contendere queant. Nec certe ex quavis materia conflatum est, sed natura maximam portionem earum arteriarum, quae a corde sursum ad caput feruntur, materiam plexui huic mirabili subjecit. Nam exiguae quaedam ab ipsis propagines in collum ac faciem partesque capitis externas digressae sunt; reliquum autem omne rectum a principio factum est, per thoracem ac collum sublime ad caput tendens, atque excipit quidem amice quae ea parte est oranti portio, et foramine in sese aperto, lutra caput sine molestia deducit; excepisset autem et crassa meninx, et secundum impetus atque ascensus illarum rectitudinem jam pertusa erat, opinarique quis ex his omnibus potuisset, ipsas ad cerebrum properare. At non erat ita; cramum enim praetergressae medio inter hoc quidem et crassatus meningem loco primum quidem dividuntur in crebras easque exiguas admodum ac tenues arterias; tum autem pars ipsarum in capitis anteriora, aliae in posteriora, aliae ad laevam, aliae ad dextram feruntur inter sese mutuo complexae, ut rursum aliam priori contrariam de se praebeant opinionem, quod scilicet ire ad cerebrum sint oblitae. At non ita ne hoc quidem se habet; nam postea ex multis illis arteriis velut radicibus in truncum coalescentibus conjugatio alia arteriarum enascitur, ei, quae initio a sorde sursum ferebatur, aequabilis; eoque modo jam per massae meningis foramina cerebrum subit. Caeterum quodnam tandem fili hoc miraculum, et ad quem usum a natura nihil temere agente suctum sit, si recorderis eorum, quae, dum Hippocrates ac Platonis dogmata explicaremus, diximus atque demonstravimus, illinc fidem non mediocrem ad haec tibi sumpseris, facileque usum plexus hujus repereris. Ubi enim natura exacte materiam ruit conficere, diuturnam ei moram in coctionis instrumentis comparat. Id ipsum namque pluribus aliis locis demonstravimus; quod autem ad praesens institutum attinet, sat erit flexus variciformis, in quo sanguis ac spiritus ad seminis generationem accommodi praeparantur, meminisse, in deque exemplum quoddam ad praesentia explicanda sumere. Nam venae et arteriae in illo flexu multiplici contorquemur, in primisque flexuum partibus sanguinem sincerum continent, spui certe in ultimis flexibus ad ipsos testiculos non amplius ruber plane est, sed jam quodam modo albicat succus is, qui in ipsis continetur, exiguum adhuc requirens ad perfectam substantiae seminis generationem, quod ei si testiculis ipsis accedit. At quarto spiritus animalis cerebri exactiorem semine postulabat concoctionem, tanto plexus retiformis flexuosior variciformi extitit. Recte igitur in illis commentariis a nobis fuit demonstratum, quod spiritus animalis cerebri generatio materiam propriam habet spiritum vitalem, qui per arterias sursum fertur. Caeterum quod initio etiam totius operis admonuimus, id nunc quoque repetemus, quod nemo scilicet prober usum ullum cujusvis invenerit, nisi multo prius totius instrumenti actionem habuerit exploratissimam. Demonstravimus igitur in istis commentariis, animam ratiocinatricem in cerebro habitare, per eamque partem nos ratiocinari, spiritumque animalem in ipsa quam plurimum contineri, qualitatis proprietatem ex sui ipsius coctione adeptum. Hic autem cum reliqua ipsius constructio, tum autem plexus iste retiformis mirabiliter consentire videtur iis, quae recte a nobis suerunt demonstrata. Totum enim cerebrum iis arteriis multipliciter divisis est pertextum, multaeque ipsarum divisiones in ipsius ventriculos desinunt, quemadmodum et venarum ex vertice ipsius descendentium; ex oppositis enim locis arteriis occurrunt, et in omnes, quemadmodum arteriae, cerebri partes atque adeo in ipsos ventriculos distribuuntur. Porro quemadmodum in ventriculum atque intestina arteriae et venae quamplurimae perveniunt, bilem quidem ac pituitam reliquosque id genus humores in externam capacitatem effundentes, sanguinem autem ac spiritum vitalem intra se ipsas retinentes, pari modo in cerebri ventriculos venae similiter excernunt quidem superflua, sanguinem autem retinent, arteriae vero spiritum maxime omnium respirant; hae namque sursum in cerebrum ab infernis partibus seruntur, venae autem ex vertice in ipsum descendunt. Quod admirabili quodam artificio a natura suit comparatum, ut, quae ex ipsarum orificiis elabuntur substantiae, totum cerebrum permeent; quamdiu enim in ipsis vasis continentur, su omnes corporis partes una cum illis feruntur; postquam autem semel ex ipsis exciderint, fertur utraque secundum proprium impetum, levis quidem ac tenuis sursum, deorsum autem crassa ac gravis. Ab illis igitur arteriis, quae in patres ad ventriculos attinentes terminantur, situm habentibus declivem, nihil spiritus in capacitatem subjectum excidit, nili qui forte ab ipsa vasorum actione pulsus fuerit; ab iis autem, quibus in ipsum cerebrum acclivis est positio, effluit semper spiritus, belle in retiformi plexu confectus, tantum scilicet, quantum arteriae, quae in plexu sunt, praemiserint; neque enim has celeriter potest pervadere, sed haeret errabundus per contortiones ac flexus, qui multi ac varii spectant in omnes partes, supernam scilicet, infernam ac obliquas. Proinde in sus moratus diutissime consuatur, confectus autem statim in cerebri ventriculos incidit; neque enim ipsum amplius illic morari neque cum, qui nondum sit, elaboratus, ferri jam oportebat. Neque id modo in ipsis quidem ventriculis fieri ita oportebat, in ipso autem toto cerebro non oportebat, sed et in ipsi, nihilominus; quandoquidem, quae ipsius paries meningem succingentem, contingunt, eae ex vasis, quae in ea sunt, proprium hauriunt alimentum, quae vero sunt remotiores, materiarum juvantur momentis: siquidem paries omnes corporis facultatem habent propriam sibi materiam trahendi, sed non possunt hanc a longinquo neque magno intervallo attrahere, nisi quodpiam extrinsecus sibi accedat adsumentum. Cujus sane adjumenti in cerebro natura maximam habuit rationem; primum quidem, quod id principalissimum erat omnium; tum autem, quod vasa, quae ipsi insunt, magno a sese interstitio distabant; postremo, quod propter mollitiem et caloris mediocritatem attrahere minue poterat; etenim robore majore ac calore est opus partibus tracturis.

Cap. V. Non alienum certe hic quoque fuerit, sermone hoc paulum intermisso, recordari omnium, quae corpori insunt, venarum atque arteriarum, quonam pacto hae in omnes partes vasis utrisque indigentes inserantur, adeoque sibi mutuo sint vicinae ac propinquae plerumque, ut, quae in ventriculum, jejunum, tenue intestinum et colum inferuntur, sese contingant. In memoriam quidem revocemus primum horum vasa; post lilia autem et quae sunt in hepate, pulmone, renibus; vesica, utero, liene et ipso corde; ad ultimum autem ea, quae sunt in omoplatis, thorace, manibus et cruribus, recordemur, ut in omnibus his non ex inferioribus quidem vena, ex superioribus autem arteria, neque ex dextris quidem vas alterum, sinistris autem alterum exoritur, neque hoc quidem parte anteriore, illud autem posteriore, neque ex eisdem quidem partibus multum a sese distant, sed in omnibus his propinquae sunt adeo vena atque arteria, ut et mutuo sese contingant, et vena semper arteriae incubet. At in cerebro, quod satius esset ex locis diversis aut potius omnino contrariis vasa in ipsum inserere, nonne opificis providentiam admirabimur, qui a corde sursum per thoracem ac totum collum venas atque arterias ad ipsum usque caput simul deductas, lude has quidem ad plexum retiformem, illas autem ad summum capitis verticem produxit? idque non quoquo modo, sed magna cum earum securitate, ut quod animalium multum intererat; ex dignitate enim partium, quae nutriuntur, venarum eas alentium praestantia aestimatur. Has igitur venas si parte cranii externa ad verticem usque duxisset a cute sola tectas, haudquaquam mihi sic viderer earum agnoscere praestantiam. Quod si interna quidem parte eas duxisset, protinus autem crassa meninge exciderent, tutum quidem hac ratione eis ab externis injuriis iter esset, at alia ratione non esset tutum; neque enim poterant absque ligamento, ipso solo cerebro invectae (cujus figura est rotunda et consistentia mollis), citra noxiam ascendere, neque meninx tenuis venis ita magnis vinculum erat satis robustum. Sed neque, quod reliquum adhuc est ac tertium, partu quidem oranti interna perducere eas oportebat, per locum autem inter cramum et crassam meningem medium ad verticem capitis ducere; angerentur enim hoc quidem modo, dum moverentur, in cramum impingentes; aut hic quoque duram, quandam tunicam comparere oportebat inter venas et cramum, cujusmodi in omnibus ossium foraminibus apparet. Quin, si omnino nullam a aliam natura ipsis ingeniosiorem in, emebat securitatem, ad id saltem venisset, sicut ex lis, quae ipsa in transitu per ossa machinatur, indicat. At enim opificis industrii maximum est indicium (quemadmodum ante saepenumero jam diximus) iis, quae ad alium usum fuerunt comparata, ad alias quoque utilitates simul uti, neque laborare, ut singulis, utilitatibus singulas faciat ac proprias partes. Quum igitur ibidem crassa meninx esset, aliam tunicam non putavit esse comparandam, quum posset haec certe duplicari atque in se ipsam mediam venas recipere. Num igitur id solum factum ab ipso est ingeniosis? an hoc etiam adhuc artificiosius, quod duplicationem istam non, ad hanc unam rem ferit utilem, sed quum a cerebello cerebrum sejungi oporteret, ut libro superiore monstravimus, in eo potissimorum loco constituit, ubi simul quidem ala vasis tuta esset sutura, simul autem utraque fui parte, altera quidem cerebrum, altera vero cerebellum esset complexura? an tertiani adhuc solertiam audire non pigebit, quam opifex nostri praeter duplicationem hanc excogitarit? Postquam enim crassam hanc membranam cranio connecti esset necesse, quemadmodum id quoque praecedente libro fuit monstratum, ad securitatem magnopere interfuit non modo meningis ipsius, verum etiam subjectarum partium, quo loco crassior est ac duplex, illinc vincula ex ipsa produci. At quoniam per suturas emergere ea erae necesse, (id enim etiam monstravimus,) ratione optima illic suturam lambdoideam appellatam adhibuit.

Cap. VI. Postquam autem facta haec fuerunt, quamplurimis in transitu sanguinis per crassam meningem factis foraminibus, per ea venas alias quidem parvas, alias vero magnas produxit, sursum quidem ad oranti diploen seu duplicaturum et in membranam pericranium, quae ipsi accubat, inferne autem ad subjectam tenuem meningem; idque non unius tantum utilitatis gratia, sed quo nutrirent quinam, quod propria ac praecipua venarum omnium est actio, tum autem, iit corpora omnia propinqua cum dura meninge connecterent. Coeuntes autem in vertice capitis, quae sanguinem deducunt meningis duplicaturae, in locum quendam vacuum quasi cisternam, quem sane ob id ipsum Herophilus torcular solet nominare, inde velut ab arce quadam omnibus subjectis partibus rivos mittunt; quorum numerum nemo facile dixerit, quod partium nutriendarum numerus sit infinitus. Manant autem rivorum nonnulli quidem ex medio ipso loco in totum cerebellum, secti ac derivati eodem prorsus modo, quo ii, qui in areolis; alii autem ex parte anteriore feruntur, ea scilicet, quae torcular excipit, dixeris utique velut rivum quendam sanguinis, quem et ipsum ex crassa meninge admodum ingeniose fabricata est; partibus enim ipsius meningis quae sanguinem duxerunt ad torcular appulsis, dimissaque illinc aliqua in partes subjectas, non amplius, quod supererat, uni venae concredidit, sed praeterea ex crassae meningis partibus anterioribus extensis rivulum effecit, ex quo primum multos rivulos per tutam viam produxit.

Cap. VII. Post sila vero, quum jam prope medium ventriculum accessisset, magnasque venas, quae in plexus chorioides distribuerentur, ab eo produci esset necesse, non amplius tantarum venarum colligationem soli tenui meningi commisit, sed glandulam quendam, quae ei esset auxilio, fecit; quam quum mediam inter venas descendentes stabilivisset, ita demum in tenuem meningem in orbem inseruit, venasque undique statuit meningi cohaerentes, ut, quoad sublimes ferantur, glandula quoque cum ipsis extendatur; quum autem in cerebrum jam descendentes immissae fuerint, tunc, et glandula suam basim rotundam firmat in dorso cerebri. Ad eum demum modum, quae circum glandulam scissae fuerant, per medium ventriculum ad anteriores commeant, in illis usia cum arteriis, quae a parte inferna ascendunt plexusque chorioides constituunt, implicitae; reliqua vero crassae meningis pars (quam velut rivum quendam sanguinis esse diximus) recta quidem secundum longitudinem, ut initio coeperat, parte anteriori longissime fertur, multas producens venas, quae in tutum cerebrum disperguntur. Ea certe est naturae in deducendis venis solertia. Crassa porro meninx, quae praedictum sanguinis rivum efficit, non utique propter hoc unum duntaxat eousque fuit extensa, sed aliam quoque huic natura addidit suturam, quae a vertice recta ad frontem per caput medium fertur. Atque etiam conveniebat, ut supra fiximus, geminum esse cerebrum; ad eamque rem hac meninge simul usa est, portionem ejus quandam ad frontem usque extendens, quae cerebrum divideret; at ipsius quidem pars, quae ante hanc est, quaeque inter glandulam ac torcular est menia, ad perpendiculum incumbit tum meatui, qui cerebrum cum cerebello copulat, tum vermiformi, quae in eo est, epiphysi. Itaque sursum ad se ipsam corpora propinqua intendens prohibet, quo minus epiphysis meatus ab ipsis gravetur; quod quantum commodi afferat, nulla nova opus est probatione, si quis eorum, quae libro superiore diximus, meminerit. Pari modo et quae in sutura est lambdoide meninx, rursum trahit corpora posteriori ventriculo incumbentis. Quin et tertia sutura, quae coronaria dicitur, quae per medium anteriorum ventriculorum fertur transversa, medium cerebri locum eundemque quamplurimum in sublime tollit, ab omnique compressione ventriculos vendicat; quos omnino comprimi, gravari ac arctari contigisset, nisi meninx hac capitis parte fuisset locata. Neque enim, quemadmodum cordis ventriculi propter corporis ipsius duritiem nunquam comprimuntur; nullo ad id externo egentes praesidio, ita, qui in cerebro sunt adeo molli, ab omni compressione absque ullo externo auxilio immunes esse poterant. Sed de futuris quod superest jam dicendum, sequentibus libris persequemur.

Cap. VIII. Rursus autem ad cerebrum revertamur, reliquasque ejus productiones exponamus, quas ante diximus summatim prius repetentes. Maximae igitur ipsarum erant, quae ad nares pertinent; quartum parte utraque pori sunt oculorum, prope quos sunt productiones eae, quae musculos eorum movent; poris autem in idem coeuntibus prius, quam ex crassa meninge excidant, atque itu rursus posteriori parte divisis, unionis eorum est pelvis, ex utraque vero parte arteriae ipsam tangunt. Haec quidem sunt in iis, quae ad duram meningem pertinent; quibus autem supervehitur tum ipsa, tum quod ab ipsa continetur cerebrum, glandula est, et plexus retiformis, et ipsa in palatum perforatio. Ex quibus liquet non ita aperio audientibus, ut iis, qui haec contemplantur, quod neque in anteriori parte canitis, neque in basi locus ullus adhuc relinquitur vacuus ad sensificorum nervorum in linguam productionem: in anterioribus enim productiones sunt tum ad nares, tum ad oculos, in basi vero glandula est et plexus retiformis. Proinde quum parte anteriore cerebrum ipsum ad productiones prius jam esset perforatum, inferiore autem nullus amplius locus esset inanis, tertius aliquis locus nervis gestatoriis fuit quaerendus. Ex posterioribus quidem cerebri partibus, quod eae durae sint, nervi ejusmodi gigni non poterant; ex superioribus vero, quemadmodum nullus alius nervus in partem ullam, ita neque in linguam erat emersurus: demonstratum enim nobis id millies fuit, quanta natura cura providit, ut partas maxime principes ab omnibus injuriis essent remotae; quando vero propter mollitiem facile a quovis erant ostendendae, ibi tum accuratius ejusmodi partes tegit et undique communit. Quod si ex cerebri lateribus, quae ad oculos spectant, nervos linguae produxisset, ne sic quidem tuta eis esset haec via aeque ac eorum, qui a basi enascuntur. Quum igitur ex basi nervos producere satius esset, tum propter securitatem, tum quod ea parte lingua esset posita, pars autem anterior omnis a praedictis corporibus prius esset occupata, ex reliquis posterioribus ipsos producere erat necesse; atque etiam factum ita est, quod ea sola ratione probe id fieri licebat; duplexque illic principium nervorum linguae sensificorum fuit. Est porro et hoc sensorium, ut alia omnia, duplex, patrem omnem dextram sinistrae habens aequalem; at quoniam molendo albo et deglutiendo opitulatura erat loquendique instrumentum fututa, obeam, causam partes ejus coaluerunt, totaque gemina extitit. In partes igitur utrasque meritu proprium statim a principio nervum produxit. At quoniam omnibus quoque quae in ore sunt partibus ab iisdem locis tensum gustatorium tribuere esset melius, ad has etiam nervos produxit ipsoque omnes simul connexuit, eos quidem, qui dextrarum partium erant proprii, ad partes basis dextras, eos vero, qui sinistrarum, ad sinistras, eosque utraque parte ita antrorsum produxit, una cum eis meninga chorioidem producens, quae illos nutrire simul ac tegere posset. Ut autem crassa meninx productiones exciperet, ipsam perforavit et cavam effecit foraminibus non omnino penetrantibus, sed in modum fistulae dilatans usque ad ossa anteriora, ex quibus nervos excidere erat tempestivum, produxit; illic autem et offer perforavit, et cum utraque meninge partem quidem ipsorum in ipsam linguam, partem autem in superiorem, alios in inferiorem maxillam inseruit. Ante vero quam hos in paries has distribueret, velut obiter productum nervum, deinde coactum ac densatum durioremque effectum iis, qui in os desinunt, musculo temporali inseruit, siquidem motu hic, qui autem in ore sunt, gustatoria facultate indigebant. At quod, qui maxillae inferiori et linguae inseruntur, viis declivibus sunt merito usi, positio partium ipsos excipientium indicat; qui vero in superiorem maxillam ferebantur, iis natura viam aliam convenientem secuit; et primum quidem in partem anteriorem etiam eos traduxit ac prope oculorum regiones deduxit, tum autem illic altero foraminum, quae ipsis insunt, simul usa est, per quod scilicet nervi oculorum musculis inserebantur; aliam enim aiam meliorem ne excogitare quidem possemus, neque per ipsas oculorum regiones, neque extrorsum. Loca enim, quae ultra minores oculorum sunt angulos, temporalibus musculis servabantur, praeterea etiam longum haberent ac periculosum circuitum; quae vero loca sunt in angulis majoribus, pori narium occuparant. In ipsis vero oculorum regionibus quum duo quidem essent foramina, et aliud quoque praeterea tertium ad magnum angulum esset futurum, quemadmodum procedente sermone monstrabo, aliud item ultra haec quartum facere opificis esset vitium, ossium securitatem pro nihilo ducentis: quo enim magis foraminum cumulaturum numerus augeretur, tanto, quod ossium inter foramina esset, ob tenuitatem laesionibus magis esset obnoxium. Quas ob causas opifex nostri in nullam etiam aliam partem os id censuit quidem perforandum. Quum autem ex iis, quae facta jam erant, optio sibi esset data, ad nervorum, qui difficile paterentur, viam accessit, ac per eam nervos superioris maxillae trajecit; nervi enim oculorum sensifici non modo molliores longe motoriis sunt, verum etiam multo principaliores; propter illos enim totus oculus factus est, in eisque praecipua visus pars consistit; addo etiam quod foramina eorum similiter ac nervi sunt magna. Merito igitur ab his quidem recessit, ut qui per magna foramina ferrentur, principalioresque multo sint ac molliores; cum durioribus vero simul ac minus principalibus et per foramina angustiora erumpentibus nervus malitiae trajecit, exploratum habens, vicinitatem ipsorum nihil molestiae habituram, magnitudinemque foraminis calorem nervorum sensificorum foraminibus haudquaquam suturam; praelongum enim est, non exacte teres, ut illa. Et quis forte existimarit, longitudinem hujus majorem esse illius diametro; at totum foramen toti collatum haud amplius majus videbitur, aut certe non multus majus, necessario autem praelongum extitit, non autem, quomodo sensificorum, teres, quod duos nervos mutuo sese subsequentes, non unum, erat contenturum. Est quidem certe uterque eorum, ut verum dicam, multiplex, disseremusque paulo post de nervorum istorum omnium natura accuratius. Porro in praesentia quidem, quo dilucidior sit nostra haec expositio, nihil impedit, quo minus unum eum dicamus, qui in musculos oculorum dividitur, alium autem eum, qui ad superiorem maxillam pervenit, quaque excidit simul cum altero, quumque ad oculorum cavitatem pervenerit, recte ad nuncupatum malum fertur, perforatis rursus illic, quae sub oculis sunt, ossibus transitumque ei praebentibus; haudquaquam enim ita erant praeteritura, ut musculos contingentes, ipsos laederent, aut a musculis laederentur; nam satius, erat, et musculorum motum fervere innocuum, et nervos cum multa tranquillitate incedere, neque alieno motu et ad se nihil pertinente usquam potiri. Haec igitur providens opifex aliud deinceps collocavit sub oculos foramen, quod ei succedit, quod prius et nervo utrique commune, quod ad cerebrum ipsum terminabatur. Verum hic quidem a tenui squama ossis teguntur tum nervi, tum ipsorum meatus; in iis vero, quae mala appellamus, quippe quae altu sunt, orastis quidem ossibus teguntur, per profundum vero feruntur, contingente eos osse tanquam alio quopiam ipsorum n errorum, gratia facto. Neque enim a natura quoque fuit praetermissum, quin vasis omnibus, quae ab ossibus excidunt, tunicas circumdaret duras, nonnullosque ex ipsis ossibus laeves ac laxos meatus efficeret, idque potissimum quando ossa perforanda dura substantia fuerint. At neque in nervis omnibus, neque omnibus arteriis, neque omnibus venis ad unguent adeo id servatur, ut iis quidem, qui negligenter atque oscitantur haec audiunt, aut potius secus accipiunt, nonnihil forte natura lapsa videatur; ei vero, qui diligentius attendit iis, quae dicimus, eorumque in anatome facit accuratum periculum, susum ostendere suffecerit opificis providentiam simul ac mirabilem solertiam. Quonam pacto vero nervi hi, qui subtus oculos ad malorum ossa feruntur, tum ii, quorum ante hos meminimus, tum etiam qui inferne excidunt, linguam et os et omnes faciei paries perterruerunt, sermone sequenti explicabimus, quando partium oris ac faciei constructionem enarrabimus; praetenti enim sermone ipsarum tantum a cerebro productionum usus recensere sumus professi, quarum terminus est os id, quod eas continet. Proinde terminum hunc praestituentes, simul atque nervum oratione extra ipsum constituerimus, rursus ad cerebrum revertemur, quo nullam earum, quae intra cranium sunt, productionum praetermittamus, neque iis, quae extra id sunt, diutius insistamus.

Cap. IX. Id igitur si tenuerimus, praedictoque sermoni hoc adiecerimus, quod scilicet ab his nervis productio ad musculos temporales pertinet, per ossa temporum excidens, ad aliam jam transeamus cerebri productionem. Quartam autem nervorum hanc numerant conjugationem anatomicorum peritissimi, ipsis non connumerantes eam, quae fertur ad nares; quod ipsa nervorum productiones non habeat, quomodo reliquae, neque extra ossa excidat. Sed prima quidem ipsarum numeratur propagatio nervi molles oculorum; secunda nervi; qui oculorum musculos per se movent; tertia, de qua paulo ante loquebamur, quae oritur, ubi pars cerebri anterior cum posteriori connectitur, progreditur autem per crassam meningem, deinde in duo scinditur, postremo, quomodo diximus, distribuitur; quarta vero nervorum conjugatio paulo posterius his est locata, magis quidem, quam priores, ab ipsa basi emergens, propagines autem ejus omnes sibi ipsis sunt propinquae; commiscetur quidem statim nervis tertiae conjugationis, post ipsos autem fertur longissime, deinde sejungitur totique palati tunicae inseritur. Exigui porro admodum sunt hi nervi, nervisque tertiae conjugationis paulo duriores; quo fit, ut et tunica ea, quae os subungit ac illinit; durior sit non lingua modo, sed etiam aliis propemodum omnibus faciei partibus. Ob eam certe causam producuntur etiam ex paulo durioribus cerebri partibus, quam nervi tertiae conjugationis; quanto enim magis retro progrediemur, tanto plus plusque se ipso durum cerebrum inveniemus; atque etiam partes, quae ad basim ipsius pertinent, aliis sunt duriores. Merito igitur et quarta nervorum conjugatio, ut minus mollis sit, quam tertia, non solum ex partibus posterioribus, sed a basi cerebri magis, quam illa, emergit.

Cap. X. Post has autem a capitis lateribus verius ossa petrosa sunt productiones. Quinta autem est haec conjugatio nervorum, non nisurum quidem adhuc durorum. Dividitur porro in ipso per ossa transitu in duas partes, quarum altera quidem in meatum auditorium, reliqua vero in caecum nuncupatum foramen inseritur; non tamen re vera est caecum, ut dicitur, sed existimo, eos, qui primi id nomen ei imposuerunt, in ipsum demisisse funiculum aut fetam porcinam, deinde quum trajicere ipsum non possent, illic alicubi finire ipsum putavisse. Causa vero, cur nihil elabatur, est non caecitas, sed flexuosa meatus obliquitas. Quod si paulatim totum os circumcideris nervumque nudaveris, ipsius flexus ac maeandros deprehendes, nervusque tibi extra excidere ad aurem apparebit. Caeterum de nervorum auditoriorum natura prius disputavimus; de iis vero, qui per caecum foramen excidunt, dum deris, qui sunt extra cramum, agemus; verba faciemus.

Cap. XI. Nunc autem tempestivum suerit aliam subolem nervorum a cerebro proficiscentium, verbis expromere. Sexta autem quaedam est ultra has nervorum conjugatio a suasi cerebri productorum, qui nondum etiam sunt duri, omnibus tamen praedictis tanto sunt duriores, quanto jam spinali medullae sunt propiores: haec enim durorum nervorum est principium, quoniam et ipsa cerebro multo est durior. Cujus rei ratio est facillima, ei saltem, qui tepet memoria ea, quae libro superiore diximus, quod scilicet ad sensum exactiorem propagine cerebri molliore; ad motionis vero robur duriore est opus, quodque ob id ipsum cerebri partium aliae quidem duriores, aliae vero molliores extiterunt; postremo etiam diximus, quod cerebrum ipsum partibus anterioribus, unde incipit, quum sit molle, semper magis ac magis seipso ductus efficitur; qua quidem spinali medullae conjungitur, ibi reliquis sui partibus est durius, quo loco et spinalis medulla, quam aliis sui partibus, est mollior: paulatim autem haec quoque, quo magis deorsum progreditur, eo durior efficitur; etenim ejus quoque generatio eum praebet animali usum, ut durorum corporis nemorum sit principium, quum cerebrum eousque durum fieri nequeat propter causam supra a nobis comprehensam ostendit autem perspicue natura maxime in hac quoque nervorum conjugatione (de qua nunc verba facere est propositum), quod fieri non poterat, ut per nervos duros perfectus aliquis tensus efficeretur producerenturque a cerebro quidem duri, a spinali autem molles. Descendunt enim hi usque ad os latum, in omnia fere intestina ac viscera distributi, quamvis horum maxima pars spinae incumbat; corus ora ultima est, quod nonnulli es sacrum, alii latum appellant, quo nervos desinere diximus. Satiusque fuisset (si modo licuisset) a spinali medulla per viam compendiosam advenientes nervos partibus, quae illic sunt, magna cum securitate distribui: at non licuit certe spinali medullae, quum ipsa esset dura, mollium nervorum asse principium, quo mode neque cerebro eorum, qui artubus ipsis insunt, quum nervi hi sint durissimi, cerebrum autem sit mollissimum. Perspicuum enim est, quod artus ipsi nervos postulabant durissimos, ut qui validis ac violentis actionibus mutuo subserviunt; non tamen aeque liquet, quod visceribus ipsis molliores erant tuti; quod, ne quid desit sermoni, subjiciam. Ac primum, quod nullum viscus motum ullum habet voluntarium, sed duntaxat, ne sensus essent expertia, nervis eguerunt, satius fuerat illis sensi ficos immittere; secundo autem, quod corporis ipsorum substantia mollis esset consistentia, facilius erat unienda nervosque ejusmodi undique complicatos receptura; tertio autem, quod ventriculo sensum exactissimum cibi et potus deficientis adesse oportebat; quocirca horum etiam nervorum pars maxima apparet esse in ipsum distributa, et potissimum in ejus primam partem, quae circa os, quod vocant, est, deinceps autem et in alias ejus partes omnes usque ad fundum. Porro, quum semel ventriculi causa a cerebro nervi essent demissi, eo sane aliis quoque omnibus partibus, quae istic sunt, distribui eos erat commodius, etiamsi usum non admodum magnum partibus illis essent allaturi. Quod autem ad ventriculum attinet, omnino facultate aliqua ciborum ac potuum appetitrice is indigebat, quam necessario praecedebat facultas quaedam, quae sensum alimenti deficientis excitaret; aliis vero partibus, quae sunt circum ventriculum, tantum sensus acutioris eorum, quae desunt, tributum fuisse medicis quibusdam visum suit, ut eas nihilo minus, quam ventriculus, dicant appetere. Mihi vero videntur hae exiguum quendam etiam sensum, ventriculus autem plurimum habere, atque ipsius os, in quod et nervi maxima sui parte prorumpere videntur, ob eamque causam ventriculi pars haec sensu acutissimo est praestita, et qui vehementer esuriunt, eam potissimum sentiunt contrahi et veluti convelli ac stomachari; quae sane haudquaquam sensilis adeo fuisset, nisi mollium nervorum fuisset particeps. Quibus omnibus praedictis intelligi potest, quod cum reliquis omnibus ventris partibus, tum omnium maxime ventriculo nervis a cerebro opus fuit. Videreque licet ex ipsis dissectionibus, quantam rationem natura securitatis corum per tutum descensum habuerit. Quum enim eos praevideret injuriis fore opportunos, tum propter mollitiem, tum etiam quod longo intervallo deducerentur, membranis saltem fortibus eos obducens corporibus propinquis connexuit, quae multa descendentibus illis occurrunt. Plerumque autem et illis ipsis connexio haec commodum asserti non contemnendum, quemadmodum et nervis septimae conjugationis excidentibus; nam nervis sextae conjugationis eos aggregans, simul atque e capitis osse excesserint, membranis validis circumdedit et undique ad unguem munivit, commune hoc commodum utrisque machinata. Quemadmodum enim funiculi simplices quidem ac tenues patiuntur facillime, qui vero ex pluribus ejusmodi sunt compositi, tantum difficultatis ad patiendum adipiscuntur, quanta est copia constituentium sese funiculorum, ad eundem modum et qui nervi conjunguntur ac complicantur vinculisque communibus constringuntur, multo, quam simplices, ab injuriis sunt tutiores. Quocirca, quum in plures corporis partes sibi ipsis propjnquas nervos complures ferri est necesse, eosdem omni interjecto itinere usque ad partes illos recepturas natura deducit colligatus. Quam rem qui negligentius considerant, hos nervos omnes unum esse arbitrantur; qui tamen haudquaquam unus sunt, sed jam inde a principio tot sunt, quot et partus, quibus ipsi sunt inserendi; apparent tamen unus esse, quod inter se sint complicati communiter omnes ac constricti a membranis ipsos continentibus. Atque illud est, quod paulo ante de nervorum natura dicturum me receperam. At enim omnem de eorum compositione disputationem non obiter, quomodo nunc, sed separatim persequemur atque absolvemus; de nervis vero, qui ad stomachum pertinent (de quotum itinere verba facere institueramus), prius exequemur. Quum vero nervos septimae conjugationis ab ipsis, ubi paulum essent cum eis progressi, injungere ad linguam naturae opifici esset necesse, rursus eos cum arteriis carotidibus, quae non longe aberant, conjunxit, per totumque collum cum illis traduxit, communibus membratus cum illis colligans; in thorace porro, cum arteriae ad sinistrum cordis ventriculum essent locatae, eos rursus divisit, ubi denuo stomacho utrinque connexuit. Et quum ipsos primum natura in ventriculum esset divisura, qui dextra quidem parte erat, ad laevam, qui vero sinistra erat, ad dextram circumegit, reputans, obliquos prius oportere efficere, atque ita demum dividere; erat certe id inulto securius ac tutius, quam si recta descendentes ita divisi fuissent. Quin et alias omnes ab ipsis divisiones membranis complectens vicinisque corporibus stabiliens semper producit, quam propter suam mollitiem patiendi habent facilitatem, externis adjumentis corrigens ac conservans. At de ipsorum quidem distributione partim prius quodam loco attigimus, partim autem in sequentibus etiam dicemus.

Cap. XII. De septima vero conjugatione nervorum a cerebro proficiscentium nobis jam est dicendum. Quae quod protinus quidem ei conjungitur, quae ipsam praecedit, dictum haud ita pridem est; nec minus etiam, quod natura harum productionum utriusque securitati consulens connexionem earum inter su excogitavit. Jam veto et unde proficiscatur et quo immittatur, nobis est dicendum, id enim adhuc in ea superest explicandum. Proficiscuntur itaque nervi in illinc, ubi et cerebrum definit, et spinalis medulla incipit; progressi autem quadantenus una cum nervis sextae conjugationis, post autem ab ipsis sejuncti, parte quadam sui eademque minima rectus laryngis musculos contexunt, majori vero in totam linguam inseruntur. Hi primi inter nervos exquisite sunt jam duri; nam praedictorum omnium alii minus, alii magis sunt molles, durus tamen nullus similiter est, ac hi nervi; quin et illorum quoque qui musculis manifesto inferuntur, aliis sunt duriores.

Cap. XIII. Musculi autem sunt in facie tum qui oculos, tum qui maxillam inferiorem, praeter hos autem et qui nasi alas, labia et buccas movent. In oculorum porro musculos, etsi prorsus minimos, magni tamen corporis mole nervi cernuntur inserti ob id ipsum, quod ii consistentia sunt molliores, quam motoriis conveniat; quod igitur justae consistentiae propter mollitiem deerat, id magnitudine eorum natura pensavit. Idem accidit et in musculis temporalibus; utrique enim ipsorum nervi tres inseruntur, duo quidem a tertia conjugatione, de quibus jam locuti sumus, tertius autem durior, de quo paulo post verba faciemus. Proinde hic rursus ex nervorum multitudine robur ad actiones musculis accedit. Musculi quoque genarum, narium ac labiorum, quemadmodum nervorum productiones mole, ita et duritie mediocres recipiunt. Quum enim per ossa longius ferantur, ex viae longitudine durities eis accedit: nam quum principium molle non procul absit, natura nervum producere durum non poterat, paulatim tamen ipsum: promovens atque abducens, adque potissimum per ossa, tum temporis, tum intervalli longitudine durum effecit. Ad eundem modum et spinalem medullam et cerebrum ipsum non repente ac semel, sed paulatim se ipsis duriora effecit. Quod si ita est, cuivis jam perspicuum est, nervos, qui linguam movent, neque aliunde commodius produci potuisse, neque via uti opportuniore, quam qua ipsi nunc utuntur. Siquidem partibus anterioribus loci nihil erat reliquum; ob eamque ipsum causam tertiam et quartam conjugationes ex posterioribus produxit. Unde rursus magnos alios nervos producere non poterat, nec, si potuisset, viam tamen; qua deduceret, ullum habebat. Si enim per duram meningem eos traduxisset, nervis tertiae et quartae conjugationis admiscens, aeque, ac illi, molles perstitissent. Per ossa vero capitis ducere qualem ipsos poterat, durosque ex hac ejusmodi via moderate efficere; verum id quidem simul ferat supervacaneum, quum aliunde promptius deduci possent, simul autem ne locus quidem ullus in cranio relinquebatur, quum jam foramina multa illic ad linguae radicem essent. Convenienter igitur ad principium productionis medullae spinalis (qua potissimum cerebrum est durius) hunc nervorum conjugationem producens, in omnique itinere multo adhuc magis durum efficiens, in totam demum linguam disseminavit. At ne hoc ipsum quovis modo intellexeris, in omnem scilicet linguae partem nervos hos esse distributos; id enim magnum erit argumentum, quod vera sunt ea, quae diximus, artemque opificis ostendet mammam. Nam nervi sensifici quam primum in exortu amplificati tunicam linguae externam pertexunt, subjectos musculos ne attingentes quidem; ea enim nervi motorii septimae conjugationis in multas fibras soluti omnes linguae musculos pertexunt, idque merito; neque enim sensificorum partibus linguae profundis ullus erat usus, quod partibus suis externis cum saporibus esset habitura commereium, neque etiam externis partibus motorum, quum ipsi propter duritiem saporum differentias discernere nequeant. Nihil igitur ne horum quidem a natura frustra factum fuit, neque sine causa nervos quidem linguae motores tenuiores, crassiores vero oculorum effecit, quanquam minores hi musculos moverent; illi enim robur ex duritie habebant satis magnum, in autem, nisi a magnitudine juvarentur, movere propter mollitiem omnino non possent. Temporales porro musculos multo adhuc minus nervi a tertia conjugatione ad ipsos pervenientes movere poterant; ipsi enim sunt magni, maximamque partem maxillae inferioris occupant, maximisque tendonibus in ipsam descendentes inseruntur. Tertium igitur ad musculos hos nervum durum utrinque a quinta conjugatione immisit. Proinde, quod oculorum musculis ex nervorum magnitudine inest, hoc temporales ex multitudine assequuntur. Evidentius autem praedictus nervus cernitur in iis animalibus, in quibus temporalis musculus est magnus. Porro, unde durus hic nervus ad temporales musculos perveniat, tempestivum utique fuerit dicere. Postea vero quam omnia productionum a cerebro principia jam sumus executi, quintam vero quandam nervorum conjugationem ex obliquis capitis partibus emergentem ossibus petrosis incidere memorabimus, ipsamque bifidam ac duplicem factam duobus excipi foraminibus inaequalibus, ferrique per foramen satius majorem ejus portionem recta ad ames, in aliud vero angustius foramen (quod sane caecum appellant) reliquam partem illapsam per foramen quoddam, quod est prope aures, penetrare, viamque omnem, quae est inter nervi principium internum et finem ejusdem externum, varie inster labyrinthi cujusdam circumvolvi. Hunc sane labyrinthum natum non frustra effecit, sed musculis temporalibus consulens nervum eis durum immisit; immisit nihilominus et buccis. Otiosum enim hoc loco neque perforatum ac durum cum haberet os, eo potissimum ad duri nervi generationem est abusa. Nam si nervi omnes quo longius a principio digrediuntur, eo duriores ipsos licet efficere, artificiosissime comperietur via per os petrosum huic nervo comparasse; nam sum viae ipsius, longitudo, tum luxi siccitas, durum ipsum ac siccum facile erat redditura; ubi enim mullo humido imbuitur, nullum ni ex via longiore accedit emolumentum; ubi vero locum durum atque aridum permeat, ibi exiccatur facillime atque obdurescit; his omnibus accedit et ex opportuno petrosi hujus ollis situ securitatis utilitas; omniaque videtur, quibus nervus luo egebat, ex uno hoc flexu complexa, securitatem, viae longitudinem, loci siccitatem. Hic igitur nervus maxima quidem sua parte latum buccarum aperit musculum, exiguum autem ipsius quiddam nervis opitulatur a tertia conjugatione ad musculos temporales pertinentibus; quantum enim illis utpote minus duris, quam conveniebat, ad robur motionis deerat, tantum eis a se ipsi, adjungit. Potissimum autem in quibus animalibus temporales musculi sunt magni, nervus est durior. Quid igitur non ex uno magno nervo robur eis, sed ex tribus parvis comparavit? aut quid oculorum musculis ex nuo magno nervo? Quoniam in regionibus quidem oculorum a ratione erat alienissimum multa pro uno facere foramina; demonstravimus enim antea, quod nervis etiam, qui ad superiorem maxillam perveniunt, non erat consentaneum foramen aliud comparare, sed musculorum simul uti foramine. In temporum vero ossibus multo quidem, quam oculorum sunt ossa, majoribus, perforationesque non mode multas ac crebras, quemadmodum oculorum cavitates, sed ne paucas quidem neque raras habentibus, melius fuit foraminibus angustis pertusis nervos a tertia conjugatione emittere, quum foramen id, quod est ad os petrosum, latum esse non posset; hac enim ratione multi hi flexus perspicue perirent, osse tuto prius latis foraminibus absumpto. Si igitur neque durus nervus poterat esse crassius, neque ex simplicibus produci plures poterant, quum ipsi sane in multas quoque alias partes essent distribuendi, perspicuum est, quod jure optimo natura altero solo nervorum genere non fuit contenta; sed quod ipsa principia motus haberet complura, ea solum ratione res belle successura erat, ut, si aliquo tempore unum quodvis ex ipsis laesum fuerit, reliquum saltem subserviat. .

Cap. XIV. Porro orationis continuatione paulisper hoc loco intermissa, pauca de nominibus verba faciam, quibus certe et jam usi fumus, et tota loquente disputatione usuri fumus. Duos mihi nervos intellige, alterum quidem omnium, qui in corpore sunt, durissimum, alterum autem mollissimum; tertium mihi praeterea intellige medium inter utrumque, ab utrisque extremis aequissimo ad portionem intervallo distantem. Qui inter medium hunc sunt et durissimum, omnes simul duros, reliquos vero alios, qui ab eodem medio sunt usque ad mollissimum, molles vocites. Ac duros quidem ad motus optime esse comparatos, ad tensus vero existimes esse ineptissimos; contra vero mollibus inesse aptitudinem ad Tensum exactiorem, imbecillitatem vero ad robur motionis. Caeterum qui omnino sunt molles, hos tibi persuade nullam prorsus ad motum habere facultatem; qui vero his sunt minus molles, quique ad medium quodammodo accedunt, motorios quidem esse etiam hos, sed multum a durorum actione relinqui. Nervorum igitur omnium durorum intellige mihi principatum esse spinalem medullam, ejusque extremitatem inferiorem durissimorum esse principium; mollibus vero nervis omnibus cerebrum, mediasque anteriorum ejus partium mollissimis esse dicatas; mediorum vero nervorum substantiae principium id esse, qua cerebrum et spinalis medulla conjunguntur. Quando igitur nervus quidam a cerebro mollis fuerit enatus, repente quidem motorius is osse non potest, exporrectus tamen ac progressus, si siccior et durior se ipso evadat, omnino tardem erit motorius. At quum vel initio ipso alii quidem ipsorum magis, alii vero minus sint molles, in ipsoque progressui alii quidem citius exiccentur, alii autem tardius, necesse est et motorios fieri, partim quidem qui minus, partim autem qui magis a principio secedunt. Quidam tamen nervi retinere videntur longissime naturam, quae sibi a principio inerat; cujus generis sunt illi, qui ad ventriculum feruntur, qui quales propemodum emerserunt, tales per totam viam conservantur, sensificet enim ipsos manere semper oportebat. Nervorum igitur a tertia conjugatione in os pervenientium qui in linguam quidem mox suerunt inserti, molles adeo erant, ut haudquaquam essent adhuc motorii; qui versi ad ossa maxillae inferioris, magnos dentes praetergressi, exiccati iri ipsis itinere fuerunt et durior es effecti, hi prope dentes, quos caninos appellamus, extra elapsi; in labiorum musculos suerunt dispersi. Ad eundem autem modum et qui per oculorum cavitates ad malorum ossa pertinent, duriores in eo transitu adeo sunt redditi, ut, quanquam sint exigui; musculos moveant tum eos, qui in superiore maxilla, tum qui narium alis insunt. Haec igitur omnia tum praedicto sermoni tum sibi invicem consentiunt, durorumque nervorum robur et mollium imbecillitatem ostendunt; praeterea, quod illorum quidem in agendo, horum autem in patiendo usus nobis constat; quodque consentaneum fuit ex praedictis cerebri partibus quemque enasci; tum quod ne hic quidem ullus frustra productus sit, sed alicujus instrumenti causa; et quod tantus est quisque ac talis, quantus et qualis naturae partis eum recepturae conveniebat. Demonstratu n simul hoc sermone jam propemodum est, nullam capitis nec faciei partem nervorum esse expertem; de oculis enim verba fecimus; et de auribus, et de lingua, et de membrana os tutum succingente, et de omnibus labiorum et maxillae superioris partibus. Quod si quid exiguum est praetermissum, quod elucidatione majori indigeat, hoc sermone explicabatur.

Cap. XV. Carnes equidem in ambitu dentium, quas gingivas nominant, ac ipsi dentes omnes, et tota cutis farier, et tunica, quae narium partem internam subungit, a tertia nervorum conjugatione propagines recipiunt. Per eam quidem maxillae viam (quam paulo ante indicavimus) et molares ipsi conspicuas ac magnas; et ex gingivis huc quidem magis, hae vero minus, omnes tamen tenues ac vix conspicuas accipiunt, velut et longi dentes. Per eam autem viam, quae nervos ad malum deducit, omnia ferme, quae ad superiorem maxillam attinent, cum malae ipsae quas vocant, tum superiores gingivae; ac molae quidem magnas et evidentes propagines accipiunt, parvas autem et vix conspicuas gingivae et reliqui dentes. Ab his vero nervis, qui ex regione oculorum ad musculos temporales ascendunt, et palpebrae, et quae circa supercilia sunt omnia, et, frons tota nervos recipit. A nervo autem, qui ex caecis foraminibus excidit, temporalibusque obscuram quandam mittit distributionem, feruntur quaedam propagines ad glandulas et partes alias, quae sunt circa aures, tum autem ad partes buccarum tenues. Maxima vero ejus nervi pars buccarum motum ad latera efficit perlatum musculum, de quo postea erit dicendum; ipsa vero cutis pilosa sensus gratia duntaxat, quomodo et reliqua, quae in toto est animali, propagines paucas, tenues, raras, aegre conspicuas instar araneae cujusdam filorum, ex omnibus subjectis partibus recipit. At cutis frontis, quod motus voluntarii sit particeps, fibras nervorum sensibiles ac conspicuas merito est adepta; subest enim ei musculosa quaedam natura ac substantia tenuis, multas nervorum fibras in se ipsam recipiens, a qua cutis superari non potest, quemadmodum cutis reliqui corporis, sed plane cum ea coaluit, motusque amborum est unus, qui supercilia scilicet attollit. Atque eo magis admiranda est cutis cum labiorum musculis commixtio; non enim possis hic ulcere, hos quidem subtendi, hanc autem superne inhaerere, quemadmodum in fronto, at multis. utriusque maxillae partibus, et manibus internis ac pedibus. Quandoquidem in his limitibus perspicuis dividere ac disterminare possumus, ubi musculus quidem definit, oritur autem cutis; in labiis vero per tota ipsa commixtio facta est, abolitis et confusis utrisque inter se, ut neque musculum, neque cutim id dicere queas, quod ex utrisque commune est ac conflatum, neque totum, neque si in partes diviseris; sed aut musculos cutaceos aut cutim musculosum labra animalium jure vocaveris. Novaque haec atque insolens compositionis Fatio propter actionem specui iurem meritu extitit; conjungi enim ad amussim, ac rursum diduci, et quoquo versum circumagi, labiis erat utile: quorum nihil valide, simul ac commode, ut nunc, ageretur, nisi ipsorum talis aluisset substantia.

Cap. XVI. Sed quoniam et tunicam, quae nares intus subungit, dicebamus ejus nemorum portionis, quae sid oculorum cavitatem fertur, esse participem, non tamen viam ipsorum indicavimus, consentaneum sane fuerit eam, ne quid sermoni desit, nunc quoque adjicere. In majoribus utriusque oculi angulis videre est os in narium capacitates pertusum, quod et naribus et oculis est commune, ferrique per utrumque foramen nervum haudquaquam exiguum, ab oculorum cavitate scissum statim, ut in eam nervi tertiae conjugationis pervenerint. Porro nervus hic cernitur non solum in membranam, quae naribus inest, dispergi, verum etiam ad palatum usque progredi; communis enim haec una tunica est naribus et ori ob eam communionem ac continuitatem, quam habet ex communibus foraminibus et in idem desinentibus, per quae etiam respiramus; cui quidem generatio est a crassa meninge, membranulas productiones in nares quidem per foramina ossium cribro similium producente, in os autem per foramina glandulae infundibuli propinqua. Proinde his quoque partibus crassa meninx ossi capitis connectitur, quemadmodum et per membranas.; quae sursum peri futuras feruntur, quas supra monuimus pericranium constituere. Atque tempestivum jam forte fuerit de reliquis ipsius meningis vinuulis disserere, ac docere, quid causae sit, cur in plerisque locis quidem valide, in aliis autem invalide, in quibusdam mediocriter, in multis autem nihil omnino fit adnexa cranio. Quod enim millies jam monstravimus, id nunc quoque ostendemus, nihil a natura fuisse praetermissum, neque supervacaneum quidquam ab eadem assumptum. Videtur enim crassam quoque meningem ossibus connectere, valide quidem per suturas, tum lambdoideam, tum eam, quae recta secundum cerebri longitudinem fertur, noni amplius autem valide per coronalem. Jam vero et alia pleraque tenuia ligamenta velut fibras quasdam partibus oranti superioribus inserit atque obliquis, a quibus omnibus et praeterea vasis penetrantibus crassa meninx susum tenditur, proximaque sit semper ac contingit ossa; partibus vero anterioribus ac posterioribus membrana quidem ab ea nulla ejusmodi producitur, qualis partibus superioribus pericranium membrana, sed propagines has ad nares ac palatum habet, parta quaedam atque imbecilla haec vincula. Merito igitur tenuia illa ac multa ligamenta validiora in partibus illis adepta est, ut, quod deest, id ex ipsis pensetur; in ipsa porro basi pauca habet eaque imbecilla, ut plerisque in locis deesse omnino videantur; ibi enim supervacaneum erat validis vinculis ossibus ipsam connectere, cum suopte nutu ac pondere deorsum semper seratur; in omnibus autem aliis partibus, ut laxitatem cerebro dilatando ac comprimendo praebeat spatiosissimam, factum jure est, ut plurimum ab eo secederet, sursumque ad cranium extenderetur. Merito etiam crassior inferne extitit, ut, quum cerebrum super eam omnino esset firmandum, mullum ei exhibeat dolorem, penitusque ab eo non sentiatur subjacentium ossium durities. At implexo retiformi duriorem quoque ipsam; non modo crassiorem effecit, ut sit velut os cerebro substrata, quod ea parte est confertissimum, neve pondere depressa arterias ibi coarctet, aut comprimat; cujus rei propemodum oblisi silentio praeterieramus, quod scilicet dura meninx portionem quandam a seipsa productam retiformi plexui substravit, quem haudquaquam etiam a subjectis ossibus comprimi oportebat. Quin et id argumentum sit non minimum providentiae ipsius opificis.

Cap. XVII. Pari modo autem et ad futuras denuo reversi, quantum adhuc superiori sermoni deest, quum adjecerimus, huic quoque libro justum modum statuemus. Quod igitur ad fuliginosorum excrementorum transpiratum, et ut per eas crassa meninx ossi capitis alligaretur, quo vasa alia quidem intro, alia autem extra exciderent, insuper, quod et ad pericranii generationem futurae utiliter constructae fuerint, dictum ante fuit. Nunc autem, quod adhuc superest de ipsarum usu, postquam adjunxerimus, deinceps de earumdem positione ac numero tractabimus. Fuit certe vel ob eam causam utile cranium ex multis ossibus componi, ut, si quando percussum fractum fuerit, (multa enim ejusmodi solent accidere,) ne per totum fracturae ejus progrediantur, sed inhibeantur lilio ac cessent, ubi et faucium ipsum os cessat. Tot itaque suturarum sunt usus. Quod vero consentaneum luit, unam quidem per medium capitis rectam, duas autem esse transversas, si, quae ante dicta fuerunt, memoria tenemus, nihil multis verbis nobis opus erit. Quum enim caput velut sphaera quaedam sit praelonga, jure una quidem recta per medium ipsius a posterioribus in anteriora est extensa, duae autem transversae hanc excipiunt, sitque trium suturarum figura literae H similis. Nam quum secundum hanc figuram totum caput sit longius, atque ad aurem utramque quasi compressum, aequum fuit futurarum numerum esse inaequalem in longitudine ac latitudine; alioqui falso Hippocrates naturam assereret justam, si ipsa inaequalibus aequalia tribueret. At non est ita; quemadmodum enim est justissima, ile, quae sutura secundum capitis longitudinem recta extenditur, unam effecit, partibus, quae utrinque ipsius fiunt, dextris scilicet ac sinistris, fla demum latitudinem commoderatam habituris. Transversas autem duas numero effecit, alteram quidem posteriorem, ut antea quoque diximus, quam lambdoideam appellamus, alteram autem anteriorem, coronulam, ut os capitis, quod inter duas has suturas est medium, ossibus utriusque partis mediae suturae sit aequale. Maximum autem in naturae operibus aequitatis specimen fiunt capitum fastigiatorum suturae. Tres enim sunt omnino ipsorum figurae: prima ei plane est contraria, quae naturaliter sese habet, de qua haud ita pridem sumus locuti, quando fodicet caput ambas amiserit eminentias, occipitis scilicet alteram, reliquam autem frontis, aequale autem sit undequaque et quasi perfecta sphaera; duae vero aliae sunt figurae, quarum altera quidem in fronte, altera rursus in occipitio nullam habet eminentiam. Caeterum capitis sphaerici suturae literae X sunt similes, duabus tantum suturis sese in duo intersecantibus, altera quidem ab aure una ad alteram transversa, altera vero recta per anethum verticem ad frontem mediam extensa; quemadmodum enim, quum pars capitis altera exuperat, altera longior existens, aequum fuit eam partem, quae longior esset, plures habere futuras, sic, quando pars utraque est aequabilis, numerum etiam suturarum ipsis aequabilem natura distribuit. In capite vero, quod in occipitio non habet eminentiam, futurae quidem manent recta et coronatis, perit autem lambdoides, haec enim deperditae eminentiae erat propinqua; unde ex duabus his futuris figura fit T literae assimilis: quemadmodum sanet et quum capitis eminentia in fronte perierit, simul quidem cum ipsa perit et coronalis, relinquitur vero sola recta cum lambdoide; rursus etiam figura haec competitionis similis T literae efficitur. Quarta autem species acuminati capitis cogitari quidem potest, sed fieri non potest, ut si caput ad utramque amem efficeretur prominentias, quam in fronte et occipitio; quae species si modo constare posset, haudquaquam sphaerica ei, quae est secundum naturam, diceretur contraria, sed solum diceretur, quod longitudo tota in latitudinem esset transmutata. Nunc autem tantus a naturali figura recessus fieri non potest, non enim acuminata amplius hujusmodi species, sed jam monstrum esset, nec posset vivere; cujus causa est perspicua, his saltem, qui dicta ante non omnino negligenter audierunt. Quum enim retro cerebellum, ante vero ad oculos ac nares apophyses positae sint, jure optimo caput, quod secundum naturam se habet, praelongae sphaerae fuit assimile; eminentiaque tam posterior quam anterior, aut utraeque simul possunt interdum deesse, non tamen eo defectus potest progredi, ut aliquid etiam de ipso cerebro simul pereat; et sane fieri non potest, ut, quae ad aurem est dimensio, eam, quae est secundum longitudinem; superet; nisi hoc accidat. At hoc quidem fieri nequit; proinde et capitis figura ejusmodi constare non potest. Ob eamque causam Hippocrates quatuor omnino figuras et cujusque futuras, quo modo paulo ante habere diximus, astruxit, nusquam in suis commentariis quintae capitis figurae mentionem faciens: Sed hae quidem solae capitis sunt suturae, numero ac situ juste a natura cuique figurae distributae.

Cap. XVIII. At ossium compositiones non hae solae sunt, sed nonnullae adhuc aliae sunt, quas neque Hippocrates, neque alius quivis eorum, qui corporis naturam accuratius sunt contemplati, suturas voluit appellare. Sed quae a media aeque distant, et ad utramque aurem constitutae secundum capitis longitudinem feruntur, recte mihi ridentur squamosae agglutinationes fuisse nominatae, utroque scilicet applicaturum ossium paulatim in angustam quandam squamam ac non profundam quodam modo extenuato, tum autem eo quidem; quod superne descendit, subjecto parte interna, eo autem, quod inferne ascendit, extrinsecus incumbente; non enim, ut in suturis, ita etiam hic ossa mutuo sese ingrediuntur. Caeterum ossium in temporibus compositiones futurae quidem et ipsae adhuc sunt, sed eas (ut mihi videtur) Hippocrates quum coronalis partes esse arbitraretur, earum non meminit separatim. Reliquae vero, quae in superiore sunt maxilla, ossium compositiones, etiamsi capitis suturis penitus non sunt similes, attamen et ipsae futurae quaedam stant; easque anatomici nominare ita consueverunt. Sed de his quidem, quum de maxilla superiore agemus, tractabimus; de squamosis autem hoc libro explicamus. Quia igitur cranii partem supernam et ad latera, quae crassa meninge est circumdata, raram quidem esse oportebat ac cavernosam, reliquam vero omnem, et potissimum quae temporum ossa nuncupamus, duram esse ac densam, ob eam causam squamosi suorum ossium fines extiterunt, eo quidem, quod superne a capito descendit, intus condito, quo diutius cum crassa meninge versaretur propter causam quam mox sublimam, alio vero, quod inferne ascendit, duro, velut propugnaculo quodam ipsi appositu; omnia enim crassae meningis ad cratium vincula in ipsius cavernas internas desinunt. Proinde si aeque, ac os infernum, tutum esset durum ac densum, haudquaquam potuissent vincula haec in ipsum inseri, sicut neque in inferiorem ejus partem inferuntur. At illic quidem nullus erat vinculorum ejusmodi usus, ut paulo ante docebamus; ubi vero est usus, partibus scilicet supernis et obliquis, convenienter ibi laxum ac cavernosum extitit. Atqui etiam ejusmodi os cum duro ac denso uniri omnino non poterat. Dicemus autem uberius in sequentibus de hujusmodi ossium coagmentatione. Haec quidem et ossium squamosorum generationis est causa; alias vero tuturas, per quas caput cum superiore gena connectitur, et quae sint genae hujus propriae, postea recensebimus. Nunc autem librum: hunc magnitudinem justam jam consecutum hic concludemus.

GALENI DE VSV PARTIUM CORPORIS HUMANI LIBER X.

Cap. I. Oculos autem quod loco quidem edito constitui stiparique undique satius erat, antea dictum est; quod vero et in parte corporis anteriori, in quam etiam movemur, melius fuit constitui, ne id quidem est obscurum; quemadmodum et quod duos esse, quam unum, praestiterit; nam quod sensuum instrumenta gemma et cognata esse oporteret, partim quidem prius diximus, partim etiam in sequentibus dicemus. Atqui si omnia haec erant servanda, situs eorum sublimis, securitas, situs anterior ac duplicitas, commodius eos nusquam locaveris. Sin vero objicis, quod non posterioribus etiam partibus oculi extiterint, eorum, quae ante fuerunt demonstrata, non recordaris, quod omnia lentus instrumenta nervos postulant molles, quodque ejusmodi a cerebello produci non poterant; atque etiam quod in utrumque ipsorum productiones a cerebro immittuntur, quae, dum per ipsis quidem ossa transeunt, compinguntur ac densantur, quo essent ab injuriis tutiores, quum autem ad oculos ipsos pervenerint, solutae denuo atque amplificatae in orbemque instar tunicae humorem vitreum complexae in humorem crystallinum inseruntur. At enim haec quoque ante diximus; nec minus, quod humor ipse crystallinus primum videndi est instrumentum, cui rei argumento sunt certissimo, quae a medicis hypochymata (suffusiones) appellantur, quae interjacent quidem inter humorem crystallinum et corneam tunicam, visionem autem impediunt, quoad acu deprimantur. Humori autem crystallino, qui albus est, clarus ac splendens, (hac enim sola ratione erat futurum, ut a coloribus immutaretur,) nutriri quidem ex ipso sanguine plane non licebat; ut qui multum qualitatibus ab eo dissideret, sed alimentum quoddam familiarius postulabat; ac proinde ei obtigit comparatumque a natura fuit alimentum accommodatum, humor vitreus, qui quanto crassior est sanguine atque albus magis, tanto a crystallino humore humiditate atque albedine relinquitur. Hic enim albus est exquisite ac mediocriter durus; vitreus vero humidus quidem est instar vitri cujusdam igne liquefacti, albus autem tantum, quantum si intellexeris exiguum nigrum multo albo per lotum esse admixtum, albedinisque perlectionem esse adulteratam. In neutro autem humorum istorum vena inest; ex quo intelligi potest, utrumque per transsumptionem nutriri, crystallinum quidem a vitreo, vitreum autem a corpore ipsum ambiente, quod ex cerebri portione superne descendente amplificata conflatum est.

Cap. II. locantque ipsum nonnulli proprie tunicam retiformem, quod figura quidem reti sit similis. Caeterum nullo pacto est tunica, neque colore, neque substantia, sed si exemptum ipsum seposueris, in unum acervum conjiciens, tibi plane videbere videre cerebri portionem quandam exemptam. Porro usus est ipsius primus quidem ac maximus, propter quem superne fuit demissa, ut, quum crystallinus alteratur, id sentiat, praeterea ut vitreo humori alimentum advehat atque afferat, siquidem arteriis ac venis mullo crebrioribus ac, quam Tuae moli conveniat, majoribus referta conspicitur. Nam quum nervis omnibus, qui a cerebro proficiscuntur, portio quaedam meningis chorioïdis enascitur, quae arteriam tecum affert ac venam, nulli tamen aliorum magna adeo vasta simul exeunt, natura alimentum providente ac praeparante non nervis modo, verum etiam oculorum humoribus. Quin et ex hac ipsa chorioide tunica, quae corpus hoc reti simile continet, tenues quaedam productiones et araneae similes ad ipsum extensas ligamenta illi simul fiunt, simul etiam alimentum asserunt; nam vasa quamplurima ipsa haec chorioides tunica habere in tota se ipsa conspicitur, quod et nomen ipsum indicat; nunquam enim ita ipsum comparassent appellassentve, nisi instar chorii quamplurima inter se vasa velut colligeret. Hunc igitur ipsum usum tunica haec praestat, tunicaque praeterea est revera, et corporibus subjectis operimentum atque amiculum. Principium autem huic quoque tunicae meninx est tenuis, quae cerebrum ambit, quam paulo ante dicebamus simul cum nervis omnibus enatam venam atque arteriam secum afferre. Quo loco admiranda opificis est sapientia, qui quum nusquam alibi ab ullo nervo, quae cum eo producuntur, meningas separasset, sed ut nutriretur simul et undique operiretur, cum eo ipsas adduxisset, hic duntaxat, ubi primum nervus in oculum inseritur su utrasque ab ipso sejungens ac subducens, crassas ac duras similiter, ac massam meningem, quae cerebrum ipsum complectitur, aut potius ea duriores effecit. Considerandumque hoc in loco accurate est, quomodo retiformi huic corpori similiter, ut cerebro, et quomodo diverse providit natura; nam quod aliis apophysibus omnino e contrario, perspicue intelligi potest, siquidem ab illis neutram meningum usquam abduxit nec sejunxit, in oculis vero utrasque tum a sese sejunxit, tum a superne orta apophysi. Cerebro fune hac quidem ratione portio ejus, quae oculis inest, similiter se habet, quatenus venas habet atque arterias totam ipsam pertexentes; quin et quod ab ea dura quidem meninx distat quum plurimum, ossa semper contingens et cum eis colligata, hae vero ratione non amplius similiter se habet, quatenus mollis et tenuis meninx ipsum vel reliquit, vel superne venas atque arterias illi separans attulit. At haec, quae apparent ac evidentia sunt, hujus separationis usum tibi ostendant. Sola enim digreditur vasisque omnino destituitur; paulo vero post rursus apparet nihilominus chorioides ea, quae in cerebro est a supernis omnibus locis vasorum immissiones quamplurimas recipiens, (diceres eam velut in alimenti emporium quoddam missam,) exiguum quiddam, antequam revertetur, mittere per tenuia illa vasa, quasi per servitia quaedam, quorum paulo ante meminimus, reliquum vero omne secum una afferre. Revertitur enim immensam vasorum tenuium sibi ipsis propinquorum copiam quandam afferens; cum quibus omnibus rursum in superiorem productionem inseritur, ut eorum insertio palpebrarum pilis persimilis esse videatur; sic enim comparant, idque meo quidem judicio non absurde, qui naturae opera studiosius perscrutantur. Ubi vero primum inseritur, superna haec productio sistitur ibi, neque progreditur alterius, ea scilicet utilitate perfuncta, cujus causa demissa fuerat, inseriturque corpori crystallino, cujus affectuum potest cerebro certus esse nuncius. Absolutus porro circulus insertio haec merito fuit; quum enim praedicta insertio in medium crystallinum, qui rotundus est, undique facta sit, circulus necessario est factus; qui certe maximus est in crystallino, ipsumque in duo dividit; omnium enim, quae corporibus rotundis connectuntur, quae ad maximum in ipsis circulum connexio est tutissima, ut quae plurimis ac certissimis apprehensionibus corpora coalescentia uniat. Per eundem hunc circulum consentaneum erat humorem vitreum, ne in partem anteriorem progrederetur, impedire. Quocirca medius vehitur in ipso crystallinus, quasi semifacta quaepiam sphaera in aqua. Atque etiam parte alia interna, quae est velut ipsius crystallini hemisphaerion, securitatis gratia ea conjunxit circulus unus, quem supra maximum ssse eorum, qui in crystallino insunt, diximus. Terminusque utrisque est conmunis, ligamentumque his ipsis efficitur, et praeterea corpori retiformi, et quarto tunicae chorioidi; nam tunica haec inter ea est validissima et quae stabilire ipsa maxime ac tegere queat. Verumtamen quemadmodum ad tuenda illa satis vicium habebat, ita ad se ipsam tuendam non satis habebat, nec circumjacentium ossium duritiem ferre citra noxam poterat. Ut igitur in cerebro, ita hic quoque a crassae meningis tunica circumvestitur; distatque certo tunica haec ab ea in aliis omnibus partibus, solisque vasorum productionibus ipsi connectitur, in hoc tamen memorato circulo, qui crystallino inest, conjungitur: quintaque praeter quatuor praedictas in uno loco est haec conjunctio, quae subjectis omnibus commoditatem praestat haud levem, tum ne a circum jacentibus ossibus afficiantur, tum etiam ne in vehementissimis motibus a sese abrumpantur. Dura igitur meninx tuto chorioidi est applicata; haec vero rursus ipsi retiformi; retiforme corpus vitreo ac crystallino humoribus, illi quidem per totum apium, huic autem per solam iridem. Itaque per corpora media humor vitreus tunicae omnium extimae est unitus, mollissimus durissimae, ac certe id natura ex opportuno adeo situ inter haec est machinata. Ad eundem autem hunc circulum sexta quaedam tunica extrinsecus prope accedit, in duram tunicam inserta, ut musculorum oculos moventium aponeurosis. Septima autem praetor has omnino est alia, periostii scilicet insertio, quae simul quidem totum oculum cum ossibus colligat, simul autem et moventes ipsum musculos operit. Quin tibi membranam hanc conspicari vel ante anatomen licet, album quidem, cujusmodi etiam comitur, desinentum vero in circulo, ubi et aliae omnes suspectae sunt, et ubi album nigro conjungitur; appellatur porro locus hic ab hominibus harum rerum peritis iris; nonnulli vero coronam nominant. Quod si haec probe dissecueris, nihilque confundens consideraris; circulos videbis hic septem sibi ipsis deinceps insidentes, crassitie tamen ac colore discrepantes, ut ne si velis quidem totum hunc aliter quam irim appellare queas.

Cap. III. At enim non ea duntaxat sapientiae opificis sunt opera, sed iis multo adhuc majora, quae jamjam dicturi sumus. Nam ad medium usque crystallini circulos septem oratione jam perduximus, qui sibi ipsis incumbunt illic ac cohaerent; quod autem id subsequitur, maxime admiraberis, si, antequam a nobis didiceris, ipse solus ejus rei artificium contemplari aggrediaris. Quid tandem poterat effici commodius, ut simul quidem humor crystallinus propria sensibilia exacte sentiret, simul autem tuto conservaretur, neque ab ullis externis violaretur? An omnino nudum ipsum ac sine munimento relinquere praestiterat? at sic ne temporis quidem momentum durasset, quin statim periisset ac peninitus labefactatus fuisset, ut qui prae nativa mollitie nulli extrinsecus occurrentium resistere queat. An densum ei propugnaculum quoddam, quod vindicare illum ab externis injuriis posset, praeponere satius erat? at periculum fuisset, ne propugnaculum ejusmodi ipsum abderet, tenebrasque ei perpetuas offunderet, sensuque omni privaret. Si ea igitur constructio, quae tensum perfectum ei conservabat, patiendi facilitatem inferebat, quae vero patiendi difficultatem suggerebat, eadem ipsa pensum perfectum vitiabat, visoriorum instrumentorum constructio in magnam redacta erat difficultatem. At natura ne hic quidem ciat similiter ac nos haesitatum, sed primo quidem id, quod erat melius, inventura ac provisura, tum autem summo artificio id constructum; nam quod operimentum crassam quidem ac durum propriam oculorum actionem esset vitiatorum, tenue praeterea ac molle injuriis obnoxium esset futurum, durum quidem, sed tenuissimum, si album quoque esset suctum, commodius fore providit. Ad ipsum igitur fabricandum conversa, omnino ex aliquo septem iridis circulorum ipsum cogebatur producere; ex mollibus tamen quatuor tunicam duram producere non poterat; ex reliquis vero tribus externis qui ultimus omnium est periostii circulus, tametsi internis quatuor mullo est durior, usum tamen operimenti praestare non potest; qui autem post hunc est secundus, aliis a suis musculis indigebat tegumentis; reliqua igitur erat a meninge tunica dura, quae chorioidem tunicam complectitur, ex qua operimentum hoc gigni poterat. Considera autem hic quoque naturae providentiam simul ac fabricam. Quum enim crassa quidem esset admodum haec tunica, sed densa minus, quam usus flagitabat, tenuiorem simul ac densiorem coepit producere; post autem paulatim promovens, partem ejus maxime mediam longe tenuissimam ac densissimam effecit; apte diceres eam cornibus admodum extenuatis similem; unde ei nomen etiam a cornu similitudine periti anotomici congruere rati corneam tumeam appellarunt, quod nomen ad hanc aetatem mansit. Haec igitur cornea tunica facta jam tenuis, dura ac densa, protinus utique splendida erat futura, cujusmodi ad splendorem transmittendum esse posset opportunissima non sucus, ac cornua accuratissime derasa atque extenuata. An igitur etiamsi, quemadmodum natura haec et ejusmodi summa ratione ac providentia agere potuit, alta et nos imitari aliquando possemus, aliquod operum ejus, quod scilicet construi ipsum aliter melius fuisset, accusarer possemus? ego vero existimo, multos nostrum ne id quidem posse. Neque enim artem naturae exponunt si eo enim nodo omnino eam admirarentur, sin minus, eam saltem non vituperarent; tune enim aequum esset eos meliorem aliam, quam nunc habet, constructionem ostendere, aut, si id minus possent, eam admirari. Quum enim septem in iride sint circuli, tu, qui naturae conviciaris, profer nobis alium ad tunicae corneae generationem accommodatiorem; vel, si id non potes, tibique forte non ridetur recte a durissimo omnium enasci, ostende rursus, quidnam melius in tunica hac, quae producta est, effecisses,est loco Promethei nostri constitutus fuisses. An non tenuem ipsam et albam, ut libere ac fine mora risiones immitteret, duram autem, ut humorem crystallinum tutu stiparet, effecisses? Haudquaquam infitiari id queas, quanquam multo sit facilius invenire aliquid, quod animadversum non suerat in iis, quae facta jam fiunt, ac cavillari atque immutare, quam inculpate omnia principio excogitare et construere. Sed vel nunc denique resipiscens denuo reliqua naturae opera considera. Haec siquidem cornea tunica, tenuis ita et densa factu, o oportunissimum est instrumenti visorii propugnaculum, ne oculi ab externis violentur; at vero tria alia necessario constructioni ejusmodi adjunxit incommoda, quae tu quidem, o sapientissime calumniator, Promethei facultatem nactus, fortasse non animadvertisses, non item ipse Prometheus, sed plane perspexit, ut qui nosset providere, primo quidem tunicae huic corneae penuriam alimenti futuram, ut quae neque longo adeo intervallo attrahere queat, neque in se ipsam venas recipere, quod densa sit, dura ac tenuis; secundo autem adversus externas offensiones humorem crystallinum tueri quidem posse, eandem famen ipsam sita duritie nihil minus externis istis crystallino molestiae futuram; tertio immissam oculis superne ultoriam facultatem dissipaturam ac discusseram; cujus substantiam tu quidem ignorans esse splendidam, ignorans autem et quod corrumpitur subitu occursis splendoris lucidioris ac vehementioris discussa, non recte malum ei domesticum circumposuisses, tunicam adeo splendidam. At animalium opifex non item; sed primo quidem providit, quonam pactu cornea nutriretur; secundo, quomodo humorem crystallinum non attingeret; postremo, qua ratione splendorem non discuteret; eaque omnia unica duntaxat machina correxit; quam tibi fortasse exponerem, naturae calumniatur acutissime, nisi esset mihi exploratum te rationibus, quae de visu afferrentur, vehementissime repugnaturum. Verumtamen pone, illa te non audivisse, neque paulo ante nos dixisse, ejus substantiam esse splendidam; sed eam non dictam fuisse neque cognitam supponens, id ipsum operibus ipsis demonstrandum, si lubet, disce, aut potius recordare, quonam pactu a splendida ac vehementi luce oculi nostri offendantur. Quantum certe quidem Xenophontis milites laesi oculis fuerint, quod per multam nivem iter fecissent, te fortasse praeterit; neque enim mirum mihi videtur, te illius quoque historiam nunquam attigisse. Arbitror autem, nunquam etiam audivisse, Dionysium Siciliae tyrannum domum super carcerem construxi fle clarissimam ac longe splendidissimam, casce illitam; neque quod in eam domum, posteaquam diutissime carcere infimo fuissent conclusi, vinctus ipsos sursum educebat; qui ex mulsa ac profunda caligine in splendidam lucem egressi, lucem quidem erant cupide intuituri, intuiti vero occaecabantur, lucis splendidae occursum repentinum ac confertum non ferentes. Missa igitur haec facientes eorum, quae quotidie apparent, memoriam tini reficere conabimur, in primis quidem pictorum, et potissimum quando in albis coriis pingunt; offenditur enim facile eorum visus, si omni remedio fuerit destitutus; quod sane providentes colores caeruleos ac fuscos apponunt, in quos subinde intuentes recreant oculos ac reficiunt. Atque etiam ophthalmia laborantes lux quidem redarguit ac laedit; fusca vero ac caerulea sine molestia intuentur. Eodem accedit, quod qui luce clara a longinquo percipere quippiam volunt aut manus supra oculos ad ipsa superestis obtendunt, aut aliud quippiam manibus tum majus tum densius. Quin et in magnis solis defectibus stellae ob eandem causam nobis apparent; quod etiam suis temporibus accidisse Thucydides memoriae prodidit. Sed et ex puteis profundis stellae conspiciuntur, potissimum quando tot non est in meridie. Atque etiam solem ipsum si quis oculis inconniventibus velit intueri, oculos celeriter perdat, multique in salis defectibus, quum eum affectum, qui foli acciderat, planius nosse cuperent, fixis oculis solem intuentes, imprudentes prorsus fuerunt occaecati. At enim per nivem iter facere quam oculis sit perniciosum, si minus Xenophonti credis, experientia tibi discere id licet; sin vero naturalium quippiam audire sustines, ubi ellychnium ardens, aut aliam quampiam flammam in sole luculento constitueris, cernes eam protinus marcescere; atque etiam, si prope quamlibet flammam magnam ellychnium posueris, veli aliam quamvis flammam minorem, repente extinguetur, quum, quae minor lux est, a majore vincatur semper ac dissipetur. Futurum igitur erat, ut non fusius crystallini splendor in oculis, sed cum eo vitrei etiam dissiparetur; quod ale accideret, sed diligentissime servaretur contentus undique ac constrictus, tunica chorioide a tenui meninge producta natura providit, multis partibus illam tum nigram, tum fuscam, tum caeruleam efficiens. Hanc igitur ipsam ab iride una cum cornea promovit, quo praedictos tres usus praestaret: corneam sibi ricinam situ ipso aleret; eandemque, ne humori crystallino incideret, prohiberet; visui denique affecto medicamentosum esset spectaculum; quae causa (ut ego arbitror) est, ut omnes, natura duce, quum lucis splendore offendimur, palpebras repente claudamus, ad naturale remedium properantes. Non possum equidem caeruleum hunc colorem, quo tunica haec tincta est, non admirari. Quum enim neque in ulla alia corporis partu, praeterquam in hac sola, inveniatur, neque alia quaevis praeter hanc indigere eo videatur, perspicuum jam fit, quod toto sermone semper demonstravimus, nihil scilicet neque diminute, neque otiose n natura factum fuisse.

Cap. IV. Nec minus eo admiror asperitatem, quae intus tunicae humorem vitreum contenturae inuritur; humida enim haec quidem ac multis instar spongiae quum fit, humorem crystallinum contingens, totius tunicae vicinitatem praestat ipsi innoxiam. Quo adhuc impensius externam ejus densitatem demiror, qua corneam tunicam duram contingit; non modo enim humorem crystallinum nihil oportebat a tunica hac caerulea offendi, sed ne ipsam quidem quicquam a cornea affici. His omnibus admirabilius est tunicae hujus foramen ad pupillam; nam omnia funditus periissent, quae natura pulchre ante erat fabricata, si id solum ab ea fuisset praetermissum; verum, ut aliud nihil, sic ne id quidem erat praeteritura, ibi enim tunicam caeruleam, hanc uveam pertudit; appellant autem ipsam ile, acino uvae laevitatem ejus externam et asperitatem internam, opinor, comparantes. Et hoc duntaxat quoad foramen nulla tunica alia est inter corneam et crystallinum media, sed veluti per tenue admodum et album cornu splendor internus cum externo communicat ac commiscetur. Ut igitur nec per hoc foramen tunica cornea aliquando crystallinum humorem tangeret, opifex nostri providit, simul quidem portionem hanc corneae foras longius abducens, simul autem humorem quendam tenuem ac sincerum, cujusmodi in oris reperitur, crystallino cjrcumfundens, ac tertio praeter haec spiritu aereo ac splendido omnem pupillae locum opplens. Sic quidem res habet; eget tamen adhuc ratus haec demonstratione potissimum propter illos, qui neque actionem, neque usum ullum student invenire, sed omnia cupiunt esse occulta omninoque ignorari. Tunica igitur haec cornea, qua parte quidem ab iride enascitur, humori crystallino apparebit tibi proxima, quum omnes oculorum tunicae ac humores eo loco cohaereant; exterius vero progrediens, semper magis magisque digreditur, quoad plurimum, qua est pupilla, secesserit; quod est dissectionibus ipsis niteas licet, nec minus ex suffusorum punctionibus. Nam quum suffusiones omnes loco inter corneam tunicam et humorem crystallinum medio consistant, instrumentum, quod, ut eas educat, immittitur, per amplissimum spatium sursum ac deorsum, huc atque illuc, et (ut in summa dicam) in orbem, et quoquoversum circumactum, neutrum praedictorum corporum attingit, tanquam magna a sete distent intereapedine.

Cap. V. Quod autem inter crystallinum humorem et tunicam uveam humiditas quaedam tenuis continetur, quodque locus is, qui est ad pupillam, spiritu est plenus, ex his potissimum potes intelligere. Primum, quod in vivis oculum tensum vehementer et undique plenum cernas, nullamque ejus partem laxam usquam, aut corrugatam; quod si mortuo ipso dissecare oculum volueris, jam certe quodammodo rugosiorem, quam pro naturali habitu, ipsum comperies vel ante anatomen; posteaquam autem tunicam corneam dissecueris, statim humor tenuis effusus occurret, qui saepe etiam in punctionibus cernitur per vulnus effluere, statim autem totus oculus fit rugosus, contractus ac laxus; si vero distenderis, tunicasque a crystallino distraxeris, intervallum maximum apparebit vacuum. Si igitur locus hic prius quidem, quum animal vivebat, plenus erat, tunicasque distentas habebat, mortuo autem ipso idem quidem vacuus fit, laxantur autem circumfusae tunicae, perspicuum est, quod aut spiritu quodam, aut humore, aut utroque erat refertus. Quin et si alterum oculorum clauserimus alterum aperientes, amplificatam ac dilatatam et veluti inflatam pupillam intuebimur. Proinde non ratione modo constat, pupillam quidem spiritu refertam sic affici, verum etiam artificio maxime experiri hanc rem potes, ac probate iis, quae evidenter apparent. Dissecto enim animali si ab internis partibus tunicam uveam inflaveris, cernes foramen diduci; itaque experientia fit perspicuum, pupillam spiritu impletam amplificari. Caeterum ratio haec aliud nihil adstruit, quam quod impleta parte interna uveae plurimum protenditur ac distenditur, sitque foramen ipsum majus, quomodo et alia omnia, quibus membranosis ac tenuibus foramina quaedam insunt ac perforationes, ut concidere in se ipsa queant. Ad eum sane modum et ipsorum cribrorum tunicas extendi est necesse, alioqui ipsarum foramina concident. Si igitur vivente adhuc animali membranas utrasque tensas videre liceat, clausoque altero oculorum alterius pupillam amplificatam, mortuo autem eo laxas jam vel ante, quam humor ternus sit evacuatus, postea vero quam vacuatus fuerit, laxissimas fieri, satis liquet, quod ab utrisque, humore scilicet ac spiritu, quando animal vivebat, eaedem oppletae erant; sed spiritus quidem, utpote tenuior ac levior, facile ante dissectionem evacuatur, humor vero adhuc remanet, ut qui sensibili vacuatione indigeat. Quin et valde senibus corneis tunica interdum adeo fit rugosis, ut alii quidem prensus nihil, alii vero male ac vix adhuc rideant. Incidentibus enim aliis super alias rugis, tunicaque ob eam causam duplicata, crassitiemque acquisititiam assumente, spiritu praeterea superne ad pupillam parciore affluente, proportione oculi iis impediuntur; id ipsum enim, quod spiritus parcior a principio affluat, in causa potissimum est, ut pupilla corrugatur. Ex quibus omnibus intelligi potest, siparium omne, quod est post humorem crystallinum, spiritu simul et humore terrui assidue repleri; quodque in caeteris partibus humor, in ipsa vero potissimum pupilla spiritus inest plurimus. Senibus igitur cornea tunica est corrugata; quod vitium eis accidit tum ab imbecillitate senectae, tum etiam spiritus superne affluentis inopia. Affectus autem, quem tabem appellant, solius est imminutae pupillae, nihil cornea privatim affecta; quocirca et alteri oculorum magna parte accidit, ut cognitu ipse fit facilis, neminemque medicorum lateat, quandoquidem sanus; qui in propinquo est, affecti vitium prodit; in senibus vero quum utrique oculo symptoma hoc sit commune, multos fallit, quia non modo cornea est corrugatio, verum etiam pupillae angustia. Accidit etiam interdum uvea propter tenuis humoris inopiam impensius laxata; sed de hoc affectu non est nunc dicendi locus. Qui vero affectus accidit propter spiritus inopiam, meatibus scilicet superioribus obstructis, aut propter senilem imbecillitatem, is pupillam spiritu repleri indicat; quemadmodum certe et quod, clauso altero oculorum, alterius pupilla dilatatur.

Cap. VI. Num igitur humor hic tenuis et spiritus, qui pupilla continetur, ad eam rem duntaxat conserunt, ut scilicet tunica cornea plurimum ab humore crystalli lino sit dissita, neque ipsum unquam contingat, an ad alia quaedam adhuc conferunt? At de spiritu quietem in commentariis de visu abunde docuimus, quod scilicet est lucidus, maximumque ad oculorum actionem affert momentum. De humore vero ex his intelligere poteris, quod non modo, ad spatium vacuum opplendum, verum etiam ne humor ipse crystallinus ac portio uveae interna exiccetur, maxime est necessarius, si primum quidem didiceris, in punctionibus ex largiori ejus vacuatione oculos offendi, affectumque, qui a medicis glaucosis (glaucedo) nuncupatur, siccitatem quidem esse ac concretionem immodicam humoris crystallini, et caecitatem prae omnibus maxime, qui oculis accidunt, morbis inferre; post autem si expenderis ac si consideraris tunicae uveae substantiam, nam pars ejus, quae, humorem crystallinum attingit, spongiae madidae est assimilis; porro hujusmodi corpora omnia durescunt, quum exiccantur; judicant autem haec spongiae, et his nihilominus acini, atque animalium linguae. Caeterum si pars ea uveae exiccata fuerit, omnem eo modo perdiderit usum, cujus gratia facta talis fuerat. Oportet igitur partem eam semper madere, ut fit mollis. Haec itaque omnia admirabilem quandam prae se ferunt providentiam simul et artem, et eorum maxime innatum humoris crystallini amiculum. Quandoquidem cornea instar propugnaculi cujusdam ac muri ipsi comparata est, violentiam eorum, quae extrinsecus incidunt, excipiens; propria vero ipsius tunica non modo tenui cepae cortici est similis, verum etiam araneis tenuibus est tenuior atque albior, et, quod his est amplius, non totum vestit humorem crystallinum, sed quae ejus pars vitreo humore invehitur, prorsus sine munimento est ac tunicae expers, ea enim parte humores inter sese conjungi praestiterat: quae vero ejus pars omnis extra prominet tangitque uveam, tenui hae ac lucida tunica cingitur; atque etiam ipsius pupillae imago in ea velut in speculo quodam consistit, quandoquidem laevis est haec tunica ac fulgens supra omnia specula, omni igitur parte vitus instrumentum a natura est excultum, sive spectes ipsius in mollitie symmetriam, sive positionis opportunitatem, sive coloris fulgorem, sive vim operimentorum. Nam operimentum id, quod sibi est naturale, laeve est et lucidum ac splendens instar speculi; quod vero huic est proximum, venosum, molle, nigrum ac pertusum est; venosum quidem, quo corneam abunde nutriat; molle autem, ne contactu sito humorem crystallinum affirmet; nigrum, ut splendorem colligat atque ad pupillam transmittat; pertusum, ut, quem splendorem transmisit cerebrum, foras emittat. Quod autem omnium est extremum operimentum ac propugnaculum, tenue, album ac durum est, quasi cornu ; tenue quidem et album, ut splendores prompte transmittat; durum, ut tuto conservet. Num igitur haec solum, an praeterea figuram quoque crystallini laudare est aequum? non enim sphaera est absoluta et undique aequabilis, quamvis naturae ea figura fit amicissima ec convenientissima propter causas saepius a nobis commemoratas. Attamen non erat tutum humorem hunc exacte facere sphaericum, neque enim incumbentes circulos ac coalescentes, qui in spatio sunt irides unquam, quomodo nunc admisisset; ad haec in vehementi ac violento motu, aut plaga, quae oculo nonnunquam accidunt, in periculum fuisset adductus, na e vitreo humore exturbaretur. Etenim connexiones ac sedes in absolute rotundis sunt fallaciores, quam in planioribus, ceu super devexas et ob id ipsum facile lubricas rotunditates vehantur. Haec quidem figurae crystallini est causa; omnisque, quae ad oculum pertinent, tuto disposita videntur praeter tegentem ea corneam tunicam; ipsa enim prima omnium ac sola omnibus injuriis est exposita, fumique, et pulveris, et frigoris, et aestus, et contundentium, atque incidentium incursus excipit, ut quae a superna crusta meninge esset enata. Ob eam igitur causam nostri opifex exploratam habens ejus nobilitatem, etsi eam aliis necessario praeposuit, quod aliud nihil magis aptum haberet, varie tamen ipsam munivit, palpebris, ciliis, circumpositis ossibus, atque etiam cute. Cilia quidem quasi vallum quoddam corporibus exiguis suis pilis propulsandis, ne facile apertis oculis inciderent, primo loco constituit; palpebras vero ipsas, ut simul coirent ac compsi curentur, oculumque clauderent, si quid forte corporum majorum in eum incurrat; porro adversus majorum adhuc molium incursus superne quidem supercilia constituit, inferne autem mala, ad majorem autem angulum natum, ad minorem ossis jugalis productionem; a quibus omnibus majorum corporum occursus prius excipientibus oculus ipse in medio locatus nihil laeditur, culis mota ad patiendi difficultatem non mediocriter ipsi etiam conferente. Undique enim haec contracta oculum intro comprimit, in angustissimum ipsum compellens; ipsa vero in multas ibi plicas corrugata una cum palpebris, si quid ossium convexitatem praetergressum intro in oculos feratur, prima vim omnem excipit, prima patitur, periculum prima subit, ac prima labefactatur; secundae vero post ipsam palpebrae contunduntur, inciduntur, rumpuntur, ac modis omnibus commotae patiuntur, velut scuta quaedam ante corneam objecta. Ex qua igitur substantia consentaneum erat scuta haec gignere? utrum ex molli admodum an carnosa? at si essent ejusmodi, facilius quam ipsis cornea afficerentur, essentque quiduis potius, quam propugnacula. An ex duru admodum et ossea? at neque moverentur facile, neque sine dolore corneam contingerent. Proinde ex dura quidem omnino substantia, sed quae moveri facile et cum cornea versari sine ejus noxa posset, palpebras fieri consentaneum fuit.

Cap. VII. Quinetiam connecti eas ossibus oculo ipsi fuit melius. Quare quum et hoc ipso constructionem palpebrarum praeditam esse oporteret, et ante hoc motus agilitate, patiendi difficultate, et ut corneam sua consuetudine ac contactu non offenderet, aequum est naturam admirari, quae omnia haec tam exquisite molita est, ut neque excogitari queat alia melior constructio. Membrana enim, quam periostium appellamus, a superciliorum labiis abducens, atque in tantam producens longitudinem, in quantam palpebras extendi oportebat, vorsus eam per partes palpebrarum inferiores reduxit, non duplicans ipsam instar scuti cujusdam duplicati, ut quibusdam est opinio, sed ne usque ad principium quidem, unde emersit, reducens, sed, subjectis quidem ipsi, oculum vero continentibus musculis annexuit, indeque ad iridem usque produxit, ubi ipsam in corneam tunicam insumit. Spatium vero inter duas portiones periostii corporis medium viscosa atque unctuosa occuparunt cum membranis quibusdam a musculis extensis, quo loco etiam, quas hydatidas (vesiculas aqua plenas) vocant, gigni contingit, unctuosis his corporibus, quae molliendarum sua pinguedine palpebrarum gratia a natura fuerunt comparata, supra modum naturalem aliquando auctis. Ad proportionem autem hujus constructionis palpebrae inferiores extiterunt a malarum periostio quadantenus quidem extenso, revertente autem rursus ad corneam. Qua parte vero haec periostios remeare incipit, substantia quaedam membrana durior adtenta est, quam tarsum nominant, claudens ac comprehendens et constringens, quod convexum efficitur ex ejus duplicatione; ad eumque ipsum usum est instituta, et alios duos praeter hunc, quorum majorem quidem ac artificiosiorem paule post explicabo, minorem autem nunc exequar. Tarsus ille tenuibus quibusdam pertusus est foraminibus, ex quibus palpebrarum pili emicant, tarso ipso sedem atque extensionis rectitudinem propter duritiem suppeditante. Quemadmodum enim superciliorum pilus sibi ipsis mutuo concidere praestiterat, ita hos et rectos et tensos semper conservari; usum utrumque, quorum causa extiterant, potissimum praesentis constructionis beneficio erant praestituri; qui superciliis quidem insunt, id omne, quod a fronte atque adeo a capite defluit, priusquam in oculos incidat, excipientes; qui vero palpebris insunt, arenam, pulverem, parva animalia volitantia intro in oculos incidere, aut quicquam demum eos offendere prohibentes. Atque etiam id opus naturae maxime quis admirabitur, quod neque sursum ad supercilia spectantes, neque deorsum ad malas pilos palpebrarum fecerit, neque intro in ipsius oculos nutantes; quandoquidem primi usum, cujus gratia extiterant, labefactassent, secundi vero oculis ipsis incommodassent, continuitatem objectorum spectandorum intereidentes. Quid jam loquar de commensurato ipsorum inter se intervallo? an non admirabile id videtur? nam si longius a feste dissiti fuissent, Inulta in oculos incidere potuissent, a quibus nunc arcentur; sin vero sese contingerent, tenebras quodammodo oculis offunderent; atqui neque tenebras offundere oportebat, neque usum evertere, cujus gratia facti fuerant.

Cap. VIII. At posteaquam palpebras oratione jam fumus executi, totumque oculum absolvimus, tempestivum fuerit exponere, undenam motum ei suppeditabimus, quandoquidem desidem ipsum penitus atque immobilem relinquere opificis est aut causas visionis ignorantis, aut ejus, quod in singulis est melius, nihil curantis. At neque id ignorare ei convenit, qui tantam certe sapient iam simul ac providentiam in tota animalis fabricatione adhibuerit, neque flocci facere. Quasnam igitur visionis causas esse dicimus, quas oportet eum intelligere, et quo pacto, quod est melius, prospicere oportet? Non ex quovis situ visibilia omnia cernere possunt oculi, quemadmodum aures ex omni situ audibilia possunt audire, quum neque ex lateribus, neque ex posterioribus, neque ex superioribus vel interioribus, neque (ut summatim dicam) aliud quidpiam, nisi quod pupillae est directum, queant cernere. Si igitur immobiles penitus oculi extitissent, quod sibi ex directo oppositum esset duntaxat videntes, paucissima prorsus cerneremus; ob eam fare causam eos sic disposuit, ut possent plurimum circumagi, et cum ipsis lotum etiam collum ad motus fecit habile; ob eam etiam potissimum causam duo extiterunt, a sete insigni intervallo distantes. Qui igitur altero sunt caeci, non vident ea, quae spectant ad illum oculum, etiamsi propinqua fuerint. Si igitur eos motu voluntario oportebat esse praeditos, omnes autem hujusmodi motus fiunt per musculos, perspicuum est, quod et opificem oculis musculos circumponere conveniebat, et nos non simpliciter ita ipsorum usum referre, sed numerum quoque et magnitudinem ac situm explicare. Postquam igitur oculorum motus sunt quatuor, unus quidem, quo intro versus nasum adducuntur; altereantem, quo extra ad parvum angulum abducuntur; tertius, quo sursum versus supercilia tolluntur; quartus, quo deorsum versus malas trahuntur: consentaneum fuit, et musculos, qui motuum illorum duces essent, totidem esse numero, duos quidem a lateribus, alterum scilicet in altero angulo, alios autem duos, quorum unus est infernus, alter supernus. Degenerantes autem omnes in aponeuroses circulum unum efficiunt lati tendonis in iridem desinentis. Quum vero oculum circumagi etiam esset melius, natura alios duos musculos positione obliquos effecit, singulos in singulis palpebris versus minorem angulum supra ac infra extensos; proinde horum etiam musculorum beneficio oculum maxime quoquoversus prompte circumvertimus ac circumagimus. Est porro et alius quidam musculus magnus circa eorum radicem, constringens quidem ac muniens nervi illius mollis insertionem, oculum vere sursum attollens et elevans, ac non nihil etiam simul convertens; facile enim rumperetur mollis ille nervus, in vehementibus in caput lapsibus violenter concussus, nisi undique stabiliretur ac interciperetur, modisque omnibus stiparetur. Quod si unquam alicujus oculum alterum totum vidisti prominentiorem, siquidem videt adhuc, accideritque absque percussione lue affectus, scitu, nervum hunc mollem esse extensum, propterea quod resolutus musculus non potest amplius ei obsistere, neque continere ac constringere; sin vero amplius non videt, nervus etiam ipse est jam affectus. Quod si propter vehementem percussionem prominere oculum contigerit, siquidem adhuc videt, musculus ipse solus, sin vero murus, nervus quoque est ruptus. Ad hunc igitur usum musculus lue factus, in orbemque totam oculi radicem complectens, quibusdam anatomicis triplex, aliis duplex esse videtur, nonnullis vero simplex, quem per quasdam fibras sibi ipsis applicatas ac commissas et earum productiones ipsum ita distinguunt. At sive unum quis ipsum ex pluribus compositum, sive duos, sive tres velit dicere, unus omnium eorum est usus, de quo ante locuti, fumus.

Cap. IX. Haec quidem tot ac tanta naturae sunt in oculorum constructione opera; quod autem nihilominus iis atque aliis ante dictis omnibus quis admirari possit, nondum id diximus. Palpebras namque omnino oportebat motu voluntario etiam esse praeditas; alioqui nullus ipsarum erat usus. Omnibus porro voluntariis motibus natura instrumenta quaedam comparavit, quos vocamus musculos, qui partes per quosdam tendones in ictas insitos movent. Demonstratum autem est a nobis in libro de motu musculorum, quod partes omnes, quae motu voluntario sunt praeditae, duobus ut minimum indigent musculis sibi ipsis oppositis, altero extendente, et altero flectente; nec minus sane demonstravimus, quod nullus musculus motus utrosque potest efficere, propterea quod partem, quam moturus est, omnino trahit ad se ipsum, et quod etiam unicus est situs, cum sit unicus musculus. Quod si ita est, quonam pacto palpebrae movebuntur? nam quod ad inferiorem attinet, ea prorsus est immobilis; superior autem moveri quidem cernitur, tamen sophistarum nonnulli, quum neque moventes eam musculos, neque motus rationem invenirent, eo impudentiae sunt progressi, ut ipsarum motum a nostra voluntate pendere negarent, sed naturalem esse, quomodo ventriculo, intestinis, arteriis, corni ac multis aliis instrumentis praeter voluntatem atque institutum motus insunt; arbitrantur enim satius esse mentiri, quam suam ipsorum ignorantiam confiteri. At in quibusdam quietem, etiamsi vulgus ipsum mendacium non deprehendat: si quis tamen solem supra terram ac lucem et omnino diem esse neget, quum ea omnes videant, is furere judicabitur. Quid si quis dicat, quum gradimur, non nostra voluntate crura circumferre, sed contra voluntatem ac naturaliter? mihi quidem et hic nihilominus quam prior insanire videbitur. Quum enim nobis liceat et velocius ea movere, et tardius, aut frequentius ac rarius, aut penitus continere, et rursus ad motum excitare, quo pacto non is desipiat, qui actionem hanc naturalem ac praeter nostram voluntatem esse dixerit? Si enim oculos, ubi clauserimus, quamdiu vellemus, continere ita non possemus, et rursus, ubi vellemus, reserare, ac similiter postea deinceps claudere, idque vicissim utrumque, quamdiu vellemus, facere, palpebrarum motus non esset nostra actio; sin vero haec efficere possumus libere, ut volumus, et quamdiu volumus, si modo secundum naturam palpebrae se habent, perspicuum est, quod a nostra voluntate superiorum palpebrarum motus pendet; alioqui frustra nobis essent a natura datae, si, quum vis quaedam extrinsecus in oculos irruit, quae laesura ipsos ac percussura esset, claudere volentes non possemus. At nihil mirum est ejusmodi a sophistis effutiri, quibus solius gloriae, nulla veritatis est cura. Haec sane eorum impudentia argumentum est non aspernandum artificii naturae. Quum enim palpebrae superioris motum cernamus perspicue, modum tamen, quo is fiat, dicere non possimus, neque musculos, per quos efficitur, invenire, quid tandem, si ipsa animalia effingeremus, quod de Prometheo poetarum sabulis est proditum, fecissemus? certe hoc saltem constat, quod palpebra superior immobilis nobis omnino, opinor, relicta fuisset. Ac forsitan dicent, quod a supercilio productos musculos toti palpebrae tarso inseruissent. At sic quidem, o sapientissimi, tota palpebra everteretur ac contorqueretur atque ad supercilium reflecteretur. Caeterum hoc etiam condonamus, probeque aperiatur; exponant deinceps, quonam pacto claudetur. Neque enim a palpebra inferiore productum alium musculum tarso inserere poterunt, id enim esset absurdissimum, neque partibus internis ipsum palpebrae superiori subfigere. Primo enim ne sic quidem claudi, sed retrahi ac duplicari complicarique palpebram hanc continget ab hujusmodi musculo tensam; praeterea vero et musculus ipse positionem habebit absurdissimam ab oculo toto compressus, ac totum ipsum comprimens, arctatus praeterea atque ad motum impeditus. Accusandi sane mea sententia sunt sophistae, qui quum nondum invenire, neque exponere opera naturae queant, eam tamen inscitiae condemnant. Conveniebat enim, ut mihi videtur, eos demonstrare, non fuisse melius, oculos palpebris esse praeditos, aut praestitos qui nem esse, at immobilibus, aut mobilibus quidem, at non secundum voluntatem, aut secundum voluntatem quidem, verum musculis sic quodammodo dispositis. Hi autem adeo sunt acuti, ut, quum palpebrae evidenter moveantur, neque, quo pactu id fiat, intelligant, neque alimus quempiam motum inveniant; eo vero amentiae progrediuntur, ut eum, qui tot ac ejusmodi formavit ac construxit partes, nondum artificem esse fateantur. Et si de domus quidem, aut januae, aut tecti, aut id genus cujuspiam constructione inter opifices esset controversia, quo pacto ad eum usum, cujus gratia instituitur, pulcherrime compararetur, tum autem caeteris quidem explicatu id esset difficile, unus autem inter eos, id si explicaret, ab omnibus jure celebraretur, peritusque artifex haberetur: naturae veto opera quum non dice providere, sed ne facta quidem intuiti, ingenio assequi possumus, an non ea hominum opificiis majora mirabimur? Verum hos jam missos faciamus: id autem confideremus, quidnam tandem in palpebrae superioris motu admirabile id fit, quae a majorum nostrorum doctissimis excogitata suerunt, prius explicantes. Dictum quidem jam prius quodam loco fuit, quod sub cute palpebras contegente membranae sunt tenues; hinc autem hujus quoque explicationis fumant nunc initium. Membranae enim hae musculos quidem palpebram moventes et ipsae tegunt, qui parvi plane sunt: extenduntur autem ipsae ab aponeurosibus, quae in tersum inseruntur. Ante autem docuimus, tarsum hunc esse cartilaginosum, instar vinculi cujusdam corpori membranulis palpebram gignenti subjectum; at quod illorum parvorum musculorum dilatatos productiones atque extenuatas recipit, hactenus planissime non docuimus. Nunc igitur tum, hoc ipsum disce, tum autem quod alter quidem musculorum in majore angulo oculi ad nasum obliquus constitutus, ad tarsi partem dimidiam, quae illic est, perveniat; alter veni totus et ipse quoque obliquus, et ad minorem angulum extensus, ad reliquam tarsi partem dimidiam sibi propinquant prorumpit. Quando igitur musculus prior dictus agit partem palpebrae sibi continuam, quae est ad nasum, deorsum trahit; quum vero altor, reliquam sursum trahit. Prioris porro caput quum ad majorem angulum sit constitutum, secundi autem ad supercilium, quumque musculi omnes versus proprium principium tundantur, necesse est parti palpebrae alteri, quae ad rufum est, motus deorsum sit, alteri vero, quae est ad minorem angulum, sursum. Quod si uterque eodem tempore tendant juxta palpebram, sursum quidem ea ipsius pars, quae est ad minorem angulum, trahetur, quae vero est ad majorem, ea deorsum trahetur; quare accidet, ut oculus non magis sit apertus, quam clausus; eaque palpebrae figura est, quam Hippocrates curvam ac reflexam appellavit, quarti in morbis magni mali signum statuit; palpebraeque eversionem hanc alicubi nominat illosin (nictationem); fitque affectus is, utroque musculorum convulso partemque tarsi sibi continuam ad se ipsum trahente. Quod si alter quidem musculus agat, ad se ipsumque palpebram trahat, alter autem prorsus cesset, aperiri tunc ac claudi totam palpebram contingit; trahit enim semper pars altera tersi, quae movetur, una tecum et reliquam. Causa autem hujus rei est durities; si enim membranosa esset pars ea, aut carnosa, aut quovis alio modo mollis, non utique partem motam altera sequeretur; id quod praevidens natura, durum ac cartilaginosum tarsum ipsi palpebrae apponens; utriusque musculi fines in ipsum immisit. Quemadmodum sane, si virgam quandam curvam ac reflexam utravis parte accipiens traxeris, tota sequitur, ad eundem modum et tersus totus utriusvis musculi tractum sequitur; atque tertius hic et maximus generationis tarsi est usus, quem paulo ante in aliud tempus rejeceram. Quae itaque ad palpebram superiorem pertinent, sic habent.

Cap. X. Cur vero non et palpebra inferior motus fuit particeps, quum ad eundem usum facta fuisset, locumque recipiendis musculis non minus haberet accommodum? Natura certe videri hic possit injusta, si, quum utrique palpebrae totius motus partem dimidiam posset tribuere, ipsa totum eum alteri esset gratificata. Neque in hoc solum, verum etiam in eo nihilominus videri possit injusta, quod inferiorem multo minorem effecerit; oportebat enim, quemadmodum auribus ac labiis et nasi alis, ita palpebris utrisque magnitudinem ac motum tribuere aequalem. At situs hujus discriminis est causa; si enim palpebra inferior longior, quam nunc est, extitisset, non fuisset similiter constans, sed in se ipsam de fluens corrugaretur, laxaque fieret, ab oculoque discederet; et quod his adhuc est majus, colligeretur in ea lippitudo, ac lacryma, et ejusdem generis omnia, quae in excernenda difficultatem haberent. Ex quo intelligitur, satius fuisse parvam ipsam fieri, talis enim oculo semper astricta atque appressit et ad unguem circumplectens excrementa omnia facile exprimit; quae quum esset hujusmodi, perspicuum est, quod motu etiam non indigebat. Anatomicorum quidem certe praestantissimi naturae in palpebris artificium invenisse ac pulchre exposuisse videntur, ut jam diximus; ego vero ipsis omnino jam assentirer, si mihi persuadere possem, vidisse me perspicue eum musculum, qui est ad majorem angulum. Nunc autem neque illum aperte nidi unquam; et in aegilopum curatione chirurgica non modo abscinditur plerumque, verum etiam locus ille tutus sic aduritur, ut nonnunquam squamae a subjectis ossibus abscedant, quum interea palpebra ad motum nihil impediatur; ob eam causam videtur mihi indigere animadversione. Quod si mihi ipse olim persuasero rem omnem pulchre invenisse, in libro de dubiis motibus (quem ego scribere constitui) id indicabo; nunc autem de eo id solum dixisse mihi suffecerit, naturae solertiam esse tantam, ut, quum eam tanti viri tamdiu conquisiverant, omnem tamen non invenerint.

Cap. XI. Deinceps autem, quae ad oculorum angulos pertinent, sunt vestiganda. Nam si corpus id carneum, quod majori angulo incubat, est utile, minori certe nocere natura videri queat, quod eum operimento utili privaverit; sin vero est inutile, majori rursus incommodat, onere superfluo eam gravans. Qui igitur explicari id poterit? et quomodo neutri natura incommodat? Operimentum foramini, quod est ad nares, corpus hoc carnosum, quod est ad ungulum majorem, natura imposuit. Usus autem illius foraminis animali est duplex; unus quidem, quem supra memoravimus, quum de nervis a cerebro ortis ageremus; alius vero, quem nunc tempestive referemus. Confluunt per foramina haec in nares omnia oculorum excrementa; et medicamenta quidem ocularia multi plerumque non mullo post inunctionem expuerunt, alii vero emunxerunt, ad eundem enim usum meatus lue ab angulo in nasum est perforatus, ad quem et nasus ipse in os, quandoquidem emungentibus per nasuta, quod confluit, excidit, excreantibus vero per os. Ne igitur per angulos excrementum effluat, neve assidue lacrymemus, praedictis meatibus corpora haec carnosa fuerunt apposita, quae prohiberent quidem, ne oculorum excrementa per angulos vacuarentur, ad proprios autem meatus impellerent. Demonstratio vero ejus, quod dicimus, suerit maxima errores, in quos saepenumero incidunt ii, qui melicos ocularios se ipsos nominant. Nonnulli enim eorum, quae vocant ungues, et magnas asperitates, sicationes, et callos palpebrarum, pharmacis acribus colliquantes timui et carunculam nervosam, quae est ad majorem angulum, imprudentes colliquarunt. Alii vero in encanthidum (id est carnis in majore angulo excrescentiae) curatione chirurgica plus aequo de caruncula rescindentes, effluxum excrementis ex parte aperuerunt, quem affectum rhyadem quidam appellarunt; de cujus absurditate quorsum attinet me hic verba facere? At haec quidem accurate a natura fuerunt provisa, et praeter haec adhuc illa quae in palpebris fiunt tenuia admodum foramina, quae paulo sunt extra majorem angulum; ad nasum enim usque pertinent, tenuemque humorem dant vicissim, atque accipiunt. Usus porro est non parvus in eo dando, quod abundat, accipiendo autem, quod desinit, quo ipsorum naturalis symmetria confervetur ad motuum agilitatem, quandoquidem siccitas earum exuperans propter duritiem flectendi ac movendi difficultatem illis ingenerat, humiditatis autem copia infirma reddit ac mollia; sola autem media constitutio ad naturales omnes actiones est praestantissima. Ad motuum etiam facilitatem duae quoque glandulae in utroque oculo extiterunt, altera partibus: infernis, altera supernis; quae meatibus non obscuris humidum in oculos effundunt, similiter ac glandulae, quae linguae radici adjunctae salivam in os derivant. Quod autem circumfusam oculis pinguedinem nullius alterius gratia natura comparavit, ipsius etiam durities indicat; cujus beneficio quum non facile colliquetur, perpetuo eos tegit, quod unctuosa sit ac pinguis.

Cap. XII. Absoluta nobis propemodum sunt omnia, quae ad oculos pertinent, praeter unum, quod proposueram quidem praetermittere, ne multi aversarentur tum disputationis obscuritatem, tum etiam rei prolixitatem. Postquam enim in eo explicando mathematicam speculationem attingere esset necesse, cujus non modo furit ignari eorum plerique, qui sese doctos profitentur, verum etiam ejus peritus aversantur atque oderunt, ob eam causam satius misti vitum erat id omnino missum facere. Interea autem quum in somnis fuissem accusatus, quod in divinissimum quidem instrumentum essem iniquus, in opificem autem ipsum impius, nisi magnum opus ipsius in animalibus providentiae explicarem, somnio sum perpulsus, ut, quod praetermiseram, resumerem, in fineque libri hujus apponerem. Quemadmodum enim in nervis sensificis a cerebro ad oculos descendentibus, quos certe et poros Herophilus nuncupavit, quod solis ipsis viae spiritus flet conspicuae ac sensibiles, quemadmodum, inquam, hoc ipsum est admirabile ac supra id, quod in nervis reliquis habet, ita et quod ex diversis quidem locis proficiscuntur, progressi vero sibi mutuo cohaerent, post autem rursus a sese digrediuntur ac separantur. Quid igitur causae est, cur natura non ex eodem loco initium supernae ipsorum productionis duxit, neque, postquam alterum quidem a dextris, alterum autem a sinistris produxit, recta ad oculorum regiones adduxit, sed antrorsum prius reflectens, ac conjungens, ipsorumque poros uniens, post illa utrumque rursus ad oculum secundum rectitudinem supernae productionis produxit? Non enim eos commutavit, illum quidem, qui ex dextris emergit, ad oculum sinistrum, eum vero, qui ex sinistris oritur, ad dextrum ducens, sed horum nervorum figura X litterae est simillima. Quos si quis negligentius dissecuerit, alternare eos forte putaverit, et sese mutuo conscendere, at non est ita; quum enim sibi ipsi mutuo intra cramum occurrerint, meatusque suos unierunt, protinus denuo separantur, aperte indicantes, te ob aliud nihil convenisse, nisi ut meatus tuos conjungerent. Quod cui rei sit utile quantumque vitus instrumentis praebeat usum, posteaquam daemon aliquis imperavit, ei obsecutus expediam, eos, qui libros hos exolvent, prius cohortatus, qui recte tum aliis disciplinis, tum autem geometria sunt instituti, tenentque, quid circulus, quid conus, quid axis, atque ejusdem generis omnia, expectent parumper, concedantque mihi, ut propter ignaros (qui sunt plurimi), quidnam nominibus his significetur, quam potero brevissime exponam. Neque enim ne illis quidem ipsis disputatio haec omnino erit inutilis, sed, si animum ei attenderint, discent, quonam pacto homines ignaros docere haec conveniat. Ubi primum autem haec sciverint, visorias quoque rationes eis conjungemus, quo propositum citius absolvamus. Sit itaque circulus quidam, qui ab altero oculorum cernatur, clauso adhuc altero; circulum autem voco figuram, quae a medio undique distat aequaliter; ab hujus autem circuli medio punctu (quod sane et centrum ejus vocatur) usque ad pupillam centrum videntem rectam mihi lineam intellige, quae nusquam sese inflectat, neque a recto cursu aberret, sed quemadmodum si aut pilum tenuem, anti araneam ad perpendiculum a pupilla ad centrum circuli extensam intelligeres, sic et rectam illam lineam. Intellige rursus mihi a pupilla ad lineam circulum circumscribentem (quam utique circumferentiam ipsius vocant) rectas lineas alias quamplurimas quasi araneas quasdam tenues ordine extensas; figuramque, quae ab his omnibus rectis lineis circuli circumscribatur, conum nomina; ejusque verticem intellige pupillam, et basim circulum; lineam vero rectam, quae a pupilla ad centrum circuli extensa est, tum omnium aliarum rectarum, tum coni totius mediam, axem appella. Quum vero devexum quoddam ac convexum solum nominas et intelligis, intelligis utique omnino et amborum medium, laeve scilicet ac planum, cui nihil usquam inest neque devexitatis, neque convexitatis; planam vero superficiem mihi voca partem spatii hujus superiorem. Post haec autem intellige in axe ipsius coni, qui a pupilla ad centrum circuli per aerem protenditur, granum aliquod milii aut id genus exiguum quiddam sublime pendere; centrum utique circuli obscurabit, ipsiusque conspectum pupillae eripiet. Jam vero, si haec intellexisti, deinceps facillimum tibi fuerit intelligere corpus quodvis, quod in medio ejus, quod extrinsecus conspicitur, et visus id conspicientis positum suerit, luminibus viam obstructurum, prohibiturumque, quo minus id, quod ante oculos est locatum, amplius cernatur, quo corpore funditus sublato, aut secus medium ad latera subducto objectum id rursus videri contingit. Quod si id quoque jam intellexisti, colligas nunc oportet, rem videndam omni caligine carere, neque quicquam medium in linea, quae recta ab oculo ad ipsam est extensa, constitui oportere. Quod si id quoque planum tibi est, haudquaquam temere a mathematicis pronunciatum esse tibi videatur, quae cernuntur, ea per rectas lineas cerni. Voca utique mihi rectas has lineas visiones, tenuesque illas araneas, quae a pupilla ad circuli circumferentiam extenduntur, non amplius araneas, sed visiones; circulique circumferentiam dic per visiones illas videri, ipsiusque centrum per aliam visionem in axe coni locatam, omnemque circuli planitiem per multas quasdam risiones ad ipsam pervenientes. Harum autem visionum, quae aequaliter ab axe absunt, in quavis planitiei parte fuerint, eas ejusdem stationis ac lori nomina; quae vero sucus, stationis dissimilis. Existimo autem, te aliquando vidisse solis radios per foramen angustum excidentes ac in partem anteriorem tendentes nusquam deflectentes, sed recta omnino via ac inflexibili vadentes: talem mihi intellige et visus viam. Quae postquam plane intelligis, si quidem ea intelligis, sin autem minus, illa iterum ac saepius repete; et ubi exacte perdidiceris, ad ea quae postea sunt scripta aggressus, unum quidem hoc ac primum mihi praediscas, quod eorum corporum, quae videntur, quodque non videtur neque solum, neque nudum, sed quidpiam circum ipsum omnino apparet, quum visiones, quae corpus id complectuntur, accidant interdum quidem cuipiam eorum, quae ultra corpus videndum sunt, alias autem cuidam, quod ad ipsum est. Secundum autem disce, quod corpus, quod a solo dextro oculo cernitur, id si propius est, in sinistris magis partibus esse putatur, sin longius abest, magis quodammodo in dextris; quod vero a sinistro solo conspicitur, in dextris situm esse, id si propinquius fuerit, magis autem in sinistris, si remotius; quod autem ab utroque, in medio. Tertium praeter haec edisce, quod, alterius oculorum pupilla compressa, aut certe sursum aut deorsum adducta, apparent duplicia, quae antea simplicia apparebant. Haec autem ipsa quanquam mathematici intelligunt, concedant tamen milli in multorum gratiam de singulis pauca dicere. Ac primum quidem de primo dicemus, quod scilicet aliud quippiam cum eo, quod videtur, simul apparet, quodque juxta alia videntur omnia. Intelligatur enim pupilla esse a; magnitudo autem, quae videtur, esto b c; et incidant visiones ab a pupilla in utrumque ipsorum b c. Esto autem ultra b c magnitudo d e; et projiciantur visiones a b et a c; incidantque d e, quae sunt juxta f g; perspicuum certe erit, quod magnitudo b c videbitur, non autem magnitudo f g; ob eamque causam abscondetur ita magnitudo f g, ut omnino non appareat; magnitudines vero, quae ab utraque ejus parte sunt, d f scilicet et e g, juxta b c conspiciuntur; atque etiam ipsum b c alio modo dicemus juxta illorum utrumque videri. Ratio igitur ejus, quod primum propositum fuerat, est hujusmodi. Securius vero rationem, quod scilicet id, quod altero inspicitur oculo, non eodem loco apparet, quo quando alio oculo suspiritum neque, quum ambobus simul oculis spectatur, eodem loco cernitur, quo quando altero folo, sed in alio quidem loco a dextro oculo, in alio autem a sinistro, in alio ab utrisque ridetur, dicturi nunc fumus. Dextra itaque pupilla sit a, sinistra vero b ; magnitudo autem, quae videtur, c d; visionesque incidant ab utraque pupilla ad c d, et allapsae projiciantur. Videbitur itaque magnitudo c d a dextra quidem pupilla secundum rectitudinem magnitudinis e f, a sinistra vero secundum rectitudinem g h, ab utrisque vero simul secundum rectitudinem c d. Quare non eodem in leto esse videtur, quod seorsum visio altera videt, et quod reliqua, neque quod ambae simul, et quod tantum altera. Quod si quis demonstrationes has, quae lineis traduntur, non assequitur, ipse rationem hanc expertus demum assentietur. Stans enim juxta columnam aliquam, deinde utrumque oculorum vicissim claudens, cum dextrum quidem oculum clauserit, quaedam eorum, quae prius a dextro in dextris columnae partibus cernebantur, sinistro non videbit; quum vero sinistrum clauserit, quaedam eorum, quae a sinistro ante videbantur in partibus sinistris columnae, rursus dextro non videbit; quando autem utrosque simul oculos aperuerit, utraque videbit, major enim pars occultatur, quum altero oculorum intuemur, quam quum simul utrisque. Secundum rectitudinem autem illorum esse putatur id omne, quod cernitur, ut et quod omnino occultat; nam quae juxta id cernuntur omnia, alia quidem in dextris ejus partibus, alia vero in sinistris videntur esse locata; sola igitur ea, quae non videntur, secundum rectitudinem ejus, quod videtur, erunt sita; sed alia quidem suerint dextro oculo visibilia, alia vero sinistro. Quocirca et positio magnitudinis videndae utrique oculorum peculiaris apprehendetur; ambobus autem, quae neuter videbat, omnino fiunt conspicua. Quapropter minus obscurum est, quod ambobus oculis simul videtur, quam si altero duntaxat, uterlibet eorum is sit, spectes. Quin et si a columna plusculum digressus utrumque oculum aperire ac claudere vicissim intuens in columnam votum is, illa tibi repente ac semel transilire videbitur, si dextrum clauseris, versus dextram partem, sin autem sinistrum, in alteram; atque etiam aperienti tibi dextrum ad laevam columna transilire putabitur, sinistrum autem ad dextram; dextro enim oculo in sinistris magis partibus columna esse videtur, sinistro vero in dextris magis; simul vero utrisque aspicienti medium locum obtinere putabitur ejus, qui seorsum utrique videbatur. Quod si stellam aliquam eodem modo vis inspicere, aut etiam lunam, et potissimum quando plena fuerit ac undique aequabilis, repente ac confertim tibi transilire putabitur, in dextram quidem partem sinistrum oculum aperienti, claudenti autem simul dextrum, in sinistrum autem contra agenti. Perspicuum igitur est cuivis experto haec ita apparere. Quaenam autem eorum sit causa ac necessitas, pardo ante per lineas indicavimus. Quin et quod alterum oculum si perverteris, si deorsum quidem pupilla fuerit detracta, humilius ac depressius id apparebit, quod intuebere, sin autem sursum tracta fuerit, contrarium, licet tibi id experientia comprobare. Quae autem sit horum etiam causa, absque praedictis rationibus nunquam didiceris. Nam nisi in una superficie plana visoriorum conorum axes suerint constituti, necesse omnino erit alteri quidem oculorum altius, alteri autem depressius, quod spectatur, videri. Cujus enim rei axis ipsis altior cono fuerit, hac et conus ipsis tutus est altior; sed conus, qui ab humiliori loco iis, quae videntur, accidit, omnes ipsas visiones ejusdem stationis habet humiliores; qui ab altiori loco, easdem habet contrarias. Quoniam autem, quod altioribus visionibus cernitur, altius esse putatur, quod autem humilioribus, humilius, per est, ut altius quidem cono altiori, humilius autem humiliori, quod cernitur, appareat. Ejus autem argumentum tibi fuerit evidens, si id, quod altero oculorum compresso duplex falso apparet, illo oculo clausi, altero intueri volueris; una enim prorsis efficitur imaginatio positionis ejus, quod videtur, quam habebat clausus nunc oculus, quando patefactus erat; reliqua vero manet immutabilis, quem a principio habebat locum servans. Quanquam, quum uterque secundum naturam haberent, unum cernebatur objectum; clauso altero, positionis ipsius apprehensio immutabatur, ipsumque objectum transilire videbatur; post autem rursus alterum oculum aperientibus, rursus transferebatur, neque unquam eodem in loco claudentibus et aperientibus utrumvis manebat. Postquam vero iis, qui altius aut inferius pupillam compulerunt, altera quidem positionis imaginatio perit omnino, reliqua vero firma atque immutabilis perstat, ubi scilicet alterum oculum clauserimus, propterea neque omnis pupillae iuverim duplicem rei videndae affert imaginationem, sed quae ipsam altiorem aut humiliorem habitu naturali fecerit. Caeterum quum pupillam ad majorem aut minorem angulum adducimus, facimus, ut, quod cernitur, sinistrum magis aut dextrum appareat, non tamen duplex efficimus, manent namque in uno plano conorum axes. Quibus vero inversi suerint oculi sive statim ab initio, in ipso scilicet utero, sive postea, si neutra quidem pupilla altior etiam fuerit, sed in eo solum laesi sunt oculi, quod eorum alter adductus est versus nasum, aut abductus, nihil in rerum ridendarum dignotione hallucinantur; quibus vero pupilla insertus aut altius est traducta, hi gravissime offenduntur plurimumque laborant, dum nituntur pupillas ipsas convertere, easque aequales constituere, ut exacte videant. Quod autem singula suis locis exacte videantur, argumentum id suerit, quod tactus ipse a risu deductus non fallatur, neque a visis aberret. Praeterea et per tenuissimas acus fila ac pilos facile dividunt et qui altero oculo carent, et qui utrisque simul vident; quod certe nunquam fieri posset sine ceria visurum dignotione. Quoniam autem (ut dictum est) omne, quod videtur, juxta aliud quippiam videtur, consentaneum jam est, ut eorum, quae circum se ipsum sunt, alias quidem dextrum ipsum, alias vero sinistrum, alias secundum rectitudinem esse imaginemur; coque modo rationes sibi ipsis non pugnant. Infinitae porro aliae sunt visoriarum hypotheseon probationes, quas nunc recensere non licet: neque enim ne haec quidem nostra sponte scripsimus, sed jussit daemonis cujusdam, ut dixi, an vero modum orationis huic operi convenientem assecuti simus, ille ipse viderit.

Cap. XIII. Nos autem finem huic libro statuamus, rursus admonentes, necesse esse axes conorum visoriorum in uno eodemque plano habere positionem, ne, quod est unum, duplex appareat. Axes vero hi in nobis principium habent meatus ipsius a cerebro proficiscentes. Oportebat igitur, quum adhuc animal utero gereretur ac conformaretur, in una quadam plana superficie eos locari. Quaenam tandem futura erat plana haec atque aequalis superficies, in qua natura meatus hos, quum animal conformaret, collocavit? an dura quaedam membrana, aut tunica, aut cartilago, aut os fuit? haudquaquam enim molle instrumentum cedensque tangentibus rectum servari poterat. At ubi ipsam tandem posuisset, aut quonam pacto tuto simulac sine compressione utrisque meatibus subtendisset? quod enim in eo loco factu haec erant difficilia, compertissimum ii habent, qui in dissectionibus sunt versati. Neque hoc nunc dico, quod natura machinam aliquam generationis ejus ac positionis invenire non potuisset, quo neque laederet quidquam propinquorum, neque ipsa laederetur, si omnino efficere eam fuisset necesse, neque per aliud facillimum ac promptum positionem duorum pororum in uno plano suppeditare potuisset. Quid igitur est hoc facillimum ac promptum, quod a principio explicare est propositum? mutua purorum inter se coitio. Duae enim lineae rectae sibi ipsae in commune quoddam punctum occurrentes velut extremitatem earum in uno penitus sunt plano, etiamsi inde in immensam quandam longitudinem in utramque partem producantur; et lineae rectae, quae duas has quantumvis protractus conjungunt quocunque loco, idem planum habent cum illis duabus, quod omnis triangulus in uno omnino sit plano. Sin autem aliquis non assequitur ea, quae dicuntur, palam est, quod ne elementa quidem geometriae intelligit. Mihi autem longum fuerit horum etiam demonstrationes scribere, etenim ne eas quidem intelligerent, nisi prius multa perdidicissent. Euclides certe libro undecimo Elementorum id ipsum, quod nunc dicitur, demonstravit; estque id secundum ejus libri theorema, cujus propositio sic se habet: Si duae lineae rectae sese secent, in uno sunt plano, omnisque triangulus in uno est plano. Demonstrationem igitur ab Euclide edisce quam simulatque didiceris, ad nos revertere; tum autem in animali stas duas lineas rectas, poros scilicet, qui sunt a cerebro, tibi ostendemus. Quorum uterque in oculum suae partis perveniens (ut ante dictum est) inster retis involvitur in orbem usque ad humorem crystallinum, intra sese humorem vitreum complectens, ut in uno plano sit pupilla ac totius oculi radix, ad quam nervus fulvi incipit. Tertiumque praeter haec ostendemus, ipsum scilicet nervorum visoriorum in partibus cerebri anterioribus concursum (a quo permeare per unum planum auspicantur) totos oculos in justa positione effecisse, ac pupillarum, quae ipsis insunt, neutram reddidisse altiorem. Ob eam certe causam satius fuit nervos tensum videndi oculis exhibituros ab uno principio proficisci.

Cap. XIV. Cur vero non protinus superne ab ipso cerebro unum utrisque principium natura fecerit, sed alterum quidem a dextris ejus partibus, alterum a sinistris productum, ita in medio loco ipsos inter se coegit ac conjunxit, dicendum deinceps fuerit. Fieri non poterat, ut ex hoc loco producerentur non dico magni adeo nervi, quantus uterque horum est, sed ne multo quidem minores, quandoquidem pelvis (quam superiori sermone exposuimus), quae meatum illic, qui cerebrum purgat, in seipsa continet, eo in loco est sita, neque alibi poterat locari, ut quae excrementum omne in palatum erat eructatura. Eadem autem ratione neque pori, qui ad nares a cerebro perveniunt, in alio loco locari poterunt, neque ex estis partibus cerebri primum ducere originem. Quum enim in facie media natus esset, poros certe, qui ad aptam pertinerent, mediam partem cerebri anterioris occupare operiebat. Si igitur alibi non erat melius neque poros hos locare, neque pelvim, eo autem loco, ubi nunc sunt, constitutis, nervi a medio loco produci non poterunt, quod reliquum est, id satis liquet, quod utrinque quidem produci praestiterat, progressos vero aliquantum in idem sibi convenire. Porro admirabilius quoddam opus naturae cognosces in hornus nervorum productione, quod missi vitum est satius libro decimo texto in anatome nervorum explicare; nunc quidem certe daemonis imperium funi executus. Quod si non supervacanea, sed cuipiam utilis futura est oratio, quum jam tandem homines socordiam circa pulcherrima, quae eos devinctos habebat, excusserint, nihil forte oberit, quae a majoribus de horum nervorum coitione dicta fuerunt, ea recensere. Quidam enim ajunt ipsius ob id prius intro deflectere, postea autem foras egredi, ne, si recta essent siti, aliquid paterentur. Alii vero dicunt factum fuisse, ut suos affectus inter se communicarent, malumque alterius in utrosque divideretur. Quidam autem dicunt sensuum omnium principia ad unum reduci, principium oportere. At hi quidem, si vitum ad unum principium reduci debere solum dicerent, noxae magnitudinem, nisi id fieret, ostendentes, certum est, quod eo modo verum dicerent, neque praedictae rationes a nobis essent inventae; nunc autem, quum primum sensorium, quod sensus omnes excipit, unum esse oportere dicant, recte id sentientes, ob idque ipsum molles hos nervos in idem existiment convenire, in eo certe plurimum hallucinantur; nam quod sensus omnes cerebrum excipiat, confiteri est necesse, alioqui neque aurium neque linguae nervi, neque etiam aliarum omnium animalis partium ad unum principium videbuntur reduci. Pari modo autem, quod etiam existimant nervos congredi inter se, ut affectus communicent, id contra naturae providentiam asserunt, quum ipsa longe aliud machinetur, ut jam in multis ante ostendimus: satius enim esset, si fieri posset, alterum alteri non compati. Si cui vero ratio haec probabilis esse videbitur, ea etiam uti licebit, quemadmodum et ea, quae confirmat, nervos ruptum iri, si secundum rectitudinem fuissent locati. Mihi vero ne haec quidem probantur: nervi enim, qui ad ventriculum perveniunt, ab ipsius pondere depressi saepenumero rumperentur, nisi prius circum stomachum involverentur: pori vero, qui ad oculos perveniunt, nil tale erant passuri, quum neque pondus ad oculos tantum unquam accederet, quantum ventriculo, cibo et potu refecto; qui neque declivem habent positionem, neque longe a principio absunt. Quod si quid horum etiam adesset, at musculi saltem, qui nervos hos complectuntur, et ante musculos crassae meningis productio, quae in nullo alio nervo tantam habet crassitiem, aut duritiem, ab hoc periculo hos uter vos poterant vindicare; ante enim quam nervi extra cramum excidunt, haudquaquam laedi queunt, quomodo neque cerebrum ipsum, tametsi assidue concutiatur: neque productiones, quae ad aeres usque pertinent, licet sint tenues admodum, molles, ac praelongae. His certe rationibus, ut dixi, cuivis uti licet. Ego vero quod non admodum illis crederem, essemque persuasus, nihil a natura frustra fieri, causam hujusmodi positionis nervorum diutissime scrutatus invenisse me arbitror, eoque magis, cum alicui deorum digna esse quae scriberetur est visa. Prius enim, quam ille jussisset, (oportet enim eum, qui deos est testatus, vera ulcere,) ne hunc quidem sermonem eram prostiturus, ne mullorum subirem invidiam, qui quiduis potius ferant, quam animum inducunt geometriam attingere; constitueramque, praedictis tribus opinionibus recitatis, eam quidem ex eis ut vero proximam comprobare quae meatus astruxit ob id extitisse obliquos, ne disrumperentur; ipse autem id tanquam verum ei adjungere, quod satius erat spiritum, qui a cerebro ad utrumque oculum proficiscitur, si quando alter eorum clausus fuerit aut omnino mutilus, in reliquum commeare. Visoria enim facultate eo modo duplicata visus acutior erat futurus. Quod etiam manifeste accidit. Si enim volueris aliquid inter oculos in naso secundum longi tuli nem extendere, aut assereulum, aut tuam ipsius manum, aut aliud quidvis, quod prohibere queat, quominus ab ambobus oculis unumquodque eorum, quae extrinsecus sunt objecta, cernatur, utroque obscure videbis; sin tamen alterum clauseris, multo clarius intueberis, utpote facultate, quae in utrosque antea dividebatur, in alterum jam commeante. Hunc igitur duntaxat usum, cur meatus in luerint conjuncti, eram memoraturus, qui et ipse quidem erat verus. Sed, quemadmodum sexcentis exemplis jam comprobavimus, naturam alia quidem prima ratione facere, alia autem ex abundanti, ita hic quoque primus quidem et maxime necessarius usus est, ne, quod extra intuemur, duplex appareat; secundus vero is, qui nunc dictus est. Deus autem aliquis, ut dixi, primam mihi imposuit scriptionem, testisque misti ille ipsis fuerit, me ipsius obscuritatem subterfugisse. Testis etiam est, me non hic modo, verum etiam in multis aliis horum commentariorum locis sponte nonnullas demonstrationes omisisse aut astronomiae, aut geometriae, aut musicae, aut alterius cujusdam logicae speculationis, ne medici libros meos penitus aversarentur. Quin et in omni vita millies id mihi contigisse sum expertus, ut, qui jucunde et libenter mea consuetudine uterentur propter mea nonnulla in aegrotis opera, in quibus illis videbar exercitatissimus, postquam me in mathematicis quoque versatum esse cognoverunt, saepe mihi insultabunt, neque admodum delectabantur amplius meo consortio. Ob eam igitur causam nunc nam lubens hujusmodi sermones attigi. His autem, quemadmodum diri, solum ut dei jussis fiatisfacerem, mathematicis theorematibus tum usus.

Cap. XV. At forte quis interfatus interrogaverit, quonam pactu, si meapte sponte multa praetermisi, plenum est hoc opus ac perfectum, ut nullius partis omissus sit usus, sed quarundam ne unum quidem solum, aliarum plures recensuerim? Cui respondere promptum est, simulque responsionem ex iis, quae ipse objecit, confirmare. Postquam enim opifex noster fuit adeo sapiens, ut singula ipsius opera non unum duntaxat haberent usum, verum etiam duos, aut tres, aut plerumque plures, in eo facillimum est nonnullos eorum, qui vulgo sunt obscuriores, praetermittere; verbi gratia, superiore sermone usum quendam scripsi figurae humoris crystallini; at ibi etiam primum ac principalissimum omisi, propterea quod ad demonstrationem lineis opus erat, quam certe nunc exequemur; postquam enim semel principia risoria attingere sum coactus, haudquaquam amplius obscura fuerit oratio, quae est hujusmodi. Posteaquam quae videntur secundum rectas lineas videntur, ante humorem autem crystallinum foramen uveae est litum, per quod cum suis obtectis communionem erat habiturus; perspicuum jam est ei, qui memoria tenet ea, quae ante diximus, quod figura exacte rotunda paucioribus sui partibus, plana autem pluribus cum suis objectis communicabit. Quod si nondum intelligis, id quoque per lineas explicabo. Esse igitur pupillae, quae perfectus est circulus, diameter a b; humoris vero crystallini diameter quidem c d, pars vero ejus, quae est ad pupillam conversa, sit c e f d: et ducantur a pupilla humorem crystallinum tangentes lineae b e, a f; liquet sane, quod e f pars ejus cum objectis communicabit; quae vero ex utraque parte sunt, scilicet c e, d f, ne una quidem sui parte communionem cum ullo visibili habebunt. Si vero minus esset devexus humor crystallinus, major utique ejus pars communicasset, quod lineae rectae, quae contingunt, minorem quidem partem eorum, quae multum sunt devexa, majorem autem eorum, quae plana sunt, complectantur. Supponatur igitur crystallini facti latioris pars quae ad pupillam conversa est c g h d; ducanturque rursus a terminis pupillae contingentes lineae b g, a h; ipsius igitur pars g h cum objectis communicabit, pauca omnino parte ab utrinque contingentibus circumscripta, quae communicatione est privata; si enim planus omnino esset, totus ita communicaret. Nunc autem, quum demonstraverimus, ipsum oportere esse rotundum, quo fit ab injuriis tutior, fuerit et hoc opus naturae admirabile, quae simul quidem rotundum ipsum, simul autem pluribus sui partibus objectis communicaturum effecit. Sic quidem su habent, quae ad oculos pertinent; de reliquis vero tutius faciei partibus deinceps tractabimus.

GALENI DE VSV PARTIVM CORPORIS HVMANI LIBER XI.

Cap. I. Quod igitur in toto capite adhuc est reliquum, quod expositione indigeat, hoc libro explicabimus. Superest autem, ut ridetur, universa propemodum facies, et superiorum nonnulla, cujusmodi sunt musculi, quos temporales appellamus, atque aurium natura, quae extrinsecus adjacet, quandoquidem de ipsarum basi interna, ubi primum vocis sensus fit, prius tractavimus. Atque etiam de musculis temporalibus tantum certe diximus, quod scilicet unus utrinque in quandam coronen praelongam marinae inferioris inseritur; quodque principis nervorum uterque eorum habet plura propter usus necessitatem, ut, si quando unum ex ipsis vel duo affecta fuerint, motus maxillae inferiori per reliquum saltem suppeditetur.

Cap. II. Cur autem natura musculos hos propemobum totos in capitis ossibus abdiderit, ea ossa, quibus incubant, excavans admodum atque exculpens, plurimum autem circumjacentia omnia attollens, ceu tegumentum quoddam pileatum, quum alios quidem simpliciter ossibus imponat, nunc quidem exponere suerit tempestivum. Ad eundem autem modum et cur aliorum fere omnium musculorum moles, ut cujusque animalium magnitudinis ratio feri, fecerit, praeter folos musculos temporales, plurimum enim praeter totius corporis analogiam in animalium generibus magnitudine ac parvitate verrant. Ne longe abeamus, in hominibus quidem sunt minimi ac minimum nervosi, maximi vero et nervosissimi leonibus, lupis, canibus, et (ut summatim dicam) omnibus, quae carcharodonta (dentes serratos habentia) appellamus. Aliorum autem animalium porcis quidem et asinis sunt maximi, non tamen aeque nervosi; proximi vero iis sunt boves, deinde equi. Debiles autem ac exiles similiter habent homo, simia, et lynces, ac cebi; postea autem caprae, oves, et cervi. Simiarum autem ipsarum quae maxime homini sunt similes, musculos temporales habent simillimos; quae vero sunt dissimiles ad cynocephalorumque formam digrediuntur, eae robustiores ac majores dentes habent, quomodo et ipse cynocephalus, qui natura est inter simiam et canem medius; proinde musculus temporalis tanto ei est robustior ac major quam simiis, quanto minor atque imbecillior quam canibus. Est autem simillima homini simia, ut quae rotundam praecipue habet faciem, dentes caninos parvos, latum pectus, claviculas longiores, minimum pilosa; quae recta etiam stat belle, ut et incedere sine errore et currere velociter possit in hac igitur simia, quemadmodum homine, exiguum quiddam partis capitis pilosae musculus temporalis occupat; reliquum vero, ut et cynocephalis, plurimum sursum ad caput extenditur, aures autem supergreditur versus posteriora, secundum caput totum extentus, in omnibus dentes serratos habentibus; his namque non modo est malimus pro corporis mole, verum etiam robustior. Asinis vero ac bobus, et suibus, et (ut sim, liciter dicam) quibus maxilla est magna, solus temporalis musculus est maximus pro proportione magnitudinis ipsius maxillae, non tamen robustus quidem, quemadmodum fortibus ac ferocibus. Nam propter duo haec temporales musculos natura magnos efficit, ob actionis in mordendo robur et magnitudinem maxillae inferioris; cujus gratia quum essent facti, istius tum actioni, tum constructioni jure fuerunt consentanei. Quum igitur dentes serratos habentibus robor in mordendo insit, maximus simul ac fortissimus musculus ipsis extitit; verum maximus tantum, non etiam nervosus, neque robustus, neque in agendo praepotens in asinis est, bobus, ac suibus, atque aliis animalibus, quae maxillam quidem inferiorem habent magnam, in mordendo tamen mulum eis adest robur; satius enim fuit magnam maxillam a magno musculo moveri. Homini autem, ceu maxillam parvam habenti dentesque ad solum esum idoneos, masculus temporalis merito parvas extitit; neque enim conveniebat superflua magnitudine eum onerare musculum, qui neque maxillam magnam vecturus erat, neque actionem vehementem obiturus, qualem leones ac canes obeunt, non enim in morsu fortitudo hominis consistit ac vices, neque eo caetera animantia domat, sed (quemadmodum jam inde ab initio ostendimus) ratione ac manibus. Naturaeque solertiam admirari quis possit, quemadmodum Hippocrates admirans assidue justam nominabat, ut quae, non quod prima imaginatione apparet, sed quod viribus atque usu est aequabile, eligat. Quod (ut misti videtur) divinae justitiae est proprium, non modo invenire quae oportet, verum etiam tribuere cuique pro merito ac dignitate, neque superfluum quidquam neque mancum efficere eorum, quae facere convenit. Esset autem (ut ego arbitror) superfluum, si magnus quidem extitisset temporalis musculus, parvam autem maxillam moturus esset; mancum vero, nisi magnus esset, ubi magnam maxillam movet. Atqui nullum animal minorem, quam homo, aut majorem, quam asinus aut equus, est sortitum; convenientur igitur et moturi ipsam musculi ut hominibus sunt minimi, ita illis suerunt maximi. Cur autem maxima omnino maxilla inferior porcis, asinis, bobus, et equis fuit, minima autem hominibus, simiis, cebis, lyncibus, media vero magnitudine inter utramque aliorum animalium fuit, antea diximus, quum ostenderemus, eis animalibus nihil opus esse, ut prona cibum ore sumerent, quibus aut manus essent, quomodo hominibus, aut velut manus, quomodo simiis; quibus vero hae non essent, ut equis, ea et collum majus, ob idque ipsum maxillam etiam habere majorem; praeterea avibus, quae longa habent crura,,ob eandem causam collum longius ac rostrum produxisse, quod sus sane partibus pro manibus ad suppeditandum alimentum essent usurae. At quoniam paulatim natura in animalium generibus ab extremis discedere consuevit (quemadmodum id quoque recte ab Aristotele est demonstrationi, ob eam causam primae quidem simiae post homines maxillam adeptae sunt longiorem (monstravimus enim antea saepenumero, eas ridiculam esse hominis imitationem); secunda autem et tertia et alia deinceps universa secundum proprium ordinem. Proinde consentaneum fuit, ut, quae inter ea, quae manus habent et quae omnino non habent, sunt media (corus generis sunt quae dentes ferratos et pedes fissos habent), ea longitudine instumentorum colli et maxillarum medium inter extrema locum obtinerent; comedentia siquidem pedibus utuntur quodammodo similiter ac manibus. Ob eam quidem certe causam homo omnium animalium temporalem musculum habet minimum, quod et maxillam, quam lue movet, tum minimam, tum ad actionem habet imbecillam.

Cap. III. Cur tandem solus hic musculus in capitiis ossibus est abditus, quum alia quidem ossa ipsum excipiant, alia autem in orbem complectantur, adeo ut exigua ejus pars ad finem frontis emineat? an non huic soli, sed etiam oculorum musculis hic usus est communis? nam inter omnes musculos potissimum hi, si laesi fuerint, convulsiones, febres, leporem, et deliria inferunt. Ut igitur minime afficerentur ab extrinsecus ipsis incidentibus, quae contundere scilicet atque incidere solent, natura ossa dura in orbem quasi septum quoddam circumjecit. At cur laesi noxam maximam insurunt? quia nervorum principio sunt proximi, solumque ipsos os prohibet, quominus cerebrum ipsum contingant. Porro musculi temporales, propterea quia sunt majores quam oculorum musculi, nocere cerebro possunt, sed et quia etiam nervorum, qui ad oculorum musculos feruntur, principium est unicum, plures vero eorum in temporales inferuntur. Si igitur, quemadmodum Hippocrates dixit, quae propinqua, quae communia, et quae prima sunt, maxime laeduntur, nihil autem propinquius cerebro quam temporales musculi, neque quivis alius musculus per plures nervos cerebro communicat, consentaneum est principium quam celerrime sentire ipsorum affectus. Ob eam igitur causam Hippocrates etiam recte dixit, plagas temporum lethales esse ac carum concitare. Et ante Hippocratem natura quoque praevidit, maximam fore animalibus perniciem, nisi securitati musculorum temporalium prospexisset; proinde locum quam potuit munitissimum effecit, primum quidem cavum ipsis receptaculum velut antrum quoddam comparans, ossium vero adjacentium externas superficies simas velut thalamos quosdam efficiens, superioribus autem eorum oris margines imponens ad musculos spectantes, ut omni ratione, quoad maxime liceret, conservarentur, exiguaque ipsorum pars supra ossium septum extaret. Quam tamen et ipsam sine munimento omnino non destituit, sed partim ex superjacentibus capitis ossibus, partim ex eis, quae sunt ad fines superciliorum, praelongum os utrinque productum, foris quidem devexum, cavum vero versus musculum efficiens, utrinque circumposuit: quorum hoc quidem a partibus superioribus verius supercilium deducens, illud autem ex inferioribus in satis magnam altitudinem attollens, post autem ad medium viae ipsis inter feste conjungens fornicem quendam hunc osseum utrique musculorum praetendit; qui, si quid durum aut violentum musculis extrui fenus incideret, ante musculos vulnera, contusiones, omnesque molestias esset excepturus, Haudquaquam igitur os quodvis est hoc jugale, (sic enim anatomici appellunt,) sed medullae est expers, densum, atque instar lapidis durum, natura id maxime agente, nequid pateretur id propugnaculum, quod his musculis erat praetentura.

Cap. IV. Hanc itaque constructionis securitatem musculi temporales habuerunt. Desinens porro uterque in magnum unum tensionem coronae maxillae inferioris infigitur; qui si tensus suerit, sursum eam trahit; quod quum accidit, animalis os clauditur; oportet igitur quosdam esse musculos aperientes, in contrarium ipsum trahentes, eosque musculos in partibus maxillae inferioribus esse constitutos; siquidem recte demonstratum nobis fuit, musculum omnem partem, in quam inseritur ad te ipsum trahere. Quinam igitur hi sunt, et quot, et unde producti, et quodnam eis motus est principium? Musculi quidem ipsi numero silus duo, quot etiam stant temporales, inferiores utrique utrisque superioribus, parte maxillae inferioris altera oppositi. Principium autem generationis ex posterioribus capitis partibus habent, quo loco sunt processus styloïdes: sic enim anatomici, qui partibus his sunt tenues ossium capitis processus, appellitant; potes autem, si vis, vocare eos graphioïdes aut belonoïdes; maxillae artem inferiori inseruntur statim post flexionem ad eum usque locum, qui est ad mentum, unus utrinque ex internis partibus adhaerens: qui certe, si tensi fuerint, os ipsum aperiunt, quemadmodum temporales claudunt. Alii autem quidam duo musculi ad mandibulae in masticationibus circumactionem a natura suerunt comparati, qui carnosum quoque maxillarum partem constituunt, quos nonnulli utrumque non simplicem musculum, sed triplicem esse existimant, quod tres ipsorum sint aponeuroses, aut tendones, aut in maxillas insertiones instar principiorum quorundam; vocant enim nonnulli hoc quidem modo, alii autem alio; qui quum perspicue eorum speciem student indicere (quae aliis omnibus est dissimilis), suspicionem cuipiam praebere queant, de ipsis inter su non convenire, siquidem hic ait, tria utrique musculo adesse principia, ille vero fines, aut capita, aut aponeuroses, aut tendones, aut insertiones. Est autem nulla, quod ad hanc saltem rem pertinet, viris anatomicis in re controversia, sed in docendi ratione. Triangularis enim quodammodo musculorum uterque est, velut verticem quendam trianguli atque acutiem juxta vocatam malam habens; huic autem unum trianguli latus versus zygomatis extremitatem porrigitur; aliud vero versus inferiorem mandibulam; reliquum vero ac tertium, velut basis quaedam, praedictum utrumque latus omnibus maxillae inferioris memoratis partibus conjungens, secundum ipsius longitudinem extenditur. Porro musculus hic quam alibi est nervosior in loco, qui est subter malis; quo loco habet velut verticem. Movetur autem et maxillam circumagit pro varia fibrarum atque insertionum actione, natura provide et hoc moliente, ut motibus aliis alios vicissim excipientibus multiplices fiant in masticationibus actiones. Convenienter itaque musculos hos masseteras (masticatores) nuncupant, tametsi ad musculos quoque temporales non minime appellatio haec pertineat; illi enim unam eam actionem in masticationibus duntaxat obeunt, ut dentes vehementer inter se committant, quam rem consequitur, ut, si quid inter eos fuerit, id comminuatur: porro cibum laevigari atque in partes minimas conteri a molaribus, quasi molis, masticatorum musculorum est actio, in enim ipsi et cibos mutant, et qui a dentibus exciderunt, rursus iisdem commissis atque applicatis adducunt tensi ac contracti, temporalibus musculis nihil ad id conferentibus. Lingua vero adactionem hanc confert non minimum; ut quae instar manus cujusdam cibos in ore assidue transfert ac volvit, quo pars ipsorum omnis itidem conteratur; extrinsecus autem unus utrinque masticatur hic musculus, velut secunda quaedam manus, linguae adjutor est comparatus. Maximo autem ad eam rem ei sunt auxilio fines buccarum inferiores, qui cutanei sunt, spectantque ad labia, ad quos perveniunt tenues ac lati musculi, uti aque parte unus, toti collo circumsecti; moventur enim ab his buccae cum labiis, etiamsi maxilla immobilis omnino suerit; musculique omnes ipsam moventes peculiare quippiam quodammodo, cujusmodi alius nullus, habuerunt. Sed de masticatoribus dicendi finem faciamus.

Cap. V. Temporales porro musculi, quique eis infra sunt oppositi os aperientes, alia ratione et ipsi omnibus aliis musculis sunt dissimiles; quandoquidem ex mediis temporalibus tendo emersit, quem in maxillae inferioris coronea sublimem inseri diximus; neque enim in ullo alio musculo tendonis productionem ejusmodi reperias. Eorum autem uterque, qui ipsis sunt oppositi, a partu capitis posteriore enatus, quando ad nuncupatas tonsillas ac maxillae inferioris flexionem pervenit, non amplius est musculus, sed tendo plane est, carnosa omni substantia nudatus. Hoc quidem et aliis inest musculis, in tendonem scilicet desinere; quod autem horum utrique est proprium atque eximium, quodque in nullo alio inest musculo, id mox dicam. Tendonum horum uterque paulum progressus non amplius est tendo, sed rursus fit musculus, maxillaeque inferiori inseritur, ut supra docuimus; ex quo intelligitur, partes horum musculorum carnosas in principio ac fine esse, nervosas autem in mediis; quod in nullis aliis musculis reperias, quemadmodum neque ex mediis temporalibus tendonem enasset Causam vero horum si cupis disicere, (frustra enim a natura nil fit,) partim quidem eorum, quae prius diximus, meminisse te oportet, partim autem alia nunc adhuc disicere; meminisse quidem eorum, quae generatim de musculis luerunt dieta, quas ob causas alii quidem in tendones desinant, alii autem nequaquam; discere vero nunc adhuc, quae de his audire oporteat. causam itaque, cur utrumque musculum temporalem in magnum unum tendonem desinere oportebat, ac per illum coronae ipsius maxillae inseri, quae tenuis quidem ac dura suapte natura est, et praelonga ac in sublime extensa, invenire tibi, etiamsi non doceamus, est promptissimum, nisi oscitantur omnino sermones illos audivisti, quos tamen ego reficiendae memoriae gratia paucis repetam. Nam nisi per tendones adeo magnos maxilla sursum attolleretur, primum quidem millies abrupta fuisset, si tantum pondus a corporibus imbecillis gestaretur, praeterea haudquaquam facile moveretur, neque enim sursum trahere ipsam minor alius tendo, neque substantia carnosa potuissent Quamobrem autem tendo iste ex mediis musculis existat, protinus dicam, ubi prius pannis memoriae causa id repetiero, quod jam inde ab initio libri hujus demonstravimus; cujus summa haec suit, musculos temporales, quum multa egerent securitate, ossium undique corona cinctus fuisse adeo, ut eorum pars exigua duntaxat ossium cavitatem exuperet. Si enim id tenes memoria, partesque capitis habes cognitas, potes jam intelligere, cur, si natura longos secundum capitis longitudinem recta ad coronas tendentes musculos hos imposuisset, haudquaquam operimentum ullum invenisset, quod eis fabricari potuisset, praeterquam quod tumorem quidem immensum illic excitasset, inania vero ac strigosa omnino loca ea reliquisset, in quibus nunc insunt: neque enim ulla alia pars positionem ibi habuisset commodissimam, non oculi, non natus, non aures, jam enim causam positionis eorum ause memoravimus. Quodnam vero jugale natura ante ipsos opposuisset, cujusmodi est id, quod nunc ante eos est oppositum, si secundum capitis longitudinem eos extendisset, aut quaenam ossium supercilia seu labia excitasset, non reperio. Si igitur positio eorum secundum longitudinem musculos ipsos reddebat prominentes, praesidioque spoliabat, eminentiasque ac cavitates iniquas in toto capite faciebat; quae vero praesenti loco est positio, tum ipsis securitatem praebebat musculis, tum capiti toti aequalitatem, non erat commodius alibi eos constituere. Quod si ita est, constat, quod ipsorum medium suctum est secundum rectitudinem coronae, quae motu indigebat, adeo ut hinc tenderem emergere suerit necesse. Quod vero ad eos attinet, qui ipsis sunt oppositi, quique in medio fui tendonem habent, multo manis artificium ostendunt, maximeque his nos attentos esse oportet, ubi pars aliqua admirabilis atque insolens ab aliisque generis ejusdem discrepans perspicitur, in lori enim natura aut analogiae est oblita, aut artificiosum quippiam excogitans eas a communi aliarum captu ac fabrica deduxit. In toto tamen hoc opere ostendisse jam mihi videor, naturam nusquam frustra multum ab analogia discedere, sed vel propter eximium quendam usum peculiarem praeter caeteras partem efficere, vel propter magnam necessitatem, prima ipsius ac principalissima constructione excidentem, ad secundam accedere; quemadmodum certe in his etiam musculis fecit. Quorum productionis locus proprius non erat retro, unde nunc extiterunt, sed partes colli anteriores, sic enim secundum rectitudinem proprii principii potissimum uterque maxillam deorsum attraheret; verum si hic locati fuissent, equidem ab ipsis colli vertebris enati in primis ipsi arctati fuissent non minimum, aliasque partes omnes, quae illic sunt, armassent. Nusquam enim propemodum in talo corpore alibi in loco tam exiguo tantam instrumentorum cernas multitudinem, quorum tamen nullum transferre erat integrem, non stomachum, non asperam arteriam, non laryngem, multo autem minus circumjectos eis musculos, non venas, non arterias, non glandulas, non nervos; alia enim ab infernis sursum, alia autem a supernis deorsum ferri oportebat, alioqui neque caput venarum aut arteriarum, neque partes infernae nervorum aut musculorum fuissent participes. Perspicuum praeterea est, quod cibum, potum, ac spiritum per hunc viam commeare oportebat, ascendere vero rursus effationem et vocem ad multas animalis commoditates. Nec minus etiam cuivis est perspicuum, quod erat necesse arterias ac venas ibidem in utrasque maxillas, linguam, os, capitis anteriora ac posteriora, collum totum, et simul ipsius spinalem medullam distribui. Necesse autem nihilominus praedictis erat vasorum divisionibus incumbere glandulas, necubi laederentur, su sede ac stabilimento essent destituta. Quin et alias quasdam glandulas ibidem (quarum antea memini, ipsius asperae arteriae gratia natura comparavit. Tanta igitur instrumentorum copia, quae transferri nusquam sine maximo animalis detrimento queat, locum omnem illic jam occuparat. Quo factum est, ut jure musculi maxillam inferiorem aperientes non a colli ossibus sint producti, sed unde jam diximus; et ubi potissimum locus multis instrumentis est refertus, partibus ad tonsillas attinentibus, tendo eorum uterque excarnis est ac tenuis; quandoquidem, si crassiores essent, transire prae locorum angustia non possent, tenues autem si amplius fuissent aeque, ac nunc sunt facti, imbecilli admodum extitissent. Quocirca quum simul ab injuriis tutos esse eos oporteret et simul angustos, jure optimo natura totam eorum carnem locis illis subtraxit; solos autem ac mullos tendones producens, quum vero primum extra angustias eos constituit, tunc jam paulatim eos carne circumvestiens, musculos rursus ipsos effecit. Tria itaque haec musculorum genera ad movendum os natura adhibuit; quorum alii quidem aperiunt, alii vero claudunt, alii varie circumagunt, nihil usquam neque in positionibus, neque in turmis, neque in commodis insertionibus hallucinata. Apparet enim ipsorum quisque in illam maximae maxillae partem prorumpere, qua simul facillime apprehendi ipsa poterat, et ad motum, cujus gratia musculus extitit, accommodatissima.

Cap. VI. Differentiam vero ipsorum in magnitudine ac nervorum moventium principium si considerare volueris, mirabilem hic quoque maturae aequitatem reperies. Siquidem eos, qui velut pendentem a sese totam maxillam interiorem attollunt ac sustinent, consentaneum erat ordine etiam esse maximos; oppositos vero iis inferne versus illa moventes, ad quae natura etiam gravia omnia feruntur, multo minores; medios vero amborum magnitudine esse reliquos, quemadmodum et positione sunt medii. Alii vero musculi duo ex internis maxillae inferioris partibus, qua ipsa est maxime cava, situm habentes, sursum extrusi versus os capitis musculis temporalibus adjutores sunt dati, ut qui etiam maxillam sursum trahere queant; qua enim ratione plura nervorum musculos moventium principia extiterunt, eadem ratione et ab internis musculis subsidium hoc affuit.

Cap. VII. Porro nervorum principium omnibus faciei musculis tertia nervorum est conjugatio, qui a cerebro proficiscuntur atque etiam aliis propemodum omnibus ipsius partibus. Nam in temporales ac masticatorios musculos, et hos certe internos in ore ipso, tum in dentes omnes, in labra, in nares atque faciei cutim universam nervi praedicti sunt distributi, perforatis in ipsorum gratiam ossibus, et in quamcunque partem singulae propagines iter intenderint, transitum praebentibus. Feruntur vero semper ad partem, quae sensum aut motum postulet, ut nulli parti nervi portio neque superfit, neque deficiat, sed aequalis semper pariis moli atque usui ad unguem sit. Oportebat autem (ut ego arbitror) os adeo durum (si modo sine artificio omnia hujusmodi iniit constructa) potissimum ne pertusum quidem omnino esse multis ac crebris foraminibus, quod si pertusum esset, sed casu quodam, aliquod inveniri, quod frustra pertusum foret, quippe per quod nullum pertractaret instrumentum. Quin et ad quasdam partium oris internarum, et faciei externarum, nervos accedere prorsus non oportebat, quibusdam autem non unum, sed plures distribui, haec enim fortunae sunt opera; caeterum tum omnibus immitti, tantaque esse singulos magnitudine, quanta parti erat necesse, haud scio an hominum sit sapientium ad fortunam opificem id revocare; alioqui quid tandem erit, quod providentia atque arte efficitur? omnino enim contrarium est, quod fortuito fit. Itaque primum quidem aut intrinsecus per os, aut extrinsecus per ossa faciei nervos omnes ferri oportebat, ut videlicet illi quidem a duris cibari is, hi vero tuli extrinsecus irruentibus laederentur. Secundo autem dentiunt radices alias quidem nervos habere, alias autem minime; tum radices quidem molarium, quod hi magni sint, exiguos, reliquorum vero dentium, quod ii sint exiles, magnos habere. Esse praeterea musculorum masticatoriorum partem aliquam nervi expertem erat necesse, quid enim opus esset omnes eorum fibras moveri? ad haec cutis etiam hanc quidem partem nervorum habere insertiones, aliam autem minime, nam ne id quidem erat necesse tutam ipsam tonsu praeditam effici. Haec quidem atque hujusmodi artis scilicet ac sapientiae opera esse dicemus, si modo fortunae tribuenda sunt, quae funi contraria, fietque jam, quod in proverbiis dici felat, fluvii sursum scilicet fluent, si opera, quae nullum habent neque ornamentum, neque rationem, neque modum, artis esse, contraria vero fortunae duxerimus. Equidem de nominibus nunquam laborari, sed si vis fortunam id nominare, quod ita juste partes omnes animalis conformat, modo id intelligas, ac concedas, te non juste hanc in verbis novationem consectari, liceat tibi etiam solem supra terram intuenti ejusmodi constitutionem noctem nominare, atque ipsum etiam solem non lucem, sed, si lubet, tenebras; liceat praeterea tibi nunquam a tali sapientia desistere, quemadmodum ne nobis quidem a nostra inscitia, ut, quando partes omnes convenienti sibi constructione juste praeditas esse compererimus, causam horum non fortunam, sed artem esse pronunciemus. At per dees immortales (illorum enim insaniae me miseret) cur omnibus quidem faciei partibus a nervis superioribus propaginas perforatis ossibus inferuntur, os vero aperientibus, quanquam propinquis, nullus tamen ab his nervis digressus est insertus, sed neque ad temporales ex his ascendit, quemadmodum neque ex illis ad hos musculos noscendis? cur autem omnino cutis fuit divisa ad oris generationem? jam enim ad id transire mihi est tempestivum: quo pactu non in spina vel capite vel aliqua alia corporis parte divisa reperitur? fortunae enim haec funi opera. Quomodo vero, si quidem calor fuit, qui contineri amplius non poterat, aut spiritus (ejusmodi enim effutiunt) cutim oris dirupit, non autem in capitis vertice id effecit, neque hic dirupit, neque expiravit, quum calor ac spiritus suopte impetu in sublime atque ad superiora ferantur? Quo pacto autem, si atomorum concursu quodam ac colligatione corpora nostra sunt conflata, non ab iis caput potius, aut pars alia corporis quaeris perrupta suit, ut os ibi efficeretur? Qui autem, si fortuito disruptum suit, dentes protinus in se ipso ac linguam habuit? aut quo pacto nasi ac palati meatus cerebrum purgantes mutuis foraminibus quidem in idem conveniunt? neque enim erat necesse in ruptis corporis partibus dentes enasci, quandoquidem in uno ac pudendis, praesertim mulieribus, nihilo minor est ruptio, attamen in ipsis nullus inest dens, neque os omnino subjacet ne minimum quidem.

Cap. VIII. Visne haec quoque belle atomis ipsis contigisse? cur duos et triginta omnino dentes habemus, uno ordine in utraque maxilla sexdecim collocatos? parte qualem anteriore, quos incisurae appellant, acutos ac latos, qui morsu possunt incidere; proximos autem his dentes caninos, inferiore quidem basi latus, parte autem superna acutos, qui, si quid propter duritiem ab incisoribus scindi minus potuit, id frangere ipsi queant; hos maxillares loquuntur (quos certe etiam molares appellant) asperi ac lati, duri ac magni, qui incisa ab incisoriis, aut fracta a caninis, laevigare plane ac terere queant. Quorum si unum quodvis mente immutaris, usum repente cernes labefactatum, quandoquidem, si laeves omnino fuissent, haudquaquam munus suum obire commode possent, nam omnia ab inaequalibus atque asperis comminuuntur commodius. Ob id ipsum certe et molas, in quibus triticum molunt, cum tandem contritae ac laevigatae fuerint, rursus excidunt atque exasperant. Neque, si asperi quidem essent, non autem etiam duri, quicquam ex eis alloqueremur, ut qui prius contererentur, quam cibos comminuerint. Jam vero, si asperi ac duri quidem essent, lati autem non essent, nec sic quidem plus assequeremur; siquidem, quae laeviganda sunt, ea latis basibus affirmata esse oportet; quae sane causa est, cur in caninis atque incisoriis laevigari nihil queat, quod ii sint angusti. Quid si omnia haec quidem haberent, essent autem exigui, nonne in eo solo reliquus quoque usus simul labefactaretur, quod tempore longissimo ad ciborum laevigationem nobis opus esset? Idem porro et de inrisurus, et qui post hos sunt acuti, esto judicium, in quibus mente invenies labefactatum usum, si quiduis eorum, quae ipsis insunt, immutaris. Sed demus, haec quoque omnia sapienter fausta quapiam fortuna sic fuisse constituta: si solam eorum positionem immutaris, vide, quid sutorum sit. Finge nulli animo, molares quidem parte externa, interna vero incisuras atque acutos esse sitos; tum considera, quinam horum dentium adhuc esse posset usus, et quinam latorum; nonne confunderentur reliqua alia, quanquam pulcherrime a prudentissimis atomis provisa, si in sola ipsorum dispositione lapsae essent? At si quis chorum hominum duorum et triginta ordine disposuerit, eum ut hominem industrium laudaremus; quum vero dentium chorum natura tam belle exornarit, nonne apiam quoque laudabimus? Quod si vis, haec quoque ad fortuitum atomorum concursum referamus ut non modo alentium alii quidem facti sit acuti, alii autem obtusi; tum autem alii quidem laeves, alii autem asperi; praeterea alii parvi, alii magni; verum etiam positionem ipsorum feliciter adeo sine arte extitisse existimemus: id quoque tibi donabimus; verum quid de radicibus dicemus, quamobrem parvis quidem una, duae vero majoribus, aut tres, quatuor maximis sint? Rursus enim hic quoque admirabiliter forte quadam opus artificiosum concursus atomorum effecit perinde, ac si opifex quidam aequissimus ipsis praefuisset. Porro quod et molarium medii quidem maximi, qui vero in utraque parte ipsorum fiunt, minores extiterint, quo pacto non hoc atomorum opus est admirabile? non enim (si quid judico) conveniebat internam oris capacitatem, quae certe, quomodo anterior, est angustior, magnos aeque habere dentes, ac mediam, quae est ad buccas, quaeque est amplissima; iniquum enim hoc quoque fuisset, angustis oris partibus dentes magnos indere, amplis vero exiguos. Quin etiam, cum linguam ad radicem esse oporteret ampliorem (quemadmodum id quoque comprobavimus), magnos illic dentes adjacere non praestiterat. Ad haec, quod natura ossium maxillae utriusque processus fecerit tenues (quos praesepiola appellant a praesepium similitudine, quibus pecudes utuntur), quo pacto non id quoque opus erit fortunae admirabile? singulis enim dentibus praesepia haec sunt circumdata, quos constringunt ac continent adeo valide, ut aron facile concutiantur. Jam vero, quod et radicibus ipsorum loca effecerit convenientia, magnis quidem magna, parvis autem parva, mihi quidem id quoque mirabilis cujusdam aequitatis opus esse videtur. Nemo fene homo artifex, neque eorum, qui ligna clavis inter se adaptant, neque eorum, qui tractant lapides, caritates excipientes aequales ad amussim compactorum eminentiis adeo fecerit, ut dentium radicibus felicissimus atomorum concursus comparavit. Sciebat enim, ut opinor, tametsi mentem non habebat, cavitates quidem latiores ossium harmoniam laxiorem effecturas, angustiores vero non permissurus dentium radices ad fundum usque pertingere. Atque etiam, quod ligamentis ipsis fortibus praesepibus sint alligati, et potissimum ad radices, ubi et nervi inseruntur, quo pacto non id quispiam admiretur, multoque magis, si fortunae, non artis, id est opus? Quod autem omnium maxime quis admiretur, quodque, etiamsi stupra dictam bonam fortunam omnibus ammis Epicuri et molibus Asclepiadis concesserit, non amplius tamen concedet, sed illis non assentietur, affirmabitque aequi cujusdam praesidis potius, quam felicis motus opus esse dentium aequabilitatem. Nam quod inferni supernis omnino sint aequabiles, etiamsi utraeque maxillae non ita habeant, summae aequitatis est specimen. Porro, quod et dextri sinistris sint aequales, tum autem praesepia praesepibus, radices radicibus, nervi nervis, ligamenta ligamentis, arteriae arteriis, venae venis factae fuerint aequales, quomodo adhuc credere possim, fortunae, non artis esse opus? Caeterum quod et numerus utrorumque sit idem dextris ac sinistris utriusque maxillae partibus, nonne id quoque aequitatis cujusdam est specimen? Demus tamen haec quoque felicissimis atomis, quas tamen illi temere nullaque ratione ajunt moveri, sed parvum abest, quin illae majori ratione, quum Epicurus et Asclepiades, omnia efficiant; quum alia enim omnia, tum hoc quoque in ipsis est admirabile, quod scilicet non solum in hominibus, verum etiam in aliis animalibus, intus molares, extra vero incisores constituerint; quandoquidem in uno animalium genere fieri poterat, ut illae feliciter moverentur, sed in omnibus similiter id effecisse, non caret prudentia, neque ratione. Quod autem fortibus animalibus acuti multi dentes ac fortes sint comparati, ne id quidem possum reperire, cur motus temerarii opus sit habendum. Quod si oris et leonis dentes unquam vidisti, discrimen, ut arbitror, agnovisti; verum quod caprarum dentes orium dentibus sint similes, pardorum vero et canum leoninis, quo pacto id lacu est admirandum? Porro, quod et ungues ipsis sunt sint similes, fortibus quidem acuti ac validi, ceu gladii quidam innati, nulla autem timidis sint ejusmodi, id adhuc magis est admirandum; quandoquidem, quod partes circumfusae ac propinquae juste sint conformatae, mirificae huic atomorum felicitati acceptum fortasse referre quis possit; quod tamen nulli animali ungues quidem fuerunt robusti, dentes autem imbecilli, opificis est cujusque partis usum memoria tenentis. Atque etiam, quod iis animalibus, quae pedes habent fissos in digitos, collum brevius sit factum, quam ut per ipsum cibum ori admovere queant; iis vero, quae ungulas habent solidas, aut bifidas, longius, ut prona atque inclinantia pasci queant, quomodo et hoc non est opus opificis partium usus memoris? Ad haec, quod grues quidem ac ciconiae, quum crura haberent longiora, ob eam causam rostrum etiam magnum et collum longius habuerint, plices autem neque collum penitus, neque crura, quo pacto non id etiam est admirandum? quid enim plices pedibus aut collo indigebant, quum neque ambulare ipsos esset opus, neque vocem edere? Caeterum quod in tam numeroso piscium genere ne in uno quidem ipsorum atomi memoria lapsae pedes cuiquam aut collum fecerint, memoriae fidelissimae est opus. Nam in homine solo aut uno quovis animalium genere atomorum concursus credi forte possit esse felix; quod vero in omnibus similiter felices, id omnino est incredibile, ussi illis mentem quoque tribuamus.

Cap. IX. Caeterum de aliis quidem animantibus alius aliquando nobis explicandi locus fuerit, homo vero (ad eum enim nobis est revertendum) unum parte utraque dentem caninum produxit, quum leones, lupi ac canes multos utrinque habeant. Verumtamen hic rursus natura certo sciebat, se animal mansuetum ac civile effingere, cui robur ac vires essent ex sapientia, non ex corporis robore. Quantum igitur ad frangendum quippiam duriorum erat necesse, id ipsum duo satis erant praestituri. Proinde incisores jure numero duplo plures effecit, quod ipsorum usus satius patebat, et his adhuc plures molares, quod ipsorum usus pateret latissime. Horum autem dentium numerus non est definitus, sed qui longiores quidem habent maxillas, iis quinque sunt utrinque; qui vero minores, quatuor; maxima tamen ex parte sunt quinque; neque unquam reperias quatuor quidem in sinistris, quinque autem in dextris; aut contra in sinistris quinque; in dextris quatuor; aut in maxilla inferiori quatuor, superiori autem quinque; quanquam atomos semel saltem aliquando numeri paris oblivisci oportebat. Proinde, tametsi millies atomis faverim, quo pacto possem ipsis memoriae opera tribuere? mentem enim atque intellectum ipsis ne ipsarum quidem auctores audent largiri. Quomodo enim in re hujusmodi memoria quaedam aequabilitatis aut analogiae demonstrari queat? Quo pacto autem homo parvum os haberet, leones autem, ac lupi, atque omnia (ut in summa dicam) quae ferratus dentes habentia appellant, longissime haberent fissum, nisi lue quoque usus partium nostri opifex memor fuisset? ad proportionem enim unguium et dentium robur consentaneum fuit oris quoque esse magni ordinem Quaenam enim illorum commoditas cum parvo ore fuisset? aut quid homo assequeretur, si multos quidem haberet molares, adapertum autem os esset plurimum? Quae enim de masticatoriis musculis paulo ante fuerunt dictu, abunde docere possunt, quantum pars ea, quae est ad eris scissuram, ad exactam cibi comminutionem conferat. Id enim si amplius in hominibus, quemadmodum in lupis, esset adapertum, neque cibos exacte contererent, neque ex magnitudine quicquam ad vires eis accederet, ut qui dentes mullos acutos non habeant; sin vero rursum animalibus illis in arctissimum os esset redactum, quomodo et hominibus, periret utique eis acutorum actio. In universum igitur, si omnia animalia expenderis, comperies, quae in mordendo viribus pollent, iis non modo os esse maximum, verum etiam dentibus ejusmodi refertum; quibus autem potissimum in cibis masticandis et iisdem plane laevigandis dentium constat ustus, eis os esse exiguum, et in eo multos quidem molares, acutos autem aut prorsus nullos, aut singulis maxillae partibus singulos. Porro quemadmodum partes hae proportione inter se fuerunt comparatae, ad eundem plane modum et ungues: in animalibus quidem mausuetis aut timidis lati, molles atque obtusi, agrestibus autem aut fortibus acuti, magni, fortes ac rotundi; quod ab ipsis atomis praetermitti (ut mihi videtur) minime oportebat, sed fortibus quidem ungues ad incidendum ac retinendum accommodos efficere.

Cap. X. Quin et linguae molem ori ad amussim adaptatam esse oportuit, quo in omnem ejus partem pertingat; quod sane, si minor esset, haudquaquam obtineret; nusquam autem a loci angustia impeditur, quod facillime (ut arbitror) ei accideret ab immoderata magnitudine: quod vero in omnem partem ipsa prompte moveatur, quo pactu id non est admirabile? nec minus eo quod ex animalis voluntate, non ipso invito, quomodo arteriae; quod si non nostra voluntate ipsa moveretur, qui fieri posset, ut masticatio, deglutitio ac sermo nostra esset actio? Porro quod ea ab animalis voluntate proficisci esset melius, ob eam causam motui ei a natura per musculos fuisse tributos, quis est qui non id etiam juste laudaverit? Caeterum, quum ipsam sursum ad palatum attolli oportet, atque deorsum ferri, et ad latera circumagi, ob idque ipsum multos habuerit musculos, alium motionem aliam praestantem, qui id mirum non est? Quod si ipsa est gemina, quo modo et reliqua omnia sensuum instrumenta, ut ante docuimus, non alienum fuit utraque ipsius parte numero ac magnitudine musculos esse aequabiles. Pari modo enim et duas habuit in se ipsam infertas arterias, utrinque videlicet unam, duas itidem etiam venas, ac nervorum conjugationes duas, alteram quidem mollem, alteram vero duram; illam quidem in extremam ipsius tunicam distributam, hanc autem in musculos dispersam; quod illa quidem conjugatione sapores discernere, hac autem motu voluntario moveri ipsam oportebat; quemadmodum prius a nobis dictum est, nervorum a cerebro productiones exponentibus. Quibusdam tamen animalibus, ut serpentibus, lingua est divisa; hominibus vero quum non esset melius, neque ad comestionem, neque ad sermonem linguam esse fissam, merito paries ejus suerunt unitae ac connexae; perspicue tamen his, quoque est duplex, quum neque a dextris ad sinistra musculus ullus, aut vena, aut arteria, aut nervus transeat, neque ex sinistris ad dextra. Quod autem sedis ac firmitudinis gratia magna ad basim ac fortis fuit, celeris vero amotus causa ad extremitatem tenuis, mihi quidem haec quoque non cujusvis providentiae esse videntur. Porro quod musculorum alios quidem ad palatum ipsam linguam tollere sursum oporteret, alios autem deorsum deprimere, alios ad latera circumagere, ob eam causam alios ex superioribus partibus, alios ab infernis, alios a lateribus in ipsam fuisse insertos, quis neget id summae providentiae esse opus? demonstravimus enim in commentariis de motu musculorum, musculos omnes partes ipsas versus proprium principium retrahere. Proinde qui superne inferuntur musculi, necessario ipsam sursum erant moturi qui vero ab infernis proficiscuntur, deorsum se ad eundem modum et obliqui motus in utrumque latus erant edituri. Sed quoniam exiccata ipsa ad motus tardior efficitur, (quod sane indicant ii, qui siti immodica infestantur, tum si, quibus in febribus ardentibus humor omnis oris est exhaustus,) huic quoque rei natura mirifice providit, lue ipsa tali affectu facile prehenderetur. Admonuimus enim antea in larynge, quod propter hunc ejus usum glandulas spongiis similes (carnosas) unam utrinque apposuit; quod ipsum in lingua etiam fecit, ab eisque meatus per obliquas partes atque inferiores humorem pituitosum in ipsam eructant liquidum, linguam ipsam, atque inferiora, lateraque et omnia, quae in oris sunt circuitu, humectantes; superiora enim meatus a cerebro descendentes habebant, de quibus antea sum locutus. Proinde omnia, quae ad linguam pertinent, a natura comparata sunt plenissime ac perfectissime. Nam quum alia omnia, tum etiam vinculum id, quod partibus ipsius infernis est, non mediocrem prae se fert providentiam. Quum enim musculus omnis ad proprium principium suapte natura retrahatur, necesse utique erat linguam a musculis ipsi ad radicem insertis tractam in se ipsam contrahi, ac instar sphaerae rotundam fieri, ab ipsis tensam; quare futurum erat, ut non itidem ad dentes anteriores ac labia pertingeret, neque sedem haberet securam, undique solum. Ob haec itaque omnia mirabili quodam artificio natura vinculum comparavit tantum, quantum accommodatissimum erat futurum: non enim simpliciter, nec quovis modo Apsum effecit, sed cum admirabili quadam commoderatione. Quandoquidem, si longius in lingua progrederetur, aut citius aequo subsisteret, deterius eo quidem modo ad vocis dearticulationem esset comparata, neque minus ad motum in masticationibus esset impedita; ad duo enim haec confert, tum ut basis ejus sit firma, tum ut extremitas facile quoquo versum pertineat. Atqui, si vinculum hoc paulum progrederetur, minus quidem, ac si factum omnino non fuisset, sed propemodum similiter linguae ita incommodaret; sin vero idem longissime progrederetur, haudquaquam ad palatum, aut ad dentes superiores, aut ad alias multas oris partes linguam extendi sinerer. Adeo igitur perlecta est ipsius connexionis symmetria, ut, si vel tantillum adjeceris, aut ademeris, totius instrumenti actionem vitiaveris. Estque in primis admiranda natura, si res adeo parvas semper recte efficit, raro autem labitur; quanquam, quantum in iis est, qui nos procrearunt ac utero gestarunt, non lapsus, sed rectus successus inventu rarus est. Ebrii enim cum ebriis coeunt, et qui prae crapula, ubi terrarum sint, nesciunt, cum mulieribus ita affectis consuescunt: quo fit, ut geniturae principium statim eo modo sit vitiosum; quod et mulieris utero gestantis peccata sequuntur, cujus generis est in corpore mediocriter exercendo desidia, cibi immoderate sumpti, irae, ebrietates, balneae, venereorum usus intempestivi, quae nemo facile enumerarit; attamen adversus tot injurias natura obsistit, ac plerumque voti compos efficitur. Dum tamen neque frumenta neque hordea, neque vites, neque, olivas ita semineus ac conferant agricolae; sed primum quidem, cujusmodi terrae sua committant semina, multum diuque provident; post autem magnam curam adhibent, ne multo uvido demersa putrescant, neve squallore exarescant, aut frigore extinguantur. In homine vero vel seminando, vel, dum utero geritur, nutriendo nullus eam adhibuit diligentiam: sed quemadmodum in omni ulta aliis omnibus se ipsos ducunt posteriores, alii quidem insatiabilibus voluptatibus atque abdomini servientes, alii divitias, aut dominationem, aut magistratus omnino ambientes; ad eundem modum et ipsam primam generationem posthabuerunt. Sed illos jam missos faciamus,ad reliquaque, quae his sunt proxima, transeamus.

Cap. XI. Quae igitur natura machinata est tum in epiglottide, tum larynge, et (ut summatim dicam) in deglutiendo ac voce edenda, omnia ante recensuimus; quorum si quis meminerit, spero ipsum admiraturum usus partium concentum, crediturumque perspicue, non caloris cujusdam aut spiritus motum tumere os fregisse; omnino enim una quaevis partium ejus internarum aut manca esset, aut superflua, aut prorsus inanem usum habere deprehenderetur. Verum cum omnes ad esum ac deglutitionem, vocem ac respirationem paratae esse comperiantur, nullaque sit otiosa, aut inchoata, aut melius aliter habere queat, magnum (ut et ego arbitror) est argumentum, non modo os ipsum, verum etiam omnia, quae ad ipsum pertinent, fuisse artificiose constructa. Atque etiam de tunica ea omnia subungente prius locuti sumus, quod infit a cerebro nervorum mollium portionem haud aspernandam recipit, ut, quo modo lingua, ipsa etiam (opinor) saporum sit dijudicatrix; quodque mollitiem ac duritiem habet moderatam, ut neque tentus expers sito neque aegre sentiat plus justo exiccata atque indurata instar ossium, neque facile patiatur vulnerata vel contusa a cibis acrioribus aut durioribus. Locuti sumus et de gurgulione in commentariis, quos de voce conscripsimus, quod ipse voci ad magnitudinem atque elegantiam conferat, et ut aer ingrediens ab eo prius incidatur, impetusque ipsius violentia frangatur, ob idque ipsum et frigiditatis; tum quod nonnulli, quibus ille ad basim usque esset amputatus, non modo deterius perspicue luit locuti, verum etiam frigidiorem senserunt inspirationem. Quin etiam ibidem admonuimus, quod plerique ejusmodi pulmone ac thorace refrigerato perierunt; quodque gurgulio non temere est abscindendus, sed pars quaedam basis ipsius est relinquenda. Proinde ne de his quidem plura hic commemorare est opus, sed capita rerum duntaxat recensere suffecerit. Scripsimus autem prius et de narium foraminibus, quo pacto ea mirifice excipit os, ventriculis cerebri praelocutum, quod spongiae est assimile; tum et de ipsorum in ros perforatione, quae est in palato, quod ipsa scilicet extitit, ne inspirationis initium sit secundum rectitudinem asperae arteriae, sed deflexio quaedam sit ac velut ambages, priusquam spiritus ad arteriam perveniat. Quum rem duplex (ut mihi videtur) commodum sequebatur, ne scilicet, quum aër nos ambiens nonnunquam valde fit frigidus, pulmones aliquo tempore refrigerentur; tum ne exiguae moles pulveris, aut cineris, aut id genus cujuspiam ad arteriam usque perveniant. In hoc enim flexu spiritus quidem ferri ulterius potest, ejusmodi vero corpuscula inhibentur, ut quae prius in ipso flexu corporibus incidunt humidis, ac mollibus, ac viscosum quidpiam habentibus, quorum omnium beneficio possunt relinere, quae incidunt. Quod si quid ad os usque permearit, ibi haerebit ad palatum ac columellam, sic enim et gurgulionem hanc appellant. Cujus rei argumentum est maximum id, quod quotidie accidit tum iis, qui in pulvere multo luctantur, tum lis, qui iter ejusmodi permeant; emungunt enim hi paulo post atque expuunt pulverem excreantes. At nisi prius quidem narium pori recta ad caput sursum ferrentur, post haec autem obliqui ad palatum reverterentur, gurgulionemque sese excipientem ibi haberent, perspicuum est, quod nihil prohiberet, quo minus ejusmodi omnia in arteriam inciderent: nam id etiam accidet ita, si quis per os respirarit. Vidi equidem plerosque athletas in eo potissimum victos, quod pulvere per os suspicato suffocari ab eo periclitarentur; in id autem periculi fuerant adducti, quod magna ac subita inspiratione indiguerunt, nam hoc duntaxat tempore animalia per os inspirant, ea saltem, quae secundum naturam se habent. Quandoquidem phlegmone aut scirrho orto, aut alio quopiam affectu meatus narium obstruente, coguntur tum quidem etiam per os inspirare: verum id sit propterea, quod narium meatus non se habent secundum naturam; alioqui, quum sani hi plane sunt, ore nihil est opus, nisi quis asthmate multo ac vehementi urgeatur. Qua ex re intelligi potest id, quod jam antea dixeramus, nasum scilicet primum ordine respirandi esse instrumentum, os vero, si nullus affectus animal infestat, nullo pacto respirandi esse instrumentum, sed in memoratis jam casibus animali quippiam ad respirationem auxiliari. Liquet autem, quod et columella non mediocriter confert, ne pulvis aut eiusdem generis substantia quaedam in laryngem incidat; quem tertium hujus partis usum praeter duos ante dictos numerabis. Partium igitur, quae ad os pertinent, satis jam probavimus nullam frustra neque inchoate fuisse factam, sed omnes mole corporis, consistentia, conformatione ac positione bellissime fuisse comparatas. Quod si quid horum non exposuimus, ex praedictis agnosci id potest; abunde est enim in una aut duabus partibus omnium, quae ipsis insunt, usum commemorasse, quemadmodum in lingua fecimus. Quae enim in illa diximus, quum ipsius in magnitudine symmetriam laudabamus, si partes singulas excusseris, itidem in omnibus reperias; nulla enim earum adeo est exigua, quae non munus suum expleat; nulla contra magnitudine adeo exuperat, ut partes alias comprimat, aut ipsa ab eis coarctetur. Caelorum nasi quidem foramina inspirationi, columellae vero magnitudo tribus utilitatibus abunde sufficit. Epiglottis autem talem ac tantam corporis habet molem, quanta est pars ea, quam ipsa erat clausura. Ad eundem modum tum laryngis, tum stomachi meatus, ille quidem respirationi ac voci, hic autem ciborum transitui, magnitudinem habet, quanta maxime est opus. Item et dentes singuli reliquaque omnia mirabilem quandam proportionem ac symmetriam inter sese habent; quae omnia indicant perspicue, quod initio tutius disputationis admonuimus, quod scilicet nostri opifex unicum fabricae suae finem spectans omnia haec construxit.

Cap. XII. A musculis itaque temporalibus sum auspicatus, ut ordine ipso impulsus dicerem aliquid de fronte atque auribus, quod ea ex capitis partibus supererant; verum oratio nostra ipsa rerum consecutione impulsa post temporales, musculos alios quoque inferi oris maxillae musculos attigit; post autem tum os, tum partes ad ipsum attinentes explicuit. Ad ea igitur, quae restant, revertetur, communiter de auribus et alis nasi (sic enim fines ejus infernos, qui moventur, appellant) praecipiens. Subjungam autem et speciem eorum, quae nondum suere pertractata. Diximus jam antea, quod nudae ac eminentes partes, quaeque externis injuriis fiunt expositae, ex ea oportebat esse substantia, quae neque contundi, neque frangi facile queat; cujus rei repetendae tempus jam incinit; quum enim partium usus sit communis, oratio, quae de ipsis habetur, communis etiam fit, est necesse. Aures certe complicari perspicue cernentur, quum nihil interea patiantur; et si quando quis pileum aut galeam capiti circumposueris, nihil ex aurium compressione offendi cernitur; molles enim quum mediocriter sint, eoque facile incidentibus cedunt, eorum vim exolvunt. Nam si durae penitus aeque ac ossa essent, aut molles ut carnes, ductum asserum necessario accideret, aut enim rumperentur facile, aut omnino contunderentur. Ob eum sane causam cartilaginosae extiterunt. Cur autem omnino promineant, id protinus dicam. Natura omnibus sensuum instrumentis operimentum fabricatur, aliis quidem, ne cerebrum, quod eis est propinquum, laedatur, nonnullis autem propter securitatem propriam. Ejus generis esse ostendimus os olfactus instrumento praepositum, quod ethmoides nuncupatur; atque etiam nasus totus ejus generis est propugnaculum. In oculis praeterea ostendebamus palpebras, nasum, tum quas malas vocitamus, superciliaque et cutis circumfusae motionem tutandorum ipsorum gratia extitisse. De lingua vero nihil (opinor) attinet ulcere, ut quae in ore, quasi specu quodam, est conclusa. Superest igitur auditus instrumentum, in quo et ipso primum quidem meatus, qui est in osse petroso, involucrum effecit, ne quid eorum, quae extrinsecus incidunt, ipsi noceret, de quo flexu abunde antea tractavimus; postea vero, quemadmodum superciliorum pilos supra oculos constituit, qui priores, si quid a capite in ipsos deflueret, exciperent, ad eundem modum voluit auribus quidpiam apponere. Verum in oculis quidem, quos loco sublimi sitos esse oportebat (id enim probavimus), magnum adeo propugnaculum non efficere, ut ipsos obscuraret, ad rem magnopere pertinebat; in auribus vero contra se res habet, quae enim ipsis erant astruenda, non modo tonum illabi prohibere non debebant, sed insuper tonum aliquem et ipsa fundere. Cujus rei Hadrianus Romanorum consul testis est locupletissimus, qui, quum tensum hunc laesum haberet, manus cavas, quo audiret facilius, a posterioribus ad anteriora spectantes auribus obtendebat. Huc accedit, quod et Aristoteles dicebat, equos, asinos, canes et reliqua animalia omnia, quae magnas habent ames, eas semper circumagere ac vertere ad sonos ac voces, usum partium a natura edocta. At hominibus magnitudo tanta esset incommoda, dum caput pileis, aut galeis, aut aliis id genus tegere vellent, quod non raro erant facturi; quandoquidem in equis etiam bellicosis (quanquam asinis multo minores aures habeant) ea magnitudo esset molesta, quando caput eorum esset tegendum. Tantum autem sursum eas extendi, meatibusque extare, quantum nunc extensae sunt, praestiterat; ita enim simul adsumant, meatumque operiunt, simul autem nihil impediunt, quo minus quiduis capiti injiciatur. Merito igitur aut nihil omnino in hominibus moventur, aut exiguum quendam atque obscurum habent motum; quum enim parvae sint, parum omnino aut prorsus nihil erat, quod nos sevissent, si mobiles ac versatiles essent. Porro, quod extrinsecus quidem gibbae, intrinsecus autem convexae extiterint, factum id propterea est, ne quid in meatum incideret, neve ipsae fatale afficerentur; docuimus enim jam saepenumero, quod rotundum est, omnium ab injuriis esse remotissimum. Ad eundem etiam usum utraque ipsarum multos habuit flexus; magis enim eo modo complicari possunt atque in se ipsas duplicari, quam si simplex tota uniusque figurae utraque fuisset.

Cap. XIII. Caeterum, quo pacto natura earum etiam pulchritudini providit, (nam id quoque ex abundanti facere consuevit, nullam partem impositam, neque illaboratam, aut sine rhythmo (lepore) relinquens,) id jam confideres licet. Quemadmodum enim boni artifices praeter opus institutum artem tuam ostentant, verbi gratia in claustris, clypeis, et plerumque in ensium capulis, ac nonnunquam etiam in phialis ornamentum quoddam ac statuarium opus aliquod, quod ad usum partis nihil pertineat, aut hederam quandam, aut vites flexuosas, aut cyparissum, aut id genus quiduis inscalpentes, sic et natura ex abundanti omnia membra, eaque potissimum hominum exornavit. Quae ornamenta multis in partibus olere apparent, obscurantur tamen aliquando ab ipsius usus splendore. In auribus certe manifeste apparent; quemadmodum (ni fallor) et in cute extremi pudendi, quam praeputium appellant; item et in ipsis natium carnibus, evidenter autem partis ipsius turpitudinem, si nuda fuisset, simiam conspicatus agnosces. In oculo porro, tametsi omnibus his longe sit praestantior, pro nihilo ducitur pulchritudo, quod ipsius usus valde est admirabilis. Contemnitur et nasi ornatus, et labiorum, et aliorum sexcentorum, quod ipsa usus pulchritudo aspectus voluptatem multum superat. Quod si exiguum quiddam de labiis aut nasi alis fuerit abscissum, dictu difficile fuerit, quam deformis facies tota sit sutura. Sed haec omnia (ut dixi) a natura non primo scopo, sed velut operis additamenta ac ludicra fuerunt facta; quibus vero ipsa maxime incumbit, et in quae semper intuetur, sunt ea, quae ad actiones atque usus pertinent. Diximus enim antea, qua ratione actio ab usu differret; tum quod constructione quidem ac generatione prior est partis actio, dignitate vero prior quidem est usus, actio autem posterior. Monstravimus autem et quod vera pulchritudo ad usus successum ac bonitatem refertur; tum quod primus partium omnium constructionis scopes est usus.

Cap. XIV. Porro, quod necesse fit naturam ex abundanti nonnunquam pulchritudinem assequi, intelligunt ii, qui naturae opera perscrutantur; quod quum nusquam superiori sermone docuerim, de eo dicendum nunc milli maxime putavi. Num pili, qui ad genas proveniunt, non modo maxillas operiunt, verum etiam decus atque ornamentum afferunt. Venerandus enim magis mas apparet, idque potissimum, si aetatis progressu pili undique ei pulchre circumdantur; quae causa etiam fuit, cur malas, quas vocant, et natum natura pilorum expertia ac nuda reliquerat; sylvestris enim eo modo ac fera facies tuta fuisset, haudquaquam animali mansueto ac politico conveniens. Sed ad operimentum certe malis ipsa ossium crassities confert, naso autem expirationis caliditas; proinde ne haec quidem omnino sunt nuda. Atque etiam oculos tangas licet, idque potissimum in frigore; tunc enim calidos evidentissime cognoscas; non igitur ne ipsi quidem nudi omnino, neque sine munimento sunt adversus frigus, ut quibus calor insitus opituletur, qui nullis operimentis externis indiget. Verumtamen mulieri totum corpus molle instar puerorum semper ac glabrum habenti ne faciei quidem glabrities ornamenti expers erat futura; alioqui etiam animal hoc mores non habet aeque venerandos, ac masculus, proinde ne forma quidem ei erat opus veneranda; saepe enim jam, ne dicam per totum sermonem, ostendimus, naturam animae moribus corporis formam fecisse convenientem. Sed ne operimento quidem muliebre onus eximio indigebat, quo frigus propelleret, ut quod domi partem maximam sese contineat; capite tamen comato tegumenti gratia et ornatus egebat, quod ipsis cum viris jam est commune. Quin et propter usum alium necessarium tum genarum tum capitis pili nobis insunt. Quum enim ex humoribus halitus sursum ad caput efferatur, crassioribus ejus excrementis potissimum ad pilorum alimentum natura abutitur. In viris autem, quanto hi mulieribus sunt calidiores, tanto haec quoque excrementa sunt plura; proinde duplicem iis natura invenit recitationem, alteram ex capitis, alteram ex genarum pilis. At de his quidem haec sufficiant. Cur autem frons quoque pilos non habeat, quomodo et caput tutum, tum cur sola cutis frontis motu voluntario sit praedita, dicendum deinceps fuerit. Tegitur siquidem certe et frons a pilis capitis; quantum volumus; ut ea certe ratione pilis propriis ipsi non fit opus. Quodsi pilos produxisset, tundere ipsam assidue nobis fuisset necesse, quod ipsa oculis incumberet Porro tum alibi tum etiam in instrumentis alimento dicatis demonstravimus naturam magna cura providisse, me corpus homini negotium subinde facesseret, neve illum sibi necessario serviendo instar mancipii semper haberet addictum. Conveniebat enim (opinor) animali sapienti ac civili corporis curam habere mediocrem, non quo modo nunc vulgo homines solent, qui amicum quempiam illorum operam implorantem subterfugiunt, sibi ipsis negotium esse excusantes; post autem aliquo secedentes picantur ac comuntur, vitamque omnem in cultu corporis non necessario consumunt prorsus, an corpore quippiam habeant praestantius, ignorantes. Sed horum quidem misereri oportet, nos aulum quae sunt propositu inquirere atque ostendere, non modo propter oculos frontis cutem glabram merito extitisse, sed etiam osi eos ipsos motu voluntario esse praeditam. Oportebat enim eos multum posse aperiri, quum externa multa uno tempore intueri conarentur, ac rursus, dum clauduntur, coxi ac constringi ad unguem ab omnibus circumjacentibus, quum alienius incursum contra sese metuunt. Ad utrosque igitur usus natura cuti omni ipsis circumfusae, tum ei, quae supra in fronte est, tum ei, quae infra est ad malas, motum voluntarium adhibuit, ut alternatim tum extensa tum rursus in se ipsam replicatu aperire oculos ac claudere queat. Caeterum ne superciliorum quidem pilos neglexit, sed solos certe hos, tum eos, qui in palpebris insunt, aequalem semper servare magnitudinem instituit; quanquam capitis quidem ac maxillarum plurimum augeri possint, quandoquidem in iis usus erat duplex, alius quidem, qui ad paries operiendas pertineret, alius autem ad crassiora excrementa consumenda. Quorum prior admodum est multiplex, quum neque per omnes aetates operimento itidem egeamus, neque per anui tempora, aut regiones, aut corporis constitutiones; non enim capilli conveniunt itidem viro, puero et seni, neque etiam mulieri, neque aestate aut hieme, neque in loco calido aut frigido, quemadmodum neque ei, qui ophthalmia aut capite alioqui laboravit, et sanissimo. Satius itaque fuit nos, temporis mutationi fervi entes, capillos alias magnos, alias minores facere. Oculorum porro pilis ac superciliorum ii quid addideris aut abstuleris, illorum usum corrumpas; illi enim, ne quod corporum exiguorum oculis patefactis incideret, velut vallum quoddam ipsis sunt praepositi, hos autem instar muri cujusdam propulsare oportebat, ac primos omnia, quae a capite defluerent, excipere. Si igitur eos quam oporteat minores aut rariores effeceris, tantum etiam usum vitiaverit, siquidem illi incidere in ipsos, hi vero influere permittent, quae prius coereebant; sin vero majores eos aut densiores effeceris, non amplius vallum aut murus oculis, sed carceri cuidam simile fuerit id operimentum; pupillas enim occultabunt atque obscurabunt, quas tamen omnium instrumentorum minime obscurari oportebat. Num igitur nostri opifex foliis his pilis aequalem semper servare magnitudinem praescripsit; hi autem sive imperium praescribentis metuentes, sive Deum ipsum praecipientem reveriti, sive melius esse hoc facere persuasi, observant id, ut mandatum sibi fuerat? An Moses quidem ita de natura ratiocinabatur, et melius hic quam Epicurus? Optimum tamen est, neutro modo dicere, sed generationis principium, quod a Creatore ducitur, quo modo Moses, in omnibus generandis servantes, quod ad materiam attinet, ei adjicere. Ob eam namque causam conditor nostri aequalem semper magnitudinem servandi necessitatem ipsis imposuit, quod id erat melius; postea vero quam ejusmodi efficere pilos constituit, his quidem durum corpus instar cartilaginis cujusdam subjecit, aliis autem cutem duram cartilagini per supercilia connexam. Non enim sat erat eos duntaxat velle tales esse; neque enim, si lapidem repente velit facere hominem, efficere id poterit; atque id est, in quo opinio nostra ac Platonis, tum aliorum, qui apud. Graecos de rerum natura recte conscripserunt, a Mote dissidet. Satis enim habet is, si Deus materiam exornare velit, ea autem repente paret, est exornata; omnia enim Deum facere posse arbitrabatur, etiamsi ex cinere equum aut bovem facere velit. Nos autem non ita sentimus, sed confirmamus, quaedam naturam facere non posse, eaque Deum ne aggredi quidem omnino, sed ex iis, quae facere potest, quod melius est, eligere. Jam vero cum pilos in palpebris satius esset aequales semper esse magnitudine ac numero, non ipsum quidem id voluisse affirmamus, illos autem mox factos fuisse, neque enim id facere potuisset; affirmamusque eos, etiamsi millies voluisset, nunquam tamen tales futuros, si ex cute molli producti fuissent, nam (ut alia omittam) recti stare omnino non potuissent, nisi in duro fixi fuissent. Utraque sane Deo attribuimus, tum ejus quod est melius in ipsis opificiis electionem, tum etiam materiae delectum; quum enim simul rectos stare in palpebris pilos oporteret, simul autem aequales magnitudine semper conservari ac numero, corpori cartilaginosa eos affixit; quos si substantiae cuipiam molli ac carnosae insuisset, non Mosis modo, verum etiam malo imperatore esset inertior, qui murum in palude aut vallum jaceret. Quod autem superciliorum etiam pili iidem semper conserventur, ad eandem in materia electionem pertinet. Quemadmodum enim herbae ac plantae, quae ex terra humida ac pingui proveniunt, altissime crescunt, quae vero ex petrosa ac squallente, parvae ac durae, nulliusque incrementi permanent; ad eundem, opinor, modum et pili, qui ex humidis ac mollibus partibus emergunt, plurimi sinit incrementi, cujusmodi sunt in capite, axillis ac pudendis, qui vero ex duris atque aridis, exiles stant ac nullius incrementi. Quocirca duplex ipsis est origo, quemadmodum herbis ac plantis, alia quidem a condituris providentia, alia vero a loci natura. Quandoquidem agrum videre saepe est, quum triticum aut hordeum adhuc quasi herbae quaedam tenerae ac parvae emergunt, iis esse refertum, ac praedium quoddam aliud non aliter quam agrum densum et verae herbae plenum; verum hoc quidem humor innatus, arvum autem agricolae providentia refersit. Quod si qui sint, qui formam seminum nuper e terra natorum ab alia herba discernere nequeant, solus ordo enatorum indicare ipsam potest; ortus enim ipsorum aequabilitas, tum externae circumi scriptiones lineis ductae satis ostendunt, praedium artificio quodam ac providentia agricolae fuisse densatum; in spontaneis vero densitatibus contra omnino accidit, neque enim aequalis est proventus, neque certis quibusdam limitibus distinctus. Ejus generis sunt pili tum axillarum, tum aliorum membrorum nullis certis lineis descripti, quemadmodum sunt ii, qui in palpebris, superciliis ac capite sunt, sed inaequales habentes terminos, nulloque ordine projecti, quandoquidem a loci humore provenerunt, neque ipsius opificis sunt opera; quo fit, ut calidis naturis sint plurimi, frigidis autem nulli omnino aut paucissimi gignantur. Quorum autem opifex ipsa curam habet, quemadmodum arvi agricola, ii in omnibus naturis insunt, calidis, frigidis, humidis, siccis; nisi si quando prorsus supra modum fuerint intemperatae, cujusmodi est petrosa atque arenosa terra. Ut igitur terra omnis solertiam agricolae recipit praetor eam, quae adeo est prava, ita etiam omnis temperatura corporis fana artem opificis animalium admittit. Nec defluunt hi palpebrarum aut superciliorum pili, ursi in magnis partis affectibus; quemadmodum nec a capite etiam defluunt, nisi in ejus affectibus quidem, sed quam praedicturum minoribus. Nam plantae, quae in terra dura atque arida proveniunt, quemadmodum generationem habent difficilem, multamque postulant providentiam, ita interitum habent difficilem; fortiter enim radicibus sunt fixae, continenturque undique ac constringuntur. Ad eundem utique modum et Aethiopum capita parvos quidem nulliusque incrementi habent capillos prae cutis siccitate, verum non facile calvescunt. Quae omnia quum opifex provideret, in palpebris quidem et superciliis satius esse ratus exiguos quidem et nullius incrementi, verum stabiles pilos efficere, in cute dura ac cartilaginosa radices eorum, quasi in lapidosa quadam atque argillacea terra, fixit; in lapident enim plantae principium inseri omnino non poterat, quemadmodum certe nec in os pili radix. In capite vero (locus enim iste erat jam temperatus) velut arvum ipsorum fecit, quod partim affluentis humiditatis quidpiam ebiberet, ne ea patribus subjectis esset perniciosa, partim autem et caput ipsum nonnihil operiret. Jam veru et circum pudenda pili quoque necessario provenerunt (calida enim ac humida sunt haec loca) operimentumque ac ornamentum ejus loci partibus praebent, non aliter quam nates quidem ano, praeputium autem pudendo; his enim, quae necessariam habent generationem, opifex passim belle abutitur, ut qui in omnibus excellit, atque in melioris electione et eo efficiendo admodum est ingeniosus.

Cap. XV. Quum igitur partes omnes eo modo exornaret, eas, quae ad supercilia pertinent, non praetersit, neque aliam quamvis, sed (quod nuper diximus) convenientem cuique eorum, quae facturus est, materiam prius subjicit, tum autem ex ea, quod convenit, efficit. Nam quod frontis cutim moveri praestiterat, supra comprehensum fuit; quod autem fieri non potest, ut sine musculo para quaeris motu voluntario agatur, quum exploratum ei esset, musculosum quandam substantiam ac tenuem ipsi subjecit; nam musculorum moles semper efficit, ut cujusque partis movendae magnitudo postulat. Atque in hoc solo cutis substantiae musculosae est unita, quemadmodum partus manuum internae et plantae pedum cum tendone coalescunt. Quod autem non de nominibus nimium nimium, sed eorum discrimen volens ostendere, verbo uniri in fronte sum usus, in pedibus vero ac manibus coalescere, intelliges aperte, si accurate partes ipsas voles dissecare. Nam tendones (ut, dum de ipsis ageremus, docebamus) a musculis superioribus in cutim manus internam et pedis imam descendentes eas sensiles magis et glabras minusque circumversatiles, quum alias cutes, efficiunt; in fronte vero substantiae subjectae, quae musculosa est, pars superficiaria ipsi cuiis efficitur; tertia vero alia cutis est differentia, quae in tuto inest animali, quaeque cum subjecta musculosa substantia haeret appensa, non autem coaluit; quarta deinde est labiorum, cum qua musculi fimus (ut ita dicam) pereunt, cutique per totum commiscentur; quorum nihil temere, neque frustra factum fuit. Caeterum partes quidem eas supra exposuimus, diximusque, quod eae melius aliter habere non poterant; de cute vero omni, quae est ad oculos, hoc sermone, qui nunc est in manibus, dicere institueramus, cum ostenderemus, quod a partibus subjectis excoriari non poterat, tum quod idem ipsum partibus manuum internis ac pedibus imis inerat; at neutra harum, quo modo ea, quae est in fronte, est laxa, neque motum habet sensibilem, ut quae neque ad eundem usum ejusmodi sit comparata; hic vero in fronte, nisi laxa esset, moveri motu voluntario non posset. Quomodo autem id ei infit, protinus subjiciam. Subjectae quidem musculosae substantiae ubique est unita ipsius superficiaria pars, a subjectis tamen ossibus est soluta; distinguitur enim ab eis per periostium membranam, quae et ipsa tota laxa ossibus incumbit, nulla membrana istis coalescente, sed per tenues quasdam fibras eis appensa. Nusquam igitur alibi ejusmodi cutis substantiam reperias, quod ejus nullus erat usus. In malarum autem partibus, quae ad oculos pertinent, musculorum quidem subjectum substantiam haudquaquam reperias, sed quo modo cutem tutam laxam adhuc habentem subjectum periostium membranam. Quod autem pars ejus inferior buccis coalescat, superior vero subjectae in fronte musculosae substantiae sit unita, simul cum his moveri potuit; quintamque hanc, si vis, praedictis quatuor speciem cutis annumera, verum secundum propriam speciem nihil a totius animalis cute discrepat. Quod vero sola a duabus cutibus, iisque mobilibus contineatur, cum ipsis unita ac coalescens, ea ratione motu voluntario fuit praedita, in eoque jam a reliqua totius animalis cute dissidet. Ab eadem opificis industria labiorum quoque substantia sola ejusmodi extitit, ut eam aut musculum pro cute, aut cutem musculosum juste vocites; nam et moveri ipsam motu voluntario oportebat, multoque aliis musculis esse duriorem; unde ex cute ac musculo ipsam temperavit.

Cap. XVI. Quatuor autem sunt musculorum ad labia pervenientium principia, perspicua quidem ac manifesta ante, quam cuti permisceantur, cum ea vero admixta amplius omnino non apparent, ab illiusque substantia separari nequeunt; nam (quemadmodum ante docuimus) ex tuta cutis substantia toti musculosae substantiae admixta animalium labia fiunt conflata. Cur autem quatuor in ipsa musculi prorumpant, et cur duo quidem ab ora ultima maxillae inferioris oriantur, reliqui vero duo parum sub malis, postremo cur neque plures eos esse oportebat, neque pauciores, neque majores, neque minores, neque aliunde ortos, ea jam explicabo. Quatuor quidem sunt musculi, quod motuum principia quatuor labiis esse oportebat, utrique scilicet duo; unum quidem, quod ad laevam, altorum autem, quod ad dextram ipsa circumageret; quibus movendorum instrumentorum magnitudines proportione respondent. Capita autem sunt appensa aliis quidem superne versus malas, motus enim obliquos utrique labii parti erant praebituri; inferiorum rursus obliqua quidem omnis etiam est positio, obliqui vero sunt et motus. Opificis autem solertia similis hic quoque est ei, quam millies jam monstravimus. Quandoquidem per quatuor musculos motus octo effecit, quatuor quidem obliquos, in utroque labio duos; praeter cos autem alios rectos quatuor, duos quidem omnino rectos, quum scilicet labia plurimum a sese distant, alterum quidem sursum ad n usum protensum, alterum deorsum ad mentum detractum; tum quando inter se committuntur, superno scilicet deorsum, inferno autem sursum tracto. Quemadmodum enim in carpo ac brachio ostendimus ex obliquis motibus rectus fieri, sic et in labiis accidit; si enim musculus solus utriusvis labii agat, motus fit ad obliquum, sin vero tensi utrique fuerint, eo modo jam totum simul labrum sursum quidem a musculis superi oribus trahitur, deorsum autem ab inferioribus. Atque etiam tensis fibris externis labia foras deflectere, intro autem cedere ac complicari ab internis accidit; ut, si duos hos motus iis, qui plane sunt recti, annumeres, quatuor quidem ex abundanti accedentes, octo autem omnino labiorum motus reperias. Quatuor enim sunt obliqui; eorum vero, qui extrinsecus eis accedunt, quos nunc recensuimus, primus quidem, dum labia diducuntur, efficitur; secundus vero, eum coeunt; tertius autem, cum suras digrediuntur; quartus, eum complicantur. Ut autem maximi non hi soli, sed cum eis hi etiam, qui in buccis sunt, efficerentur, musculum latum ac tenuem natura extrinsecus subjecit, unum in parte utraque usque ad colli spinam pertinentem. Feruntur autem fibrae ipsorum sursum, aliae quidem a sterno et a clavium utraque, qua sterno est continua, rectae versus labrum inferius, aliae vero a reliqua clavium parte, obliquae jam ad clavium latera; quibus aliae magis adhuc obliquae sunt, quae ab omoplatis sursum et ad labiorum latera ascendunt, ac quicquid buccarum his est propinquum; nam quod buccarum est reliquum, id omne retro aliae quaedam fibrae ad ames trahunt. Porro musculus is anatomicis viris erui ignotus, tametsi ex omnibus propemodum colli partibus nervorum vim immensam recipit; verum motus ejus perspicue tibi apparebit, si, clausa exacte maxilla, labia et buccas longissime ad partes omnes, quas dixi, velis abducere. Hujus autem musculi actione inventa, statim et usus cognoscitur, quod ad sermonem scilicet ac multi nationem valde confert. Quod autem praestiterat nervos quoque adfabrum inferius ab iis, qui per maxillam inferi orem feruntur, deducere, ad alterum vero ab iis, qui feruntur per superiorem, id quoque arbitror esse perspicuum. Ad eundem modum et arterias ac venas a propinquis in ipsorum utrumque producere multo praestiterat, quam a locis quibusdam remotioribus inducere ac requirere. Verum de justa arteriarum, venarum ac nervorum in membra omnia distributione procedente sermone exequemur.

Cap. XVII. Quod autem nasi alas cartilaginosus simul esse atque animalis arbitratu moveri oportebat, partim quidem ante docuimus, partim vero et nunc admonebimus. In inspirationibus paulo majoribus et subitis, item et efflationibus motus earum non parum confert; quae causa sane suit, cur mobiles extiterint. Cartilaginosae vero fuerunt, quod ea substantia non facile contundatur, nec rumpatur. Ex animalis porro voluntate moventur, quod ita fieri praestiterat, quam sine voluntate, quo modo arterias, moveri; quod nisi quis jam intelligere per se queat, quae passim antea inculcavimus, non satis attente perlegit. Quin et quod musculos eis inferi fuit necesse, si quidem motum erant habituri, id quoque cuivis arbitror esse perspicuum, cum jam millies de musculorum motu ac natura audierit. Sed sunt fortassis, qui discere a nobis cupiant, quinam sint hi musculi, et quanti; tum autem, quaenam eorum sit positio, et turde profecti ad nasi alas perveniant; non enim amplius haec ratione, sed ex anatome inveniuntur. Doceamus igitur jam primum, eos fultus malas enatet juxta principia musculorum ad labia descendentium; deinceps autem et positionem, quod scilicet quadantenus cum his conjuncti, semper magis magisque obliqui ad natum digrediuntur. Exigui (ane sunt, ut partium ab eis movendarum ratio postulabat; quod certe commemorare est superfluum, potissimum quum ii, qui libros hos legunt, exploratam jam habeant opificis providentiam. Nec minus, quod a nervis, qui per maxillam superiorem feruntur, propagines quaedam exiguae ad eos derivantur, recensere erat supervacaneum; sed tamen, ne quid sermoni desit, id quoque subiiciamus. Pati modo autem et tunicam nasi meatus subungentem fortasse nihil hic attinuerit memori auditori explicare; dicamus tamen hanc quoque propter usum duplicem animalibus extitisse, priorem quidem, cujusmodi est tunicae illius usus, quae laryngem ac asperam arteriam totum intus succingit, posteriorem autem, ut instrumentum omne tensus sit particeps; haudquaquam enim nasi quidem os aut cartilago scutum habere poterat. Quod vero ad nervos attinet, qui in tunicam hanc inferuntur, nihil est, quod amplius hic dicam; diximus enim de ipsis antea satis multa, cum conjugationum ex cerebro productiones oratione recenseremus. Atque etiam de nasi foraminibus, quae communia ipsi cum oculis sunt, quaeque parte utraque ad majorem usque angulum perveniunt, in aliarum oculorum partium expositione ante disseruimus; neque convenit eorum, quae ante diximus, quidquam denuo a nobis velle audire. Et si quid exiguum a nobis est praetermissum, quod ab iis, qui diligenter hosce libros evolverunt, intelligi queat, id existimare operiet nos dedita opera praeteriisse; quum enim, quae cum eis proportionem habent, millies jam exposuerimus, facillimum esse arbitramur ea, quae relicta fiunt, invenire.

Cap. XVIII. Area igitur, quae in eis, quae ad caput pertinent, supersunt explicanda, rursus revertamur, agamusque quam brevissime poterimus, rursus alu ossium multitudine ac situ auspicati. Nam cur septem quidem, ipsius capitis sint, novem autem maxillae superioris, duo inferioris, eum scire est aequum, qui nullum naturae operum ignotum velit relinquere, qui certe solus jure physicus est habendus. Recordari autem hic quoque oportet eorum, quae antea de omni ossium compositione diximus. Aut enim motus gratia, aut per spiratus, aut transitus cujusdam, aut partium discriminis, aut securitatis, ac patiendi difficultatis ipsorum constructio extitit. Motus quidem gratia in digitis, carpis, gibbis cubiturum, humeris, coxis, genibus, astragalis, collis, spondylia et (ut summatim dicam) in omnibus dearticulationibus. Perspiratus nutent (quemadmodum in capitis suturis commemorabamus) causa, ac pericranii generationis simul ac transitus, et quorundam vasorum, quae partim extra, partim intro feruntur, capitis futuras factas luisse demonstravimus. Quin etiam et patiendi difficultatem quandam ac securitatem omnibus iis adesse, quae ex multis conflantur; tum in iis, quae de futuris capitis prodidimus, tum etiam, dum de manibus ageremus, maxime demonstravimus. Ob discrimen vero partium in ossibus compositiones quoque in squamosis assibus fuisse memoravimus. Atque etiam artuum capita (quae utique epiphyses ac condylos appellant) ob eandem causam extiterunt; ubi enim os medullam habet, ejus finibus utrinque caput instar operculi cujusdam ut plurimum videas adnasci. Mihique ab hac ipsa oratione, quae nunc sunt proposita, videntur esse auspicanda, ostendendumque primum quidem, cur, cum maxilla inferior medullam habeat, ejusmodi substantiae superior sit expers; post autem, cur, quum inferior medullam habeat, in neutro tamen ipsius fine epiphysim reperias, ut in brachio, cubito, radio, femore, tibia, fibula, ac omnino iis, quae medullam habent. Protinus vero simul cum iis demonstrabitur, quamobrem in quibusdam animalium generibus maxillae superioris os medellam non habeat, quemadmodum inferioris. Quod si haec ostenderimus, ita demum ad multitudinem ipsarum ac positionem revertemur. Ordiendum igitur nobis ab eo est, quod evidentissime in omnibus animalibus conspicitur, quod nullum parvum os medullam habet, quod sinum nullum habeat insignem ac magnum, sed cavernulas duntaxat, easque exiles atque angustas: quandoquidem si, praeterquam quod est exiguum, cavum etiam extitisset, imbecillum omnino sitisset, quemadmodum, si quodvis magnorum densum fuisset ac fine sinu, grave foret ac gestatu difficile. Quum enim nunc quoque tibia, femur, brachium ac reliqua, quae ejusdem sunt generis, maximis ad motum indiguerint musculis, quid eventurum putamus, si neque sinum magnum adeo habuissent, neque consistentiis rariora fuissent? cujus rei maximum est argumentum, quod omnibus imbecillioribus animantibus ossa fiunt laxiora ac cava magis, fortioribus vero densiora ac pleniora magis fuerunt, natura, opinor, id observante, ne instrumentis imbecillis magna appenderet pondera. Proinde canis, lupus, pardalis reliquaque omnia, quae musculis ac nervis sunt robusta, suibus, ovibus ac capris densiorem multo ac duriorem ossium habent substantiam. Quin et leo, qui omnium est ferocissimus ac fortissimus, ossa omnia medullae expertia habere creditur; re enim vera caetera ejus membra omnia talem evidentissime ossium habent substantiam, in femoribus vero, et si quis alius id genus est artus, obscuram ac tenuem per medium ipsorum pervadentem cernes caritatem. Proinde si quid aliud, id quoque ex eorum est numero, quae evidentissima sunt, naturam musculorum imbecillitatem ac robur intritam ipsorum proportione ossium pondera effecisse. Quum enim duplex ei esset totius ipsorum constructionis scopas, ad propriam scilicet securitatem durities, ad animalis vero motum levitas, neque adesse simul duo haec esset facile, (illa enim ex densitate ac duritie, haec vero ex contrariis constabat,) satis liquet, quod id eligere praestiterat, quod esset commodius. Commodior porro animalibus est motus, ut qui etiam ex ipsorum est substantia; non enim quatenus est animal, aegre omnino patitur, sed ex se ipso movetur. In quibus tamen propter musculorum robur ac totius corporis fortitudinem utrumque comparare erat licitum, his omnibus densa ac dura instar lapidum quorundam ossa effecit. Quod in omnibus animantibus adeo servat, ut non modo gressile nullum, sed ne volucre quidem aut aquatile aliter habeat. Quandoquidem aquilis densissima est ac durissima ossium concretio; post ipsas autem et ferocibus accipitribus, cicco, et palumbario, ac similibus; post autem et aliis, ut gallis gallinaceis, anatibus atque anseribus, laxa simul ac cava et levis ossium est consistentia. Si igitur homo non est aeque fortis, ac leo, neque musculis, neque toto corpore, jure optimo ipsi ossa maxima, non cava modo, verum et laxa extiterunt. Jam vero, si cava jure fuerunt, (superiori porro sermone millies jam demonstravimus, naturam omnibus, quae gratia alicujus parata suerunt, ad alium quoquo quempiam usum probe uti,) haudquaquam ea relictura erat inania, cum ipsa penum quandam alimenti familiaris in ipsis posset reponere. Nam in commentariis de facultatibus naturalibus demonstravimus, medullam ossibus proprium esse alimentum; et ossibus cavitate carentibus tale quiddam in eorum cavernulis contineri; postremo neminem admirari oportere, si medulla est crassior eo succo, qui in cavernulis habetur, quanquam ejusdem usus gratia hic extiterit. Ea igitur est causa, cur, quae ossa sunt cava, medullam habuerint. Porro capitum epiphyses non protinus omnia, quae medullam habent, sunt adepta, quandoquidem maxilla interior medullae quidpiam in se ipsa habet, epiphysim tamen nullam habet, densior enim est, quam ut epiphysi indigeat. Nam quum laxitas simul ac caritas adsunt, protinus videre est caput quoddam ad finem ei adnatum, tum quod opera culo quodam indiget, tum quod densum id esse oportet ac solidum, et maxime qua parte in dearticulationem definit; quae enim dearticulatum ossa, dura postulant, ut quae assidue erant movenda atque inter sese atterenda. Rursus igitur revocare in memoriam oportet usum quendam, quem haud ita pridem docuimus, quinam is esset in ossium compositionibus. Fieri enim non potest, ut partes natura contrariae belle inter se uniantur: quo pacto enim densum cum raro, aut laxum cum duro societatem amicam habere queant atque inseparabilem? ob eam terte causam ossa capitis squamosa ingeniosissime a natura inventa fuisse memorabamus, ut quae densis temporum ossibus ac duris bregmatis seu sincipitis ossa laxa ac cavernosa conjungerent. Ad eundem sane usum artuum quoque capita omnia densa ac dura fuerunt ossibus laxis ac raris adnata. Quomodo igitur et hic natura fecit? unire quidem inter se contracta despexit,amicitiam autem ipsis inter se quandam ac consuetudinem innoxiam ex insertionis modo est machinata, cartilaginem instar glutinis cujusdam utrisque adtinens, cavernulas quidem ossis sani, quae sunt in finibus, resarciens, asperitates vero laevigans; quae cartilago duro extrinsecus circumfusa adeo valide tuo ipsius interventu ipsa inter se colligavit ac conjunxit, ut, nisi quis ea coxerit aut siccaverit, compositionem deprehendere nequeat Ubi vero non magnum ossium est discrimen, sed extremitas; quae cavitatem claudit, exiguum quiddam ambiente ipsam osse est densior, ibi naturam studiosius epiphysim machinari est superfluum, quemadmodum in osse maxillae inferioris; non enim brachio, femore atque aliis id genus ossibus paulo est densius, sed totum omnino ab illis discrepat, potestque ipsum per te medullam sine ulla externa epiphysi sibi claudere. Causa vero, cur multo illis sit durius, ob adque cavitatem habeat exiguam, est nuditas; nisi enim ex propria tua substantia patiendi difficultatem esset adeptum, facile utique prominens adeo ac nudum expositum contunderetur ac comi promeretur. Quod autem cavitatem omnino habeat, quum ipsum durum esse oporteat, iri caule fuerunt musculi temporales, qui nobis non sunt fortes adeo ac leonibus, ut densum ac durum et plenum sine molestia os attollant. Et sane quum leonis in mordendo vires potissimum consistant, fortem habeat maxillam est necesse: non enim in ea dentes validos natura fixisset, nisi talem ipsam prius effecisset. Pati modo et colium totam validum ei effecit, ipsius spondylos per fortia ligamenta inter se coaptans. At homo, qui politicum est animal ac mansuetum, maxillam adeo fortem non requirebat; quum tamen eam, quam os brachii ac femoris, ab injuriis tutiorem, simul autem propter musculos temporales levem postularet, utrique usui convenientem plane est adeptus. Eandem, certe providentiam in superiori etiam maxilla reperias, quae omnino medullae fuit expers, quod prorsus non moveretur; altero enim usu detracto, ad solam patiendi difficultatem suit comparata, quam ex ossium multitudine accidere ostendimus.

Cap. XIX. Atque etiam ipsorum discrimina lineis a sese distingui, quod ipsa uniri rite non possent, satius fuisse ostendimus. Inest autem id quoque non minime maxillae superiori; quum enim ipsa usus haberet diversos, ex diversis quoque substantia ossibus est conflata. Malarum itaque, ossa sunt crassissima, nasi tenuissima, reliqua vero durissima; nam patiendi difficultatem malis crassities, illis vero durities suppeditat; reliquus autem nasus imbecillior extitit propterea, quod ipsius offensio animali nocere magnopere non poterat, perinde ac si qua aliarum maxillae superioris partium esset affecta. Nam aut in nervos, qui per eam feruntur, aut in masticatorios musculos finire offensionem est necesse, aliis maxillae partibus affectis; nonnunquam vero et partes ad caput pertinentes attingere, si propinqua illis ossa fuerint affecta. Si igitur nasi ossa laesa fuerint, minimam animali afferent noxam, quo fit, ut multum a principalioribus duritie ac crassitie vincantur. Ob hanc igitur ipsorum dissimilitudinem non immerito malarum ossa propriam habent circumscriptionem, nasi autem rursum aliam quoque propriam; ad eundem autem modum et reliqua, quae sunt supra malas, et quod in summa est maxilla, et ea, quae sunt in nasi in os perforatione. Quae vero secundum longitudinem in utraque maxilla est sutura, eo parata suit, quod corpus est geminum, dextris scilicet ac sinistris; de cujus usu saepenumero admonuimus. Obscura autem est ea in ossibus densissimis, cujusmodi est occipitis, frontis, palati et summae maxillae; unde, opinor, et controversia de iis inter anatomicos suit, quum alii quidem carere futuris ea omnino affirmarent, alii autem ob compositionem densam atque exactam futuras apparere negarent, si tamen diutius coquerentur aut exiccarentur, eas tandem apparituras esse. At deiis quietem, quae ita in controversia posita sunt, in aliis uberius disputavimus. Quod vero inter utrosque convenit, praesenti proposito sufficit, quod scilicet praedicturum ossium quodque durum est admodum. Cujus certe si usum invenerimus, non erit amplius factu difficile, ut causam quoque multitudinis ossium reperiamus. Sunt sane haec durissima, quod ad patiendi difficultatem sunt comparata, ut quae ante alia omnia sint exposita, quodque nullam habent causam, cur rara ac cavernula esse debeant, quomodo summi capitis ossa. Maxima enim vaporum vis ex toto corpore sursum ad illa fertur, ut quae loco cesto sint constituta, ob eamque causam (quemadmodum apte monstravimus) multiplicem ipsis natura per ea vastationem comparavit. Quae vero ad latera situm habent, praeterquam quod ea causa eis non adest, nobis etiam cadentibus, aut percussis, aut quavis alia ratione saepe ciant ostendenda; neque enim quis facile in capitis verticem ceciderit, aut ea parte plagam prompte acceperit, reliqua vero ossa omnia, tum occipitii, tum frontis, tum aurium, plagas non raro excipiunt, et lapsibus frequenter offenduntur. Quando igitur illa quidem neque similiter plagis erant obnoxia, evacuationeque indigebant, haec autem plagas saepenumero erant exceptura, vacuationeque non indigebant, non immerito sane rara quidem illa ani cavernosis, densa vero ac dura haec extiterunt. Palati vero os contra, velut cuneus quidam, medium inter caput ac maxillam superiorem incumbit, continens jam in feste meatuum cerebrum purgantium foramina; praeterea autem et ad basim tutius capitis subjacet, quemadmodum et ipsius pars ossi occipitii continua; ob haec igitur omnia densum ac durum extitit. Fortassis autem vel propter unum eorum quodvis tale jure extitit; quia enim ex iis est, quae ex basi capitis furit, quae sime dura esse debebant, et quia ab excrementis, quae a iocis superioribus promanant, per ipsum perlapsuris brevi extabuisset ac computruisset, si luxum luisset, osi eam causam durum ac densum est factum; huc accedit etiam, quod menium inter caput ac maxillam superiorem est situm, eoque validum esse oportet; ossium porro alis similium productio ex ipso est facta, sedem simul atque operimentum musculis, qui in ore sunt, a lateribus exhibitura, in caritatibus enim ab ipsis circumscriptis horum musculorum capita sunt appensa. Quae quum ita habeant, sive praedictae ossium partes suturis revera carent, sive propter exactam compositionem non cernuntur, quod tamen ea dura esse ac densa oporteat, aperte monstravimus. Non ergo cum propinquis uniri belle poterant, quod ea rara sunt; quo factum, ut eorum compositio sit perspicua, praeterquam quod alios plerosque usus exhibet, quos ante diximus, transitum scilicet instrumentis quibusdam per sese, aut connexionem, aut excrementis perspiratum, aut denique patiendi difficultatem.

Cap. XX. Quae porro bregmatis ossa appellant, quae duo sunt, et eadem laxa, et propterea capiti desuper incumbentia, ac undique a duris ac densis ossibus circumdata, partu quidem posteriore ab osse occipitii, anteriore vero frontis, utrinque vero ab ossibus temporum meritissimo jure lineis fuerunt distincta. Septimum autem ad haec est os palati, quod nonnulli quidem maxillae superioris, alii vero capitis esse autumant; utrisque instar cunei incumbit. Reliqua vero omnia maxillae superioris novem sunt numero, duo quidem nasi; ante haec vero tertium, in quo dentes incisores contineri dicebamus; utrinque autem duo, molarium scilicet, in quibus reliqui dentes omnes insident, supra quae alia sunt duo, quae sunt ad anteriorem zygomatis productionem atque oculorum cavitatem inferna; duo vero reliqua sunt juxta nasi in os meatus. Porro, quum in anatomicis commentariis lineas ossium praedicturum quodque circumscribentes praeduxerimus, supervacaneum hic fuerit ea repetere; tanquam enim jam omnes sciant ea, quae in dissectionibus apparent, ita hujus sermonis enarrationem omnem instituimus. Quod vero ad os maxillae inferioris attinet, unicam duntaxat in se ipso habet divisionem, et eam non plane perspicuam in extremo mento; quam propterea, quod corpus est geminum, ei factam fuisse diximus; reliqua vero ejus utrinque pars omnis nullam habet divisionem, quod natura (ni fallor) metuerit maxillam inferiorem in mulsa ossa dividere, ne in vehementissimis motibus dissolvatur facile ac conteratur. Magus autem ac fortes erant futuri maxillae hujus in mordendo ac corpora dura comminuendo motus; ob idque articulis ejus accurate prospexit, alteri quidem, qui corone nuncupatur, os jugale circumponens, maximumque musculi temporalis tendonem inferens, alteri vero, quas mamillares capitis appellant apophyses, tutum circumponens praesidium; ne quando in violentis motibus a subjecta cavitate prolabatur. Merito, autem hunc articulum ex posterioribus partibus habuit corone, ipsa autem recta sursum tenditur. Nam quod os claudatur, soli huic coronae ac musculo temporali serendum est acceptum, qui totam maxillam sursum trahit; aperiunt autem ipsum tum posterior articulus, qui est ad mamillares productiones, tum musculi articulum moventes, quos musculis temporalibus oppositos esse diximus. Habet sane dearticulatio haec circum se ipsam fortia quaedam ligamenta ac praeterea cartilaginem multam in orbem sibi circumfusam. Porro, quum semel, quae communiter omnibus insunt articulis, audieris, ea in particularibus omnibus oportet recordari; nobis autem faciendum omnino est, ne identidem eadem repetamus. Non tamen pigere debebit lectores ea intelligere, quemadmodum ne naturam quidem piguit efficere. In agendo igitur et intelligendo nihil est praetermittendum; in exponendo autem, quod commune est, dixisse semel est satis. Quum igitur jam naturae in omnibus dearticulationibus solertiam recensuerim, nonnulla autem eodem pertinentia postea sim relaturus, aequum esse putavi ea in praesentia praetermittere. Tibi autem convenit singulas earum in anatome ipsa excutere, num, quae continere, oportere diximus, ea omnia habeant; nam ita demum naturam maxime admiraberis, si omnia ejus opera perlustraris.

GALENI DE VSV PARTIUM CORPORIS HVMANI LIBER XII.

Cap. I. Absolutis jam omnibus capitis propriis partibus, non alienum fuerit de communibus etiam ei cum collo partibus deinceps pertractare. Sunt autem partes colli et capitis communes eae, per quas caput ipsum deprimimus atque attollimus, ad lateraque circumagimus quorum nihil sine dearticulatione, ligamentis ac musculis agere possumus. Porro dearticulatio ossium est compositio propter motum voluntarium comparata. Perspicuumque est, ea, quae componuntur, pauciora duobus omnino esse non posse; nec minus, quod et ligamenta omnia itidem et musculi ab osse altero producti in alterum inferuntur. Qua ex re intelligi potest, deambulationem omnem, ligamentum ac musculum ad componendos inter fessi articulos esse assumpta, eaque communibus partibus rite esse annumerata.

Cap. II. Enimvero motum ullum ossium fieri non posse, nisi ipsa dearticulentur simul ac per musculos connectantur, multoties demonstratam est, si modo aliquid esse, non solum quod moveat, verum etiam quod moveatur, est necesse, quorum illud quidem est musculus, hoc autem ossium est compositio. Quod autem ne ligamentum quidem usu careat, sed, etiamsi ad motus generationem non sit necessarium, conferat tamen ad recte movendum, de eo prius quoque docuimus; summam tamen disputationis totius nunc repetemus, quod, nisi ossa, quae dearticulantur, a ligamentis continerentur, nihil vetaret, quo minus ea in singulis motibus laxarentur, suaque sede limo verentur, modo huc, modo illuc a suo situ deflectentia; quod ne accideret, natura omnem ossium dearticulatum nem in orbem complectitur vinculis fortibus quidem, sed quae laxari possent non minimum atque extendi. Admirarique aliquis forte in primis queat hoc ipsum ejus opus, quod corporis substantias ad usus multum discrepantes invenerit idoneas. Etenim ut ossa, quae dearticulantur, exacte simul ligarentur ac continerentur, nec facile in molibus vehementioribus a sese abrumperentur, ligamentum, quoad maxime potuit, durum atque ab injuriis remotissimum efficere oportuit; ut autem ossibus a musculis tractis prompte obsequerentur, mosse russas esse oportuit atque ob id ipsum imbecillum. Atqui robustum quidem imbecillo ac durum molli est contrarium. Quaenam igitur fuerit in his naturae solertia, quae corpus invenit, quod commoditatem utramque, quod falis esset, haberet, idemque ab injuriis tutum esset, ex ipsa anatome discas licet; intueberis enim ligamentum omne durum adeo, ut valide simul colliget, neque motum impediat, molle vero eousque, quoad non inungantur, neque facile abrumpantur. Quod etiam ex Hippocrate discas, qui ait: Quibus humiditas copiosum intus enutrita corpora, quae circa articulos sunt, humectarit, his artuum capita facile exiliunt. Eos vero, qui prae horum corporum duritie curvi jam fiunt, existimo te usu quotidiano edoctum non ignorare, quantum ad motum impediantur. Illis autem, qui secundum naturam exacte se habent, quum alia corpora, quae circa articulos sunt, tum maxime tendones et ligamenta commoderata sunt, ut et moveantur facilius, et adversius injurias sint tuli. Porro quod in illis omnibus industriam admirari oporteat, in quibus symmetria ipsa adeo est certa, ut, si vel tantillum addideris aut abstuleris, totum opus evertas, nemo est qui Ignoret. Quae ergo latitudinem habent magnam, ea vel idiotae possent efficere; quod si quid angustum prorsus fuerit ac sine usia latitudine, id non cujusvis sapientiae atque experientiae est putandum. Ob eam sane causam quum Hippocrates ipsam artem medicam longam esse dixisset, subdidit: occasio autem praeceps. Quod nisi occasio praeceps esset, sed latitudinem haberet magnam, haudquaquam longa esset. Sic enim et in omni artificio ipsius symmetriae angustia solertiam ac perfectionem indicat; quam licet in animalium corporibus invenire non modo in ligamentis, sed in aliis etiam omnibus partibus. Nam quum tria haec sint corpora simplicia, quibus in praefanti proposito indigemus, cartilago, ligamentum ac nervus; quumque cartilago sit durior, nervus autem mollior, medium autem inter utrumque ligamentum; mirabiliter natura singulis utitur in omnibus animalis partibus, nunquam in cartilaginis locum nervum aut ligamentum, neque in ligamenti locum cartilaginem aut nervum, neque in, nervi locum ligamentum aut cartilaginem transponens; ante enim monstratum nobis fuit, durum non esse ad sensum appositam, neque molle ad movendum.

Cap. III. Ergo neque per nervum solum pars quaevis movetur, neque per cartilaginem vel ligamentum. Cartilago enim unctionis quidem cujusdam usum articulis praestat; motoriis vero instrumentis connexa superfluum eis pondus praebuerit, instar lapidis eis appensa. Quod autem ad nervum attinet, quantum habet mollitiei, tantundem et sensus habet; verum imbecillior est, quam ut totos artus movere ac transferre queat. Ligamentum vero, quum in medio horum sit, tuto quidem colligare potest, neque impedit, quo minus membra moveantur; motorium tamen instrumentum esse ipsum non poterat, quum non ex principio animal movente, quomodo nervi, feli ex osse originem ducat; probavimus enim, molle esse oportere hujus principii corpus; porro neque ex molli durum plane, neque ex duro molle quicquam potest nasci. Ob has igitur causas natura non potuit solis ad motus voluntarios uti ligamentis, quod sensum non habebant neque motum, ut quae ei loco, qui principem animae facultatem continet, non sint devincta; nervis autem folia uti non poterat, ut qui propter mollitiem tanta onera transferre nequeant. Convenienter igitur, ubi membrum fota ligatione indiget, ibi solum est ligamentum; ubi vero sensu folo, nervus; ubi motu voluntario est opus, utrumque ibi reperias, nervum quidem, qui missum a ratione imperium perferat, motusque principium praebeat, ligamentum vero, quod robur ad ea, quae a nervis moventur, gestanda suppeditet. Mixtum ergo ex ambobus motus instrumentum quoddam efficere oportebat, quod omnino nervo quidem durius, ligamento autem mollius erat futurum; proinde et sensus minus quidem quam nervus, sed magis quam ligamentum particeps erat futurum; atque etiam roboris ac imbecillitatis aliorumque contrariorum, quae nervis insunt ac ligamentis, medium locum erat habiturum, propterea quod substantiae utriusque feste constituentis est particeps, neutram tamen sinceram, neque solam, neque secretam habet, sed ex ambabus est conflatum. Atqui nihil per totum cum alio potest commisceri, nisi prius in partes exiguas fuerit comminutum; utrumque igitur in fibras tenues dividere fuit necesse, tum autem eas inter sese ad motorii instrumenti constitutionem connectere, quod substantia inter utrumque est medium. Verum si id fecisset solum, neque spatia inter ipsas media substantia molli, quae instar tomenti (stoebes) cujusdam ac sedis firma ac tuta esset futura, opplevisset, ne temporis quidem momentum servari potuissent, quin contunderentur ac rumperentur. Stoeben igitur hanc natura (quae ejus in omnibus est sapientia) haudquaquam reliquit inutilem, sed quo aestus ac frigora propulsaret, atque operimentum rebus pilo lanave coagmentatis esset simillimum, tum fibris ipsis in orbem circumjecit, tum autem venis atque arteriis substerniculum quoddam atque amiculum admirabile comparavit. De quo primo omnium libro admonuimus, carnem id nominari dicentes, quod usus ejusmodi animalibus praebeat; tum autem quod ipsa adversus caloris ac frigoris vim est remedium, quanquam haec quidem inter se pugnent. In commentariis vero de motu musculorum praediximus, nervos ac ligamenta in fibras dissolvi, ipsisque carnem simplicem esse permixtam; diximus praeterea, ex iisdem fibris coeuntibus inter se, a commixtis tensionem quidem conflari, ex omnibus autem musculum. Nunc vero usum, quem ex tensionis ac musculi orta percipimus, sumus executi. Nam tendo primum est ipsum motus instrumentum; musculus vero ad constituendum ipsum fuit comparatus, carnisque compositae animali praebet ulna. Cadenti enim ipsi aut alioqui procubanti substerniculum sit molle; quum autem caeditur, operimentum rebus lana pilove coagmentatis simillimum; quum vero vulneratur, propugnaculum; praeterea, dum frigus urget, calfacit, dum aestus, praebet umbraculum; postremo autem ante partes omnes principes genus carnosum injuriis omnibus est oppositum. Ad eum modum natura ex omnibus fructum percipit, ornatque animal ac munit. Hae quidem rationes de ligamentorum usu, tendonum ac musculorum sunt communes, de quibus hac potissimum totius enarrationis parte scribere anticipavimus, quum de nervorum natura simul et usu ac principio abunde stupra disserui erimus, atque etiam nunc de articulorum omnium principalissimis sermo nobis est institutus. Proinde ne in eo quidem habere quis potest, quod in hoc communem rationem tractantibus nobis objiciat. Admonuimus autem jam saepenumero, nos communia omnia semel quidem quodam loco perfecte explicare, sed ea tamen in particularibus repetere, quo opus totum quam paucissimis finiamus. Superiori enim sermone docuimus, musculos quosdam in unum magnum tensionem desinere, alios autem partibus carnosis ad membra pervenire, tensionibus multis ac minimis ea moventes, quod commune est ac universale, docentes; quin et particularia quaedam adjecimus.

Cap. IV. Rursus igitur ad capitis articulum siquem a principio suscepimus explicandum, reversi naturae in eo fabricam expendamus. Convenit enim ipsum (ut arbitror), quomodo et alios omnes, pro dignitate fuisse exornatum, quandoquidem articulus iste animalibus magni adeo est momenti, ut omnium fotus non dico luxationem magnam, sed ne deflexionem quidem vel temporis momento ferre queat; repente enim respiratione ac voce motuque omni ac sensu totum animal privatur, ipsa nimirum nervorum radice affecta. Principium enim horum omnium est cerebrum, in ipsumque fert velut in arvum quoddam animae ratiocinatricis affectus; propago vero inde velut trunci cujusdam, in arborem magnam exurgentis, spinalis est medulla; a quo trunco per totam spinam extensio nervi quamplurimi deducti instar ramorum quorundam in sexcentas propagines distribuuntur. Corpus autem universum per eos sumit primum quidem et maxime motum, post eum autem sensum. Verum quae horum sit distributio, procedenti sermone explicabimus. capitis porro articulus tutissimam omnium merito habet constructionem, ut quod in se ipso nervorum omnium partes inferiores moventium radicem contineat; accedit autem ei haec securitas a ligamentorum crassitie, musculorum multitudine ossium exacta compositione. Robustissima enim tria ligamenta ossa inter se connectunt, quorum unum maximum ac latum totam dearticulationem in orbem complectitur, alia autem sunt duo instar nervorum mediocriter teretia, quorum alterum quidem finem productionis praelongae vertebrae secundae cum capitis osse connectit, alterum vero transversum, velut angulum rectum efficiens, a partibus primi spondyli dextris ad laevam pertingit. Octo autem musculi ex ipsis duntaxat partibus posterioribus dearticulatum incumbunt, ipsam tegentes simul ac moventes. Ossium vero ipsorum figura ac compositio exacta, etiamsi quis eam solum intueatur, admirabilis videtur; sin vero non modo intuearis, sed etiam partium, quae ipsis insunt, omnium usum animo reputaris, non artem solum miraberis, verum etiam opificis nostri providentiam hymnis celebrabis. Quum enim capitis totius motus duos genere esse oporteret, unum quidem, dum deorsum inclinamus ac sursum attollimus ipsum, alterum vero, dum ad latera circumagimus; necesse fuit, aut duplicem facere dearticulationem, aut ex duobus obliquis motibus simplicibus rectum unum compositum efficere, quemadmodum in manibus, carpis ac plerisque aliis partibus comprobavimus; in iliis enim quod motam rectum ita fieri praestiterat, demonstratum ante nobis est; in capite vero quod minime praestiterat, hoc libro disputabimus. Caeterum rursus hic quoque motus partium quarundam in memoriam revocare oportet, in quibus non erat melius ex motibus obliquis rectum efficere. Ea enim naturae opera potissimum sunt exponenda, in quibus ipsis videtur similitudinis usuum meminisse. Nam quando in eis, quae motum similem postulant, constructionem nusquam immutat, sed eandem semper retinet, intelligi tum potest, ipsam proportioni atque aequitati accuratissime prospexisse. Quando igitur praestat ex duobus obliquis motibus rectum unum compositum efficere? quando obliqui a rectis parum disserunt. Quando vero non est melius? quum partem longius oportet in utramque partem abducere; tunc enim motum rectum validum esse ac fortem est melius; nam si id fieri ubique posset, natura ex obliquis rectos semper efficeret, ut quae certe studeat per paucissima instrumenta actiones plurimas animali comparare; verum fieri non potest, ut motus duo obliqui a recto deflectentes fortem illum efficiant. Ob haec igitur ne in capite quidem satius fuit ex motibus obliquis rectos comparare, sed utrisque privatim praestitit musculos atque dearticulationes efficere; atque adeo dearticulationes ipsae duplices, musculorumque eas moventium genera duplicia extiterunt, ac generis utriusque differentiae duae. Dico autem genera quidem duplicia, motuum rectorum scilicet et obliquorum; differentias autem utriusque generis, extensionem quidem ac flexionem rectorum, ad laevam vero ac dextram circumactionem obliquorum. Quocirca et musculorum caput moturorum quatuor esse differentias oportuit; alii enim ipsum attollunt, alii autem deprimunt, alii ad dextram, alii ad laevam circumagunt.

Cap. V. Quo igitur modo omnia haec mirabiliter natura construxerit, jam exponamus, a dearticulationibus exorsi. Primo quidem spondylo duas indidit cavitates, capitis quae ibi sunt gibbis (processibus) prorsus aequales; quarum altera quidem est in dextris, altera autem in sinistris, quomodo et capitis ipsius apophysi Proinde perspicuum plane est, quod natura cavitates has atque eminentias motuum in utramque partem gratia, comparavit; quandoquidem, si rectorum gratia natura ipsas fecisset, omnino aliam quidem partibus anterioribus, aliam autem posterioribus posuisset. Quum autem unum genus dearticulationis ac motus adhuc superesset, ad eundem spondylum fieri ipsum non poterat, ut qui jam motus obliquos haberet sibi concreditos; quemadmodum enim in cubito ac radio duplicem in gibbo cubiti dearticulationem propter motum genere duplicem fuisse demonstravimus, quod ibi etiam melius esset motum obliquum a recto distare plurimum, ita etiam hic accidit. Rem autem omnem intelliges, si diligentius sermoni attenderis. Quum motus obliquos a rectis distare plurimum praestaret, duorum alterum accidat est necesse, aut duplices esse dearticulationes, aut unam abunde laxam, ex omni parte rotundam; ut enim quoquoversum articulus facile circumseratur, similem undique esse oportet ipsius formam, quandoquidem, si pars ejus aliqua emi neutris aut cavitatibus iniquis exuperavit, inhibebit aliquando, ac propemodum labefactabit utriusque generis motum aliquem. Ita namque humeri ac sicini articulus simul quidem rotundissimus ac laxissimas extitit, ob eamque causam brachium potest quoquoversus circumagi ac femur, idque a musculis dearticulationes complectentibus, et magis certe brachium, quam femur; manus enim ad illius membri finem, ad hujus autem pes adhaerescit; illa quidem apprehensionis, hic autem ambulationis instrumentum: quapropter illi quidem motuum varietas, huic autem ambulationis securitas magis competit. Ob eam igitur causam humeri articulus non modo quam ischii fuit laxior, musculique ipsum imbecilliores ac ligamenta tenuiora continent, verum etiam cavitatem quidem superficiariam, ischii vero profundam est adeptus. Ligamentum praeterea teres et idem fortissimum ex femoris capite mediae ipsi cotylae connexum in ischii articulo ob eandem causam natura effecit; non tamen in humeri articulo, quod ipsum ad motus multiplicis agilitatem comparabat; quo sit, ut omnium maxime articulorum luxationi assidue humeri articulus sit obnoxius. Quod naturam non latuit, sed (ut antea dictum nobis est) quum construe tinnis securitas cum motuum varietate pugnat, quod in quoque articulo est utilius, id ipsa eligit; in manu vero constructio, quae motuum agilitatem praestaret, sint optabilior. Capitis autem articulus luxationem non tolerat, quod is principalis admodum sit, animalque ipsum protinus interimat; alioqui profecto ne huic quidem motas varietatem invidisset. Nihil enim certe oberat in utramque partem caput eousque circumagere, ut non modo quae sunt ad latera, sed etiam posteriora videre posset; verum fieri non poterat, ut line laxa dearticulatione motum facilem adeo efficeret. Maluit igitur natura paucissimos capiti motus eosque tutos, quam varios et eos non tutos, tribuere; quare non simplicem neque laxum ejus fecit articulum, sed duplicem simul ac robustum.

Cap. VI. Tempestivum sane est (posteaquam haec ita se habent, demonstra tumque est, capitis articulum duplicem esse oportere) considerare et interrogare, num capiti utilius fuisset ad primum quidem spondylum motus obliquos habere, quomodo nunc habet, ad secundum autem rectos, an satius fuisset eos modo contrario construere, ac per articulum quidem adprimum spondylum extendere ipsum ac flectere, per articulum autem, qui esset ad secundum, ad obliqua circumagere. Hoc loco certe optarem mihi aliquem ex his acutis naturae calumniatoribus respondere, ut, quemadmodum interrogati saepenumero in partibus singulis, num constructionem meliorem aliquam queant excogitare, ut plurimum quidem nihil probabile prorsus asserunt, nonnunquam vero, quum afferre aliquid conantur, maxime fiunt ridiculi, ad eundem modum nunc quoque de optione proposita aliquid respondeant; quandoquidem nos forte ducti amicitia, quae nobis cum natura intereessit, constructionem aliam meliorem videri possimus praeteriisse. Non convenit igitur adhibere nos ad eam convincendam, sed eos, qui bellum acerrimum naturae indixerunt. Verum quoniam fieri non potest, ut illos in hoc libro inducamus respondentes, licebit saltem cuique lectori a libro digresse ab ipsis sciscitari, quid dicant, ac nosse, utri spondylorum dearticulationem ac capitis motum obliquum committere praestiterit. Ego enim demonstrabo, quod primo spondylo, rationibusque non probabilibus, (quibus utantur hi, qui naturam insectantur,) sed scientificis ac propemodum mathematicis vel invitos cogam naturam laudare, melioraque aliquando consectari, si famen non modo corpus humanum atque animam humanam habeant, sed mens eis quantumvis exigua insit; nullus enim auditor mihi aeque molestus est atque is, qui dicta mea non assequitur, quandoquidem eorum,qui assequuntur, nemo unquam a nobis discessit, qui ulla in re naturam Inertiae postea condemnarit. Ut igitur in sermonibus mysticis imperant profanis, ut sibi aures obstruant, ita et ego nunc non humanis legibus, sed su verissimis mysteriis initians, eis denuntio, ut sibi aures obstruant, qui in demonstrandi methodo sunt profani; citius enim asini lyram, quam illi veritatem eorum, quae hic memorantur, intelligent. Quod tametsi non me falsa teret, praevideremque, paucissimos fore, qui dicta mea assequerentur, quo tamen iis gratificarer, non piguit non initialis quoque mysticos sermones promulgare. Non enim librum hunc judicabit neque dignoscet aliquis indoctus, etsi percurrerit, sed eruditorum manibus se ipsum inferet. Quin et opifex nostri, quum hominum ejusmodi ingratitudinem haberet exploratissimum, non tamen a sua fabrica est deductus. Praeterea sol horas anni efficit, fructusque perficit, non curans (opinor) neque Diagorae, neque Anaxagorae, neque Epicum, neque alterius cujusvis calumnias; nemo enim bonus quicquam invidet, sede omnia juvare atque exornare solet. Pari modo et nos, cum compertum haberemus librum hunc in sexcentorum hominum reprehensiones ac calumnias incursurum, non aliter, quam puerum orphanum, qui in manus hominum stultissimorum atque indoctissimorum inciderit, scriberes tamen paucorum illorum causa aggredimur, qui ea, quae dicuntur, accipere recte ac dijudicare possunt; atque ad eos praesens formo pertinet. Ad propositum itaque jam revertamur.

Cap. VII. Quum vertebrae omnes spinali medullae in orbem sint circumdatae, quae talem haberet facultatem ac tantam, qualem ac quantam saepe jam docuimus, laxam fieri dearticulationem non licebat neque capitis cum primis vertebris, neque aliarum inter se. Ne igitur cavitates magnas atque rotundas ad unguem ibi quaesiveris, neque capita sphaerica, neque ligamenta tenuia, neque musculos imbecillos, neque deambulationem simplicem, sed si duplicem oportet esse dearticulationem (hinc enim sermo noster deflexerat), recte asseruimus a natura factam esse duplicem primi spondyli cavitatem, quae capitis gibbos contineret; secundi autem utrinque unam esse apophysim acclivem ac praelongam, quae ligamento robustissimo capiti est connexa; ejus enim beneficio caput erat amoliendum atque deprimendum, ad latera vero per articulos cum primo spondylo movendum. Hoc sane loco physicum te esse oportet simul et anatomicum, et ubi dearticulationes, quas dixi, sueris conspicatus, tecum reputare, num fieri possit, ut caput totum ad latera circumagatur, nisi capitis eminentiae et cavitates subjectae mutuo sese contingant; quod si fieri id nequit, oportebatque omnino in ejusmodi dearticulationibus capitis os cum subjectis committi, sequitur necessario, ea ad primum spondylum fieri oportere. Qui igitur secunda dearticulatio, quae rectorum motuum dux est, non minus hac tutam habitura est constructionem, nisi quomodo nunc habet, vertebra secunda fortem ac longam productionem habente, sursum quidem ad caput tendentem, ligamento autem forti ac terete connexam, priusquam caput attingat? Appellant autem medici juniores apophysim hanc pyrenoïdem, nam veteres atque adeo Hippocrates ipse dentem nominaverunt. Ingreditur autem extremitas ipsius superior partes primae vertebrae anteriores atque internas; unde, quum hoc in loco spinalem medullam esset contactura, ipsamque compressura ac confusura, potissimum dum moveretur, natura, quo nihil afficeretur, remedium duplex est fabricata. Nam primae vertebrae partem eam excavavit, dentemque ipsum ibi indidit, ligamentum forte transversum ei extrinsecus circumdans, quod simul ipsum a spinali medulla dispesceret, simul autem ad primae vertebrae cavitatem alligaret. Quod si periisse ipsum animo finxeris, nullam aliam meliorem custodiam spinali medullae excogitare poteris; neque enim primae vertebrae cavitas sola densam in se ipsa continere in omnibus motibus, nisi ligamentum sit circumdatam, poterit; quod et ipsum si per hypothesin fuerit concessam, aliud tamen manebit incommodum, comprimetur enim eo casu spinalis medulla ac contundetur. Nunc autem, cum ligamentum intercedat, simul violentiam apophysis pyrenoïdis exolvit, simul spinali medullae fit propugnaculum; tunc enim nihil impediebat, quominus ipsa omnino contunderetur ossi nudo atque errabundo assidue incidens. Quod autem ex partibus anterioribus secundae vertebrae dens sit productus, partes autem internas atque anteriores primae ingrediatur, qui non id etiam jure laudabitur? tutior enim locus hic erat posteriore, ipsaque spinalis medulla minus sic habitura erat negotii. Constat igitur ex lus, quod non solum primam vertebram oportebat cum capitis osse dearticulari, verum etiam secundam cum prima. Quod si simul commissae hae fuissent, altera alterius motus impediisset, quum quiesceret, agentem aliam retraheret ac coereeret; nunc autem utraque vicissim motum suum stola potest obire, quiescente altera. Si igitur primas vertebras inter se dearticulari erat melius, formam dearticulationis convenientissimam natura omnino eis dedit. Quaenam est ea convenientissima? mihi sane ne delirus quidem quispiam aliam praeter eam, quae nunc est, videtur esse dicturus. Nam primae vertebrae cavitatibus supernis, quibus capitis eminentias excipit, aliae quaedam cavitates parte inferna consimiles subjacent, quae secundae vertebrae gibbos complectuntur; quarum beneficio neque vertebrae secundae cum capite connexio (cujus actio erat caput sursum tollere ac deprimere) a prima quicquam habet negotii, quamvis ea sit interjecta, neque motus reliquus ad latera propter dearticulationem cum prima impeditur quicquam a secunda. Quod vero cavitates quatuor primae vertebrae fuerint, mirum fortasse non videbitur, neque quod duae quidem superioribus ejus partibus, duae autem inferioribus fuerint locatae. Fortassis autem neque, quod parte utraque ipsae sint, aliae quidem a dextris, aliae autem a sinistris, quispiam admirabitur, quanquam omnia haec utiliter sint facta. Neque etiam forte admirabitur, quod cavitates magnitudine eminentiis ad unguem sint aequabiles, dicetque id factum artificiose non fuisse, sed fortuito, et non a quadam opificis providentia comparatum fuisse; quanquam, majores quidem si fuissent, laxum statim atque errabundum effecissent articulum, minores autem si fuissent, pute angustia aegre mobilem. Quin et quod cavitates superiores longius distent a feste, minus vero inferiores, tum quod inter utrasque tantum sit intervallum, quantum etiam est inter gibbos, quos ipsae recipiunt, id etiam, si vis, fortunae tribuas. Quod certe labia cavitatum externa sint altiora simul et ad internam capacitatem conversa, interna vero humilia ac velut effluvium quoddam in externam capacitatem habentia, haudquaquam equidem id tam mirifice fortuna quadam factum fuisse concesserim. Perspicuum enim est, quod natura in partibus conformandis provida propterea labia ejusmodi cavitatibus est machinata, usu si quando ingredientes ipsos gibbos in motibus vehementioribus exiguum quiddam aberrare contigerit, foras tamen non excidant; sed quo toti dearticulationi est tutissimum. Atque etiam, quae ad dentis apophysim (processum) pertinent atque ad primae vertebrae cavitatem ipsam recipientem, quo pacta quis existimare queat, casu ea accidisse? Quod si haec quoque concesserimus, at saltem ligamentum id, quod oram apophysis acclivis capiti connectit, tum etiam id, quod dentem simul constringit, simul spinalem medullam tegit, neminem sanae mentis arbitror fortunae, non artis, opus existimare. Quum enim quatuor et viginti totius spinae essent vertebrae, quod in nulla alia ejusmodi sint ligamenta, neque in hac prima alibi, quam oportebat, sint facta, nemo (opinor) audebit dicere, fortuito id factum fuisse. Quid vertebrarum omnium apophyses ac foramina? ea mihi non artis solum, sed etiam incredibilis cujusdam providentiae esse videntur. At nondum de iis est dicendi locus; non enim simpliciter de spina ac vertebris institui verba facere, sed motus capitis edocere, quos jam monuimus per dearticulationes ad primam ac secundam vertebram fieri. Has igitur stolas hic exponere est necesse. Quod siquid artificiosius inest tum in harum vertebrarum, tum in spinae totius constructione omni, id postea explicabimus.

Cap. VIII. Rursus igitur ad propositum revertamur, in memoriam revocantes primum, quod capitis motus tum propter ligamentorum vires, tum ob articulorum exactam constructionem ac musculorum ipsos moventium robur ac multitudinem mirifice ita habere diximus, ut melius nihil neque tutius excogitari possit; atque id etiam prius refricabimus, quod ex iis, quae fuerant proposita, duo jam sunt demonstrata. Propositum enim fuerat de articulis capitis ac ligamentis disserere; quod quum fecerimus, ad reliquum adhuc ac tertium jam transibimus, ostendemusque, num naturae ars quaedam sit, tum quaenam ea sit in musculis caput moventibus; quo loco nihil, quod ad ipsorum constructionem pertinet, omittemus, sed quem omnes situm, magnitudinem et robur habeant, tum quinam ipsorum omnino sit numerus, explicabimus, ostendemusque, et hic nihil esse otiosum aut mancum, et (ut summatim dicam) nihil aliter, quam nunc est, melius habere posse. Optimum sane fuerit, quum ea, quae apparent, jam adsint, eorum rationes ac demonstrationem afferre; nulla enim oratio queat exprimere exacte adeo atque informare ea, quae apparent, ut visus ac tactus. Sed quoniam ea, quae ad ostensionem pertinent, jam absunt, in eoque difficilior est haec oratio, conandum tamen est, quantum fieri potest, nihil obscurum relinquere, ducto hinc alicunde initio. Musculi, qui caput movent, numero sunt octo et viginti, aut eo plures, instar chori cujusdam in orbem ipsum circumstantes, quorum alius aliam habet actionem. Sunt autem ipsorum octo quidem partibus anterioribus, quatuordecim autem posterioribus, ex diametro sibi ipsis oppositi. Alii vero utraque parte duo, quorum alii quidem ex dextris, alii autem ex sinistris, oppositi et ipsi inter feste, primum quidem et maxime colium ad se ipsos trahunt, cum illo autem et totum caput. Demonstratum certe milites nobis jam fuit, naturam cum alia omnia juste constituisse, tum autem musculo omni motu aliquo praedito alium motus contrarii auctorem opposuisse, claudicare enim motum, nisi id fecisset, erat necesse, aut funditus aboleri; propterea quod cujusque musculi unica est actio, coitus in feste. In primis quidem caput inclinantium atque attollentium musculorum octo quidem iidemque parvi retro circum articulum ipsum sunt locati, quibus majores alii in toto cosso extensi, per primas quidem fibras solius capitis motibus servientes eos obeunt, qui ad primam sunt ac secundam vertebram, per proximas vero movent quinque reliquas colli vertebras. Caeterum ex octo musculis, quos parvos esse diximus, quatuor motus recti sunt auctores, qui ex osse occipitis exoriuntur paulo supra dearticulationem, inferuntur autem in secundi spondyli apophysim posteriorem ac in partem primi proximam. Reliquorum vero quatuor duo quidem, quomodo praedioli, ab osse occipitis producti, foras tamen obliqui digredientes, obliquis primi spondyli apophysibus inseruntur, motum solius capitis obliquum efficientes; reliqui autem duo primum spondylum secundo conjungentes, obliqui positionem habent duobus praedictis contrariam ac motam oppositum. Illi enim caput habentes obliquum una cum eo secundam vertebram ad primam adducunt; hi autem ad naturalem statum, id est rectum, inclinatum ipsum reducunt; etenim situs eorum utrinque praedictas duas musculorum conjugationes conjungentium triangulum efficit. Porro musculorum magnorum conjugationes tres (quae etiam quatuor dici possunt et duae propter musculorum complexum, quem in administrationibus anatomicis indicavimus) eundem cum musculis, quos dorsales appellamus, habent motum, quem paulo post explicabo. Movent autem per primas quidem fibras (quae in primum et secundum spondylum inseruntur) salum caput; per reliquas vero primum quidem reliquos quinque colli spondylos, simul autem cum eis caput movent. Hi igitur omnes musculi caput retrorsum attollunt, quorum obliqui motus obliquos sensim efficiunt Anteriorum vero, qui stomacho quidem subjacent, per primas fibras, quae in primum ac secundum spondylum sunt infixae, caput ipsum solum flectunt: ac simul obliquis fibris ad obliqua etiam deducunt, per quas musculorum etiam parvorum propriam habent circumscriptionem; per reliquas vero collum flectentes simul cum eo totum caput cogunt nutare. Reliqui vero sex non rectam, quomodo hi, capitis mutationem, sed sensim obliquam efficiunt, praeter hoc etiam caput in anteriora convertunt; post aures enim exorti, sub ipsis ad pectus et clavem sibi ipsis continui pertingunt, ut, si quis ipsum (quum unus sit) triplicem esse dixerit, non enarit. Disseruimus autem de musculis omnibus non modo in anatomicis administrationibus, verum etiam in alio libro; in quibus primis (ut jam inde ab initio admonuimus) eum prius exercitatum esse oportet, qui volet, quae hic dicuntur, exacte assequi. Quatuor autem alii musculi, robusti et magni, utraque parte duo dextra ac sinistra locati, colium ad latera cum parva inclinatione movent, antrorsum anterior ipsorum conjugatio paulum inclinans, reliqua autem retrorsum; productionem porro ex perforata quidem secundae vertebrae apophysi conjugatio anterior habet, ex primi vero obliqua eminentia nascitur conjugatio alia. Porro musculorum numerus, magnitudo, positio ac motionis ratio tibi plane apparet; quod enim plures sint, quam viginti, nemo tam computandi imperitus est, qui id ignoret; quod vero alii quidem ipsorum sint majores, alli autem minores, partim quidem diximus jam evidenter, partim autem, nisi quis omnino mentis est expers, facile intelliget necessario antedictis id consequi; fieri enim non potest, usi musculus is, qui in clavem inseritur aut in pectus, sit exiguus, quemadmodum neque, qui parte posteriore dearticulationi ipsi incumbunt, magni esse possunt. Ita autem omnis eorum positio, postquam capita ac fines noveris, fit perspicua; ad eundem autem modum et actio; ea enim fit pro fibrarum positionis modo, quemadmodum millies jam diximus. Docuimus etiam, quod omnes musculi fibras habent ut plurimum secundum sinam longitudinem porrectas; nec minus, quod raro fibras in eis reperias transversas, aut obliquas, si eorum spectes multitudinem, qui fibras habent secundum longitudinem. Proinde si, dum compositionem explicuimus, de fibris nihil statuerimus, eas intelligere oportet modo aliarum omnium esse dispositas. Nihil igitur amplius de musculorum capitis constructione superest, sed omnia abunde dicta sunt, et numerus, et situs, et magnitudo, et motus.

Cap. IX. Deinceps autem ostendamus rursus, cujus gratia omnia haec diximus, musculorum, qui caput moturi sunt, constructionem aliam meliorem ne excogitari quidem posse. Quum enim dearticulationem esse oporteret tutissimam, meliusque esset caput laxissime ac quoquo versus moveri, estque pugnare inter se ostenderimus, ac constructionis quidem securitatem in paucis iisdemque exiguis motibus consistere, agilitatem autem ipsorum ac varietatem in laxa dearticulatione; primo quidem laudare naturam est necesse, quae id, quod magis erat necesse, elegerit; post autem, quum alterum penitus non modo non neglexerit, sed vario artificio correxerit, in eo admirari ipsam convenit, non modo simpliciter laudare. Securitas itaque capitis articulis ex iis, quae diximus, accessit; motuum autem detrimentum, quod eam necessario sequebatur, musculorum multitudine ac magnitudine et situ vario compensavit. Nam quod multi in sint ac magni, nemo est, qui ignoret. Quin et, quod situs eorum sit multiplex, ex eo clare comprobatur, quod caput undique cingunt; ob eamque causam capiti nullus motus deest; quocunque enim ipsum inclinare volueris, ejus musculi, qui ea parte situm habet, beneficio expedite id poteris. Quod autem et magnitudines quam plurimum discrepantes jure sint nacti, id nunc exponendum. Minimi quidem omnium sunt posteriores, qui caput erigunt, ut qui foli exacte dearticulationem complectuntur; quod enim aliis circumpositis ex magnitudine, id illis expositione opportuna accedit. Sola autem luna alia musculorum conjugatio opportunam aeque habet positionem, quomodo et motum oppositum prima scilicet portio musculorum stomacho subjectorum. Quemadmodum enim posteriores, qui dearticulationem fiunt complexi, solum caput attollunt, ita prima horum musculorum portio ad flectendum ipsum est comparata; quod autem ipsorum est reliquum, progrediturque usque ad quintam thoracis vertebram, flexionem rectam efficit non modo vertebris omnibus, super quas est exporrectum, verum etiam cum eis et teli capiti. Postquam, autem, ex musculis octo parvis ac posterioribus qui caput ad obliqua inclinant, rectam quidem erectionem efficiunt, quum conjunctim ac bini agunt, obliquam autem, quando alter eorum solus agit; similiter autem et qui majores ipsi incubant, qui usque ad collum omnino sunt extensi; ob idque erat necesse quosdam ei parte anteriori apponere musculos obliquam flexionem edentes: ideo musculi sex, qui ad clavem ac sternunt perveniunt, fuerunt comparati, qui caput possunt flectere, atque etiam antrorsum circumagere. Pari modo et, musculorum quatuor, qui colium flectunt adi latera, si unus solus egerit, ad illum inclinatur; tota vero anterior conjugatio exiguum quiddam flectit antrorsum, nusquam praeterea inclinans ad latera; quemadmodum et quum posterior agit, paulum quidem attollitur, verum in neutram partem inclinatur; omnibus vero quatuor simul agentibus in nullam omnino partem propensum perstat. Apparetque etiam hic natura non oblita ejus, quod millies jam fuit demonstratum, quod unius actionis gratia instrumenta multa comparat aut propter motus vehementiam, aut quia magnum animali praestat usum. Nam quod motus capitis animalibus sit utilissimus, hic potissimum nobis est explicandum; quod vero propter parsis magnitudinem musculorum robustorum actione indigeat, ne id quidem obscurum, nam id ei est eximium, et cujusmodi in nullo alio osse, quod dearticulatur, reperias. Nusquam enim alibi tantum alterum os superat alterum, quantum os capitis primorum, spondeorum ossa superat; non enim dixeris capitis os duplo aut triplo esse majus, sed ne quadruplo quidem aut quintuplo; quanquam, si horum unum esset, ita quoque multis (ut ego arbitror) partibus superaret. Atqui non ita se res habet, sed quodvis capitis ossium utroque spondylo multo est majus; nam praeter maxillam inferiorem septemdecim sunt omnino; qua adjuncta (quemadmodum addere est aequum, quum totius capitis sit pars) ne supputare quidem queas, quot partibus utroque primorum spondylorum totum capitis os sit majus. Non igitur fieri poterat, ut maximum os minimis ossibus dearticulatum, musculos omnes in utrumque illorum insereret, sed necesse omnino fuit a capite quidem eos omnes pendere, non tamen omnes in primas vertebras inferi, se d eos solos, quibus erat licitum. Erat porros ut opinor, licitum aut eis, qui motus rectos ad unguem capiti suppeditant, aut eorum aliquem, qui ad obliquum deflectunt. Merito igitur non omnes, qui caput movent, in primos spondylos inferuntur, sed parte quidem posteriori parvi soli, anteriori vero prima portio musculorum stomacho subjectorum, a lateribus parvi alli musculi, qui primam vertebra m capiti conjungunt.

Cap. X. Proinde neminem eorum, qui meminerunt, quot partes in collo poni erat necesse, arbitror majores, quam nunc sunt, primos spondylos requisiturum. Soli enim hi locum omnem, qui illic est, occupassent, neque locum ustum partibus, quae ad stomachum, laryngem atque asperam arteriam pertinent, fecissent reliquum, quae sunt quam plurimae, quasque antea recensui, habentque singulae hae positionem maxime necessariam, et quae transferri nequeat. Caeterum non ob id modo primae vertebrae majores fieri non potuerunt, verum etiam propter alia magna ac inulta, quae tibi sigillatim jam explicabo. Nam ubi ea omnia demonstraverimus, fueritque spinae natura omnis nota atque usus, quod solum adhuc superest, expositioneque indiget, apparebit tibi evidentissime, id quoque mirabiliter a natura esse constructum. Est autem id, musculos spinales fibras habere obliquas, quum sint ipsi statim recti secundum spinae longitudinem extensi, neque unquam natura facere id soleat, nisi eximii cujusdam osus gratia; ut plurimum enim musculi cujusque fibrae sunt longissimae, fibrarumque positio est exporrecta. Repetenda igitur hinc rursus nobis est disputatio. Spinam natura animalibus velut carinam quandam corporis ad vitam necessariam molita (ejus enim beneficio nos quidem recti ambulare possemus; aliorum vero animalium quodque gradiuntur ea figura, qua ambulare ipsa praestiterat, quemadmodum in tertio libro docuimus) non eum solum ejus usum esse voluit, sed, quemadmodum illa studiose facere solet, ut una constructione pardis ad multos alios simul usus utatur, ita hic quoque; primum quidem spondylos omnes intus excavavit, viam hanc comparans opportunam cerebri portioni, quae per ipsam erat descensura; secundo autem non ex uno osse simplici atque incomposito totam spinam effecit, quanquam ad sedem tutam id esset utilius, cum neque luxari, neque distorqueri, neque ejus generis affectum quemvis incurrere sine varia (ut nunc) dearticulatione posset. Et quidem si tantum, ut difficulter pateretur, rationem habuisset, neque scopum alium in singulis partibus construendis haberet antiquiorem, haudquaquam aliter, quam simplicem, ipsam effecisset, aut omnino incompositam; neque enim, si lapideum vel ligneum animal effingere veli si aliter ipsum feceris; satius enim est stabilimentum unum esse per totam spinam porrectum, quam plurima esse exigua, et ea articulatim divisa. Atque etiam artus ejusmodi in animalibus lapideis aut ligneis existimo esse longe anteponendos; et reliquum corpus totum ejusmodi simulacrorum, si uno lapide sit conflatum, multo adversius injurias est tutius, quam si ex multis sit compositum. Animali vero, quod membris luis esset s usurum, pedibusque fusa ambulaturum, ac manibus apprehensurum, dorsumque inclinaturum ac erecturum, non erat melius in pedibus aut in manibus totaque spina os unicum habere; sed quum multis ac variis motibus animal esset usurum, setius fuit ipsum ita comparare, quam ad motum ineptum illud efficere; quacumque enim ipsius parte animal motu destituitur, ea nihil omnino videtur a lapideo discrepare, eoque modo animal amplius non est. Quapropter quum motus animali secundum ipsius substantiam maxime insit, is autem fieri sine articulis nequeat, ob id satius fuit ipsum ex multis partibus fuisse conflatum. Sed hic multitudinem earum definitam contemplare; non enim, si crus multis indigeat partibus, protinus etiam et misse indiget; sed alterum natura habet scopum, quo partis cujusque numerus proprius indicatur; est autem scopus is totius instrumenti patiendi difficultas. At tu quidem forte scopum utrumque vicissim considerans, quum motus partium omnium necessarios ac varios mente intueberis, naturam accusabis, quae tam magnum os cruris ac brachii sit fabricata; quum autem contra securitatem solam spectaveris, spinae os esse unicum oportere judicabis, non quot nunc sinat, plura quam viginti. At natura non vicissim, sed utrumque perpetuo considerat, priorem quidem dignitate actionem, post illam autem e securitatem; ad sanitatis vero diuturnitatem securitatem quidem esse priorem, posteriorem autem actionem. Quod si tu quoque expendere ita volueris, spero me nunc quoque in dorsi spondylia comprobaturum (quomodo in manibus ac cruribus prius ostendi), ne excogitari quidem posse exactiorem ac justiorem actionis simul ac dyspathiae mixtionem.

Cap. XI. Nam si os unicum totius spinae fuisset, quod iis partibus animal immobile fuisset, velut veru quodam confixum aut palo affixum, nihil verbis est opus; id enim ne nos quidem, ni fallor, si Promethei loco fuissemus, latuisset. Verum quod neque ego, neque tu, neque alius quis homo amplius animadvertisset, non tamen Prometheum ipsum praeteriisset, id protinus dicam, cur non duo scilicet, vel tres aut quatuor, aut omnino pauci facti sunt spinae spondyli, sed ita multi simul ac multis modis, quomodo nunc, inter se commissi. Ostendam enim, omnem ipsarum numerum optimam habere mensuram; apophyses atque articulorum compositiones, ac connexiones, ligamenta praeterea ac perforationes omnes mirifice adeo ad actionem simul ac patiendi difficultatem esse comparata, ut, si quidvis eorum quantumvis exiguum immutaris, aut periisse funditus adimo finxeris, aut extrinsecus adjectum esse, vel actio quaedam manca, vel pars imbecilla statim deprehendatur. Auspicanda certe mihi narratio est a parte omnium, quae sunt in spina, principalissima, quam spinalem medullam nominant. Neque enim affirmare quis possit, quin eam existere fuerit necesse, neque quod aliam positionem meliorem habere potuerit ea, quae est ad spinam, neque quod hac quidem ipsa aliam habere potuerit tutiorem. Si enim omnino non extitisset, duorum alterum accidisset: aut enim partes omnes animalis, quae fiunt sub capite, immobiles omnino essent, aut in earum singulas nervum a cerebro deduci oporteret. Verum si immobiles omnino fuissent, quod paulo ante diximus, verum fuerit, quod scilicet animal non amplius esset animal, sed velut lapideum aut luteum opus esset; quod si cerebro nervus exiguus in partes singulas esset deductus, opificis id esset securitatis eorum rationem prorsus nullam habentis. Non solum enim nervum tenuem, qui frangi ac contundi potest, magno intervallo deducere non erat tutum, sed ne ullum quidem validiorum instrumentorum, neque ligamentum, neque arteriam, nec venam; nam haec quoque perinde ac spinalis medulla, a proprio principio magna enata, velut stipites quidam, dum progrediuntur ac jam prope partes singulas accesserunt, ramos mittunt, quod a principio ipso proficiscitur, partibus omnibus suppeditantes. Proinde satius erat spinalem medullam, velut fluvium quendam ex cerebro tanquam fonte manantem, locis omnibus, quae praeterit, nervum semper immittere, tanquam sensus ac motus rivulum; quod sane manifesto factum: apparet, semper enim propinquis quibusque partibus ex parte medullae spinalis propinqua productus nervus inseritur. Verum hujus quoque rei antea meminimus, neque existimo quenquam adeo hebetem, qui non putet longe tutius esse per mediam spinalem medullam motum a rationali principio partibus omnibus inferioribus immitti, quam nullius interventu milli ad singulas a cerebro per tenuem quempiam nervum. Quod autem huic est proximum, considerare jam fuerit tempestivum. Quum enim spinalis medulla, velut alterum quoddam cerebrum, partibus omnibus, quae sunt sub capite, extiterit, eamque non aliter, quam cerebrum, septo quodam duro atque ad patiendum difficili muniri, ipsumque septum fieri et alicubi constitui oporteret; nonne satius fuit, quae quasi carina corpori animalis est subjecta, atque sane ossea, eam parte interna exculpere, ac cavam ipsam efficere, ut via simul ac tutum spinali medullae esset praesidium? Porro quatuor jam hos spinae usus numeres licet: primum quidem velut sedis cujusdam et fundamenti instrumentorum ad visant necessariorum; secundum autem velut viae cujusdam spinali medullae; tertium tuti praesidii; quartum motus instrumenti, quem dorso ac spina animalia obeunt; quibus quintus ex abundanti accedit, viscerum extrinsecus spinae incumbentium munimentum. Verum hoc quidem necessario erat secuturum, scopi vero, in quos natura intuita omnem ejus constructionem est molita, quatuor sunt praedicti. Atque etiam sigillatim proprium quiddam ipsi fuit tributum: nam quod velut carina est et totius animalis stabilimentum, ob eam causam ex ossibus conflata est, et his duris; quod vero spinalis medullae est via, ob id intus est cava; quod autem ipsi instar muri est, ob id multis propugnaculis in orbem est munita, quae paulo post explicabo; quod vero motus est instrumentum (nam id in primis explicare mihi est propositum), ob id ex pluribus ossibus per articulos commissis inter se constitit.

Cap. XII. causam vero, cur non ex duobus aut tribus ossibus longis aeque, ac in manu quidem est brachium et cubitus, in crure autem tibia ac femur, sed ex quatuor quidem et viginti in hominibus praeter os latum, quod extremae ipsi subjacet, in reliquis autem animalibus ex pluribus, ego docebo ostendamque hic quoque artem naturae, tribus capitibus disputationem totam complexus; primo quidem, quo mihi maxime ad praesens institutum est opus, si quod scilicet spinae spondylos multos omnino esse ac parvos oporteat; secundo autem, quod quatuor quidem ac maxime ejus, sint partes, collum, dorsum, lumbi, et ossi quod a quibusdam sacrum, ab aliis vero latum nuncupatur; tertio vero, quod in collo septem spondylos esse oportebat, in dorso duodecim, in lumbis quinque; quod vero ad os sacrum attinet, ostendam, et ipsum fuisse melius ex quatuor conflari. Primum igitur caput, quo maxime ad praesentia indigeo, quod et multis ac valde parvis ossibus spinam constare erat melius, evidenter fuit demonstratum, cum spinalis medullae naturam repeteremus, et affectus, in quos animal incidit, quum spondyli sede sua dimoventur; nam ipsius natura cerebro est assimilis, et symptomata, quibus animal prehenditur, eis symptomatibus sunt similia, quae affecto cerebro nobis accidunt, motus enim et sensus omnium partium, quae sub affecto spondylo sunt, laeduntur. Verum nemo haec quidem ignorat; quod vero ait Hippocrates, Si multi quidem spondyli ordine sese consequentes emoti fuerunt, malum; sin vero unus quivis ex caeterorum harmonia ac compage extiterit, exitiosum, non omnes itidem intelligunt; estque id ipsum, quo nunc maxime ad praesentia egemus. Scribit itaque ipse Hippocrates, symptomatis causam nos edocens, quod, si multi simul emoti luerint, singuli paulum dissiti, tum circularis, non autem angularis spinalis medullae fit contorsio; quod si unus aliquis spondylus exciderit, spinalis medulla ex loco exiguo deflectens dolebit, spondylusque, qui exiliit, ipsam comprimet, nisi sane etiam perruperit. Quod si haec ita se habent, spinalisque medulla magnam eamque simultaneam flexionem sustinere non potest, spina vero ipsa per magnos ac laxos articulos multumque dissitos moveri sine molestia non poterat, melius fuit ex multis parvis, singulis paulum conserentibus, totam ipsam conflari; sic enim flexio fit non angularis, sed secundum circuli circumi ferentiam, noxamque ex spinali medulla compressa, aut contusa, aut rupta effugit. Itaque quod ex multis ossibus motus exiguos habentibus spinam fieri praestiterit, perspicue jam ostendimus; eoque maxime ad rem praesentem indigere dicebamus. Atque in praesenti quidem reliqua duo capita in aliud tempus rejiciamus; propero enim ad musculorum spinalium expositionem, cujus gratia omnia haec fuerunt dicenda, quae et ipsa per se sunt utilia, musculorumque constructionem explicant. Quandoquidem, si spinae spondylos multos esse oportere demonstravimus, consentaneum sane est cuique ipsorum motum inesse proprium; quod si musculi duo a capite usque ad os latum extensi fibras haberent longas secundum longitudinem exporrectus, fieri non posset, ut spondyli singuli privatim moverentur, fibras enim omnes itidem attraherent; nunc vero, quod obliquae in quoque spondylo fibrae fuerint, tum ad latera circumagere, tum flectere, atque erigere nunc hanc, nunc aliam spinae partem possumus. Porro quum movere ipsam sigillatim possimus, poterimus et totam simul movere, fibrisque musculorum omnibus simul agere; non tamen constructionem eam, quae totam simul spinam movet, particularis sequeretur, quum enim musculorum fibras secundum spinae longitudinem tenderemus, simul quidem totam prompte moveremus, singulos tamen spondylos non item. Melior igitur habenda est constructio, quae utrumque simul probe praestare potest, quam quae alterum tantum. Quod si alii duo praeterea motus, ceu cumulus, huic constructioni accesserint, quo pacto non infinitis partibus altera praestantior fuerit? atqui accedunt; conversiones enim spondylorum ad latera utroque nunc quidem ex fibris singulis seorsum agentibus sumus adepti, tunc autem flectendi et extendendi facultas nobis tantum adfuisset. Recte igitur dictum ante fuit, spinae totius communes hosce musculos partibus silis superioribus, quae capiti sunt connexae, articulos, qui sunt ad primos spinae spondylos, movere; fieri enim non poterat, ut repente ac simul fibrae eorum in primis spondylia solis rectae efficerentur, quum spinam ad finem usque positionis ordinem eundem servare est necesse. At vero deterius nihil ex ejusmodi positione erat futurum, quum caput motum rectum ex ipsis esset habiturum, et praeter eum duos alios laterales. Haec quidem causa fuit, cur spinales sane musculi fibras ita sitas habuerint.

Cap. XIII. Ad reliqua vero, quae ad vertebras pertinent, nobis est accedendum, omnia, quae antea rejeceramus, convenienti ordine explicaturis; quorum primum id (ni fallor) erat, ut de parvitate vertebrarum cum capite dearticulatarum diceremus. Quod autem propter instrumentorum copiam, quae locanda ibi omnino erant, primae vertebrae magnae esse non poterant, dictum nobis haud ita pridem fuit. Quod autem, si aliarum omnium, quae subjacent, structuram spectes, ad rem magis pertinet, superiores fieri semper minores, id quoque perspicuum esse arbitror, siquidem, quod gestatur, minus esse oportet eo, quod gestati. Quae causa fuit, cur natura omnium spinae ossium infimum fecerit maximum, ipsum velut fundamentum quoddam vertebris omnibus subjiciens, secundum vero magnitudinis locum habet vertebra ilii conjuncta, quarta quidem et vigesima post primam sita, lumbarium autem vertebrarum ordine quinta. Hae autem ipsae, quum aliis russus sint subjectae, merito sunt maximae, et potissimum earum quinta, ut nuper diximus; reliquae autem, quantum situ ab infima discedunt, tantum et magnitudine cedunt. Quo fit, ut quinque lumbarium vertebrarum prima sit minima; et ea rursus minor et dorsi postrema, quae cum ea est commissa; atque hac rursus, quae ipsam antecedit; idque ipsum fit semper usque ad ipsum caput, nisi forte aliqua paulo major adjacentibus sit interfecta, idque cum magno usu, quemadmodum id quoque procedente sermone demonstrabimus. Haec itaque est causa, cur primi spondyli parvi extiterint.

Cap. XIV. Quod autem apophyses alias non habeant, quomodo reliqui, tum autem cur corpore aliorum quidem omnium sint tenuissimi, cavitate autem interna iidem sint latissimi, ejus rei usum dicendum deinceps fuerit; nam quod natura nihil faciat frustra, si quis sit, cui nondum sit persuasum, vana sunt ea, quae adhuc scripsimus. Verum etsi neminem esse arbitror, qui de natura adhuc haesitet, non tamen existimo, eundem plane esse physicum, sed nonnulla adhuc ipsius operum ignorare. Properet igitur is celerrime ad ea, quae restant; ac primum quidem, quod ad spondylorum omnium cavitatem pertinet, communem constructionis scopum discat; tum autem solus sine nobis ex communi particulare in colli spondylia conjectet. Qui enim audierit, naturae in spina excavanda crassitiem spinalis medullae pro scopo fuisse propositam, is cujusque spondyli differentiam non difficillime inveniat. Nam quum (ut paulo ante monuimus) ob nullam aliam causam natura spondylos sic exculpserit, nisi ut viam quandam hanc tutam spinali medullae compararet, oportuit sane capacitatem ipsorum internam spinalis medullae crassitiei esse aequalem; quae quum in spondylia omnibus non sit aequalis, fitque in primis maxima, consentaneum est, ut horum etiam spondylorum latitudo aliorum sit maxima. Jam vero si latos quidem hos ob spinalis medullae, quae illic est, crassitiem, leves autem, quod omnibus superjaceant, effici par erat, perspicuum est, quod statim tenues quoque esse erat necesse; nam qui fieri posset, ut leves essent, si sali simul ac crassi fuissent facti? Primi igitur spondyli ob hunc usum lati quidem internis suis cavitatibus, tenues autem corporis mole extiterunt.

Cap. XV. Caeterum spinalis medullae crassitiem cujus rei gratia natura fecit inaequalem, aut cur tenuem magis ac magis atque angustam partibus infernis effecit, (omnino enim hic quoque justam aliquam mensuram spectans, quantam eam esse oportebat, tantam in singulis spondylia est molita,) invenerit forte quispiam haec sine nobis. Addamus tamen et quid de his sentiamus, usum spinalis medullae in memoriam revocantes; nam ad quem usum omnino est facta, propter illum satius fuit ipsam in singulis spondylis efficere tantam, quanta nunc esa Ipsam sane extitisse ob id diximus, ut nervi partes omnes, quae sunt sub capite, moturi distribuerentur. Proinde in eo natura videtur admiranda, quod tantam a cerebro produxerit medullam, quanta maxime partibus omnibus infernis sufficeret; atque cernitur tota in nervorum propagines consumi, non aliter quam arboris truncus in ramos quamplurimos. Oportebat autem (opinor), si nulla arte animal fuisset conformatum, aut si natura non eum scopum in spinalis medullae crassitie sibi proposuisset, ipsam aliquando inveniri aut non secundum spinae longitudinem totam extentam, aut superfluum quidpiam habere, facta jam in partes omnes distributione. Quod si minorem ipsam superne ex cerebro produxisset, quam partium usus postulabat, statim quidem pars ipsius ultima inveniretur vacua, statim autem et partes infernae prorsus essent immobiles ac sensus expertes. Quod si major extitisset, nonnulla ipsius pars ad postremam spinam esset superflua, velut rivus quidam stagnans otiosus atque inanis. Si igitur horum neutrum in quovis animalium genere invenitur, sed, quemadmodum medulla una cum spina coepit, ita cum ea finit, quam causam dices, cur non iis, quae diximus, assentiri debeas, simul et naturam admirari? Quum enim in nervos octo et quinquaginta spinalis medulla esset dividenda, tantam ex cerebro produxit, ut distributioni in nervos plane esset aequalis, neque in ipsa deficeret quidpiam, neque superesset. Equidem naturam pro dignitate admirari statis nequeo. Quod si locum, unde primum singuli nervi a spinali medulla proficiscuntur, didiceris, ac praeterea quanta cujusque sit magnitudo, tum in quam feratur partem, non modo naturae artem si verum etiam aequitatem laudabis. Loca enim, unde nervi emergunt, adeo sunt tuta, ut nervi non premantur, neque contundantur, neque rumpantur, neque (ut in summa dicam) in tot ac ejusmodi spinae molibus afficiantur; moles vero cujusque est tanta, quantam pars recipiens postulat; via autem omnis, quae est inter primam productionem et finem ultimum, mirabiliter ad cujusque securitatem est comparata. Sed de his procedenti sermone omni tractabimus. Quod autem de constructione spinae solius est reliquum (de qua hoc in libro agere statueram) id explicabo, rursus unde digressus eram reversus. Quum enim spinalis medulla velut alterum quoddam cerebrum partibus omnibus, quae sunt sub capite, esset futura, et spina ipsa simul quidem via opportuna, simul autem tutum praesidium ei esset comparata, ob eam causam natura tum alia multa atque admirabilia in spondylia est machinata, tum autem et quam spinam vocant, ex mediis partibus postremis produxit, quae esset velut vallum quoddam ante spinam totam oppositum, quod prius ipsum contunderetur ac comminueretur modisque omnibus afficeretur, quam ad ullum spondylum noxa perveniret. Usque ad posteriores sane fines spina ipsa est os, ibi vero cartilago quamplurima ei circumjacet. Demonstratum enim id nobis antea etiam fuit, cartilaginis substantiam ad subjecta instrumenta tegenda ac defendenda, maxime esse idoneam, ut quae neque comminui, neque rumpi, quemadmodum dura atque friabilia, neque incidi, neque contundi, quemadmodum mollia ac carnosa, queat. Huic autem rursus cartilagini ligamenta nervosa, lata, fortia et crassa indidit, servatura simul ac totam spinam colligatura, ut unum corpus sit, quod ex omnibus apophysibus est conflatum, quanquam non parum a se distent; verum vinculum nervosum est in causa, cur omnes hae spondylorum apophyses velut unum sint, simul autem cur motus earum sit multus. Nam durum eousque est vinculum hoc, ut facile flexa spina extendatur; molle autem eatenus, ut neque rumpatur, neque quidquam omnino afficiatur, cum ea extenditur. Quanquam, si ipsum paulo durius esse animo finxeris, motibus repugnabit, spondylosque in sua pristina sede continebit, quum diductos ipsos sequi nequeat; quod si mollius esset, tametsi motum non moraretur, compositionis tamen ipsorum inter se securitatem consuetam non perinde servaret; nunc autem, quum durum sit mediocriter, ad ustum utrumque admodum est aptum. Ad eundem autem modum et vinculum, quod partes spondylorum anteriores connectit, symmetriam in duritie ad unguem partibus illis convenientem est adeptum. Sed de his paulo post agemus. Porro spina praeter ea, quae data sibi ad securitatem memoravimus, figuram quoque apophyseon omnium consentientem admodum est adepta, quarum quae situm supra habent, deorsum, quae infra, sursum spectant, ut ipsius forma aedificiis illis sit simillima, quae testudines nuncupant; quorum formam saepenumero jam diximus figurarum omnium ad patiendum esse difficillimam. Non igitur amplius est mirum, si foli spondylo, qui in medio est spinae, apophysis posterior, quae spinam efficit, in neutram partem inclinat, id est, neque in collum, neque in lumbos, sed omnino est recta atque in nullam partem propensa, retro exporrecta; nam id quoque ab eadem manat providentia. Aut quo pacto similem ipsam totam fornici effecisset, nisi primum quin dem apophyses omnes parte inferna enatas sursum adduxisset, quemadmodum certe et supernas deorsum, secundo autem in terminum quendam communem rectum ac nusquam inclinantem conjunxisset, qui velut fornicis summitas quaedam esset futurus? Atque etiam apophyseon omnium magnitudo, quas spinam constituere diximus, in omnibus spondylia est inaequalis, id quoque natura admirabili quadam providentia fabricante. Neque enim, quibus locis pars quaedam princeps ditum eundem cum medulla habebat, in iis consentaneum erat nullam ipsarum magnitudinis habere rationem, neque, in quibus medulla erat sola, in iis praelongas efficere erat aequum, sed ne a parvis quidem spondylia spinam producere longam, neque a magnis brevem. Merito igitur, quum in thorace cor esset locatum, magnaque arteria spinae incumberet, natura longissimas ibi fecit apophyses, quae spinam constituunt, in aliis vero partibus omnibus brevissimas. Porro aliae spinae partes sunt lumbi, os sacrum et collum: quarum lumbi quidem et collum ex utraque parte thoracis spondylorum sunt; sacrum vero os est, quod tum maximum est, tum infernum, quod etiam velut fundamentum quoddam spondylorum compagini naturam subiecisse memorabamus. In lumbis quidem spondylorum moles est memorabilis, ac parte interna vena cava ac magna arteria eis incubant; ad os vero sacrum moles corporis est memorabilior, verum instrumentum nullum princeps ei subjacet. Merito igitur secundum thoracis spondylos quae in lumbis retro sunt apophyses maximae factae fuerunt; qui vero in collo sunt spondyli, quum omnium essent tenuissimi, longas simul ac tutas productiones habere non potuerunt, rumperentur enim facile hae propter tenuitatem. Recte igitur dictum paulo ante a nobis fuit, naturam in molem spondylorum intortam atque instrumentorum spinae incumbentium discrimen inaequales ipsorum in spina fecisse apophyses.

Cap. XVI. Non igitur amplius, opinor, dubitabimus, quid sit cur duodecim omnibus dorsi spondylia apophyses omnes non sint aequales. Nam etiamsi omnes potissimum sint in thorace, non tamen ii sunt prope cor, qui sunt infra ad diaphragma, sed jam longius absunt, quemadmodum qui sunt in lumbis. Neque etiam causam ignorabimus, cur diximus partes maximas spinae totius esse quatuor. Quum enim thorax sit medius, cumque utrinque circumstent, supra quidem collum, infra vero lumbi, communiter autem, quae singillatim diximus omnia, os latum suffulciat; quatuor maximae partes spinae totius necessario conficiuntur. Cur autem pars alia ex septem spondylia, alsa ex duodecim, alia ex quinque, reliqua autem ex partibus quatuor, (horum enim usum quoque dicere sinu professus,) postea audies, ubi primum sermonem hunc totum absolvero. Cur vero novem quidem omnino in lumborum spondylia sint apophyses, undecim autem in colli spondylia, quinque in inferioribus, septem vero in duobus primis, sicuti sane septem in omnibus thoracis spondylis, id consecutione quadam ad praedicta nobis est exponendum. Quemadmodum certe apophysis cujusque spondyli parte posteriore, quae spinam efficit, propugnaculi ustum praestare ostendebatur, ita et aliae apophyses transversae spondylis sunt duae, quae simul, quidem lateralibus ipsorum partibus simile praebent praesidium, simul autem velut sedes quaedam sunt musculis spinae internis atque externis subditae; his enim omnibus incumbunt una cum arteriis, venis ac nervis, quae partim ad ipsos, partim per ipsos feruntur. Est et alius quoque tertius earum spondylis thoracis porro usus, ad costarum videlicet dearticulationem, quae maxime ad respirationis actionem est necessaria; sed de hac quidem fusius seorsimseorsum scripsimus. Praedictarum vero apophyseon fines, quomodo et spinae totius, ad mediam spinam sunt conversi, quod (ut opinor) spondyli omnes ad eum locum inclinent propter causam, quam supra diximus. Cur autem crassae sunt laterales spondylorum thoracis apophyses, tenues autem in spondylia lumborum et ossis sacri, in colli vero spondylia crassae et bifidae? an quod in thorace quum costae non solum eis essent inarticulatae, verum etiam per totum incumberent, ob id consentaneum fuit fumas ac stabiles in eo facere apophyses; lumborum vero et ossis sacri apophysibus quum vasa solum ac musculi incumberent, nihil robore erat opus? Quae vero fiunt in collo, meritissimo jure extiterunt bifidae simul et crassae, ac finium alter quidem isque major ad aliorum proportionem deorsum, alter vero ac minor sursum spectat. Caeterum id solis ipsis ex abundanti accessit, quod apophysim posteriorem omnium minimam habuerunt, ut paulo ante diximus, quanquam spinalis medulla ea parte plurimum polleat; demonstravimus enim, partes ipsius primas aliis esse principaliores. Ob eam causam crassas simul transversas apophyses ipsius fecit ac bifidas, ut, quod securitatis propter spinae brevitatem illius loci spondylia deerat, id ex transversis compensetur. Hactenus quidem omnia, quae ad spinam pertinent, juste habere videntur. Hinc vero considerandum diligentius atque attendendum iis, quae de aliis omnibus apophysibus dicentur atque etiam dearticulationibus, quae ipsis insunt. Quum enim spondylos oporteret simul quidem spinam efficere velut unum corpus stabile ac firmum, simul autem ad motum expeditum, naturam ob id par est admirari, quae artificiosissime ad utrumque ustum, tametsi contrarium, spinam rite compararit. Nam spondyli omnes, praeter duos primos, partibus quidem anterioribus tuto inter se colligati, posteriori vero dearticulati, firmitatem quidem in posterioribus figuris propter anteriorem harmoniam ac compagem sunt adepti, ad motum autem non fiunt impediti, quod non coaluerint et parte posteriore articulis non mediocribus sint distincti. Ob eam sane causam antrorsum quidem plurimum flecti possumus, retrorsum vero non item; perrumpes enim, si vim feceris, vinculum anterius, quod ita exacte ipsos inter feste conjungit, ut credas ipsos coaluisse, laxamentumque indulget exiguum in spinae posteriora reclinantibus; fieri enim non poterat, ut simul quidem forte esset, simul autem multum extenderetur. Quanquam id quoque, quoad licuit, mirabiliter a natura fuit comparatum; mucosum enim ligamentum hoc (sic enim Hippocrates appellavit) effecit; verum de tota illius substantia in sequentibus tractabimus. Spinam vero quum ne similiter quidem in partes utrasque flecti esset melius, (infuma enim sic ac laxa penitus esset,) oportuit naturam eligere id, quod erat utilius. Potes hic quoque usum considerare, quod ad omnes vitae hominis actiones melius erat spinam antrorsum flecti, quod etiam, vasis parte anteriore spinae incumbentibus, magnae scilicet arteriae ac venae cavae, longe minus erat molestum: rupta enim fuissent, si extensa plurimum ac refracta, dum spinam totam retrorsum flecteremus, fuissent. Jure igitur, quum eam parte anteriore spondylia constrictam exacte esse oporteret, dearticulationes parte posteriore extiterunt. Jam librum hunc quoque finiam. Quum enim ad totam spinam explicandam supersint adhuc quamplurima, quae in hoc libro dici omnia nequeant, (in immensam enim prolixitatem liber incideret,) satius mihi visum fuit, quae restant, omnia proximo libro reservare, praesertim quum ea commode dividi possint, ut pars eorum in hoc libro recte scripta esse videatur, pars autem in proximum librum rejici queat.

CALENI DE VSV PARTIVIT CORPORIS HVMANI LIBER XIII.

Cap. I. Quum autem spondylorum locus posterior in tres partes dividatur, primam, quae exacte posterior est, quo loco est spina, duas, quae utraque hujus parte sunt, quas productionum transversarum radices terminant; quod ea parte, quae omnino est media, non modo non praestiterat, sed ne licebat quidem ipsarum dearticulationes efficere, quum ea spina jam esset occupata, arbitror id omnibus esse perspicuum. Ex duobus vero locis, qui relinquuntur, si in altero ipsorum spondyli inter feste fuissent dearticulata, in alio autem tuto connexi, primum quidem natura tuae aequitatis fuisset oblita, quae locis similibus inaequalia tribuisset; tum autem et spinam ipsam totam in partem alteram propensam effecisset; postremo motuum, qui ipsi insunt, partem mediam necessaria impediisset ac vitiasset. Neque enim in utramque partem circumagere ipsam itidem possemus, quum parte altera claudicaret; nutantibus autem spondylis pars spinae, quae non dearticulatur, sequi dearticulatum non posset, illiusque motum offenderet; quo fieret, ut non dimidia modo pars, sed paulo minus actio tota periret Hos quidem usus ex spondylis omnibus utroque posteriore loco inter se dearticulatis percipimus.

Cap. II. Causa vero, cur aliis quidem apophyses praelongae extiterint ac duplices, aliis autem simplices ac breves, ad magnitudinem ipsorum inaequalem est referenda; nam quod duplex est ac praelongum, id tum ad securitatem simul, tum ad motus constantiam est anteponendum; simplex autem articulus ac brevis, praeterquam quod facile elabitur, motum habet inchoatum ac mancum. Et quidem, si spondyli omnes tuto potuissent duplicibus simul ac praelongis apophysibus construi, haudquaquam id nobis natura invidisset; verum fieri non poterat, ut spondylorum tenuium simul ac exiguorum duplices simul ac praelongae ac tutae adversius injurias fierent apophyses; nam quum graciles eo modo ac angustae, ut et ipsi spondyli, esse deberent, contererentur facile ac rumperentur. Quum igitur ipsorum quisque iis, qui utraque parte fiunt, superna scilicet atque inferna, sit conjunctus, merito duae quidem acclives, totidem autem declives apophyses extiterunt. At ipsae quidem omnium spondylorum sunt communes, ex abundanti autem velut cumulus, ut diximus, magnis spondylis aliae duae sunt declives. Quum enim ex declivibus apophysibus acclivibus invectis spondyli dearticularentur, ad securitatem majorem natura alteram declivium totam dearticulationi subjecit, ligamentumque validum ex ipsius sine productum sub acclivem totam submisit, ne, si forte motu aliquo vehementi animal agitaretur, articulus sede sua excideret. Verum si praedictis tribus productionibus (quarum una est omnium maxima, quae spinam constituit, ac duae transversae) duas quidem acclives, quatuor autem declives adjunxeris, novem omnino ipsas reperies; quot sane et quales lumborum spondylis inesse mox cernuntur, quemadmodum in collo undecim praeter mediam illam anteriorem magnam declivem; haec enim corpus ipsum spondylorum est. Verum insignes ipsorum productiones sunt tum illa, quae spinam efficit, tum transversarum utraque, quae (ut prius dictum est) etiam est bifida; tum quatuor, quae articulis fiunt dicatae; ex abundanti vero duae aliae accedunt superioribus ipsarum finibus, utraque parte subjectae, quae cavitatem spondylorum declivium corpus excipientem adaugent; quas solum si inspexeris, repente ipsarum usum perspicue intelliges. Causam autem, cur oblongi parte inferna cossi spondyli extiterint, paulo post afferemus, ubi sermonem hunc, qui nunc est in manibus, absolverimus. Porro dorsi spondylis lingulis apophyses septem extiterunt, tametsi non omnes formam habent similem; quod spondyli ejus novem superni posteriorem apophysin habeant maximam, ut supra fuit comprehensum, transversas vero crassissimas, tum acclives ac declives iis, quae cosso insunt, similes, id est, breves simul ac latas. Decimus autem, qui hos sequitur, caetera quidem est similis, non tamen posteriorem apophysim habet aliis consimilem, longam, declivem et tenuem; neque etiam ipsas quatuor, per quas cum aliis utrinque spondylis dearticulatur, habet similes, sed supernae quidem duae praelocatorum novem spondylorum apophysibus acclivibus, reliquae vero duae declives reliquis declivibus sunt similes. Huic enim soli spondylorum omnium id est eximium, quod utraque dearticulatione propinquo sibi spondylo, utique invehitur; reliquis vero omnibus, qui sub hoc decimo sunt locali, id inest, ut acclives quidem apophyses sint convexae, declives vero sint devexae; ob id devexis quidem subjectis spondylia invehuntur, acclivibus autem superiores excipiunt. Qui vero supra hunc in dorso sunt ac collo, in omnes recipiunt simul ac declivibus apophysibus ambiunt acclives, quae sensim fiunt devexae. At qui in dorso est decimus, sidus omnium spondylorum (ut diximus) utriusque apophyseon fines mediocriter devexas adeptus invehitur adjacentibus, in cavitates quasdam superciliosus desinentibus. Qui vero huic sunt proximi duo spondyli, apophyses eas, quae spinam constituunt, pariter autem et acclives ac declives, quibus mutuo dearticulantur, lumborum spondylia habent similes. Quin postremi in duo dorsi spondyli apophyses duas reliquas declives ex partibus infernis ad tutandos articulos submissas (a quibus diximus ligamenta quaedam valida enasci) atque ab aliis sejunctas habent; verumtamen foli hi spondylorum omnium obliquas utrinque (quas antea transversas appellavimus) non habent. Quae igitur causa dissimilitudinis horum sit, dicendum deinceps fuerit; frustra enim natura nil facit. Medium totius spinae spondylum, qui in spinam rotundam quasi fornicem solum desinit, ostendimus rectam ac nusquam inclinantem merito habere posteriorem apophysim; verum medius hic omnino est ille dorsi decimus. Natura enim hic quoque totam spinam in partes omnino aequales divisit, mole spondylorum aestimata, non numero; multo enim plures sunt superiores; verum inferiores corporis mole tanto illis sunt majores, quantum numero ab iisdem vincuntur. Mirarique ipsam convenit ut aequissimam, ut quae, non quod prima statim facie apparet aequabile, sed quod re vera est ejusmodi, elegerit. Merito igitur spondylus iste, quemadmodum situm praeter caeteros habuit eximium, et cum eo apophysim posteriorem, ita et de articulationes. Ut enim tota spina aequaliter flecteretur, hunc certe spondylum medium immotum esse oportuit, reliquos vero omnes mutuo a se digredi et a medio, idque sensim, superiores quidem sursum, deorsum autem inferiores. Ad quem sane motam jam inde ab initio natura dearticulationes adaptans, superioribus quidem ipso medio apophyses effecit, devexas quidem acclives, cavas vero sensim declives, inferioribus autem contra cavas quidem fecit acclives, devexas autem declives. Quum enim (ut antea ostendimus) ex parum obliquis motibus spina rectos sit adepta, qui vero motus sunt ita parum obliqui, hoc habeant, ut perfici possint, quum cavitates utroque circum stabiles devexitatis circumferuntur, jure optimo medium quidem spondylum utraque dearticulatione fecit immobilem, reliquos vero omnes, internos quidem infernis dearticulationibus, supernos autem supernis. Oportebat enim utique, quum spinam curvaremus, infernos quidem ad partes infernas cedere, superiores vero sursum tendere; quin et quum sursum spectamus atque erigimur, spondylos motum praedicto contrarium habere oportebat, supernos scilicet deorsum, infernos autem sursum. Porro figurae utriusque terminus est, ut, quum flectimur, spondyli quam possunt longissime mutuo a se digrediantur, perinde ac si longior tunc spina esse deberet; quum vero erigimur, contra ut cuncti coeant ad medium spondylum accedentes, ac si spinam totam tunc breviorem esse oporteret. Quod vero cavitates, quae circum ossium inter se dearticulatorum devexitates utroque vertuntur, ad motus obliquos sint aptissimae, si memoria tenes radii motum, atque dearticulationem, quam habet cum brachio, aut carpi cum tenui cubiti apophysi, quam nonnulli stiloidem nominant, tertio ad vim intelligendi non amplius, opinor, tibi opus erit exemplo. Quod si opus fuerit, recordare articulationis naviformis cum astragalo et astragali cum tarso, quomodo in his omnibus motus obliqui fiant, quum cavitates utroque circum devexi tales manentes immotas feruntur. Cum enim cavitas una circum unam eminentiam vertitur, solos motus obliquos ad latera efficit; quod autem ex duobus obliquis, si positi simul fuerint parum a motu medio partem utroque circumagentes, est compositum, saepe jam demonstravimus rectum unum necessario effici, si utrique agant. Quin et quod in spina satius erat ex obliquis rectos efficere, id quoque demonstratum ante fuit. Quorum omnium si recordaris, arbitror te naturae artem ac compositionem optimam magnopere admirari, quae spondylia et invenit motum aptissimum ac apophyseon multitudinem ac magnitudinem, et (ut summatim dicam) omnia tum inter se tum spinae usibus omnibus consentientia. Etenim reliqui duo dorsi spondyli, aliis omnibus subjecti, non injuria pro transversis apophysibus declives articulis subditas habuerunt; quorum alter quidem ultimam costarum nostrarum habet sibi incumbentem, quae brevis admodum est ac tenuis, obscureque ac parum movetur; alter vero diaphragmatis habet si epiphysin. Non igitur ipsis opus fuit, quomodo et aliis thoracis spondylia, apophysibus transversis, validis, affirmatis simul ac tuto cum partibus, quae illic sunt, ossium costarum dearticulatis, sed pro iis declives habuerunt proximis lumborum spondylis adsimiles.

Cap. III. Num igitur in his omnibus natura omnino fuit justa, soli autem primo colli spondylo posteriorem apophysim praeter aequum invidit? an id quoque melius fuit sic comparari? Spero te (si modo memoria tenes ea, quae proximo libro scripsimus) prolixiorem demonstrationem non, postulaturum. Docuimus enim in eo libro, musculos rectos ac breves, qui caput totum erigunt, omnem ipsius occupare articulationem. Convenienter igitur hac parte primus spondylus nullam habuit apophysim, quum jam ipsam musculi occupassent. Neque enim par erat animalia hujusmodi motu privare, neque, quum ipse servaretur, acuta ossium apophysis musculis submitti poterat; non modo enim ipsos sede sina pelleret, verum etiam motus ipsorum moram afferret, contundens ipsos, ac pungens, vulnerans, modisque omnibus violans: quae sane causae fuerunt, cur primo spondylo posterior apophysis fuit adempta. Porro attendas, animum maxime velim hujusmodi naturae operibus, in quibus ipsa a simili constructione instrumentorum similium digrediens, non gemere a similitudine divertit, neque pro ea quidvis eligit, sed quod operibus suis erat duntaxat conveniens. Neque enim decimus dorsi spondylus solus omnium spondylorum temere ac fortuito rectam habet posteriorem apophysim, quamvis aliis singuli devexam, neque reliqui duo, qui post ipsum sunt, frustra transversis caruerunt, quemadmodum neque qui in collo est primus posteriore; sed omnia haec natura videtur ob id esse secuta, quod ita comparasse praestiterat. Quemadmodum certe et soli primo spondylo obliqua foramina, per quae nervi a spinali medulla excidunt, non quomodo aliis omnibus colli spondylia insculpsit. Aliis siquidem omnibus, qua sibi inter se conjunguntur, ad latera foramen inest semicirculo simile, oblongum, intro usque ad spinalem medullam penetrans, ut ex ambobus locus unus fiat tam latus, quam crassius est is nervus, qui per ipsum est praeteriturus; primus vero spondylus neque in suis partibus, quibus cum secundo dearticulatur, ac multo minus in superioribus, quibus cum capite etiam dearticulatur, foramen ullum habuit ejusmodi, sapienter hic quoque arte ea, quae animalia conformat, providente simul ac in nervis omnibus, qui a spinali medulla proficiscuntur, noxam declinante, quae tum nervos ipsos, tum spondylos etiam, si aliunde emergerent, manebat Licet igitur hic quoque, ubi foramina fueris conspicatus, reputare, quo pacto spondylia ex usu magis fuit hic solum esse perforatis, nervis autem id ipsum suit tutissimum. Nam foramina haec ac nervi, qui per ipsa emergunt, sub apophyseon acclivium ac declivium radicibus sita, undique muniuntur, ut collocari alibi melius non potuerint; ad posteriores namque apophyses ipsos relegari non erat tutum, tum quod nullum illic haberent nutrimentum, tum etiam quod prius, quam ad partes anteriores pervenirent, longum eis iter esset emetiendum; quod si antrorsum magis, quam nunc sunt, essent transpositi, et spondylos ipsos laederent foraminibus tunc profundis excavatos, et ipsorum ligamentum imbecillius efficerent, atque instrumentis, quae illic spinae incumbunt, incommodarent. Quorum nullum erat aspernandum, neque dignum, quod a sapiente opifice negligeretur. Nam si quis nervus pastibus anterioribus ob viae periculum esset offensus, id animali fraudi esset, siquidem ipsum sensus ac motus particeps erat futurum. Quod si spondyli, qua parte ipsi sunt crassissimi ac sibi ipsi mutuo incumbunt, ea essent pertusi, securitas compositionis ipsorum necessario laesa nonnihil fuisset, non aliter, quam si parietem crebris ac latis foraminibus perforatis; ligamentum vero, quod eos connectit, quod (ut ante diximus et postea dicemus) fortius esse oportebat, invalidius omnino redderetur, neque amplius totum sibi ipsi continuaretur, sed multis locis plerumque velut divelleretur ac eroderetur, quemadmodum si quid ejusmodi ipsi nunc quoque accidat. Porro quae parte anteriore spondylia incumbunt, in dorso quidem venae quaedam sunt, quae thoracem nutriunt, ac maxima omnium arteria et stomachus; in lumborum vero spondylis tum memoratae arteriae pars inferior, tum venae cavae loci istius portio, ac musculi maximi, quos psoas nominant; in costi autem spondylia sunt musculi caput inclinantes, ac stomachi pars superior. Quae partes omnes (a quibus partem spinae anteriorem diximus esse occupatam) haudquaquam constitui alibi melius poterant. Recte igitur natura provida, ubi primum ipsorum spondylorum latera desinunt, illinc a spinali medulla nervos produxit si tum ne quid ipsa afficeretur, tum ne spinae compositio redderetur imbellior, tum etiam ne ligamentorum continuatur intereideretur, aut ne, su per longum ac periculosum iter, nervi serrantur, pali aliquid periclitarentur; quo luco vero ipsa nunc sunt siti, is undique plane est tutus, apophyses acclives ac declives quasi vallum quoddam opponens. In lumbis autem (ab iis enim nobis est auspicandum, quod ipsi, maximos quum haberent spondylos, commem arabiles etiam habuerunt apophyses) si alteram apophyseon declivium accuratius consideraris (quam antea diximus, quod in ligamentum validum desineret, usum non mediocrem apophysibus acclivibus articulationes efficientibus afferre) non ad eum duntaxat usum reperies utilem, sed multo etiam magis primae nervi productionis gratia comparatam; post nervum enim exporrecta murus re vera est ac propugnaculum adversus ea, quae illi quoquomodo incidunt, prima omnium excipiens ac propulsans, et si vulnera excipere, aut conteri, aut quovis alio modo affici sit (necesse, ea omnia in sese, recipiens potius, quam nervus afficiatur. Hanc igitur productionem in lumborum spondylia videas magnam (quod ipsi sint maximi) et duobus postremis thoracis similem; in aliis vero decem spondylis eundem ustum nervis praestant apophyses laterales, quibus costarum ossa invehuntur atque dearticulantur; quasi quum sint, inferioribus minores, atque, apophysim hanc memorabilem habere eos esset necesse, nullusque amplius locus declivi productioni relinqueretur, coacta fuit natura eo, quod propter alium quendam usum paratum fuerat, ad aliud simul uti. Et quidem certe magnus hic locus erat ac munitus, situsque erat adi nervum tutandum opportunissime. Reliqui vero colli spondyli nervorum productiones habent a transversis apophysibus e (quas bifidas esse diximus) tectas ac, bene stipatas; nam omnibus his praeter primum spondylum in utroque laterali ipsarum fine nervorum productiones extiterunt. In collo quidem utrique spondyli, qui inter se fonti conjuncti atque aequales, ut docuimus antea, ad foraminis, quod nervum deducit, generationem, quoad maxime licet, conferunt; in lumbi vero totius spondylia nervus invehitur ferme orae ultimae superioris spondyli, quod illinc quidem apophysis ipsum muniens emergat. Praeterea quum spondyli ipsius sint magni, alter ipsorum solus nervo loci satis praebere potest; at in collo spondylorum parvitas stola nervo viam praebere non poterat. Ob id certe ipsum ad finem cujusque natura velut semicirculum quendam exculpsit, quum nosset spondylos ipsos, perforare, propterea quod, si id fecisset, ostendisset, quam sint tenues s eosque maxime imbecillos effecisset. Ob eam certe causam ipsorum corpora alia aliis mutuo insidentia, praelonga quidem infra, cava vero partibus supernis fecit, quo subjectorum spondylorum acclives apophyses, quae et cavitatem ipsorum generant, et finem superioris praelongum complectuntur, nonnihil etiam ad communis foraminis generationem conferant; parte enim chorum externa est ipse velut semicirculus, et post ipsum sunt spondylorum articuli, medius autem inter utrumque nervus emergit, simul quidem ab omnibus circumfusis eminentiis munitus, simul autem ex utroque spondylo exiguum quidpiam exculpens. Quae sculptura haudquaquam sibi appareat, si spondylos a sese omnino diduxeris ac separaris, sed dixeris ipsam secutam necessario utriusque apophyses; tantam natura dyspathiae habuit rationem cum aliorum omnium spondylorum, tum vero eorum, equi cosso insunt, quod ipsi essent minimi, et omnia effecit, ne ipsorum corpora perforaret, neve imbecillos ipsos efficeret, aut omnino spinae compositionem, quod ipsa esset velut animalis totius compaginis carina quaedam ac veluti fundamentum. Quod vero ad lumborum spondylos attinet, ut admonuimus ante, videre nos aperto posse, nervum lateribus partium infernarum invehi. In dorsi vero spondylia invehitur quidem hic quoque fini superni spondyli evidenter si non tamen similiter, sed ut etiam spondylum infernum attingere videatur. In colli autem spondylia, quod ipsi omnium essent minimi, uterque spondylus aequalem portionem ad viam nervi contulit, quum natura cavitatem quandam inter utriusque apophyses effecerit obscure adeo, ut nulla ipsorum pars exculpta esse videatur, sed necessario id secuta. Num igitur solas praedictorum foraminum generationes natura spectans, praelonga quidem inferne, cava vero superne corpora cossi duntaxat spondylorum effecit? an et aliud quidpiam utilius providit? Ac cur tandem alios omnes spondylos in planum, laevem atque undique aequalem omninoque stolidum circulum terminavit, eaque parte ipsos inter se connexuit, solorum autem colli spondylorum non eandem fecit syntaxin? Quia, quum spondyli singuli primum constructionis scopum haberent duplicem, sedem scilicet tutam spinae totius, quod ea esset velut carina quaedam ac fundamentum, ac motum, quum animalis essent partes, aliorum quidem omnium, qui sunt sub collo, spondeorum usus in securitate est major, superiorum vero in motione. Nam si animo reputaris, quod ad plures actiones necesse est colium varie, celeriter ac multum nunc inclinemus, nunc attollamus, atque ad latera circumagamus, quam totam spinam moveamus, naturam (ut ego arbitror) laudabis, quae utrique spinae sparti, quod ex usu erat, elegerit, collos quidem motionem, reliquae vero spinae sedem. At neque inferni spondyli alii incumbere aliis tuto poterant sine lata basi ac robusto vinculo, si neque superni moveri facile poterant sine longa apophysi aut laxo ligamento, quandoquidem (ut ante ostendimus) articuli omnes, qui varie moventur, in capita rotunda desinunt. Et quidem si natura nullam prorsus sedis securae spondylorum colli habuisset rationem, sed ipsius duntaxat ad motus velocitatem, ut brachium et femur, comparasset, in capita rotunda, ut hos artus, terminasset; at vero secundi ipsorum usus non fuit oblita, sed ob id eos fecit longos eousque, quantum ipsi postulabant, non modo ad motam facilem, verum etiam tutum. Sumit autem ad securitatem et alia non contemnenda, quorum alia quidem spondylia omnibus sunt communia, alia autem eximia folisque colli spondylia peculiaria.

Cap. IV. Nam ligamenta omnia, quae ipsis undique sunt circumdata, quaeque apophysibus lateralibus insunt, ac multo magis in posterioribus, communia sunt omnibus spondylis; musculorum vero, qui illic sunt, robur ac copia et magnitudo eximia ac propria costi spondylorum sunt. Quibus, quum sint exigui, multi ac magni et validi musculi sunt circumfusi. Atque etiam lines ipsorum laterales, qui cavitatem omnem supernam efficiunt, supernorum spondylorum eminentias, quae cavitates has ingrediuntur, constringunt. Quorum omnium beneficio sit, ut, quanquam omnium maxime laxam habeant compositionem, aliis tamen spondylia nihilo minus sint tuli. Sic igitur natura cum alia omnia, quae ad spondylos totius spinae pertinent, tuto exornavit, tum autem nervorum productiones, quo modo maxime conveniebat effecit. In primo autem spondylo, qui si ipsius dearticulationum, quas libro superiore exposuimus, meminimus) multum ab aliis discrepat, neque ex partibus supernis, quibus cum capite est dearticulatus, neque ex infernis, quibus secundo spondylo invehitur, neque ex lateribus, quomodo in aliis, tutum erat nervum producere; motus enim ipsius est vehemens, positionemque multum variat, ut qui alias quidem ad unguem amplectatur aut capitis eminentias, aut secundi spondyli devexitates, alias autem ab illis discedat plurimum. Si igitur in ipsis dearticulationibus nervus esset locatus, periculum esset, ne ipse confunderetur quidem, dum omnino cum ipsis coiret, aut divelleretur, quum plurimum, diducerentur; adde quod neque spondylus ipse exculpi poterat, quum ibi esset tenuis. Quare quum neque ex lateribus, quomodo in aliis, neque qua capitis corone secundum spondylum ambit, nervi tuto produci possent, ubi primus spondylus est crassissimus, ibi natura ipsum, prope supernas dearticulationes foraminibus tenuissimis pertudit; quibus omnibus rebus potuit patiendi difficultatem tum ipsi spondylo, tum nervo comparare. Nam ad nervum quod attinet, nemo est qui dubitet, quin tura totius fuisset collocatura, si ab articulis ipsum abduxisset. Nec de spondylo etiam dubitabit, quin et ipse extra omnem teli jactum sit constitutus, quod, qua parte est crassissimus, ea foraminibus quam tenuissimis sit perforatus. Quare st quis alia, quae spondylia omnibus bona toto sermone inesse diximus, non providentia quadam et arte, sed fortuna quadam accidisse dixerit, id (opinor) adjicere non audebit, quod primi spondyli foramina fortuito extiterunt. Apparet enim perspicue, tum quod non praestiterat ab utroque ipsius fine nervos quosvis producere, ob idque fuisse pertusum, tum quod periculum esset tenuem spondylum perforari, idcircoque angustissima ipsa habuisse, atque iis partibus, quibus ipse potissimum erat crassissimus. Atqui crassities ea maxima in eis partibus primi spondyli a natura fuit comparata non otiose, neque temeres sed primum, ut ibi tuto perforaretur, deinde ut parte inferna secundi spondyli devexitates, superna vero capitis eminentias exciperet; qua enim spondyli ipsius partes maxime erant laboraturae, has praeter caeteras satius fuit validas efficere.

Cap. V. Num igitur haec quidem omnia recte a natura facta fuerunt, utrumque vero nervorum excidentium in quas non oportuit partes distribuit? An in eo etiam admirari eam convenit, quae utrumque in musculos primo spondylo incumbentes atque adjacentes distribuit? Quum enim moveri ipsos oporteret, consentaneum fuit ex propinquis spinali medullae partibus nervum recipere. Quid reliquos omnes musculos, qui collo sunt circumfusi caputque movent, nonne ipsos quoque satius fuit illinc alicunde ex spinali medulla colli nervorum principia fumare? Quum enim prima conjugatio sit tenuis, ob idque ex ipsa portio capiti distribui nequeat, ex secunda conjugatione id effecit; ac per supernos musculos nervus uterque perlabitur, obliquus quidem primum in partem posteriorem ac superiorem, obliquus autem rursus post haec antrorsum ac sursum progressus, in caput totum demum dispergitur, tum ad partes ad aures attinentes, tum ad posteriores usque ad verticem ac ossis bregmatis initium; de quibus postea tractabimus, dum de nervis libro decimo sexto agemus. Quod vero nervorum secundae conjugationis intra supererat, in propinquos omnes musculos est distributum, a quibus primorum spondylorum motus tum inter feste tum cum capite fiunt. Emergunt autem hi nervi non ex lateralibus foraminibus, ut in tertia ac quarta conjugatione, neque ex ipso perforato secundo spondylo, quomodo est primus; nam ex lateralibus non poterat propter causam, quam in primo attulimus; a nulla vero ejus parte alia emergere poterat, quod ipsi primus spondylus esset circumdatus. Ubi igitur solum licuit, ibi natura locum quendam comparavit, in utraque scilicet spinae parte inter primum ac secundum spondylum, per quem secunda nervorum conjugatio egreditur, quae nihil ab ipsorum motu laeditur. Tertia vero conjugatio nervorum, qui a spinali medulla oriuntur, ex communi foramine secundi et tertii spondyli emergit, musculisque buccas moventibus et illis, qui colium totum cum capite toto retro erigunt, distribuitur. Pars vero ipsius, quae antrorsum fertur, utrique conjugationi, secundae scilicet, cujus jam meminimus, et quartae, de qua verba mox faciemus, permiscetur. Porro distributionem exactam, quam in anterioribus colli partibus ipsarum conjunctio habet, libro decimo sexto explicabimus. In praesentia vero id modo intellexisse suffecerit, quod tertia ac quarta conjugatio nervos communibus colli et capitis musculis suppeditat, ac praeterea musculis buccas moventibus, quemadmodum certe et partibus omnibus, quae sunt post aures. Quinta vero conjugatio, quae praedictas quatuor sequitur, productionem habet, qua quartus spondylus cum quinto conjungitur; distribuitur autem, simulatque emersit, quomodo praedictae. Pars vero ipsius quaedam retro per profundum fertur in communes colli et capitis musculos; alia vero pars antrorsum in musculos buccas moventes et caput inclinantes; alia autem ac tertia in medio praedictarum ipsius partium furtum versus scapulae summitatem fertur; verum haec quidem musculis ejus loci ac culi circumfusae distribuitur, quemadmodum a praedictis omnibus ad cutim aliquid pervenit. Ad radicem autem nervorum pars quaedam utrique vicinarum conjugationum, sextae scilicet et quartae, miscetur, et qui nervus a quarta ad ipsam descendit tenuis, is manifesto cernitur pardi ejus permisceri, qua maximam portionem ex ejus loci spondylia nervus diaphragmatis collectam habet, utrinque unus, qui fusi membranas thoracem sopientes fertur. Sextae vero post hanc conjugationis sub quinto spondylo excidentis mixtio fit magna cum propinquis utrisque, sed plurima ejus pars ad sima scapularum extenditur. Auget autem quodammodo partibus anterioribus et diaphragmatis nervum, quemadmodum et aliis omnibus ejus loci spondylia propagines quasdam exiguas immittit, quomodo et reliquis conjugationibus nervorum, qui fiunt in collo; quorum particularem omnem distributionem accuratius, dum seorsimseorsum de nervis agemus, explicabimus. In praesenti vero summam tantum ac caput cujusque conjugationis statui exponere, cujusmodi est, quod scilicet septimae conjugationis, quae post sextum spondylum ex communi ipsius et septimi spondyli foramine oritur, magna fit cum utraque propinqua commixtio, partemque fui maximam extendit in brachium; quemadmodum certe et ab octava conjugatione, quae a spinali medulla post septimum spondylum exoritur, maxima pars in cubitum pervenit, permixta etiam hac ac contexta cum vicinis conjugationibus, ita ab ea conjugatione, quae post octavum spondylum praecedenti miscetur, pars non exigua ad manus extremas pervenit. Sunt autem nervi hi ad primum inter costas intervallum minimum locum occupantes, quod primae etiam costae fiunt minimae. Ob idque post septimum spondylum natura coepit thoracem effingere, (tametsi manus nondum, quod fiatis esset, haberent,) quod ea conjugatione; quae est post octavum spondylum, ad utraque uti poterat, primum scilicet inter costas spatium et manum. Atque etiam ad diaphragma mirabiliter admodum nervos ex spinali medulla colli, et ad musculos intercostales ex singulis propinquis spondylis deduxit. Differt enim diaphragma ab aliis omnibus musculis non figura modo, verum etiam situ et actione; rotunda enim est ipsius figura, situs vero obliquus, partibusque anterioribus ac superioribus ad sternum pertingit, inde autem retro semper ac deorsum fertur, donec spinam contingat, cui etiam ad lumbos coalescit; caput autem, ad quod fibrae in musculis omnibus annectuntur, non (ut quis opinari possit) est ad sternum, quemadmodum neque ad lumbos, sed in media totius diaphragmatis parte, quae est nervosa. Proinde nervos, qui fibras illas moverent, a loco quodam edito manare erat necesse, ut in omnem partem ex aequo actionem extenderent. Sic enim habente diaphragmate, ut nunc habet, necesse fuit caput musculi vel in medio ejus locari, vel oppositis medio partibus, quae scilicet integrum ipsi circulum circumscribunt, qua quoquoversus vicinis coalescit; verum si, quo thoracem moveret, extitit, necesse fuit partes quidem ipsius extremas esse, per quas thoraci coalescit, caput autem illis omnibus esse oppositum, quum nullus alius locus esset aptior medio diaphragmate, in quod jugum hoc nervorum cernitur descendere. Quod si nervi iis partibus diaphragmati insererentur, per quas thoraci conjungitur, finem utique haberet in parte ipsius nervosissima ac media; at vero non in finem musculorum, sed in ipsorum principia nervi motum inferantur est necesse. Ob eam certe causam diaphragma solum partium earum, quae sunt sub clavibus, nervos a spinali medulla colli recipit, aliarum vero inferiorum nulla; per longam enim viam eos ducere, quum ex vicinis immittere partibus liceat, conditoris esset ignorantis, quidnam sit, melius. Propter hunc igitur usum nervi sublimes ad diaphragma perveniunt, totum thoracem pervadentes. Porro quod sublimes ipsos omnino ferri esset necesse, parti diaphragmatis sublimi inserendos, ob id natura membranis thoracem dispescentibus, quo ipsos in itinere tutos redderet, est usa; extensi enim propter has ac vecti conti nentur ab ipsis ac stabiliuntur.

Cap. VI. Quin et thorax ipse coepit post septimum spondylum compingi, postquam scilicet ad nullam praeterea partem, neque inferiorem, neque etiam cossi aut manus, nervos mitti oportebat. Melius enim fuit spinalem medullam thoracis nervorum propagines ex propinquo omnibus, quae illic sunt, partibus suggerere; ob eamque causam a nervis, qui singulis insunt spatiis intercostalibus, portio non exigua per musculos ad externa excidit, quae ad radices costarum in instrumenta, quae sunt ad spinam, dispergitur; post autem prope devexa maxime singularum costarum in corpora thoraci circumfusa, veluti et prope sternunt partibus, quae illic sunt, disseminatur. Jure igitur, quum, quae quidem stupra thoracem sunt omnia, ex propinqua spinali medulla colli nervos recipere, quae vero thoraci liniunt omnia, ea quoque ex spinali medulla propinqua, quae est in dorso, uni vero inferiorum, diaphragmati scilicet, ex cossi ipsius spinali medulla nervos immittere oporteret, omniaque ex praediolis spondylia propagines receperunt, hic quidem collum desiit. Post ipsum autem natura coepit thoracem fabricari. Proinde non immerito homini ei simiae atque aliis animalibus, quae non longe a natura horum absunt, collum ex septem spondylia est factum. Duos enim, ex ipso usus monstravimus, priorem quidem in nobis, propter laryngis constitutionem, alium vero in iis animalibus, quae crura habent longa, quibus, quum cibum e terra sibi quaeritant, manuum vide costi longitudo inest; at de illis quidem nunc dicere non est institutum. Homini vero ac similibus colium ex septem spondylis jure est compactum, quum ejusmodi magnitudo laryngi conveniat, par sesque omnes (quas a spinali medulla colli nervos recipere praedi terat) quod satis est recipiant. Nam in commentariis, quos de voce conscripsimus, monstravimus, larynga (qui primum est vocis instrumentum, necessariamque in collo habet positionem) quo quidem tempore extenditur, longiorem quam ante videri, quum vero summe flectitur, aequatur exacte sic, ut nullus relinquatur locus vacuus, neque ullis utrinque ossibus impingat, superne quidem maxillae, inferne vero clavi. Quum igitur partes omnes corporis respondentem proportione habeant inter se magnitudinem, oportet utique et thoracem habere magnitudinem aliis etiam, non sibi stoli, convenientem, si modo demonstratum recte fuit, neque respirationem, neque vocem posse sine eo fieri. Quin et cor ipsum primum ac cum ipso pulmones illius etiam praesidio indigere ostendimus. Quas ob causas necesse fuit naturam, dum thoracem fabricaretur, hos quatuor, scopas sibi proposuisse, vocem scilicet, respirationem, cordis ac pulmonis magnitudinem. Licet autem tibi primum considerare pulmonis magnitudinem, qui neque major, neque minor asperae arteriae sectione fieri poterat; quousque enim ipsa divisa progreditur, eatenus pulmonis carnem ei circumtexi oportet. Atqui illa latitudinem habuit ac longitudinem, quanta ad respirationem ac vocem sat erat, quemadmodum res ipsa indicat. Sequebatur autem arteriam pulmonis generatio, ac hujus magnitudinem thoracis magnitudo, siquidem omnem ejus capacitatem a pulmone repleti erat melius, quemadmodum in commentariis de respiratione probavimus. Quin et cor positionem ac magnitudinem in thorace sibi ipsi habuit convenientem, si tenes memoria ea quae antea de ipsa praecepimus.

Cap. VII. Quod igitur thorax convenientem habuit magnitudinem, ex dictis patere jam arbitror. Quod autem spondylorum quoque magnitudines paulatim augeri oportuit, id etiam fuit antea demonstratum. Ac nimirum apparet id mirabiliter a natura fuisse ferratum; spondyli enim inferiores tanto incumbentibus sunt majores, ut hos sine molestia gestent, hi vero sine molestia a subjectis vehantur. Verum hos tam magnos thorax totus duodecim requisivit; tantus fuit tum numeri spondylorum, tum magnitudinis ipsorum paulatim crescentis, et totius thoracis generationis concentus. Qui vero deinceps hos sequuntur quinque spinae spondyli, eadem ratione sunt facti, qua ii, qui sunt in collo. Nam quum nervi, qui a spinali medulla proficiscuntur in musculos spinales ac hypogastrii, ac si qui alii ibi sunt locati, dividantur, primas quidem oportuit productiones ad ea mitti, post autem et ad crura; ac tunc os sacrum oriri, quod simul quidem velut fundamentum quoddam spinae esset futurum, simul autem ossa ischiorum ac illum incumbentia sibi exciperet; sine quibus neque pubis ossa constare poterant, quae ustus necessarios animali erant praestitura, crurumque ad ischion dearticulatio omnino non fuisset. Horum enim primorum gratia, tum autem uteri, vesicae ac intestini recti, os natura est molita, quod latum, alii sacrum nuncupant. Porro quemadmodum nervus ortas ex primo spatio intercostali totus propemodum ad manum accedit, ad eundem modum hic quoque nervus is, qui per primum foramen ex osse lato excidit, iis, qui ad crus feruntur, commiscetur. Proinde conjugationes, quae sunt sub diaphragmate, nervorum a spinali medulla proficiscentium, qui ad musculos praedictos et crura feruntur, quinque quidem spondylia indiguerunt, sexta vero quae eas excipit conjugatio primis ossis sacri foraminibus. Sunt autem et aliae tres in eo conjugationes, quae in partes superjacentes distribuuntur; consentaneum enim fuit illis quoque ex partibus vicinis nervos distribui. Verum non est praesentis infulati de nervorum distributione verba facere (de ea enim seorsum agemus), sed spondylorum numerum omnem explicare, ac cum eo sacri ossis magnitudinem. Perspicuum itaque jam est, collum merito ex spondylia septem constare, thoracem autem, quit ipsum subsequitur, ex duodecim; ac post eum lumbi ex quinque; os vero sacrum tantum, quantum nunc est, et reliqua omnia, quae ad spinam pertinent. Ipsum porro os sacrum in fine cartilaginis Labet epiphysin ejusdem usus gratia, cujus sternum habuit, et totius rachis spina, ac costarum nostrarum capita, et partes omnes corporis nudae ac prominentes; diximus enim de iis jam saepenumero. Dearticulatur autem cum ultimo lumborum spondylo, quomodo ille spondylis aliis.

Cap. VIII. Ligamentum autem validum exacte adeo anteriores omnium ipsorum partes colligat, ut medicorum plerisque ne colligari quidem ea parte, sed coalescere spondyli inter se videantur. Desinit autem ligamentum hoc parte quidem posteriore in tunicam meningas spinalis medullae ambientem, anteriore vero paulum progressum utraque parte inseritur in cartilaginem, quae spondylos inungit. Porro spondyli omnes ab ea connexione, quam parte anteriore habent, retro progressi paulatim a sese diducuntur, locum omnem medium refertum habentes humiditate alba ac viscosa, simili ei, quae per alios propemodum omnes articulos est dispersa; idcirco succi ejusmodi usus partibus omnibus expedite movendis est communis, ut prius etiam ostendimus. Haec igitur omnia admirabilia sunt operum naturae spectacula, quemadmodum et meningis utriusque, quae sunt circum spinalem medullam, species omnis speciei earum, quae totum cerebrum in orbem complectuntur, plane est similis; nisi quod nullum habet medium intervallum, ut in capite, sed in hoc sane discrepat, quod crassa meninx tenuem tangit ac totam in orbem continet, praeterea quod tertia quaedam tunica valide admodum ac nervosa extrinsecus iis est imposita. Quae ibitur est horum causa? natura enim nihil facit frustra. Quum spinalis medulla quaedam habeat cum cerebro communia, alia vero propria, in communibus quidem communem quoque habet constructionem, in, propriis vero propriam ac discrepantem: sunt autem ei cum cerebro communia, quod corporis substantia sit similis, et nervorum etiam fit principium, propria vero, ut, cum cerebrum posset ac moveatur, quanquam osse immobili contineatur, ipsa tamen non moveatur, tametsi a spondylia mobilibus continetur. Non abs re igitur ipsis similiter quidem duae meninges fuerunt datae, altera quidem ad vasta, quae ipsis insunt, colliganda, totamque eorum substantiam, quae mollis est admodum, constringendam, altera vero, ut tegat et adversus ossa circumfusa muniat, ipsaque etiam ossa extrinsecus sunt data, veluti propugnaculum ac murus, qui possit eorum, quae incidere aci contundere et quoquo alio modo violare queant, sine molestia impetum excipere. Privatim vero utrique, quod cerebrum quidem pulsabat, crassa meninx tantum ab eo discessit, quoad ipsi, dum dilatatur, suscipiendo salis esset; quod vero spinalis medulla non pulsabat, crassa meninx cum tenui sese conjunxit ab ea ne tantillum quidem sejuncta; quod vero rursus capitis ossibus nullus motos conspicuus inest, spinalis autem medullae ossibus vehemens, cerebro quidem nullum extra crassam meningem aliud operimentum fuit circumdatum; spinali autem medullae tertia ista tunica nervosis, crassa ac robusta (cujus paulo ante memini) est circumdata; nam dum spinam aliquando flectimus ac curvamus, aliquando extendimus, eodem quo ipsa modo spinalis medulla flexa ac tensa facile utique frangeretur, si nullum ejusmodi tegumentum ei esset circumpositum. Ac etiam humor viscosus huic tunicae est circumfusus, quomodo et tunicae spondylos colliganti, et articulis omnibus, et linguae, et laryngi, et meatui urinario, et oculis pinguedo, et (ut summatim dicam) omnibus iis, quae, moveri assidue oportebat; metuendum enim erat, ne exiccata quidem ipsa dolerent, ac tandem actiones ipsorum labefactarentur. Quod homines imitati curruum axes atque plaustrorum ungunt prius succo humido ac viscoso, quo nihil illi patiantur et moveantur celerius.

Cap. IX. Num igitur haec quidem omnia ea solertia natura in spinali medulla ac spina tota comparavit, venas vero atque arterias ipsis aut non immisit, aut non unde oportebat, aut non quot praestiterat, aut minores, aut majores, quam conveniebat? An hic quoque eam admirari convenit, quae singulis spinae partibus ab adjacentibus vasis propagines suppeditavit, unam singulis spondylis conjugationem tantae magnitudinis, ut in corpora omnia spondylo circumjacentia dividi plane queat? Sed quoniam conjugatio nervorum una ex singulis spondylis enascebatur, planum est, quod ipsorum numerus venarum atque arteriarum numero aequalis erat futurus. Quae igitur de nervis a nobis, dum, unde nervi exorirentur, explicaremus, fuerunt dicta, ea de arteriis quoque ac venis dicta fuisse putare oportet; rursusque eam hic admirari, quod locum exortas tum vasis ipsis tum spondylia tutissimum elegerit. Nam foramine uno ex iis, quae antea fuerunt in nervorum expositione dicta, ad trium instrumentorum transitum est usa, nervum quidem intus foras, foris autem intro arteriam ac venam deducens. Hic igitur rursus eorum, quae in aliis fuerunt demonstrata, recordatus (quod partes omnes animalis alimentum ex vasis propinquis ad se ipsas attrahunt, quodque ipsa a longinquiore trahere nequeunt, ob eamque causam vasta continuo dividuntur) tenuia foramina, quae parte anteriore singulis insunt magnis spondylia, considera, per quae vasa nutrientia in ipsos inferuntur; parvis enim nihil ejusmodi inesse videas, quod natura exploratum habebat, vim trahendi ex vasis ossibus propinquis in spondylia quidem minoribus manere adhuc poste sinceram, in magnis vero ob intereapedinis longitudinem exolvi. Ob eam igitur causam parvis quidem spondylia praedicta duo foramina latis esse possunt, per quae intro quidem venae et arteriae, foras vero nervi ferebantur, magnis autem non haec modo, verum etiam quae vasis nutritoris servirent, natura convenienter est machinata. Eadem, opinor, ratione in magna ossa omnia, ut brachium, femur, cubitum ac tibiam, vasa quaedam tenuia inferuntur, parvis vero nihil ejusmodi fuit opus. Quemadmodum igitur a venis propinquis atque arteriis non a longinquo nec per longam viam cum aliis omnibus animalis partibus, tum maxime iis, quae sunt ad spinam, rami vasorum tenuium accedunt; ad eundem modum et nervi partibus spondylo cuique vicinis ex spinali medulla, quae est ad elusi spondylum, distribuitur, natura scilicet ubique hoc agente, ne longo intervallo vasit tenuia diduceret, si nihil tamen aliud majus sit, quod impediat. Sed de his quidem fusius, quum de vasis omnibus communiter agemus, dicemus; quem ego tractatum antea scio me saepe rejecisse; in quo etiam de cossi spondylia agemus, propterea quod in solis ipsis foramina transversis apophysibus insunt. Quod enim vasa quaedam per ipsas permeent, etiamsi anatomicorum plerique ignorent, inventu tamen cuivis non est difficile, praesertim si ea, quae de dissecandi ratione conscripsimus, perlegerit; quaenam vero viae ejusmodi sit usus, libro de vasis decimosexto scilicet commemorabitur. Nunc autem id unum solum quum adjecero, ad sermonem de scapulis me convertam. Est autem id unum, ut dicam usum, propter quem natura ex locis praedictis nervos diaphragmatis produxit. Quod autem in medias phrenas eos inferi praestiterit, tum quod ob eam causam proni ac declives ferantur, demonstratum ante fuit. At cur primum non ex ipso cerebro ipsos produxit, quum ipsi sic ferri sublimes etiam possent? Quod si ex collo praestiterat, cur, tribus primis conjugationibus praeteritis, ex quarta portionem quandam araneosam, ex quinta vero memorabilem, postremo ex sexta aliam hac quidem minorem, at majorem prima, eis tribuit? licebat enim ex primis tribus spondylia, aut contra ex tribus colli posterioribus nervum producere, si modo ex multis principiis omnino acervare ipsos melius esse existimabat; ut, si quando unum aliquod principium aut duo passa fuissent, reliquum diaphragmati subserviret; nam quod ex spinali medulla colli orti nervi sint robustiores, et propterea ad functiones activas aptiores, patere id arbitror. Prope thoracem autem ipsorum principium noluit statuere, ne, quum ad membranas thoracem intersepientes ac thoracem ipsum spui innixos ipsos descendere oportebat) ferrentur, flexione ipsos uti angulari esset necesse. Didicimus enim, ipsos non ex anterioribus spinae partibus, sed ex lateralibus exoriri. Quum igitur ad medium locum (ibi enim sunt membranae thoracem dividentes) feruntur, sensim quidem sese ex praediolis spinalis medullae partibus exorti inclinant; quem motum cum flexione fecissent, si ex partibus inferioribus essent producti. Quocirca in animalibus colium longius quam simia habentibus nihil penitus ex quarta conjugatione nervorum a spinali medulla fertur ad diaphragma; ut neque in iis, quae valde longum habent colium, ex quinta; semper enim natura videtur longiores deductiones vitasse non in nervis modo, sed etiam in arteriis, venis ac ligamentis. Quam igitur quarta nervorum conjugatio a collo proficiscentium habet in simiis altitudinem, eam sexta habet in iis, quae colium longum admodum habent, aut quinta in silis, quae mediocre.

Cap. X. Tempestivum sane est jam scapularum partes explicare, ostendereque in illis quoque artem naturae. Quodsi eas ex animali exemptas animo finxeris, neque amplius esse, nullam rationem invenies, qua humeri articulum constituas. Nam necesse omnino erat, si brachium erat futurum, ipsius caput cavitatem ingredi; cujus cavitatis gratia et cervix scapularum est nata, et quaedam in ejus extremo insculpta est capacitas magnitudine tanta, quanta capiti brachii dearticulando esset aptissima. Hic quidem usus primus est ac maximus, propter quem natura fecit scapulas. Ex abundanti autem alia quaedam accedit, nec ipsa quidem exigua, partium thoracis, quae illic sunt, custodia. Nam partes ipsius anteriores tuemur, multo ante quae nocitura sunt praevidentes, aut prius saltu cedendo, ut omnino ejus, quod contra nos sese infert, impetum declinemus, aut propugnaculum aliquod ante sternam opponendo aut manibus arma quaedam sumendo. Plerumque autem solos ipsas vel nudas periculo objicimus, satius esse rati ipsas parte quavis vulnerari, aut frangi, aut conteri, aut abscindi, quam sinere noxam ipsam sterno accidere; ipse enim thorax respirationis est instrumentum, quemadmodum et pulmo, qui in eo continetur; cor vero totius vitae est principium. Periculum igitur imminebat, sicubi ossa haec laesio fuissent. Ex partibus vero posterioribus periculum quidem erat aequale, verum quum illic oculi non essent, praevidere aeque, quae erant nocitura, non poteramus. Oportuit igitur lue naturam aequam ingeniosum quoddam artificium excogitare, neque loca haec prorsus negligere. Quocirca primum quidem quasi multiplex vallum quoddam spinae spondylis infixit, multas illas apophysi, quas (ut ante docui) ipsa acclives ac declives effecit, obliquas ad latera deducens, rectas secundum longitudinem totam sursum utraque spinae parte usque ad costas extendens, quas primum scapulis, deinde carnium magna copia texit. Ob id enim ipsum spinam utrique scapulae propriam produxit, secundum id vallum ante partes thoracis, quae illic sunt, objiciens. Hac ipsa rursus spina recte ad aliud etiam utitur. Leniter enim finem ejus superiorem adaugens, et rectum attollens, atque ibi clavi conjungens acromium, quod vocant, effecit; quod esset simul quidem operimentum ac praesidium humeri inarticulationi, simul autem et prohiberet, ne caput brachii parte superna excideret, post autem efficeret, ne scapula ipsa a thorace digrederetur. Quod si nihil ibi ante dearticulationem esset locatum, nullo negotio a quovis extrinsecus incidente laederetur; facile etiam caput brachii ad scapulae cervicem transcenderet, ut quod nec profundam in se habet cotylen, nec supercilia magna. Quod si non ea parte clavis fuisset connexa, nihil utique prohiberet, quo minus os latum scapularum nusquam stabilitum thoraci incideret, coarctaretque ibi humeri articulum, multosque brachii motus impediret; quod varie ob id potissimum potest moveri, quod a thorace absit plurimum. Nam si ejus costas tangeret, aut omnino prope esset locatum, quo modo se habet in quadrupedibus, manus ad sternunt oppositumque sterno humerum, ad epomida praeterea ac ad colium circumagere non possemus, quemadmodum ne nunc quidem, quando luxatum brachium costis acciderit; ad nullam enim partium oppositarum in ejusmodi affectibus manus possumus tollere, quod costarum devexitas in hujusmodi affectibus brachio accidat, quae ipsum extrorsum et ad latera depellat. Qui affectus nobis acciderent, etiamsi secundum naturam haberemus, nisi acromium sterno plurimum esset dissitum; in horum enim medio clavem velut sustentaculum ac stabilimentum quoddam natura constituit.

Cap. XI. Rursus igitur hic quoque considera artem, quae animalia effinxit, ut in omnibus est aequa; tametsi certe propositum mihi fuerat solius hominis constructionem explicare, fieri tamen saepe non potest, etiamsi maxime nolim, quin animalium etiam rationis expertium constructionem attingam. Non enim temere neque frustra natura ini homine humeri articulum longissime a thorace abduxit, in quadrupedibus vero proxime collocavit; sed, quoniam ille quidem manibus varie esset usurus, motum desiderabat, ob eamque causam positum admodum amplum ac spatiosum; in illis vero non item, neque enim manus habent, sed artus anteriores non aliter quam posteriores foli ambulationi subserviunt; quare crura thoraci affirmata esse praestit. Propterea sane pectora quoque hominibus quidem sata, brutis vero acuta atque angusta extiterunt; quod si contra facta fuissent, in hominibus quidem praedictas manuum actiones morarentur non aliter, quam si nunc medio pectori lignum praelongum imposueris, quod a cosso usque ad hypochondria perveniat; brutis vero si pectora essent lata, impedirent, quo minus artus anteriores besse thorace firmarentur. Aequa igitur hic quoque perspicue, ut in aliis omnibus, fuit natura, quae bipedi quidem ac reptu animali thoracem fecit latum, humeri vero articulum exporrectum valde constituit; quadrupedibus vero rursus acutum quidem thoracem, conjunxit autem ei ossa lata scapularum, ac crura firmavit. Ad eandem autem providentiam clavis generatio est revocanda; quum enim scapulas extrorsum spectare oporteret, utramque clavem inter os sterni ac spinae finem, quae ad scapulas est, natura constituit. Quum enim sternunt sit longum, (nam a jugulis usque ad hypochondria pervenit,) locum dearticulationis ad claves haudquaquam reperias aptiorem eo, qui nunc ipsi adest; latissimum enim ibi est ac validissimum, neque ulla costa amplius cum eo de arti colatur. Ad eundem autem modum ipsarum cum scapulis connexio opportunissime exsilit, tum ut humeri articulus extra promineat, tum ad muniendum articulum ipsum, tum ad prohibendum, ne parte superna excidat. Merito itaque homo ne si volet quidem ambulare quatuor artubus queat, quod in ipsa scapularum articuli longe a thorace sint abducti. Merito etiam simia, ut in caeteris plerisque (docuimus enim id antea) hominis ridicula imitatio est, ita et in artubus; nam ipsius crura quantum ab humanis cruribus discrepent, quum privatim de ipsis ageremus, monstravimus, quemadmodum certe et summae manus constructio. Quod vero ad scapulas ac claves attinet, homini maxime est similis, quanquam ea parte homini similis esse non debebat; nam quod ad ambulationis celeritatem pertinet, simia inter genus utrumque ambigit, neque enim bipes penitus est, neque quadrupes; sed quatenus est bipes, clauda est, non enim recta plane stare potest; et quatenus est quadrupes, mutila simul est ac tarda, quod humeri articulus a thorace plurimum sit abductus, quemadmodum si idem articulus in alio quopiam animante a thorace divulsus extra secessisset. Quemadmodum autem limia, quod animam habeat ridiculam, corpus ob id habuit ridiculum, sta homo, quod animam haberet rationalem, ob id etiam corpus solum inter ea, quae simi super terram, habuit divinum atque optime ad animae facultatem comparatum. Caeterum quod omnium animantium fotus stet rectus, antea ostendimus; nec minus, quod solus manibus recte utatur. Verumtamen nunc etiam id tibi apparebit, si humeri articulum, aut totius thoracis formam, aut clavis generationem inspexeris; satis enim ea esse possunt ad artem naturae indicandam, quam multo adhuc apertius, quae dicturus sum, ostendent. Nam cur non rectam a sterno ad scapulas clavem extendit, sed ad jugulum ipsum devexam quidem foris, intus vero cavam, post autem contra extrinsecus quidem sensim cavam, intus vero gibbam magis? Nihil enim horum temere nec frustra a natura fuit factum; sed ad jugulum propter eundem cum sterno usum, quo modo hoc, cava quidem parte interna exsilit, quo videlicet locum aptum his instrumentis praeberet, quae superne deorsum atque inferne surdum per colium feruntur; quum vero a jugulo coepit discedere, tantum paulatim antrorsum redit usque ad acromium, quantum finis partis ipsius clavis in tumescentis retro secesserat; quod si retrorsum solum tenderet ad colli latera progrediens, non satis a thorace distaret. Colligat autem ibi ipsam spinae omoplatae, quae est os parvum cartilaginosum, quod ipsum neque in simiis quaeras. Vetuli enim in aliis quibusdam, ita in hoc quoque humana constructione superantur. Homo vero haec etiam praeter caetera animantia securitatis gratia est adeptus, quod non per ligamenta solum membranula duo ossium fines connectuntur, sed ex abundanti tertium aliud os ipsis incumbit cartilaginosum, aliis quibusdam ligamentis validis (a quibus occultatur) subjectis ossibus seipsum connectens. Porro quamobrem cartilaginosum extiterit, quum deberet eminere ac primum eorum, quae extrinsecus incidunt, impetum excipere, dictum mihi ante fuit, dum communiter de omnibus hujusmodi statueremus.

Cap. XII. Sed nunc demum tempestivum est ad ipsum humeri articulum orationem convertere, atque in primis ostendere, naturam jure caput brachii rotundissimum effecisse, et cavitatem, quae scapulae cervici inest, parvam simul ac supinam; tum autem quinam musculi ipsum moveant, et quot, et quanti; tum quem usum singuli praebeant; postremo quod neque plures esse numero, aut pauciores, neque majores, aut minores, neque alium silum habere ipsos praestiterat. Porro ustus non erit obscurus, cur et caput brachii fuerit rotundum, et scapulae cavitas superficiaria, ac supina, si quis memoria tenet ea, quae libris prioribus dicta a nobis fuerunt. Quum enim manus tota ad multos ac varios motus esset comparata, caput quidem brachii rotundum habere ipsam oportuit; hac enim figura nullam ad motus celeritatem invenerimus aptiorem; ipsam autem cavitatem ei subjectam neque magnopere profundam, neque in magna supercilia desinentem. Si enim non exigua cavitate brachii articulus esset inclusus, sed magnis in orbem superciliis esset constrictus, haudquaquam circumagi quoquo verius facile posset; hoc autem ipsi potius fuit, quam securitatis usus, illius enim gratia tota manus extitit. Parum abest igitur, quin assidue brachii caput luxetur, ut quod cavitate exigua adeo vehatur, ut pars ipsius maxima extra sit, nulloque innixa sublimis pendeat. Qui igitur sit, ut non assidue in motibus vehementioribus excidat? nam quod ad praedictam constructionem attinet, id omnino accidere ipsi erat necesse. Admiraberis rursus hic quoque artem naturae, si, quae ad ejus securitatem sit machinata, conspicabere. Tria enim ligamenta valida os brachii cum scapulae cervice jungentia praeter commune omnium articulorum rotundum est machinata; duas praeterea scapulae apophyses recurvas, quae articulum muniunt; aque ex utraque horum parte musculos maximos ipsum constringentes. Caeterum ligamentum latum et membranosum, quod omnibus articulis inest, ex labiis ejus cavitatis exoritur, quae inest omoplatae, et totam dearticulationem in orbem omnino complectens in capitis brachii initium inseritur. Aliorum vero trium duo quidem prorsus sunt teretia, quo modo nervi, tertium vero remisse latum est. Enascitur autem primum quidem ex fine apophyseos, quam ancyroidem sive anchorariam, alterum vero, quod hoc est majus, ex scapulae cervice, ea maxime parte, qua cavitatis, quae ipsi inest, supercilium est altissimum; huic quidem certe caput brachii sedem praebet securam, quod tantam superioribus atque anterioribus sui partibus habet cavitatem declivem latae incisioni similem, quantum est ipsum ligamentum, alterum vero prius dictum ligamentum ab internis capitis brachii partibus attenditur, reliquum vero ac tertium ex eodem loco, quo secundum, exoritur; obliquum autem illi subnascens inseritur et ipsum in primum capitis brachii initium, quo modo latum ligamentum, quod totum in orbem articulum complectitur, est enim ipsum quodam modo ipsius articuli pars; praedicta vero duo ligamenta ad musculum brachio incumbentem perveniunt, quem, dum de manu ageremus, in caput radii diximus inferi. Nam hic quoque videas licet naturae fidentiam, quam sexcentis locis jam demonstravimus, ipsam scilicet nonnunquam instrumentum unum propter situm opportunum obeundis multis usibus efficere appositum. Quum enim musculos omnes (ut, dum de ipsis seorsum ageremus, demonstravimus) ligamentorum substantiae participes esse oporteret, constituit ipsa simul quidem musculis, simul autem humeri articulo utilia; nam hunc constringentia ac continentia prohibent excidere, in musculum vero disseminata magnum quoque ipsi ex se ipsis praebent usum. Ad eum igitur modum humeri articulus a ligamentis munitor. Porro a scapulae processibus, superno quidem, qui est ad acromium, quem quidam coracoidem appellant, externo vero a processu, qui ancyroides et sigmoides appellatur, in orbem a maximis musculis ac tensionibus, qui totam movent dearticulationem, undique constringitur; de quibus dicere nunc est tempestivum.

Cap. XIII. ipsorum quidem fines ossi brachii inferuntur, quorum alii quidem brachium ipsum attollunt, alii autem deprimunt, quidam pectori adducunt, alii extra abducunt, nonnulli orbiculariter ipsum circumagunt. Ad pectus certe adducit is musculus, qui ad mammam oritur, magnitudine mediocris; praeterea autem et brachium trahit deorsum leniter, ut sit depressionis humilioris auctor. Alius vero contra, ex editis sterni partibus enatus, adductionis sursum est auctor. Alius autem praeter hos tertius, geminus, aut duo coalescentes (utro vis enim modo de iis dixeris, non errabis) ex toto quidem pectoris osse oriuntur; adducunt autem pectori os brachii totum, idque aequabile, atque in nullam partem propendens, cum tensi ambo fuerint; quod si ipsorum alter solus egerit, qui ex inferioribus sterni partibus oritur, humilem effecit adductionem, alter vero editiorem, non tamen editam adeo, ut praedictorum secundus, neque alter humilem adeo, ut primus. Nam musculus exiguus, qui a mammae locis attollitur, praedictorum quatuor musculorum humillimum excipit; altissimum autem portio alia musculi, qui est ad epomida, quae clavi adhaeret. Nam musculus hic duo habet capita; internis quidem partibus epomidos ipsi dico clavi est insertus; externis autem partibus spinae scapulae adhaerescit in demissioribus ipsius partibus. Verum solius hujus musculi, quum tensus est, actio brachium extrorsum extendit, parum a media ac recta omnino extensione ad latus inclinans; alterius vero musculi, qui est ad clavem, actio non immerito intro similiter inclinat; tensis autem aeque fortiter ambobus, brachium rectam plane ac mediam extensionem assumit, nusquam declinans. Atqui alli etiam duo musculi utraque spinae, quae est ad scapulam, parte similem praedicto habent actionem; siquidem tensi simul brachium sublime prorsus tollent; quod si seorsum uterque tendatur, modicum ad latus inclinabili Octavus vero alius ultra praedictos est musculus, qui ortus ex maxima parte imae in scapula costae brachium extrorsum abducit, iis, qui fiunt ad pectus, oppositus, qui brachium sursum attollunt. Duae porro post hanc musculorum sunt motiones, brachium extrorsum ac deorsum circumagentes: verum amplius quidem extra abducit musculus is, qui ex inferiori fine imae in scapula costae proficiscitur, alius vero, qui simam ejus partem totam complectitur, minus quidem extra, sed deorsum magis brachium circumagit. Reliquus vero alius unus est musculus, qui deprimit, ipsumque retro agit; cui praedictus musculus parvus succedit, qui efficit, ne brachium, dum deprimitur, ustam in partem inclinet. Contenta enim hoc fuit natura, tametsi omnium erat minimus, propter naturalem totius manus ad inferiora impetum; nam robore magno est opus ad tantum onus attollendum, sed corpus omne ferri deorsum potest vel absque ulla animali actione. Proinde naturam admirari est aequum, quae ad brachium attollendum epomidos musculum validum ac geminum construxit, et duos alios, ex utraque spinae scapulae parte unum; uni vero et eidem exiguo musculo oppositum illis motum tribuit. Adjuvant autem prorsus hunc et imi eorum, qui a pectore oriuntur, ut quorum aponeuroses coalescant; adjuvat autem aliquando is quoque musculus, qui ab inferioribus dorsi partibus oritur. Tensis enim simul quatuor ad quasdam vehementiores actiones, manus violenter deorsum trahitur; quum autem nulla vehementi actione est opus, vel musculus ille parvus est satis. Quemadmodum autem in his musculorum magnitudines natura juste est mensa, ita et in aliis omnibus. Quandoquidem geminum eum, qui a sterno oritur, maximum effecit, ut qui ossi brachii secundum longitudinem esset inserendus, quo brachium ad totum thoracem adduceret: si vero (quod satius est) non unum geminum judicaveris hunc musculum, sed duos conjunctos, impensius adhuc naturae laudabis aequitatem, quae altiorem humiliore multo majorem effecit, quod vehementior actio ei esset concredita. Dictam enim nobis paulo ante fuit, quod, qui musculi brachium attollunt, actione indigent vehementiore, corporum scilicet nutum ad inferiora renitentem sibi habentes; qui vero ipsa deprimunt, non modo ab eo corporum nutu non laeduntur, sed etiam adjuvantur maxime, impellente scilicet eo, quo ipsi properant, adeo ut non magnas ad suam actionem vires desiderent. Ob id certe ipsum et musculi, qui brachia circumagunt, in omnibus dearticulationibus ipsi tum robusti sunt, tum tendones habent nervo infimos, quod motuum omnium is est violentissimus, multisque partibus simplicem viribus superat. Quemadmodum enim, si multos motus sese mutuo subsequentes intellexeris, in promptu fuerit colligere, quanto unum superent, sic intelligas mihi, motum eum, qui brachium circumagit, multis deinceps constitutis proportione respondere. At forte existimas, naturam aequitatis fuste fuisse oblitam, quum vides eum musculum, qui ali inferioribus dorsi partibus sursum fertur: non enim magnum ipsum esse oportebat, quum brachium deorsum esset tracturus; quin potius ipsam jure accusaris, si id solum effecisset. Nunc autem, quum praeter hunc duos alios motus praebeat animali, quorum altero brachium retro circumagit, altero totam scapulam deprimit, non amplius ipsam jure accusaris. Verum converses jam ad scapulam, quum propter rerum communionem unius moventium eam musculorum meminerimus, de ea considera, a proposito nunc musculo auspicatus; quem solum natura quam plurimis ipsam attollentibus oppositis, ex inferiori quidem thoracis spondylo educens, post autem partibus scapulae illic inferens. Ex hac enim communione deorsum ipsam trahit; nam pars ejus, quae sursum ad brachium fertur, quae huic est continua, ob illius motum fuit facta, de quo motu nuper agebamus. Verum pars ejus, quae parte inferiori scapulae est inferta, trahit illam deorsum. Melius enim fuit non humeri modo dearticulationem, sed etiam totam scapulam aliquando nos movere, non modo sursum aut deorsum trahentes, sed retro etiam ad spinam, atque antrorsum ad colium totum ac pectus abducentes. Trahit vero sursum ipsam musculus latus ac magnus, qui a spina enatus sursum ad os occipitis pervenit: trahit etiam sursum et musculus tenuis, qui ab iisdem capitis ossibus ortus ipsi ad spinae basim inseritur. Retro autem alii duo musculi abducunt ad totam animalis spinam; quorum editior ipsam inflectit sursum ad colli spondylos, reliquus autem abducit ad spondylos dorsi; tensis vero ambobus simul secundum proprii situs rectitudinem, fertur ad dorsum. Et sane etiam is musculus, qui ex laterali primi spondyli apophysi exoritur, scapulaeque finibus, qui sunt ad acromium, inseritur, hoc quidem maxime trahit, cum eo autem et scapulam totam ad partes colli laterales, nt ad anteriores musculus tendis, qui a lambdoide oritur, inseritur enim hic ossi scapulae prope acromium. Atque etiam ex musculis, qui a sterno ad eam sursum feruntur, qui est editior, non solum mihi videtur brachii caput trahere, sed etiam scapulam ipsam, ut qui ligamento dearticulationem totam continenti inseratur; simul enim trahunt tendones ejusmodi non modo ossa illa, quibus sunt infixi, sed nonnunquam etiam ea, quae cum ipsis quovis modo communicant. Videtur autem musculus hic sua tenuitate nervosa lata brachii capiti inferi ac parti interiori totius dearticulationis ligamenti. His omnibus musculis unus duntaxat est inferne oppositus, cujus primi omnium meminimus; quem sane ob id ipsum oportebat non omnino esse parvum, ac praeterea ob reliquos duos ustus; nam et deorsum trahere brachium, et extrorsum circumagere ipsum erat necesse. Tempestivum mihi certe est jam librum hunc concludere; sequente aurem ad partes genitales conversus naturae quoque in eis artificium explicabo.

CALENI DE VSV PARTIUM CORPORIS HVMANI LIBER XIV.

Cap. I. Quum tres primi naturae sint in partibus animalis construendis scopi, (nam ex ipsis quasdam fecit ad vivendum necessarias, cujus generis sunt cerebrum, cor et hepar; quasdam ad vivendum commodius, ut oculos, nares, aures et manus; quasdam ad generis instaurationem, ut pudenda, testes ac matrices,) quod nulla quidem pars, non modo quae ad vivendum, verum etiam quae ad commodius vivendum est comparata, melius, quam nunc habet, construi potuit, abunde nobis antea fuit demonstratum. Hoc autem libro partes, quae nobis ad generis instaurationem a natura sunt tributae, supersunt adhuc explicandae.

Cap. II. Ac certe natura, si fieri potuisset, maxime optasset suum opificium esse immortale; quod quum per materiam non liceret, (nam quod ex arteriis, venis, nervis et ossibus ac praeterea carne est compositum, incorruptibile id esse non potest,) subsidium quod potuit ipsi ad immortalitatem est fabricata instar sapientis cujusdam urbis conditoris, qui non modo urbem suam in praesens tempus habitari curat, sed providet, quo pacto quidem in omne tempus aut saltem diutissime civitas conservetur. Nulla tamen civitas floruisse adeo memoratur, ut dies ipsa conditoris memoriam deleverit; naturae vero opificium multis annorum millibus jam constitit, atque in posterum stabit, nam mirabilem quandam artem invenit, quo modo in demortui animalis locum novum aliud sufficiat. Quae igitur sit haec ars tum in aliis omnibus, tum autem in homine, ut nullum animalis genus pereat, sed incolume semper maneat atque immortale, sermo hic docere promittit, hinc initium sumens. Omnibus animalibus natura concipiendi instrumenta tribuit, ipsisque instrumentis eximiam quandam tum voluptatis effectricem; animae vero ipsis usurae incredibilem quandam atque ineffabilem utendi cupiditatem conjunxit, a qua animalia incitata ac stimulata, etiamsi mentis ac rationis expertia aetateque tenera mentis sint, provident tamen non secus, ac si essent prudentissima, ut genus suum sit superstes. Quum enim (ut ego arbitror) non ignoraret, substantiam, ex qua animalia est molita, perieram sapientiam non admittere, pro ea, quod solum recipere ipsa poterant, id eis est largita, escam scilicet atque illecebram ad salutem generis ac conservationem, incredibilem voluptatem usui partium conjungens.

Cap. III. In primis igitur id naturae commentam est admirabile; secundo autem loco instrumentorum constructio, quam cuique animali dedit corporis ipsius formae convenientem. Porro quod ad caetera animantia pertinet, licebit sibi aliquando a nobis disicere, cum ea, quae Aristoteles praetermisit, adjiciemus. In homine vero (hujus enim constructionem initio suscepimus exponendam) prima quidem pudendorum natura quam sit ad sinum ustum apposita, nemo ignorat, nam et positionem habet accommodam, et magnitudinem, et figuram, ac totam denique conformationem; post autem et cum instrumentorum cujusque in profundo conditorum (quae per anatomen, sunt animadversa) ustum didiceris, certo sicio, quod artem, quae ipsa condidit, admiraberis. In foemineo enim genere matrices ventri subjecit, qui locus est tum ad usum venereorum, tum ad sperma recipiendum, et praeterea ad foetus incrementum, et perfecti enixum opportunissimus. Neque enim locum ullum in toti? animalis corpore invenias ad quidvis praedictorum accommodatiorem; sed hic tum ad coitum est optimus, quod longe ab instrumentis, quae faciei insunt, sit dissitus, tum ad foetus augmentum opportunissimus, quod possit sine molestia distendi plurimum, tum ad partus utilissimus, quod ad inferiora et ad crura exitus foetus sit futurus facilior. Quandoquidem matricum collum (quod iter spermati quidem intro, foetui vero jam perfecto extra natura ante munivit) in pudendum muliebre desinit, quod, quum animal concepit, clauditur ad unguem adeo, ut ille minimum quidem aut intus foras laxet, aut foris intro recipiat. Quod in coitu eo usque patet ac tenditur, ut semen per latam viam progrediente facile in matricum sinum perveniat; in partu vero plurimum distenditur, sic ut totus foetus ea via permeet. Non igitur immerito factum a natura est nervosum ac durum; nervosam quidem, ut plurimum vicissim contrahatur ac dilatetur; durum autem, ne quid in ejusmodi mutationibus afficiatur et ad sperma excipiendum dirigatur. Nam si prae mollitie in se ipsum concidens plexus quosdam ac flexus efficeret, ab iis semen prohiberetur, quo minus ad sinus matricum celeriter perveniret, atque in eo humor ac spiritus a fessi separarentur, quum tamen coire ipsa sit necesse, hunc quidem, ut motus principium, illum autem, ut materiam ad foetuum generationem appositam. Non enim sanguis quidem menstruus prima ac propria est gignendi animalis materia, quemadmodum alibi demonstravimus: sed quum seminis humiditas a spiritu insitu incitata, in matricum tunicas inciderit, quum ipsa sit viscosa corporibusque asperis se alligaverit, non Pecus ac pinguedo facile agglutinatur. Atque inde uno temporis momento multa fiunt eaque admirabilia naturae circa animalis generationis principium opera. Nam matrix ipsa quam celerrime semini undique adhaeret; collum autem totum connivet, et ejus maxime Internum orificium; qui vero humor matricis asperitates illinit, toti superficiei internae subtensus, membrana tenuis efficitur. Interea autem spiritus undique ad unguem retentus non elabitur, motusque naturales primus orditur, nam et humiditatem quidem tenuem e venis et arteriis pertingentibus in matrices attrahit, et eam similem humoribus, quibus ipse occurrit, reddit, crassitiemque quandam ac copiam jam tum ipsis apparat. Quod si non repente in sinus masticis incideret, sed in itinere aliquantum moraretur, exinaniretur statim, atque ab humore excideret, et expirando evolaret, ut qui exiguus est ac levis. Ut autem nihil tale accideret, natura collum matricis durum mediocriter effecit, ut, quum semen intro fertur, tensum simul ac dilatatum eo usque dirigatur ac dilatetur, quoad esset semini sine impedimento ferendo et post ipsius ingressum claudendo orificio. Quod si justo esset durius, facile quidem dirigeretur, non tamen facile ac celeriter concideret, quemadmodum, si esset, quam nunc est, molitus, citius in se ipsum concidere totum quidem posset, dirigi tamen ac tendi atque dilatari ipsi esset difficile. Ad utrosque igitur usus quanquam contrarios ex contrariis qualitatibus natura ipsum justo modo temperavit, tantum ipsi duritiei tribuens, quantam latitudinem simul ac rectitudinem tribuit, ut esset ad semen recipiendum commoderatum, mollitiem vero tantam ei miscens, ut facile dilatari posset plurimum ac contrahi. Ne igitur amplius mireris, quum aut in animalibus dissecandis intueris, aut scriptum ab Herophilo aut alio quopiam anatomicorum reperis, colium matricum omni alio tempore esse contortum atque obliquum, quo scilicet neque semen intro fertur, neque embryon extra; id enim constructioni praedictae est consentaneum, quae se habet in mollitie ac duritie mediocriter. Quandoquidem, si, quam sat est, matricum colium esset durius, haudquaquam, dum sese contrahit, contorqueretur; nunc autem, quum ipsum molle etiam satis effici praestiterit, quando is laxatus jam in se ipsum considet, rugas nonnullas ac flexus et contorsiones habeat est necesse; quod, ne, quae in matrice habentur, refrigerentur, multum habet momenti. Causa enim, cur in menstruis purgationibus ac partubus mulieres maxime refrigerentur, est, quod tunc matricum collum fit rectum atque apertum; quod si similiter semper haberet, similiter etiam semper refrigeraremur.

Cap. IV. At collum hoc unicum, matricis vero capacitatem natura non fecit unam; sed in suibus quidem atque aliis quibusdam, quae multos foetus utero gestare est necesse, conceptacula fecit quam plurima; in homine vero atque ejusmodi, quemadmodum corpus totum dextris ac sinistris est geminum, ita et matricis sinus, alter quidem in dextris, alter vero in sinistris est locatus. Natura enim providens, ne quod animalis genus periret, quae quidem propter corporis imbecillitatem aut vivere vitam omnino brevissimam debebant, aut erant futura esca fortioribus, iis omnibus assidui interitus remedium excogitavit, foecundam scilicet generationem. Est certe hoc opus naturae admirabile; omnem tamen, certo scio, superabit admirationem sinuum numerus, quem natura mammillis fecit aequalem. Nec est quod sophistae hic dicant, causam hic nullam esse, sed fortunam quandam imperitam nullo artificio hominibus quidem duos matricum sinus, suibus vero quam plurimos effecisse; quod enim tot sint mammae, quot sinus, id mentem nostram debet a temerario ortu revocare. Quod si in homine ac sue fortuna dominatur, falsam quod in aliis omnibus animalibus foetuum numerus uberibus sit aequabilis, id haudquaquam ne impudentissimis quidem sine providentia fieri videbitur, nisi impudentissimi sint omnino; nisi etiam, quod mammis fac tunc accedit, quo tempore foetus jam plane est absolutus, id demensi cuipiam fortunae, non arti eximiae, ferant acceptum; quod si aliud nihil, id tamen solum cuivis persuadere queat factum fuisse artificiose; quum enim tenera adhuc sint atque imbecilla recens nata animalia, edulia stolida nondum possunt conficere; ob eam igitur causam natura perinde, ac si utero adhuc gererentur, alimentum ex matre ipsis comparavit. Quibus vero animalibus propter corporis siccitatem humor superfluus subnutriri non poterat, ut volucribus omnibus, iis natura novam quandam pullos educandi rationem excogitavit; ipsis enim praecipuum quendam amorem in ea, quae procrearunt, ingeneravit, quo impulsu bellum pro pullis cum ferocibus animalibus, quae ante declinabant, intrepide suscipiunt, victumque ipsis convenientem suppeditant. Quod autem ad aliorum animalium partes omnes attinet, quanta in eis naturae sit providentia, olim seorsum explicabimus: homo vero (de eo enim formo ab initio nobis est institutus) quum partes alias omnes corporis mirabili quadam arte haberet (ut probavimus) constructas, quae tamen ad generationem pertinent, nulla in re illis sunt inferiores; ut enim matrices duae mulieribus sunt factae in unum collum desinentes, ita et ubera duo, utrumque suae matrici instar boni cujusdam servi subserviens. Unde Hippocrates ait: Mulieri utero gerenti si mammarum altera gracilis evadat gemellos serenti, ipsa alterum abortu edit; et si dextra quidem gracilescat, masculum, sin vero fenestra, foeminam. Quod Hippocrates dictum illi est consonum: Foetas mares quidem in dextris, foeminae autem in fenestris sunt magis. Non me praeterit, quantam disputationem attingam, neque fieri posce, ut quis partium genitalium usus sine actionibus naturalibus falis exponat; nam jam inde ab initio totius disputationis demonstravimus, neminem usus singularum instrumenti partium posse invenire, nisi cognitam prius habeat actionem. Quemadmodum igitur Toto praecedenti sermone hypotheses proposito, quod tractabamus, ea, quae alibi fuerunt demonstrata, fecimus, tum autem partium usus exposuimus, ita nunc quoque faciemus. Nam quod in dextra matrice foemineus foetus raro contineri inveniatur, in libris de anatome Hippocratis copiose dictum a nobis fuit. Apparet autem perspicue quotidie mammarum cum matricibus communio, non modo cum foetus intereunt, de quibus Hippocrates nos, docuit, verum etiam ante id, cum adhuc animal se habet secundum naturam. Exiguae porro, dum animalia augentur, sunt mammae, quomodo et matrices; quum autem perfecta fuerint, et pariendi tempus institerit, simul cum matricibus, quod satis est, intumescunt; quod cum utrique instrumento accesserit, matricis quidem partes sunt sperma recipere et foetum perficere, mammarum vero, quod jam est natum, educare. Quod si animalia attentius disseco eris, reperias in iis quidem, quae adhuc augentur, vesicas multo matricibus esse majores, in perfectis autem matrices vesicis; vesica enim proportione omnium aliarum partium augetur, ut quae omnibus aetatibus aequaliter serviat; matrix vero, neque dum augentur adhuc animalia, neque quum jam consenuerunt, rite actionem suam potest obire, siquidem alimenti benigni abundantis foetibus est usus, cujusmodi in solis florentibus animalibus potest abundare. In declinantibus enim, quod vires sint imbecillae, alimentum non rite concoquitur, quo fit, ut cum iliis bene agatur, si ad sinum proprium usum alimentum, quod satis sit, possint comparare; in eis autem, quae augentur, valentes quidem sunt vires, ob eamque causam alimentum benignum coquunt plurimum, quod quum duabus actionibus, nutritioni scilicet et auctioni, sufficere oporteat, superfluum nihil relinquit. In solis igitur aetate florentibus, ceu augeri jam desinentibus et viribus adhuc valentibus, magna benigni alimenti est affluentia; quapropter natura in his quidem animalibus matrices efficit maximas, in imperfectis vero et eis, quae consenuerunt, exiles; quod illa quidem ad concipiendum magnitudinem habere oporteat commemorabilem, his vero, quod otiosa esset futura, magnitudo erat plane superflua.

Cap. V. Num igitur omnia haec in mammis ac matricibus fiunt, instrumentis ipsis quid agendum sit mente quadam providentibus? Hoc certe modo ne instrumenta quidem maneant, sed animalia sint mente praedita, ut quibus movendi tempus ac modus esset cognitus. Si vero naturalem quandam in ipsarum constructione addideris necessitatem, quae ad motus praedictos ipsa agat, instrumenta quidem jam et animalis partes servabuntur, artem vero mirabilem opificis prae se ferent. Quemadmodum enim, qui errantium astrorum periodos imitantur, simulatque per instrumenta quaedam motus principium ipsis tribuerint, ipsi quidem discedunt, illa vero non aliter, quam si ipsorum opifex semper adesset, agunt, ad eundem, opinor, modum singulae corporis partes motus continuitate quadam ac successione a primo principio assidue agunt, nullo, qui praesit, indigentes. Nos autem si minus aperte omnia naturae opera explicare possumus, (sunt enim explicatu difficillima,) conandum (ditem est, ut ea omnia mente consequamur. Imprimis quidem causa, propter quam ubera cum matricibus communionem habeant, est invenienda; tum autem, cur masculi quidem in dextro matricis sinu inveniantur, foeminae vero in sinistro, exponendum; praeterea de lactis generatione, ac cur matrices una cum mammis augeantur ac minuantur; tum ante haec omnia quaenam maris sit natura, et quaenam foeminae. Nam rei hujus disquisitio (ut mihi quidem videtur) velut principium quoddam ac fons aliorum inveniendorum est futurus. Recte quidem Aristoteles mihi censuisse videtur, foeminam mare esse imperfectiorem; non tamen totam hanc disputationem est executus, sed caput ipsum praetermisisse videtur, quod ego nunc adjicere conabor, quae ab illo recte fuerunt demonstrata et ante ipsum ab Hippocrate, hypotheses ad praesentia sumendo, quod ad rem absolvendam desideratur, id exequendo.

Cap. VI. Est igitur foemina mare imperfectior, una quidem ac prima ratione, quia frigidior; siquidem in animalibus calidum est activum magis, frigidum autem calido minus; secunda vero ratione ea, quae ex dissectione apparet; haec enim potissimum est ratio, quam paulo ante innuebam dictu mihi esse difficilem, verum quum tempus me invitet, ad eam audacter est accedendum. Tu autem, qui hoc in loco versaris, tracta tumque hunc evolvis, ne prius, vera sint necne, expenderis, quam ea, quae dico, ipse tuis oculis inspexeris; nam certo scio partium ipsarum aspectum, quod verbis deest, adjecturum. Omnes igitur quae viris insunt partes, in mulieribus etiam reperias, nisi in eo duntaxat discrepent, (quod in hoc toto sermone tenere memoria oportet,) quod in mulieribus quidem partes hae intus sunt conditae, in viris autem sunt extra ad nuncupatum perinaeum; utras enim harum priores mente voles concipere, mulierum quidem extra evertendo, virorum autem velut intro vertendo atque replicando, omnes sibi inter se similes invenias. Intellige autem mihi prius virorum pudenda inversa simul et inter rectum intestinum ac vesicam intro se recipere. Verum si hoc accidat, quem matrices locum occupant, eum jam a scroto occupari est necesse, extrinsecus autem utrinque testes ei adjacere, ac collum ejus sinus, qui fit, colem maris effici, quae vero cutis est in fine colis, (quod nunc praeputium appellamus,) ipsum pudendum muliebre repraesentate. Intellige autem mihi rursus matricem eversam simul ac extra prominentem, nonne testes ipsius quoque parte interna esse est necesse, ipsam autem extrinsecus velut scrotum quoddam eis esse circumdatam, colium autem, quod ante in perinaeo erat abditum, nunc pendere ac pudendum virile effici, pudendumque muliebre (quod est velut cutacea quaedam hujus celli epiphysis) in vocatum praeputium transferri? Consentaneum his sane est et arteriarum ac venarum esu praeterea vastorum spermaticorum positionem una cum his transferri: nullam enim in viris partem invenias, quae mulieribus non insit; tantum situ dissident; quae enim in mulieribus sunt intus, eae in viris sunt extra. cujusmodi suet in talparum oculis accidere videas; hae enim vitreum ac crystallinum humorem etiam habent; et praeterea tunicas his circumdatas (quas ortas a meningibus esse diximus) non minus habent, quam animalia, quae oculis utuntur; sed neque eis aperti fuerunt oculi, neque foras prodierunt, sed ibi imperfecti fuerunt relicti, similes eorum oculis, qui utero adhuc geruntur, manentes. Est sane naturarum in animalibus (quemadmodum Aristoteles copiosissime ostendit) non parva differentia. Alia enim non longe a plantis recesserunt, suntque ea omnium animalium imperfectissima, sensu unico tactus scilicet praedita; quo in genere sunt ostreorum plurima, quibus non solum nullum inest sensus instrumentum, sed ne membrum quidem aut viscus ullum habent conformatum, sed propemodum sunt plantae. Ab his autem amplius recesserunt, quae gustandi habent instrumentum, et lis adhuc amplius, quae odorandi etiam habent instrumentum; quibus adhuc inulto magis, quae audiendi etiam instrumento sunt praedita. Proxima vero sunt perfectis, quibus cum haec omnia tum etiam visus instrumentum adest; cujus sane generis sunt et pisces; verum hi neque pedes habent, neque inanus. Leones vero ac canes non pedes modo, verum etiam velut manus sunt adepti; et his adhuc magis ursi ac simiae. Solis autem hominibus manus jam est perfecta, quo modo et ratio, quae ipsa est ustura, qua divinius mortali nihil inest animali. Sicut igitur homo animal est omnium perfectissimum, ita in eo ipso rursus vir muliere est perfectior; cujus perfectionis causa est caloris exuperantia, hic enim primum est naturae instrumentum; in quibus igitur est parcior, in his opificium sit imperfectius est necesse. Nihil igitur est mirum, si foemina mare tanto est imperfectior, quanto frigidior. Nam quemadmodum talpa oculos habet imperfectos, non, tamen imperfectos aeque, ut quibus animalibus ne ipsarum quidem omnino ulla esa delineatio, sic et mulier partibus genitalibus viro est imperfectior; partes enim ipsius formatae intus fuerunt, dum ipsa utero adhuc gestaretur; quum autem extare et foras emicare prae caloris imbecillitate non possent, ipsum quidem animal, quod conformabatur, imperfectius eo, quod undique est absolutum, reddiderunt; toti vero generi usum non aspernandum praestiterunt, oportebat enim quandam esse foeminam. Nec credendum est, opificem partem totius generis nostri dimidiam sponte imperfectam ac velut mancam fuisse facturum, nisi imperfectionem hanc magnam quidam usus fuisset secuturus, quem mox explicabimus. Foetus ipse materiam postulat copiosam, non modo ad primam sui constitutionem, sed ad omne etiam deinceps incrementum. Proinde duorum alterum accidat ipsi est necesse, aut ipsius utero gerentis alimentum rapiat, aut superfluum accipiat; verum rapere quidem non erat melius, superfluum vero assumere non poterat, si foemina fuisset exquisite calida; discuteret enim ipsum sic et facile exiccaret. Frigidiorem igitur eam eousque fieri setius fuit, quoad alimentum, quod coxisset ac confecisset, totum discutere non posset: quod enim est frigidius, ne concoquere quidem potest; quod vero plane est calidum, ut concoquere, ita discutere valide potest; quod igitur non ita multum ab exquisite calido relinquitur, et coquere statis, ut quod non amplius est frigidum, et relinquere aliquid superfluum potest, ceu quod non vehementer adeo sit calidum. Hic igitur est frigiditatis foeminae usus, quem mox secutura erat partium imperfectio, quum ipsae prae caloris imbecillitate foras prorumpere non possent; quod commodum ad generis instaurationem est secundum ac maximum. Nam,si extra prodiissent, scrotum utique extitisset; quod quum intus jam subsideat, matricum substantia est factum instrumentum semini recipiendo ac retinendo, foetui praeterea alendo ac perficiendo aptum. Statim autem et testiculos foemina erat habitura minores atque imperfectiores, ac sperma, quod in ipsis erat futurum, parcius ac frigidius humidiusque, sequuntur enim haec quoque necessario caloris penuriam. Non igitur semen ejusmodi generando animali satis esse poterat; fuit tamen et ipsum utile, neque enim frustra factum fuit; quod procedente sermone exponemus. Mas vero quanto est calidior, tanto ipsius testiculi majores extiterunt; semen autem, quod in ipsis generatur, quum sit summe coctum, principium est animalis effectivum. Ab uno igitur principio, quod ab opifice sapienter fuit inventum, et quo foemina mare fuit imperfectior, nata sunt omnia, quae ad animalis generationem pertinent; tum quod foeminae partes foras excidere nequeant, ipsaeque alimenti benigni superfluum colligant, semenque habeant imperfectum, et cavum instrumentum ad semen perfectum recipiendum, tum quod ini masculis contra omnia accidant, pudendum scilicet sit praelongum, ad veneremque ac semen excernendum aptissimum, semenque ipsum sit multum, ac crassum, et calidum.

Cap. VII. Noli igitur putare, semen ipsum alia quadam ratione ad maris alia ad foeminae procreationem moveri, eo enim modo nequaquam principium animalis cujusdam specie similis fieret, si motus haberet omni ratione sibi pugnantes; verum (ut nuper diximus) quod quidem semen est imperfectius in motu, foemina, quod vero perfectius, mas efficitur. Quem motum perfectiorem vel imperfectiorem inaequalitati in calido et frigido jure tribueris; ad quod unum principium (si modo plane es physicus) particulares omnes actiones revocabis. Qui igitur principium id potest foetibus ingenerari? nam qui existimant, foeminam semen foecundum emittere, iis mirum non videtur foeminam tunc concipi, quum seminis foeminini motus masculini molibus praëvalent. At hi non intelligunt primum quidem duorum motuum principia facere inter sese pugnantia; quandoquidem, si semen foeminae motus potissimum habet principium, omnino ejusdem cum mare motus habet principium, ipsumque oportet cum semine maris misceri, ac tum demum, velut unum p postea agere; quod si id non oporteat, quid impediet, quo minus foemina, solo semine in se ipsam emisso, ita demum foetum absolvat? atqui hoc accidere non videmus; constat ergo, quod omnino semen maris flagitat. Quod si ita est, misceatur cum eo est necesse, atque ita utrumque semen in unum motum conspiret; fieri enim non posset, ut, si utrumque motu inter se discrepante moveretur, in unius animalis procreationem conspirarent Ut autem paucis rem omnem complectar, si quis aliam quampiam seminis foeminini viam atque motus ordinem, aliam autem maris existimet, is haudquaquam in rebus naturalibus censebitur exercitatus. Sive enim foeminae semen sive sanguis, qui in matrices promanat, motus principium quoddam conferat, omnino motus principium idem cum maris semine Trahere est putandum. Quod in gallinis est perspicuum; [concipiunt enim hae ova, quae subventanea nuncupantur, sine coitu cum mare; quibus ovis quod desit quidpiam ad perfectionem, id indicio est, quod animal ex ipsis gigni non possit. Quod tamen haec quoque formam omnem habeant, quam et alia ova, apparet evidenter; ut enim perficiantur, solam a masculo desiderant caliditatem. Verum hoc gressilibus quidem animalibus adesse non potest; quum enim omnia haec volucribus longe sint humidiora, corpus foemininum omnino habent imbecillum, quod eo motus progredi non potest, ut formam artificiosam foetus imprimat; solum autem, si quod animalis est genus temperatura eousque siccum, ut humoris frigidi redundantiam in foeminae semine possit quadantenus absumere, id foetum ejusmodi, qualia finit in gallinis ea ova, sine utare potest efficere. Verum in gressilibus quidem animalibus quid reperias, quod ovo proportione respondeat, nisi quem medici appellant molae conceptum? quae sane caro quaedam est otiosa atque informis. Si igitur eousque volunt semen foeminae progredi, primum quidem, quod parum artificiosam actionem ei tribuunt (quae utique vel foli menstruo forte assuerit), nemo est, qui ignoret; secundo autem, quod mentiuntur etiam in eorum, quae fiunt, historia; non enim, sicut gallinae sine muribus ova pariunt, ita mulierem aliquando viderunt sine foro vel motam vel ejusmodi quippiam aliud concepisse. Satius igitur est maris semen motus principium supponere, foeminae vero ad animalis generationem existimare ipsi aliquid conferre. Quantum autem id sit, quod confert, paulo post explicabo, quum primum praesentem disputationem conclusero. Ut enim anatomici ipsi nos docent, ab uno hoc motus principio statim, ut semen in uterum est conjectum, et certe diutissime post, neutrum pudendorum adhuc formatur, ignorabisque, fitne mas, an foemina, quod conceptam est; postea vero tandem deprehenditur, fitque perspicuum; causam autem, cur tale fiat, partim quidem ex spermate habet, partim autem a matre trahit. Quo pacto autem ipsarum causarum utramque hanc quidem jam inde ab initio habeat, aliam autem post assumat, statui id demonstrare non rationibus probabilibus, sed evidentibus demonstrationibus ex dissectionibus inventis, ex quibus, certo scio, admirabilis tibi naturae ars illucescet, si, quae dicturus sum, attente audieris. Nam vena cava, qua primum adhuc ex hepate emergens sublimis ad spinam flectitur, dextrum habet renem ad dextram sibi adjacentem, tum deinceps paulo infra ad laevam sinistrum. Producitur autem ex ipsa vas venosum maximum in utrumque renem, atque etiam sub utroque horum vasorum videas alia duo vasa aeque magna a maxima arteria, quae spinae incumbit, profecta non aliter quam venas in renes inferi, quam autem ren dexter prope jecur sit locatus, sinister autem inferius, solis iis vasis, quae in renes inseruntur peculiare quiddam obtigit, cujusmodi aliis nullis neque eorum, quae a vena cava, neque eorum etiam, quae a magna arteria promanant; illa enim omnia bina ex iisdem locis vasis utriusque exoriuntur; venae autem et arteriae, quae ad renes pertinent, a magnis quidem vasis, at non iisdem locis oriuntur, sed quanto ren dexter altero est altior, tanto et vastorum, quae in ipsum inferuntur, productio ea est altior, quae in alterum inseritur. Quoniam igitur post haec ad partes genitales par arteriarum et venarum fertur, quod ab eisdem partibus proficisci debebat, (non enim amplius aliae quidem ipsarum ad sublime, aliae autem ad imum pertinent instrumentum, sed matrix sinistra eandem cum dextra habet positionem p tum testiculi utrique aequali loco flant siti,) idcirco vasorum, quae ad ipsa feruntur, quae ad dextram matricem atque ipsius testiculum progrediuntur, a magnis ipsis vasis, quae sunt ad spinam, proficiscuntur, vena quidem a cava vena, arteria autem ab ar tersa magna; quae vero ad sinistrum testiculum in masculis, aut ad matricem sinistram in foeminis perveniunt, (sunt autem haec etiam duo, una scilicet arteria et una vena,) non amplius a magnis ipsis vasis, sed ab eis, quae ad renes feruntur, emergunt. Ex quo intelligi potest, testiculum sinistrum in maribus et matricem sinistram in foeminis sanguinem impurum adhuc atque excrementorum, humidum ac Perosum recipere. Qua ex re accidit, ut ipsa quoque instrumenta, quae recipiunt, haud similia fiant temperamento; quemadmodum enim sanguis purus excrementoso est calidior, ita et partes dextrae, quae ex ipso nutriuntur, sinistris fiunt calidiores, tametsi natura principio superabant; demonstratum enim nobis saepe est, id quoque ab Hippocrate recte fuisse dictum, quod partes, quae secundum rectitudinem sunt sitae, necessario pluas inter Peste communicant ac fruuntur. Non Agitur amplius miraberis, sii matricum dextrae ac testiculorum dexter, non solum quod Pecus ac sinistra nutriuntur, sed quod etiam secundum hepatis rectitudinem sunt locata, sinistris admodum sunt calidiora. Atqui, si hoc est demonstratum, ac praeterea conceditur, masculum foemina esse calidiorem, probabile etiam est partes dextras masculorum, sinistras foeminarum esse generatrices. Eodem certe pertinent et quae ab Hippocrate sunt dicta. Utervis testiculus turgere extrinsecus apparuerit, si dexter masculus, sin vero sinister, foemina. Quum enim primum partas genitales intumescunt, voxque mutatur ac gravior atque asperior efficitur, (id enim enim est hircire,) tunc Hippocrates praecipit observare, utra partium sit fortior; quae enim prius tument incrementoque sunt majores eae utique fiunt fortiores. Verum, ne quis hic hallucinetur, distinctione quadam est opus. Quandoquidem pars fortior aut imbecillior altera bifariam dicitur; uno quidem modo simpliciter ac natura in toto genere, altero autem in solius hujus individui animalis compage. Siquidem cor hepate, arteriae venis, et nervi carnibus, postremo dextra omnia sinistris in omni animalium genere sunt fortiora; fieri tamen potest, ut verbi gratia Dioni aut Theoni dimidia capitis pars dextra scilicet aut partis dextrae oculus sinistro sit imbecillior. Ad eundem sane modum et testiculorum simpliciter quidem dexter est fortior, privatim autem hinc cuipiam sinister potest esse fortior; etenim et natura varicosior est sinister dextro ut plurimum, ob eamque causam scrotum, quo involvitur, est laxius. Interdum etiam alioqui in multis contrarium invenias, ut, quum in prima compactione affectus aliquis dextro testiculo acciderit, in his certe sinister est, fortior; quin etiam, cum dexter ren situ sinistro fuerit propinquus, (id enim aliquando etiam accidit, sed raro,) inveniuntur tunc a vasis, quae in ipsum inferuntur, propagines, ad dextrum quidem testiculum ini masculis, ad dextram vero matricem in mulieribus tendentes. Ut igitur generatim dicam, quaelibet in animali pars morbida magis atque imbecillior in omnem vitam redditur, si quod vilium vel exiguum in prima conformatione ei obtigerit; cujus vitii culpa tum ad primum maris cum foemina coitum intempestivum, tum ad gravidae victus rationem sequentem est referenda. Verum de his quidem non est nunc dicendi locus. Porro, testiculus dexter quum altero imbecillior factus fuerit, in eo affectu, quem hircire nominant, sinister prior elevatur; quo casu colligere possumus, id animal foeminis procreare; quemadmodum, si secundum naturam ipse permanserit, dexter autem prior, dum hirciunt, attollatur, id animal (quantum in ipso est) masculos gignat. Siquidem fieri aliquando potest, ut, etiamsi initium a foemina fit profectum, semen, quod alioqui foeminam erat generaturum, a dextra matrice calfactum foetum efficiat masculum; contra, quod masculum erat geniturum, a sinistra refrigeratum in contrarium transmutetur. Quandoquidem, si semen, sit paulo frigidius, matrix vero plurimum sit calida, nil miri est ab ea, quod spermati deest, adjici; sin vero plurimum sit refrigeratum, deinde in aetate declinantis animalis in dextram matricem inciderit, haudquaquam ab ipsa juv abitur. Quum igitur duplex sit masculorum generationis principium, in foeminis quidem dextra matrix, in masculis vero dexter testiculus; matrix autem ut plurimum valentior sit ad foetum sibi assimilandum, ut quae diutius cum eo versatur: consentaneum est foetum masculum in dextra, foemininum vero in sinistra bonam partem inveniri; siquidem ut plurimum ipsa sibi ipsi semen assimilat. Potest tamen accidere, ut interdum a caloris, qui semini inest, vi subacta masculum pro foemina foetum fieri permittat. Haec certe sunt rara, magnoque egent excessa. Ut plurimum autem masculus in dextra, foemina in sinistra matrice invenitur; quorum est causa principium venarum matrices nutrientium.

Cap. VIII. Porro quid causae sit, cur mammae tantum habeant cum matricibus consensum, id jam explicabo; etenim mirabilem quandam id quoque naturae artem indicabit. Quum enim partes utrasque ad unum opus obeundum comparasset, ipsas conjunxit per vasis, quae, dum de thorace ageremus, ad mammas venire memoravimus, venas et arterias ad hypochondria ac totum hypogastrium deducendo, post autem iis, quae a partibus infernis sursum feruntur, conjungendo, a quibus venae ad matricem ac scrotum perveniunt. Sola enim haec in animalibus vasa partim quidem ex partibus, quae sunt supra phrenas, profecta ad inferna corporis feruntur, partim autem ex inferioribus sursum: quod praedictas solas partes per vasa conjungi erat necesse, ut, quando in matricibus foetus augeretur ac conformaretur, illi soli venae communes ex utrisque alimentum affundant, quando vero natus fuerit, mammis rursum alimentum totum affluat. Quae causa est, cur eodem tempore menstrua belle procedere nequeant, et foemina lactare; altera enim pars, dum sanguis ad alteram transfertur, sicca semper relinquitur. Caeterum ante conceptum in muliere aetate florente quidquid sanguinis superflui colligitur, natura singulis mensibus per venas ad uterum pertinentes id excernit; quum autem jam conceperit, ex iisdem vasis foetus trahit alimentum. Porro venae, quae illic sunt, latitudine ac longitudine sunt tantae, ut foetum non modo affluenter nutriant, verum etiam superfluum quidpiam semper congerant; quod cum tofo conceptus tempore in his communibus vasis, ceu promptuariis quibusdam alimenti, acervatum ea attollit, ac omnino distendit, et vetuli exundet, locum, in quem transferat sese, requirit, quem reperire non potest, nisi mammas: in quem locum simul venae distentae ac gravatae id immittunt; simul autem ventris totius moles, quae propter conceptum ipsis incidit ac premit, ad locum cedentem propellit. Ita igitur lac menstruo germanum esse ait Hippocrates. Proinde quum vitium aliquod foetui ipsi acciderit ejusmodi, ut non amplius alimentum, quod satis sit, attrahere queat, aut quum in mulieris corpore error ejusmodi contigerit, ut non satis sanguinis suppeditare ei amplius possit; eo casu operum naturae ordo quidem confunditur ac perturbatur, contrariis autem affectibus mammae prehendantur est necesse, impleantur quidem lacte ante tempus, quum foetus est imbecillus, gracilescant autem postea, quum matrices alimenti penuria laborant. Unde Hippocrates dicebat: Mulieri in utero habenti si lae ex mammis finxerit copiosum, foetus redditur imbecillus; nempe quod superfluum omne sursum ad mammas ascendat, quod foetus in versis reliquit, quum ipse prae imbecillitate, quantum sibi ad moderatam nutritionem satis esset, attrahere nequiret. Quando vero rursus inquit: Mulieri in utero habenti si mammae graciles repente stant, abortiet; tunc foetum fortem quidem esse est putandum, sed copiosum ei alimentum deesse; quare primum quidem ex venis matrici communibus sanguinem trahit, atque interim mammae gracilescunt, ita autem non multo post fit abortus, quum scilicet nutrimentum omnino ei deficit. Sed haec quidem omnia physica sunt problemata, quae consecutione quadam ad ea, quae nunc sunt proposita, recensuimus; proprium autem praesentis enarrationis erat, ut communionis matricum cum mammis usum explicaremus, et vasorum, quae ab eis vasis, quae in renem e directo situm inseruntur, profecta, in testiculum ac matricem sinistram perveniunt; omnia enim haec natura excogitavit, quo duplex generationis principium foetibus compararet, ut alter quidem eorum esset mas, alius vero foemina. Atque de his quidem res sic habet.

Cap. IX. Caeterum cur cum usu partium genitalium voluptas quidem maxima sit conjuncta, cupiditas autem stimulans in omnibus florentibus animalibus usum praecedat, deinceps nobis dicendum, non primam adhuc, neque principalissimam causam investigantibus, (diximus enim ante, naturam ejusmodi omnia fuisse machinatum, quo genus in perpetuum maneret incorruptum,) sed materialem atque instrumentariam. Non enim ob id tantum, quod dii, qui animalia effluxerunt, voluerunt aut, immensam venereorum cupiditatem esse ingenitam, aut ingentem voluptatem esse conjunctam, protinus cupiditas ac voluptas animalibus accesserunt, sed ex materia atque instrumentis ad ea ipsa apposite comparatis. Arteriae enim et venae, quae a locis, quae ad renes pertinent, ad partes genitales feruntur, matricum quidem fundum praetergrediuntur, lateralibus vero ipsarum partibus postea invectae in duo dividuntur; tum autem pars alia illinc a lateralibus ad testes foeminae secedit, qui et ipsi matricibus adjacent; altera vero ad fundum progressa multipliciter in ipsum tota distribuitur. Committuntur autem hic fines vasorum, quae in sinistrum sinum matricis sunt divisa, cum finibus eorum, quae in dextrum ejusdem sinum fiunt distributa; quo fit, ut dextra matrix exiguam quidem, sed tamen serosam humiditatem adsumat; quae humiditas praeter dictum antea usum alium quempiam erat praestitura maximum, ut quae acrimoniam quandam ac mordacitatem habeat, quod humoris genus omnium maxime potest partes ipsas ad agendum excitare, voluptatemque, dum ipsae agunt, praebere. Quod si parva quaedam ac levia magnorum ac mirabilium naturae operum exempla, quos res sit clarior, in hanc disputationem oportet afferre, ejusmodi quiddam mihi accidere intellige, quum humores hi serosi incalescunt, quod maxime accidit, cum humores acres sub cute animalis saepe sunt acervati; titillant enim tunc ac pruritum excitant, et suo motu voluptatem afferunt. Quando igitur non modo ejusmodi humores vacuari postulant eoque nos excitant ac pungunt adsue excernendum, verum etiam spiritus multus ac calidus expirare gliscit, incredibilem quendam existimare oportet voluptatis esse excessum. Praeterea cum partibus his natura sensum quam culi longe exactiorem propter eundem usum tribuerit, mirum amplius videri non debet, neque cur ipsis illinc voluptas major accedat, neque cur cupiditas ingens ipsam praecedat. Haec autem causa etiam est, cur plerumque a vasis, quae in dextrum renem inseruntur, propagines quaedam ad matricem e directo sitam ferantur; quum enim usus horum scrofinum excrementorum duplex sit futurus, prior quidem ad augendam in sinistris partibus frigiditatem, secundus vero ad cupiditatem ac voluptatem ingentem in usu instrumentorum excitandam, prior quidem semper sinistris, secundus vero aliquando dextris per longa vasta inest. Accedit autem eo aliud praeterea quoddam adjumentum non aspernandum a corporibus glandulosis, quae utraque parte colli vesicae sunt locata; in quibus et ipsis humor quidam spermati quidem similis, verum tenuior longe continetur. Caeterum de eo quidem paulo post tractabimus. Ipsum autem semen spirituosum est ac spumosum, ut, si extra effusum aliquando fuerit, paulo post minutius multo appareat, quam quum initio excideret, desicceturque citissime prae viscositate, non quemadmodum mucus et pituita diutissime perdurant, neque siccantur, molemque aequalem servant; tenuis enim et aquoso ac cruda horum, crassa autem et viscosa et spiritu vitali plena ipsius seminis est humiditas.

Cap. X. Quando igitur in proprium locum inciderit, principium fit animalis generationis, quum autem in alienum, expirat quidem ex ipsa humiditate repente spiritus, relinquitur autem viscosa humiditas, quae in se ipsam confidet. Causa vero etiam generationis hujus haec est. Ex lis vasis, quae ad matrices accedunt, (quae ad latera ipsarum distribui diximus,) quae pars fertur deorsum, involvitur modo persimili iis vasis, quae in testiculos masculorum perveniunt. Vena enim superjacet, subjacet autem arteria, utraque flexus multos numero aequales efficiens instar capreolorum quorundam varie implexorum; quo amplexu sanguis et spiratus, qui ad testas feruntur, diutissime coquuntur; clareque cernas humorem, qui in primis flexibus habetur, adhuc sanguineum, insequentibus deinceps magis magisque albescere, quoad in omnium postremis totus albus omnino fuerit redditus; qui flexus postremi in testes terminantur. Testes vero, quum sint laxi ac cavernosi, humorem, qui in vasis coeperat concoqui, excipientes et ipsi rursum pereoquunt, perfectius quidem ad foetus procreationem masculorum testes, majores quum sint et calidiores, et id, quod in eos fertur, exactius jam elaboratum sit, tum propter intervalli longitudinem, tam propter vasorum coquentium robur; imperfectius autem testes foeminarum id efficiunt, ut qui minores sint ac frigidiores, minusque exacte coctum humorem excipiant Cur autem sanguis, quum in vasis diutius moratur, albescat, si quis eorum meminerit, quae in libris de facultatibus naturalibus demonstravimus, eum spero facile inventurum; demonstravimus enim in illis, partem omnem alimentum sibi ipsi assimilare. Quid igitur mirum est, si, quum tunicae vasorum sint albae, sanguinem in formam sibi ipsis similem immutent? At forte quaeret aliquis, cur in nullo alio vaste id accidere cernatur; cui promptum est respondere, quod in nullo alio vaste sanguis ita diu moratur, neque enim ulli alteri vasi, non dico flexus tam multi insunt, alii aliis cumulati, sed ne unicus quidem omnino inest. Quod si moraretur diu, nec praeterflueret ac vacuaretur repente, liceret et in aliis quibusdam animalis partibus succum ejusmodi reperire; quanquam et vasis cujusque humidum nativum, a quo ipsarum tunicae nutriuntur, est ejusmodi: quare nihil mirandum est, si in praediolis flexibus sanguine velut stagnante succus spermaticus congregatur. Quem quum testes exceptum perfecte quidem in masculis, imperfectius vero in foeminis conficiant, perspicuum est, quod alio quodam vase, quod ipsum rursus accipiat atque ad excretionem deducat, opus erit. Hoc certe loco, si quis accurate in partium dissectionibus versatus fuerit, fieri non poterit, quin naturae artem admiretur. Quum enim marem semen foras emaculari, foeminam autem in se ipsam oporteret, ob eam causam et vasta, quae semen a testibus acciperent, in maribus quidem ad pudendum exporrexit, et ad meatum, qui illic est, orificio adaperuit, per quem etiam lotium foras emittitur; in foeminis vero tum in ipsas matrices inseruit, tum constituit, ut in capacitatem internam semen excernerent. Quae omnia quamquam sunt admirabilia, multo tamen ex iis, quae jam subjiciam, magis mirabere. Quum enim usus utriusque seminis non esset similis, quod neutrum neque multi sudine, neque viribus alteri esset simile, neque vas spermaticum forma, aut latitudine, aut longitudine simile extitit; sed marium quidem latum est ac longum, et quum jam prope pudendum accesserit, velut sinus quosdam habet; foeminarum vero contra angustum ac breve. Hoc enim tametsi est exiguum ac tenue, satis tamen esse poterat recipiendo semini ac deducendo; marium vero nisi longum simul ac latam et varicosum extitisset, quonam pacto semen tum multum tum crassam excepisset? quo modo item facile deduxisset? quo modo confertim ac repente in matrices ejecisset? Verum haec quidem naturae opera sunt mirabilia; tum etiam quod in coitibus partes genitales undique extendantur, quo simul quidem matricum colium dirigatur ac patefiat, ut ante memoravimus, simul autem semen excernatur. Quantum enim ad ea, quae in vasis continentur, excernenda ipse partium velut spasmus, qui in coitu venereo accidit, habeat momenti, ex magnis epilepsiis et eo affectu, qui gonorrhoea nuncupatur, discas. Siquidem in vehementibus epilepsiis, quod corpus totum vehementer convellatur, et cum eo partes genitales, semen idcirco excernitur; in gonorrhoeis autem sola vasta spermatica afficiuntur. Quae igitur tensio in praediolis affectibus vasis iis accidit, ea et in coitibus cum iisdem accidat, semen excernunt. Porro venereorum cupiditatem et in utendo partibus ipsis voluptatem quo pacto seminis substantia cogat fieri, dictum nobis ante fuit.

Cap. XI. Quin et foeminae semen, praeterquam quod confert animalis generationi, ad haec quoque est utile; ut enim foemina quoque ad venerem excitetur, et, quum coït cum mare, collum matricis patefaciat, semen non minimum habet momentum. Quantum vero sit, quod ipsa ad animalis generationem confert, dicendum deinceps est, repetitis prius iis, quae in libris de spermate conscripsimus; in quibus demonstravimus, semen maris intus in matricibus manere, quemadmodum dixit Hippocrates, quum foemina est conceptura; praeterea idem semen maris principium seu originem membranarum ac vasorum omnium esse; ipsum enim amplius coquitur, atque initio statim ex foeminae semine nutritur, tanquam id natura familiare magis sit, quam sanguis, et omne, quod nutritur, a similibus augeri facilius possit. Quod autem ex eo tunica allantoides gignatur, in iis commentariis, quos de semine conscripsimus, indicavimus. Porro qui humor in illis corporibus glandulosis gignitur, in meatum urinarium effunditur, in masculis quidem una cum semine in matricem deintus, in foeminis autem et foras, et in muliebre pudendum effusus. Usus autem ejus in utrisque quidem tam maribus quam foeminis sunt, quod ad venerem excitet, quod in coitu delectet, quod denique meatum urinarium madore aspergat; in masculis autem propria et praecipua est, qualis seminis in foeminis; sunt enim inter se specie simillima semen, quod in testibus foeminarum continetur, et humor, qui in glandulosis corporibus marium est, quum et robur et calor masculorum detentum in his partibus humorem ita concoquat, ut nihil ei ad foeminarum semen desit. Unde (opinor) et meatus, qui ex iis corporibus proficiscuntur, non dubitant vasa spermatica nuncupare; ac primus quidem Herophilus prostatas glandulosos appellavit, et quae a testiculis explantentur parastatas cirsoïdes, id est varicosos, nominare coepit. At foemina quum masculo frigidior sit, inconcoctum adeo tenuemque in glandulosis parastatis hunc humorem habet, ut nihil ad prolis generationem conferat; jureque ideo is effunditur suo jam functus officio, in uterum vero trahitur alius, marium nempe humor. Quod autem non solum in venerem humor hic meatum excitet, sed, dum erumpit, etiam delectet meatumque madefaciat, ex hisce praecipue nosces; plane siquidem tunc foeminis effluit, quum et ipsae vehementer in coitu oblectantur, et qui concumbunt, circa pudendum sibi eum effundi percipiunt; atqui et spadonibus istud ipsum voluptatem quandam afferre videtur; ut nullam posthac amplius probationem inquirere debeas. Quod autem meatum madefaciat ac molliat, esa quidem et ex sua ipsius natura notum; tanquam enim viscositatem quandam ac crassitiem habens instar olei, meatum inungit, ne exiccatus considat, prohibeatque, quo minus per sese lotium ac semen facile ferantur. Quin et alias quasdam glandulas ejusdem usus causa demonstravimus extitisse, cujusmodi sunt ad pharyngem, linguam, asperam arteriam atque intestina. At nunc nuper quidam, quod graciles, et penuria alimenti laborantes, et siccas has omnes partes haberet, ob eam causam visus est nobis non posse prius mejere, quam copiosum in vesica lotium acervasset, quod meatus ipsi siccus esset ac consedisset. Oportebat igitur meatum ipsum a lolii multi ac subiti superne valide immissi impetu aperiri, alioqui haudquaquam homo ille mejere potuisset. Eamque causae conjecturam curationis eventus confirmavit; oleosis enim unguentis locum omnem perfundentes, corpusque universum r enutrientes (erat enim ipsum summe gracile, et praecipue partes illae) his remediis hominem sanitati restituimus. Verum in coitu quidem repente ac simul una cum semine id elabitur sensumque idcirco fui facit, reliquo autem tempore omni paulatim, eoque sensu non deprehenditur. Quare ne eum quidem, qui ex multo venereorum usu humore hoc exhaustus fuerit, et non aliter quam is, cujus nunc meminimus, vix mejat, male putavimus fanari posse, victum temperantiorem ei praescribendo. Constat igitur, omnia haec a natura providenter esse comparata, et praeter haec adhuc cornuum generatio. Si enim recte in sis, quae de facultatibus naturalibus prodidimus fuit demonstratum, tum caeteris omnibus animalis partibus, tum matricibus praecipue facultatem inesse propriae qualitatis attractricem, oportuit omnino aliquem etiam meatum ipsis ad hujusmodi succum attrahendum fuisse comparatum. Porro matricibus succus familiarissimus est (cujus etiam recipiendi gratia extiterunt) semen; quod cum sit duplex, duplices quoque ipsis meatus extiterunt; ad virile quidem semen trahendum meatus is, quem colium anatomici privatim nominant, quod ad muliebre pudendum diximus pertingere; ad semen vero a propriis testiculis trahendum cornua fuerunt comparata, quae propterea sursum ad illa spectant, paulatimque arctata desinunt in fines angustissimos, utraque ipsorum didymo fui lateris (sic enim Herophilus testiculum nuncupat) conjuncta. Quod autem eo pertingit vas, proportione nuncupaturum in maribus varicosorum parastatarum est, id quod paulo ante nominatum a nobis est spermaticum. Insunt autem ei et corpora musculosa, quae ad testiculos descendunt in masculis a musculis hypogastrii. Quocirca quod ad hoc etiam pertinet, foemina ipsa partes omnes habet, quas et masculus. Quod si alias quidem ipsarum minores, alias autem majores habet, ars naturae hic quoque est admiranda, quae nihil ne in foeminis quidem fecit minus, quod majus esse decebat, neque rursus majus, quod minus esse oportebat.

Cap. XII. Quod namque testiculos ac meatus spermaticos in maribus majores esse melius erat, supra id monuimus. Quum autem id esset satius, natura jure sursum cornua matricum porrigens prope testiculos sustulit, ut, quod vas spermaticum eo pervenit, parvum esset; contra autem in masculis fecit, ut in hoc libro dictum nobis suit. Quum enim testes utrinque radicem colis (sic enim pudendum virile nominant) circumstent, si in vasis spermaticos conformandis aliud nihil fuisset machinata, non solum non majora ipsa foeminis effecisset, sed multo etiam minora. Longum igitur quendam viae circuitum ipsis excogitavit, ipsa quidem prius ducens sursum ad illa, rursum autem per interna deducens ad eum usque locum, unde pudendum enascitur, ubi semen erant eructatura; quo loco ipsa effecit vari cuia undique plurimum, quoad licebat, amplificando ac dilatando, receptacula ea affluentiae seminis comparans innumera. Quod si nolis oscitanter, quae hic a me dicuntur, accipere, sed ad dissecanda animalia pergens operum naturae spectator esse velis, videbis vasa spermatica maris non parum superare, sed longitudine, profunditate ac latitudine multis partibus reperies foeminis esse majora. Ob eas igitur causias mulierum testes parvi admodum extiterunt, et matricibus utrinque adhaerentes ad epigastrium; virorum autem testes tum magnitudine fuerunt longe majores, tum sub ventrem fuerunt abducti, ut ne ipsum quidem omnino tangant. Si enim eos in ventre quoque collocasset, praeterquam quod arctarentur simul et arctarent partes, quae illic sunt, vastarum etiam spermaticorum necessario longitudinem minuissent; quae nunc quidem inferne sursum sub euntia ac rursus superne deorsum descendentia longitudinem acquirunt commemorabilem; tunc enim superne deorsum duntaxat tendentia de ea longitudine, quam nunc habent, partem totam dimidiam amisissent. Foeminarum vero testiculi, quum parvi penitas essent, vastaque exigua essent productura, loco, quem nunc possident, opportunissimo sunt sili, utraque quidem matricis parte positi, paulo autem supra cornua abducti. Quod autem et magnitudini vasorum spermaticorum in mare natura magnopere providerit, discas licet tum ex piscibus tum maxime et ex avibus. Quum enim et ipsas foecunditatis causa semen copiosissimum acervare oporteret, ob eamque causam, quo vasa citius succum affluentem coquerent et in seminis boni generationem conficerent, ipsa in loco calente collocari esset melius, non simpliciter prope meatus semen excernentes ea constituit, (brevia enim sic extitissent,) sed longissime abducens diaphragmati conjunxit; qui locus certe omnium est calidissimus, ut qui a quatuor visceribus operiatur, superne quidem a corde et pulmone, inferne autem ab hepate et liene; quin et spatium, quod est in medio, erat maximum, quod totum vasta spermatica erant occupatura; videnturque omnia a natura in quoque animalium genere mirabiliter fuisse inventa. Verum de aliis quidem animalibus fortassis aliquando tractabimus. Homini vero (de eo enim praestans formo est institutus) spinae longitudo non piscibus modo, neque avibus, sed omnibus animalibus brevior est, si aliarum partium analogiam spectes, ipsius quoque testes magnos habenti positio haec non erat opportuna. Nam ut alia omittam, haudquaquam, quomodo illa animantia, multi seminis ipsum esse oportebat; semen autem mediocre hominum testes, etiamsi calidis instrumentis non sint propinqui, propter magnitudinem ac caliditatem possunt gignere. Sed de horum positione haec sufficiant.

Cap. XIII. De magnitudine autem vasorum spermaticorum (hinc enim ferme noster est digressus) mirari oportet naturam, quo pacto prius ipsa a testibus deducens ad illa, eadem rursum ad maris pudendum reduxit; quo loco postea ad meatum, qui a vesica proficiscitur, orificia aperuit, per quem etiam urina excernitur. Non modo enim quod propter solam magnitudinem tam longum invenit circuitum, sed etiam quod securitati eorum providerit, aequum est ipsam admirari. Quo enim meatu, qui est a peritonaeo, velut fistula quadam, nutrientia testiculos vasa deduxit, eodem ad spermatici vasis ascensum est simul usa, communem tribus vastorum generibus securitatem unum hunc meatum inveniens, illinc autem rursus deducens coxendicum quidem ossibus a lateribus, pubis vero ex anterioribus, osse lato ex posterioribus ipsum munivit; cujusmodi enim sit hoc quoque miraculum in ossium memoratorum compositione, ne interpretari quidem fuerit facile. Ad spinae quidem finem os, quod sacrum et latum nuncupatur, est subditum; utrinque autem a lateribus ipsis ossa duo adhaerent, multis partibus praedicto majora et figura admodum varia, quae maxima sui parte ad illa sursum spectant, ad latera vero et insta paulum procedunt, partibus vero anterioribus rotundis apophysibus satis magnis mutuo coeunt; qua vero praedicta haec omnia conjunguntur per cartilaginem, internas superficies, alia quidem magis, alia minus, omnia tamen simas et cavas et leves adepta, unum efficiunt magnum osseum fornicem, qui operit simul ac munit partes omnes animantis et vasa spermatica, quae internam ipsius capacitatem occuparunt. Siquidem vesica prima ossibus pubis subjacet; sic enim anatomici paulo ante memoratas ossium apophyses rotundas, quas inter sese mutuo cohaerere diximus, appellare consueverunt; post hanc autem sunt matrices foeminis; post matrices intestinum rectum. In masculis vero vasa spermatica per eum potissimum locum descendunt; quae quod et longa sint et tendi contrahique vehementer in coitibus ipsa oporteat, robustam admodum natura ipsis tunicam effecit. Et quoniam id eis in maribus magis quam in foeminis accidit, idcirco et tunica in maribus beneficio parastatarum varicosorum robustior extitit; eadem autem ratione his multo imbecilliores adenosi facti sunt, quod et minimi sint et humorem consistentia tenuem contineant. Sic natura in omnibus est aequissima, quum reliqua omnia, tum robur et imbecillitatem, tum crassitiem ac tenuitatem, prout cuique est aequum, distribuens. Etenim si in dissectionibus consideraveris, quanta sit cujusque venarum, et arteriarum, et nervorum, qui ad genitales partes perveniunt, magnitudo, aequitatem conditoris, fero, admirabere. Nervi enim sunt mediocres, venae vero et arteriae non maximae salum, sed etiam duplices ad eas perveniunt. Alterum enim earum par ex locis renibus propinquis proficiscitur, quod in testiculos et matricum fundum diximus distribui; alterum autem ex vasis, quae sunt ad os sacrum, sejunctum partibus inferioribus inseritur, ubi primum in foeminis quidem matricis colium, in maribus autem colis exoritur; nam partes omnes matricum inferiores, et ipsarum meatus, ac praeterea tum quae ad muliebre, tum quae ad virile pudendum attinent, ex his vasis nutriuntur. Usus autem ipsarum alius quidem est ut magnarum, alius autem ut duplicium; quum enim non sibi ipsis solis matrices, sed etiam foetibus alimentum comparent, iccirco magnis indigent vasis; magnis autem testas etiam indigent, quod neque ipsius solum nutriri, verum etiam semen gignere oporteat. Quod vero istud arteriarum et venarum par, quod nutriendi solum gratia ad partes genitales pervenit, impurum adhuc et excrementosum sanguinem continere non debebat, illud autem, quod praeter nutritionem alios etiam quosdam usus erat praebitarum, (quos pauso ante ostendebamus inesse eis vasis, quae sunt a renibus,) ferulam et acre et non omnino benignum habere sanguinem debebat, omnibus est perspicuum. Ob has igitur causias, quae ab osse lato feruntur, ex vasis magnis adjacentibus manant; neque invenias lucum alium propinquum magis, ut venas et arterias et nervos minore intereapedine ad partes genitales adducas; retinetque natura hoc loco, quod jam saepe diximus, ut brevi intervallo alimentum partibus nutriendis adducat. In altero autem principio, quod a renibus oritur, videri possit sui ipsius oblita, nisi quis exploratos habeat praedictos dius a vasis, quae superne descendunt. In foeminis certe intervalli longitudo minus apparet, utpote in quibus in ventre matrices sint positae; in maribus vero ceu appensos testes habentibus, quae ad ipsius a renibus venae et arteriae procedunt, longiores apparent. Omnia igitur inter se testantur, recte quae dicta, simul etiam naturam in omnibus justam ostendunt. Nam et nervorum par simul cum vasis, quae ab iis quae sunt ad os sacrum emergunt, extenditur ac dividitur, quemadmodum cum venis et arteriis in alias partes pervenientibus; sive enim per minimum intervallum, sive per loca tuta vasa nutritura duci oporteat, perspicuum est, quod utraque nervos habere est aequum; quare ab eisdem proficiscentur locis, et per eandem viam simul ducentur. Arterias vero et venas superne manantes quum genitalia instrumenta ex abundanti assumant, jure nullus ex spinali medulla, quae est ad lumbos, nervus una cum illis fertur; per longam enim viam hoc quoque deduci non erat melius; quin et crassities eorum exacte pro usu ipso est mensurata. Quum enim tres sint scopi in nervis partibus singulis distribuendis, (ut antea demonstravimus,) sensus quidem in instrumentis sensificis, motionis in motoriis, dignotionis doloris in reliquis omnibus, matricibus quidem totis et partibus masculorum omnibus, quae ad testiculos et scrotum pertinent, paucissimis opus fuit nervis, qui in ipsas omnes partes distribuerentur, ut quae neque ad sensum exactiorem, neque ad motum aliquem voluntarium inserviant, sed ne meatus quidem stat excrementorum, velut intestina; at virga maris, et matricum orificium, atque alia, quae ad pudendum ipsum pertinent, tanquam sensum quendam exactiorem ob coitum venereum postulent, merito nervos plures sunt adepta. Si igitur memineris, nos demonstrasse, hepar et lienem et renes nervis minimis indigere, et praeterea partes genitales, praeter eas, quae ad pudendum pertinent, deinde videris in animalium dissectionibus, partes genitales, quo modo et praedicta viscera, nervis exiguis esse praeditas, stolas vero eas, quae sunt circa pudendum, nervos magis insignes habere; certo scio te in eo quoque justitiam naturae admiraturum. Proinde hoc nervorum par neque admodum est tenue, quemadmodum id, quod in hepate est, liene ac renibus, neque ita commemorabile, ut id, quod ventriculo inest, sed crassitie amborum, quoad fieri maxime potest, est medium, quod et mixtus quidam ab ipsis instrumentis accessurus erat usus; nam aliis quidem partibus usus accedit, qualis hepati et renibus: iis vero, quae ad pudendum attinent, qualis a nervis, qui sunt ad ventriculum, accedit.

Cap. XIV. Cur autem intestina omnia et ventriculus ex duabus tunicis constiterint, matricibus vero una falis fuerit, quemadmodum et utrique vesicae, diximus quidem id jam summatim sermone praecedenti, quum instrumentorum nutritioni dicatorum constructionem exponeremus; necesse tamen est nunc quoque tantum dicamus, quantum ad matricum doctrinam interest. Vesicarum quidem corpora natura dura et vix patibilia comparavit, ut quae tantum excrementa essent receptura; intestinis vero ac ventriculo, ut quae coctionis potius essent instrumenta quam superfluorum receptacula, carnosior substantia erat accommodatior; non enim quo bilem reciperent, aut pituitam, aut alia denique scrofa excrementa, quae plerumque a toto corpore confluunt, natura haec comparavit, sed eis, quum aliarum actionum gratia extitissent, usa etiam est ut excrementorum meatibus; proinde merito forma substantiae corporis ipsorum suis actionibus fuit accommodata. Porro tunicarum numerus propter usum aequi initium eis accessit; periculum enim erat (ut, quum de eis ageremus, demonstravimus), ne altera tunicarum, interior scilicet, nonnunquam afficeretur ac corroderetur; ut igitur in ea sola malum sistatur, alteram extrinsecus ei circum jecit. In matricibus vero, ut quae sanguine puro ac benigno alantur, unica tunica satis esse potest; sed quoniam non solum intro eas semen attrahere in coitibus oportebat, sed etiam retinere, quo tempore utero geritur, et excernere, quum foetus fuerit perfectus, ob eam causam genus omne fibrarum natura ipsis est molita; id enim persaepe jam repetiimus, quod singula instrumenta, dum agunt, fibris rectis quidem ad sese attrahunt, transversis vero excernunt, retinent autem omnibus simul. Quae vero membrana extrinsecus his est circumdata, utrasque matrices in idem conjungit tegitque, et cum vicinis corporibus colligat. Quin et alia quaedam matricibus sunt ligamenta cum eis corporibus, quae sunt ad spinam, nt cum aliis circumfusis; quae ligamenta omnia laxa sunt admodum, ut neque laxa adeo in ulta alia parte reperias, nulla enim alia sua natura plurimum diducitur, et postea in minimum considet. Oportet sane et ligamenta una cum viscere toto erranti extendi, et ipsum sequi, neque ipsa abrumpi, neque viscus sinere errare aut in Pedes alienas praeter modum invadere. Quod vero ad ipsius positionem attinet, quod orificium quidem in muliebre pudendum desinat, decenter ibi locatum fuisse supra fuit comprehensum; quod si illum deorsum spectare oporteat, liquet, quod reliquam totam capacitatem in ventre sitam esse oportuit. Cur autem ante quidem est vesica, retro vero rectum intestinum, in medio vero amborum matrices, nisi quod melius fuit, quum ipsae, dum conceperunt, quamplurimum extendantur, ex posterioribus quidem partibus velut substerniculum quoddam ad spinam, ex anterioribus autem velut propugnaculum habere? Tenuissimae enim omnino matrices sunt, quo tempore gerunt, nempe quod profunditas in longitudinem sit absumpta, eoque imbecillimae; quin etiam propter tumorem ad loca omnia circumfusa progrediuntur. Haudquaquam igitur sine molestia ac nocumento cum vicinis ossibus versatae fuissent, si nulla pars media intereessisset. Cur autem natura non in ipsius testes spermaticum vas inseruit, sed nuncupatam epididymida mediam amborum locavit? quoniam laxi admodum testes et cavernosi ac molles cum spermaticas vasis densis, fortibus ac duris coalescere tuto non poterant. Quare hic quoque, quae saepe jam monstravimus, natura effecisse videtur, corpora scilicet, quae substantiam habent contrariam, non univisse, sed semper in eo laborasse, ut vinculum quoddam necessitudinis inter ipsa medium collocaret; quantum enim robore et densitate et duritie epididymis a spermaticas vasis superatur, tantum ipsa testes superat. Quin et ex partibus ipsius eae, quae vasis spermaticas inseruntur, sunt durissimae; quae autem testibus, eae sunt mollissimae; quae vero in medio sunt, omnes proportione inter sese exuperant; siquidem, quae sunt vasis spermaticis propinquiores, eae sunt durissimae; quae testibus, eadem ratione sunt mollissimae. Cur vero epididymides in foeminarum testiculis non sunt sensibiles ac manifestae, sed vel omnino non videbuntur tibi inesse, vel parvae omnino esse, nisi quod primum quidem didymus, id est testis, ipso foeminis est exiguus, et vas spermaticum itidem parvum? proinde nihil miri est, quod ea conjungit, parvum esse. Praeterea et substantiae ipsorum inter se discrimen est exiguum, non autem, ut in masculis, maximum. Nam maris testes humidiores sunt ac molliores foeminarum testibus, et vasa spermatica duriora; contraria vero his sunt in foemina; ipsa enim spermatica minus sunt dura ob memoratas jam causas, testiculi autem minus rari et laxi ac humidi, quod substantia sint frigidiores; nequaquam enim a calore nativo statu distenti fuerunt, et, ut dicat quispiam fermentati. Jure igitur optimo sibi invicem substantiis sunt affinia, utpote quum testiculi duriores sint effecti, vasta vero spermatica, quae in eos inseruntur, sint molliora; quare non indigebant magno aliquo vinculo, quod feste connecteret, quodque paulatim ab alterius duritie discedens ad mollitiem alterius accederet. Quod autem testes in mare sint penduli, ob id et musculus ad ipsorum utrumque unus ab ilibus pervenit, ut hi etiam motus voluntarii sint participes. Quid autem semen foemininum masculo conserat, et quae utriusque sit substantia, et omnia hujusmodi in commentariis, quos de semine scripsimus, demonstravimus. Oportetque hic librum hunc terminare, proximo enim artem omnem naturae in foetibus explicabimus.

GALLNI DE VSV PARTIVIT CORPORIS HVAIANI LIBER XV

Cap. I. Quum vero multa adeo atque admiranda instrumenta ad generis conservationem a natura sint comparata, quae libro superiore exposuimus, si per dissectiones pudendi constructionem inspexeris, certo scio te ipsius fabricam nihilominus illis admirabilem judicaturum. In primis quidem (ut ab eo, quod promptum est atque omnibus notum, incipiam) quod, postquam duo facere animalia, quae procrearent, esset melius (ut antea probavimus), ob eam causam natura partium alias quidem ad recipiendum, alias vero ad excernendum semen fecit accommodatas; post autem, quod facultates indidit, quae commode instrumentis uterentur; postremo, quod partes omnes etiam minimae situm habent optimum, magnitudinem, connexionem, conformationem, et omnia denique, quae millies corporibus inesse diximus. Nullam enim in ipsis partem reperias superfluam, neque quae desideretur, aut quam transponi aut transformari oporteat; non in qua non sit densitas aut raritas, si illis esset opus, vel meatus, quibus excernere humorem, aut capacitates, quibus recipere esset necesse; sed omnes, ut cusesque ustus postulat, summe ornatas invenias. Neque enim alium quem vis totius corporis lucum excogitare queas, in quo utrumque pudendum locari commodius potuisset; neque hic quidem, verum exiguum quiddam ab hoc ipso loco in alterutram partem deductum, vel in anteriorem, vel posteriorem, vel superiorem, vel denique inferiorem. Caeterum quod ipsum locari eo luco, quo nunc est, oportuerit, libro superiore abunde exposuimus; quod vero ne minimum quidem ab hoc ipso loco in commodiorem alium transferri potuerit, mihi, dum explico, animum attendas. Quonam tandem velles maris pudendum transponi? (ab eo enim incipiam) utrum propius anum, quam nunc est? verum lili ipsi incumberet, negotiumque egerentibus exhiberet; nisi forte satius esse existimas id semper oblongum atque intensum habere sed sic molestiam in tempus diuturnius transponas; egerentibus esum nihil negotii facesset, sed tota reliqua vita erit permolestum, tum autem injuriis expositam non aliter, ac si quis manum protensam semper circumferat. Forte superius alicubi stupra pubem vel ad hypogastrium locatum esse praestiterat; sed adde hic rursum, utrum tensum esse semper, an laxum, an horum alterutrum vicissim esse debeat. At si tensum semper suerit, praeterquam quod injuriis esset expositum, in omni reliqua vita esset molestiae, foloque coitus tempore commodabit; sin vero laxum semper esset, omnino sic quidem esset inutile, ut quod non posset id agere, cujus gratia extitit; quod si vicissim quidem nunc laxum, nunc tensum erit, in primis quidem admirari est aequum, si, cujusmodi ipsum jure esse oportet, tale nunc esse appareat; post autem considerandum, quaenam potissimum constructio ipsum in contrarias adeo constitutiones citissime possit transmutare. Num, si venosum extitisset, facile quidem impleretur, et facile etiam evacuaretur, ac tensionem validam, dum repleretur, acquireret? Atqui sanguinis substantia non posset tam celeriter aut replere, aut vacuare, sed aer, vel spiritus, vel quidvis ejusdem generis, quod suppeditari prompte queat. Praeterea, dum esset repletum, venae tunica tensionem validam non sustineret; forti enim ac nervosa substantia ad hujusmodi actiones est opus. At forte arteriosum id fuisse praestiterat. Verum praeter ea, quae de venis diximus, pulsant etiam arteriae proprio quodam rhythmo; neque, quum refertae fuerint, imperare ipsis queas, eodem loco maneant, quemadmodum neque, cum contractae fuerint, impedire, quo minus dilatentur. Num igitur nervosum satius erat pudendum effecisse? At hic quoque haesitaremus, ex quo nervo faciendum id fuisset. Quandoquidem qui proprie appellantur nervi, qui a cerebro ac spinali medulla oriuntur, praeterquam quod inustam habent perspicuam cavitatem, neque sita natura dilatantur, neque contrahuntur, etiam mollities ipsa ei actioni, quae per tensionem obitur, obsistit. Porro quae ab Hippocrate nominantur ligamenta, a recentioribus autem medicis nervi colligantes, duritie quidem ad tensionis actionem non sunt inhabiles, nulla tamen cavitas eis inest; quae vero ex musculis manant nervosa corpora, quae Hippocrates tendones appellat, non modo quod, ut praedicta, cavitatis sunt expertes, sed quod etiam duri minus sint, quam ligamenta, idcirco omnino ad pudendorum constructionem sunt inutilia. Atqui si tria quidem omnino sunt corporum nervosorum genera, jam autem et quod genus a cerebro ac spinali m edulia, pariter et quod a musculis exoritur, utraque ratione inventum est inhabile, tum quod mollius sit, quam pudendo conveniat, tum quod cavitatis est expers, quod vero ex ossibus producitur, quatenus est durum, est utile, quatenus vero est solidum et cavitatis expers, inutile; nullum certe nervi genus ad pudendi constructionem utile relinquitur; demonstratum autem est, quod neque arteriae, neque venae; quod autem neque carnes, neque glandulae, neque os, neque cartilago, neque aliud quicquam id genus, plane est perspicuum. Annon igitur mirari quidem oportet primum sapientiam opificis simul ac providentiam? quum enim multo sit set citius rerum omnium ortum verbis explicare, quam rem ipsam opere construere, tantum tamen verba nostra sunt sapientia ejus, qui nos condidit, inferiora, ut ne exponere quidem pessimus ea, quae ille nullo negotio condidit. Post autem, quum admirati suerimus, et verbis quaenam haec sit in pudendo condendo solertia, exequi non potuerimus, ad partis dissectionem est transeundum, inspiciendumque, num aliam quandam corporis substantiam opifex noster pudendo convenientem invenerit. Tum autem, si nihil invenerimus, quod non in alia etiam parte reperire liceat, mirandum; cur non iisdem instrumentis actiones easdem tribuerit; sin vero substantiam quandam corporis invenerimus, qualem in nulla alia parte videas, rursus hic quoque opificis providentia laudanda, neque prius ab eo, quod scrutaris, est discedendum, quam per dissectionem exploratissimum habueris. Si igitur aliquando spectasti, medico quodam lis, quibus naturae opera curae sint, ostendente; sin minus, at nunc saltem inspice corpus nervosum, quod a pubis nuncupatis ossibus enascitur, cavum simul et omni humore vacuum. Id certe est, quod nunc verbis indagantes non ostendebamus, neque unquam offendemus prius, quam anatome ipsa nos edocueris quod enim in ulla alia corporis parte non videremus, id excogitare non audebamus. Quod si revera sumus physici, omnino intelligimus, quod, postquam durum simul et cavum proprium corpus pudendorum esse oportebat, ex osse quidem emergit non aliter quam reliqua omnia ligamenta, solum autem ex omnibus erit cavum, quod usus ita flagitet. Haec sane opifex nostri fieri voluit. Quum autem facta sint, haudquaquam aggrediaris, neque audeas, quo pacto facta sint, inquirere; quae enim ne quod facta quidem sint invenias, nisi dissecando edoctas fueris, quonam jure quaerere audeas, quomodo facta sint? Salis habes tantum quidem invenisse, quod pars omnis, qualem usus exigebat, fuit constructa; scrutari autem, quo pacto talis facta fuit, si aggrediaris, convincaris non intelligere neque tuam imbecillitatem neque opificis tui potentiam. Caeterum quum, quae ad pudenda attinent, sive nervos, sive aliter velis nominare, inventa sibi jam sint omnino quidem recte ex ossibus emergere debere e tum propter propriam substantiam, quae est ejusmodi, qualis ante memorata fuit, tum quod ad ipsorum actiones sic erat melius, ut rectum ac stabile totum pudendum servaretur, a corpore stabili exortum, ad propositum, unde ferme digressus est, re vertamur.

Cap. II. De situ enim pudendorum verba facere auspicati ostendimus, colem nuncupatum ex ossibus oriri oportere. Verum si ex ossibus, propius quidem anum, quam nunc est, oriri potuit, sed non fuit utilius, ut antea ostendimus; a partibus vero, quae sunt ad pubem, omnino non potuit, nullum enim ibi est os; proinde ex ossibus pubis omnino exorietur, idque ex superioribus ipsorum partibus; sic enim plurimum ab ano erit dissitas, tum ad coitus locum opportuniorem erit nactus. Quod autem neque ex sinistris partibus, ubi nunc est, neque ex dextris est situs, lune disces. Diximus jam ante saepenumero, quod, quando una pars aliqua est flos conjuge, positionem mediam requirit; quod si conjugium duarum partium fuerit, utraque pars a media abesse vult aequabiliter, et sicubi id forte non servetur (quod raro accidit), quaerenda tunc in eo discriminis est causa, ut, dum de hepate ageremus, demonstravimus; ubi autem servatur, ibi id explicare est superfluum. At quum de pudendorum positione, et de nervorum cavorum ac cavernosorum, qui in eis sunt, substantia ac generatione dictum abunde sit, quod de ipsorum constructione deest exponemus, praetermissis hic quoque iis, quae omnibus adeo sunt perspicua; ut si quis ostendat, unicum oportere esse pudendum, aut arterias ipsum habere vel venas, vel cutim; haec non amplius pertineant ad investigationem usus partium, sed physica sunt problemata; cujus generis est et illud, qui fiat, ut nobis volentibus pudendum intendatur, tum quo pacto aliquando absque voluntate nostra id ipsi accidat. Quod enim id accidat, dum nervus cavus spiritu est refertus, praesentis instituti est proprium; quo modo autem id fiat, ad speculationem naturalem pertinet. His igitur finibus nos ipsos continentes, quae disputationi restant, ea adjiciamus oportet.

Cap. III. Restat autem primum quidem id explicare, cujus paulo ante meminimus, quod scilicet in coitibus pudendum exacte tensum esse oporteat. Non enim (quod forte quispiam existimarit) solius coitus causa pudendum tensum exacte esse est utile, sed quo meatu diducto ac directo semen quam longissime ejaculetur; qui meatus nisi recta ferretur, sed aut obliquus esset, aut alicubi in sese concideret, ibi tum semen haereret. Si quidem hypospadiaei, quos vocant, quod ob id vinculum, quod ad finem virgae habent, meatus eis est contortus, generare non possunt; non quod semen foecundum non habeant, sed quod in virgae flexibus haerens ferri antrorsum nequeat; quam rem curatio ipsa comprobat, vinculo enim abscisso generant. Hoc certe vilium omnibus semper contigisset, nisi natura providisset, ut in coitibus meatus latus simul et rectus omnino esset. Secunda autem alia naturae machina ad ipsum est utilis, corporis ipsius nervosi situs, tum musculorum utrinque appositio. In partibus enim pudendi inferioribus seminis meatus secundum longitudinem exporrectus medius est constitutus; incubat autem hinc nervus cavus; utraque vero horum parte musculi duo, quo meatus ceu a manibus quibusdam in utramque partem distractus dilataretur, toto pudendo stabili manente; futurum vero sane erat, ut meatus latitudo per hujusmodi constructionem conservaretur. Utile autem est meatum, dum semen excernitur, latissimum simul et quam rectissimum servari, quo semen totum sibi ipsi continuum confertim quam celerrime ad matricum sinus perveniat. At quum vesica etiam prope esset constituta, non erat melius ad excernendum lolium alium efficere meatum, sed meatu seminis simul uti; jure igitur et ipsius collum totum peritonaeum occupavit, ut quod sursum ab ano, cui primo incumbebat, usque ad pudendi exortum feratur. In mulieribus vero, ut quibus pudendum non est praelongum, collum vesicae ejusmodi apophysin non habet; sed pudendum quidem ipsum muliebre ano imminet, in finem autem ejus superiorem colium vesicae desinit, unde lotium profunditur, quod non magnopere oportuit esse flexuosum, ut in viris, neque adeo longum. Quod vero ad cutis productiones, quae sunt in finibus utriusque pudendi, pertinet, in mulieribus quidem tum ornamenti gratia extiterunt, tum, ne matrices refrigeraremur, operimenta sunt apposita; viris autem praeterquam quod ornamentum quoddam afferunt, carere ipsi omnino iis non poterant, si quid eorum, quae prius diximus, recordamur, quum docuimus, quonam pacto mas ac foemina conformetur. Cujusmodi autem pharyngi gargareon propugnaculum, tale est matricibus quae nympha vocatur, quae tegit simul ac prohibet cossi orificium, quod ad muliebre pudendum pertingit, refrigerari. Haec itaque instrumentorum genitalium est compositio, magnitudo, conformatio, ac reliqua omnia, quorum constructionem admirabilem quivis sine me invenire poterit.

Cap. IV. Quae vero in adiutante, dum utero adhuc geritur, natura machinatur, ipsum conformans, et alimentum ac spiritum a matre inducens, et loca excrementis comparans, explicare quidem aperte fuerit difficile; si tamen in dissectionibus accurate perspexeris, admirari te statim cogent. Toti enim ipsi membrana tenuis undique est circumjecta, quam amnium amiculum appellant, foetus velut sudorem excipiens. Huic autem extrinsecus tenuior alia incumbit, quam allantoidem nuncupant, in ipsius vesicam perforata; quae et haec in se ipsa colligit usque ad partum ipsum velut foetus lolium. His autem extrinsecus in orbem chorion est circumjectum matricem totam extrinsecus subungens, ut, quod ipsis subest, nullo pacto matricem contingat; per eamque mediam foetus matrici connectitur. In singulis enim orificiis vasorum, quae intrinsecus in matricem pertinent, per quae etiam sanguis menstruus in ipsum ferebatur, gignitur, quo tempore utero geritur, aliud vas, arteria quidem in arteriae, vena vero in venae orificio; ut sint ea, quae generantur, numero aequalia iis orificiis, quae intro in matricem desinunt. Colligat autem ea inter se tendis quidem, sed fortis membrana, quae extrinsecus vasis omnibus circumhaeret, partibus vero matricum internis inseritur. Haec membrana omnibus matricis partibus, quae sunt intra orificia, duplex subjicitur, producitur, ac cum memoratis vasis omnibus progreditur, utraque fui parte cujusque partem dimidiam convescens; ut duplex haec membrana operimentum eis sit ac munimentum, et ligamentum tum inter sese tum cum matricibus utrisque. Exiguum stane est vasorum quodque, quum primum a matrice exoritur, cujusmodi fiunt arboris radices extremae in terram defixae; ea vero paululum progressa per conjugationem coalescunt, ex duobusque unum procreatur; rursusque litorum singula cum singulis ejusdem generis coalescunt; fitque id perpetuo, quoad parva omnia in duo magna coeant, quae velut stipites quidam foetus per locum umbilici inferuntur. Quatuor itaque omnino hic sunt vasta, duae scilicet arteriae, et venae totidem, nullis diversi generis inter se commixtis, sed venis quidem semper cum venis, arteriis cum arteriis in idem coeuntibus. Proinde hoc naturae opus esse primarium tibi persuade, etiamsi non moneam. Quod enim, quum tanto intervallo vasa quamplurima inter se mixta ferantur, nunquam tamen venam arteriae, neque arteriam venae reperias insertam, sed semper utraque vasa proprium vas agnoscant, eique soli uniantur, artis mirabilis, non fortunae temerariae, est indicium. Porro quod in omnibus etiam animalibus; quae suapte natura sunt ad saliendum proclivia, ut cervis et capris, vasorum productiones matricibus sint connexae non per tenues modo membranas, sed cum eis etiam per carnes viscosas, velut pinguedinem quandam, quo pacto non esa mirabilis providentiae specimen? Quod vero per nullam aliam partem neque vena neque arteria foetui inseratur, quam per solum umbilicum, qui locum medium totius animalis obtinet, ne id quidem artem aspernandam indicat. Quod autem neque venae hepar praetergressae in aliud quoddam viscus inferantur, neque arteriae alio quopiam, quam ad magnam arteriam, quae ab ipso corde exoritur, ferantur, quo modo id mirandum non est? Quod autem non quodvis sit intervallum medium, neque in quem vis locum memoratorum instrumentorum vasa haec inferantur, sed venae quidem in partes hepatis simas, arteriae vero in partem magnae arteriae, quae est ad lumbos, ne haec quidem artis contemnendae sunt indicia. Si quidem venas videre est statim, ut umbilicum superarint, inter feste mutuo coire unamque effici; quae postea membranis fortibus convestita corporibusque vicinis colligata ad viscus usque una ipsa, ut erat, progreditur; oportebat enim ipsarum prius ad venarum principium in foetu accedere, postea illinc in omnes partes distribui. Arterias autem oportebat et ipsas sane in arteriarum principium, sinistrum videlicet cordis ventriculum, inferi; verum quum hic ventriculus a locis umbilici longissime sit dissitus, non erat tutum eas velut pendentes tanto itinere rursum ducere. Quid igitur reliquum erat, quod esset melius, nisi per breve intervallum ipsas ducere ad eas, quae a corde exoriuntur? nam a corde quidem maxima arteria exoritur, mediae autem spinae incumbit, omnem ipsius longitudinem occupans. Ad hanc igitur oportebat arterias applicare et connectere; quae a matrice ad foetum perveniunt; atqui et accedunt, et cum ea junguntur; videturque ne hic quidem a natura frustra quicquam fieri. Cur igitur non per brevissimam viam eas deduxit ad magnam arteriam? etenim via brevior erat tutior, et naturae ipsi consuetior, ut libris prioribus demonstravimus. An hic quoque mirari oportet ipsius providentiam? ubi enim nihil aliud ex via est commodi, brevissimam eligit.; quum autem ex viae longitudine major securitas quam ex viae brevitate accedit, tunc, natura non dubitat, longiore via circumagere. Ob eam certe causam nunc quoque viae compendiosae quidem, sed periculosae, longiorem quidem, verum tutissimam, videtur anteposuisse; noluit enim arterias rectas ab umbilico ad spinam ducere, sive duae sive una factae essent, nulla itineris parte in nullo instrumento conquieturas; ut interim omittam, quod locus hic ab intestinis et renibus jam occupatus fuerat. Quum autem propinqua esset vesica, idque potissimum in iis foetibus, qui nuper concepti fuerint, (in iis enim fundus vesicae locis umbilici adhaerescit,) facile factu erat ipsis arteriis ea vesicam conscendere, ac per totam ipsam, velut per descensum quendam, ad magnam usque arteriam pervenire. Sed non ascenderunt eam simpliciter, neque enim stabiles permanerent sede devexa invectae, nisi vinculo quodam fuissent colligatae; quamobrem ipsas utique membratus validis colligavit, utramque parti vesicae fui lateris connectens. Atque ita jam s velut partes quaedam, opinor, ipsius vesicae, usque ad magnam arteriam tuto perducuntur. Quae igitur ad arterias pertinent, ea fuerunt providentia comparata. At cur vena non in gibba hepatis, sed in sima inseritur, nisi quod bilis receptaculum isti erat locatum, satiusque erat purgari sanguinem prius, quam in totum animantis corpus distribueretur? Cur autem ipsa ad umbilicum statim in unam est redacta, arteriae vero longo itinere manent duae, nisi quod tutius erat venas coalescentes unum magnum vas efficere? minus enim injuriis est obnoxium, quod majus est vas; praeterea etiam uni hepatis parti eam inseri erat necesse arterias vero, ut quae super vesicam Luto vehendae erant, neque statim ad cordis sinistrum ventriculum erant pervasurae, non erat necesse unam effici; omnino enim, su et has sublimes ad cor sursum natura duxisset, ut venas ad hepar, protinus utique et has unam fecisset.

Cap. V. Quatuor igitur sunt praedicta in umbilico vasa, duae scilicet arteriae et venae totidem, in medio habentes urachum; sic enim anatomici nominare consueverunt meatum, qui ex fundo vesicae exortus lotium in memoratam paulo ante tunicam allantoeidem, id est intestinalem, derivat, quae ita a similitudine figurae, quam cum intestinis habet, appellatur. Sed ex quatuor vasis, quae sunt circum urachum, superioribus quidem partibus sunt venae; sursum enim eas mox progredi ad hepar praestiterat; inferioribus autem arteriae; etenim deorsum et has ferri vesicae lateribus invehendas erat melius. Protinus igitur utrumque vastarum par natura in loco opportuno collocavit, per quae, velut per truncos quosdam, foetus trahit ex matrice sanguinem et spiritum. Inter haec vero omnia et vasa exigua, quae in matricem ipsam inseruntur, media est quaedam velut truncorum radicatio; nominatur autem haec radicatio chorion, quod est vasorum multitudo membrana tenui connexorum, quae haud facile numerare queas. Quod vero duplex sit haec membrana, et cur, dictum nobis ante fuit; per mediam enim ipsam vasa omnia feruntur, quae secundis insunt, colligata simul ab ipsa ac tecta. Reliquarum vero duarum quae allantoides quidem nominatur, (quam ad vesicam diximus esse pertusam juxta urachum,) ad urinam recipiendam fuit comparata; longe enim praestiterat foetum non per pudendum lotium reddere, sed, ut nunc habet, per umbilicum. Postquam enim totum, ipsum membrana, quam amnion nominant, complectitur,aliam humoris speciem recipiens, non erat consentaneum hujusmodi humorem cum lotio permisceri; evidenter enim apparet humor is, qui est intra allantoidem, tum tenuior esse, tum flavior, tum acrior eo, qui est intra amnion, ut etiam hanc membranam dissecantium olfactum angat ac feriat. Quod igitur sudoris instar intra amnion acervatur, in orbem foetui est circumfusum, quod cutim ipsius laedere haudquaquam potest; seorsum autem lotium a foetu est abductum ac sejunctum, neque cutim, neque venas, quae secundis insunt, attingens, ne ab ejus acrimonia partes vicinae laederentur. Usus autem est non contemnendus ejus humoris, qui intra amnion continetur. Foetus enim in eo quasi innatans sursum tollitur ac vehitur, ut minus sit gravis iis vinculis, per quae matrici cohaerescit. Quae res Hippocratem impulit, ut diceret: Quae ventrem serentes bimestres aut trimestres sine cateja manifesta abortiant, ile acetabula mucore sunt plena, neque possunt suetum prae gravitate retinere, sed abrumpuntur. Acetabula vocat vasorum, quae ad matrices perveniunt, orificia, (id enim alibi demonstravimus,) dicens apia non posse foetum vehere, neque gestare, quum mucore referta fuerint, sed permittere ipsis, ut prae pondere abrumpantur. Id certe omnibus semper accideret uterum gerentibus, nisi foetus humori, qui intra amnion habetur, innatando levior fieret, ipsaque vasorum cum matrice connexio minus detraheretur. Qui vero ipsi matri leviorem ajunt esse foetum, quod ipsis humori, qui est intra amnion, innatet, ridiculi plane sunt, non intelligentes, ipsum quoque humorem a matre gestari. Accidit autem et alius quidam iis humoribus communis usus, quo tempore animal paritur; foetus enim facilius collo matricis elabitur, quum ipsis humore multo perfunditur, quod ei tunc accidit propterea, quod necesse est tum membranas rumpi; non modo enim humor iste foetibus lubricandis confert, sed collum etiam matricum ad maximam dilatationem reddit, facile; a praedictis enim humoribus humectatum mollius redditur, dilataturque facilius. Comprobant autem, quod dicimus, non minimum ipsae obstetrices, quum repente ac simul humor effluere occuparit, seipsae naturam imitari e coactae humores quosdam habent, quibus collum matricum perfundant. Omnino enim naturae opera sunt opulenta; simul utitur enim ipsa, quemadmodum saepe demonstravimus, in melius omnibus iis; quae alioqui necessario erant comparanda. Pari modo et iis humoribus, quos propter foetum procreare omnino oportebat, tum ad foetus, dum utero geritur, Vecturam indolentem est abusa, tum etiam, ut in partubus celeriter excideret. Caeterum membranae hae tenues sunt adeo atque araneosae, si ut, nisi quis eas moderate inter dissecandum contrectet, facile abrumpantur. Qui igitur non disrumpuntur, quum gravida ipsa currat aliquando ac saliat? Una haec quoque est naturae ingeniosissima solertia, intelligentis, unum esse omnibus corporibus tenuibus maximum ad patiendi difficultatem praesidium, si alia, aliis cumulentur; quandoquidem, quae ex lanis, vel aliis quibusdam pilis, aut fibris concinnantur ac contexuntur, robur longe maximum ex mutua compositione adipiscuntur, quum seorsum connexorum quodque natura sit imbecillimum. Si igitur non modo propinqua sibi inter se fuerint, quemadmodum ea sunt, quae consuuntur a nobis et connectuntur, sed etiam perfecte sint unita, ex hac unitione robur longe majus ipsis accedit. Non igitur est mirum, si, quando membranae quatuor sibi mutuo incumbunt, robur ex ea conjunctione acquirant; sed id maxime admirabile est, quod non solum sibi ipsae mutuo incumbant, sed multis quidem locis coalescant, multis etiam a sese invicem per tenuia fibrarum fila ab una ad alteram pervadentia pendeant; quas natura, quoad ejus facere potuit, unire voluit, ut, quod roboris cuique privatim a se ipsa deerat, id omnes a fissa mutuo adipiscerentur. Cur igitur edicet forte aliquis) non statim initio natura singulos ipsas validas effecit, quum ominum securitati vellet prospicere? Quia, si crassas eas fecisset ac duras, (non enim alia quapiam ratione robur eis comparare potuisset,) pondus utique cum tumore maximo a gravida pependisset; quod non illi modo futurum erat molestum, sed etiam angustiam non necessariam foetui praebiturum; huc accedit, quod, dum pariendum esset, rumpi ipsae omnes non facile potuissent. Ut igitur matricis capacitas tota foetui cederet, ipsaque gravida pondere minus premeretur, atque in partu ipso facile rumperentur, jure natura membranas omnes tenues efficiendo ipsis securitatem ex mutua inter se connexione est machinata. At quaenam ea naturae est solertia, (id enim superest explicandum,) ut, quanquam collum vesicae meatum jam habeat, per eum tamen animal nullum in praegnatione urinam reddat, sed totum lotium sursum ad umbilicum atque urachum ascendat? Oportebat enim, quum vesica utrinque effluxus haberet, non magis lotium per urachum quam per colium evacuari. Quae sane huc a medicis afferuntur, ea admodum sunt absurda, quamvis prima imaginatione videantur valde esse probabilia. Duo enim haec pro confessis assumentes, quod lolii excretio motu stat voluntario, et quod foetus nondum actionibus ejusmodi utatur, ex eis inferunt, excretionem jure optimo per umbilicum fieri: non enim musculus ei praefectus est, qui serviat actioni animantis voluntariae, quem admodum collo vesicae. Sed eos maxima latuerunt, totoque coelo aberrarunt, non intelligentes, quod neque musculus iste collum vesicae constringendi habeat facultatem, neque quod foetus voluntariis actionibus jam utatur, neque quod perfectum animal, quum mejere voluerit, musculum hunc, qui effluxionis meatui praesidet, solvit, et a tensione laxat non aliter, quam eos, qui sunt ad anum, quum egerere voluerit; excretio autem fit, quum vesica motu naturali circum humores, quos in se ipsa continet, undique contrahitur, in quod musculi epigastrii opus nonnihil conferunt, quando repente ac copiosius simul excernere voluerimus. Caeterum de iis tum in commentariis, quos de facultatibus naturalibus, tum in iis, quos de motu musculorum conscripsimus, tum in libris de anatomicis administrationibus abunde disputavimus. Quod vero animans jam sit, quum ventre adhuc continetur, quum saltem partibus omnibus fuerit conformatum, tum in commentariis, quos de demonstratione prodidimus, tum in libris de placitis Hippocrates et Platonis probavimus. Verum etiamsi animans non sit, quod in ventre habetur, haec ratio aeque dubia erit; musculus enim, qui os vesicae claudit, erit otiosius. Quum autem ipsa circum contentum intus humorem contrahitur, consentaneum est per duos meatus aliquid excerni, non autem per unum duntaxat, qui sursum ad umbilicum pervenit. Ea quidem est in ea ratione difficultas, at res ipsa ostendit naturae in omnibus solertiam, quam ipse prius in foetuum dissectionibus conspicatus, ita demum causam ratione poteris invenire. Divisa ea peritonaei parte, quae vesicae est praeposita, utrumque simul facito, umbilicum quidem attollito, et quod in vesica continetur, comprimito, manu ipsam comprehendens; cernes autem, lotium per meatum, qui est ad umbilicum, in allantoeidem effluere. Quin etiam si ipsam rursum allantoeidem compresseris, vesicam impleveris; sin contra vesicam, membranam ipsam impleveris. Atque, quod tunc accidet, te docebit, lolium prius effluere per meatum, qui est ad umbilicum, propter ipsius meatus rectitudinem ac magnitudinem, nam latitudo ipsius urachi multis partibus est major ea, quae collo inest. Quid jam loquar de rectitudine? non enim ipsa est comparanda. Siquidem colium vesicae admodum est obliquum, rectus vero ad perpendiculum urachus, umbilico sane toto sursum sublato, et velut a matrice per vasa, quae secundis insunt, pendente. Praeterea nullus musculus extrinsecus uracho est circumjectus, prohibens, ne excrementa intempestive effluant, cujusmodi in natis est musculus ad polium vesicae; nullum enim tempus foetui est intempestivum ad ejus generis excrementum excernendum, quemadmodum jam perfectis; in iis enim musculus jure est praefectus, qui nihil foras dimittat prius, quam ratio jusserit, in foetibus vero frustra esset ac superfluus; natura autem nihil facit frustra.

Cap. VI. Sed quoniam de his quoque abunde jam dictum est, ad reliquam foetuum constructionem transgressi, qua re jam natis dissideant, exponamus, artem quoque, quae in illis est, explicantes. Erit autem in his hepatis magnitudo nulla re minus digna admiratione jam inde ab initio, quum primum cernere perspicue licet partes omnes foetus conformatas, et maxime usque ad partum. Majori enim mensura quam pro aliarum partium proportione hepar in primis illis temporibus excedit, excedit autem non mediocriter et usque ad partum. Secundum ipsum cerebrum et cor excellunt magis quam pro aliarum partium proportione. Causa autem hujus rei est, quod hepar quidem venarum est principium, cor arteriarum, cerebrum nervorum. Consentaneum igitur est, quemadmodum, quum architecti primum domus et aedis fundamentum et navis carinam compegerunt, postea tuto sua aedificia super haec extruunt, ad eundem modum naturam in animalibus a proprie principio tuto ac valide jam compacto singula vastorum genera producta in totum corpus protendere. Verum quum foetus magis eo usu indigeret; quem praestant venae, ut qui diutissime plantarum more regatur, principium harum mox a prima generatione fecit robustissimum. Cerebro enim, et cordi, et instrumentis, quae ab eis emergunt, usus, qui a venis proficiscitur, erat necessarius, quod ea sine sanguine neque generari, neque augeri possint; hepati vero ac venis arteriarum quidem ustus erat exiguus, nervorum autem nullus, antequam essent consummata. Ob eam igitur causam natura venosum genus statim ab initio robustum effecit ac magnum, post autem alia duo coepit augere. At cur pulmo in iis, qui adhuc utero geruntur, est ruber, non autem, ut in perfectis animalibus, subalbus? Quia tunc nutritor, quemadmodum reliqua viscera, per vasta, unicam tunicam et eam tenuem habentia; ad ea enim ex vena cava sanguis pervenit, quo tempore foetus utero gestatur; in natis vero occaecatur quidem vasorum perforatio, aer autem copiosissimus tunc incidit, sanguis vero paucissimus idemque tenuissimus; quin etiam pulmo tunc motu perpetuo agitatur, animali nimirum respirante; quo fit, ut sanguis a spiritu incisus motu duplici, altero, quem ex arteriis habet, altero, quem ex toto pulmone acquirit, tenuior adhuc se ipso et mollior ac velut spumosus efficiatur; ob eamque causam substantia carnis pulmonis ex rubra, gravi ac densa in albam, levem ac raram transfertur. Quam rem opinor me dixisse pulmoni esse utilissimam, dum in molibus respirationis thoracem sequitur: aegre enim prae pondere moveretur, si similem aliis visceribus carnem habuisset. Aequum igitur est hic quoque naturam admirari, quae, quum viscus augeri duntaxat oporteret, sanguinem purum ei suppeditabat; quum vero ad motum fuit translatum, carnem levem instar alae cujusdam fecit, ut facile a thorace dilataretur ac comprimeretur. Ob eam igitur causam in foetibus vena cava in arteriam venosam est pertusa. Quum autem id vas venae officium huic visceri praestaret, necesse fuit alterum vas in arteriae usum transmutari; quocirca natura id quoque in magnam arteriam pertudit. Verum quum hic vasta inter se aliquantum distarent, aliud tertium vas exiguum, quod utrumque conjungeret, effecit. In reliquis vero duobus, quum haec quoque mutuo sese contingerent, velut foramen quoddam utrique commune fecit; tum membranam quandam in eo instar operculi est machinata, quae ad pulmonis vas facile resupinaretur, quo sanguini a vena cava impetu affluenti cederet quidem, prohiberet autem, ne sanguis rursum in venam cavam reverteretur. Haec quidem omnia naturae opera sunt admiranda; superat vero omnem admirationem praedicti foraminis haud ita multo post conglutinatio. Etenim quamprimum animans in lucem est editum, aut ante unum vel duos dies, in quibusdam vero ante quatuor aut quinque vel nonnunquam plures, membranam, quae est ad foramen, coalescentem reperias, nondum tamen coaluisse; quum autem animal perfectum fuerit aetateque jam floruerit, si locum hunc ad unguem densatum inspexeris, negabis fuisse aliquando tempus, in quo fuerit pertusus; multo autem magis in iis, quae adhuc utero geruntur, aut in nuper genitis, membranam conspicatus ad solam quidem radicem firmatam, reliquum vero totum corpus in vastorum cavitate pendulum, existimabis fieri non posse, ut ipsa unquam perfecte coalescat. Corpora sane nervosa ac tenuia, etiamsi quis repente, atque ubi primum fuerint divisa, glutinare aggrediatur, voti compos non fit, neque magnopere cohaerent, nedum si jam pridem fuerint perfecta: atqui membrana illa tempore procedente omnino coalescit, non quod nervosa sit ac tenuis, neque quod motu perpetuo agitetur, impedita. Pari modo id vas, quod magnam arteriam venae, quae fertur ad pulmonem, convectit, quum aliae omnes animalis partes augeantur, non modo non augetur, verum etiam tenuius semper effici conspicitur, adeo ut tempore procedente penitus tabescat atque exiccetur. Quod igitur haec omnia natura affabre faciat, declarat singulorum usus; invenire autem ipsius facultatem, qua haec efficit, humani ingenii captum superat, quum homines ipsam posse aliquid omnino certe non credant, infi plane saepe fuerint conspicati. Sed de his quidem jam finem scribendi faciam; diximus enim de his antea saepenumero, quum de pulmonis instrumentis ageremus.

Cap. VII. Aliud autem naturae opus referam, non minus quam alia admirabile, et quod omnes vel ante anatomen norunt; neminem enim fugit, neque quod os matricis toto praegnationis tempore omnino est constrictum ac clausum, neque quod plurimum patefit, quum tempus appetit pariendi: partus autem fit, quum foetus ita jam est perfectus, ut per os nutriri possit. Alio namque tempore omni ne specilli quidem cuspidem in matricis collum queas immittere, in partubus vero integrum animal illinc egreditur. Quemadmodum certe, quod paulo ante memorata membrana cum vasta quidem coalescit, clare videmus, qui autem id fiat, superat humanum ingenium, ita et in matricibus, quod os quidem eousque aperitur, ut possit foetibus facilem praebere exitum, nemo ignorat, sed quo pacto id accidat, mirari possumus, intelligere non possumus. At natura tum haec, tum alia omnia in partu animalis admiranda machinatur commenta. Etenim diligenter providit, quo pacto foetus, qua conveniebat figura, ad collum matricis perveniret, nec minus, quo pacto, dum ipsum pervaderet, nullam partem sauciaret, neve artus luxaret; caput enim foetus primum cosse matricis indidit, tum per id aliis ipsius partibus viam munivit. Atqui si foetus obliquus aut transversus pararet egredi, aut si secundum longitudinem quidem, sed non, ut nunc, id est caput non insereret, quod nonnunquam etiam, sed raro, accidit, vel crus ante caput vel manum exerens, difficilem aliis membris exitum efficeret. Sed si ter aut quater haud commode excidens semel impediretur, eo certe modo accideret ex quadringentis, verbi gratia, foetibus centum impediri; sed quum in plurimis millibus semel forte accidere id cernatur, in mentem nobis inde venire debet, quae bona is artifex, qui nos conformavit, nobis sit largitus; tum autem agnoscere clare debemus non ejus modo sapientiam, verum etiam potentiam. Quis enim Phidias aut Polycletus bonus adeo est artifex, ut in multis operum factu difficilium millibus ne semel quidem hallucinetur? Num igitur his duntaxat nominibus naturam jure laudabimus, an, quod omnium est maxime admirabile, nondum a nobis est comprehensum, quod scilicet quod nascitur animal omnium partium actiones docuerit? Non enim os modo et stomachum et ventriculum alimenti instrumenta comparavit, sed animal generavit, quod his statim sciret uti, facultatem quandam sapientiae ipsam a sale doctam ipsis ingenerans, qua freta animalia ad alimentum sibi ipsis familiare accedunt. Verum caetera ani mantia universa alius explicabit locus; homini vero alimentum quidem fac comparavit, in unum autem praefinitum tempus utrumque duxit, in mammis quidem ejus, quae peperit, alimentum, in animalibus vero, quae fiunt nutrienda, conatum ad hujusmodi succum capessendum. Nam si quis papillam mammae ori infantis indiderit, confestim quidem eam suis labiis constringet, protinus autem buccis dilatatis succum attrahet, post autem curvata lingua in fauces propellet, perinde ac si id multo ante tempore didicisset. Inde autem stomachus in ventriculum deducit, et ipse velut edoctus; deinde ventriculus, ubi eo est usus, mittit intestinis, quod sibi est superfluum; haec autem deinceps sibi mutuo dispertiunt usque ad postremum. Producuntur autem postea in infante dentes, ne is semper matri esset molestus; et cum dentibus mandendi actio accedit, quae et ipsa, ut caeterae actiones, a nemine est edocta; reliquaque deinceps omnia accedunt, quae non est praesentis justi tuli explicare. Nunc autem, quum id, quod nobis propositum fuerat, paucis quibusdam exceptis, absolverimus, ad ea transire tempestivum est.

Cap. VIII. Superest autem in hoc toto opere de musculis disserere, qui ischii articulationem movent, de quibus nullum prorsus verbum feci; tum librum unum tribuere communibus corporis instrumentis, arteriae, nervo et venae. Verum haec quidem proximus liber, qui erit decimus sextus, explicabit; de musculis vero articulum ischia moventibus nunc agamus. Cur igitur eum oportebat ad motos minus quidem varios, verum securiores, quam humeri articulum, comparari, libro decimo tertio indicavimus; quin et de ossibus ipsis, qualia natura sint, tum quod optime sint ad eam actionem, propter quam extiterunt, comparata, libro tertio verba fecimus; rerum enim similitudo nos impulit, ut communiter de ipsis tractaremus; quod vero foli articulo ischii est peculiare, quodque cum nullo alio doctrinam habet communem, hoc libro commemorabimus. Natura animantibus crura attribuit ambulationis instrumenta, equo quidem, et cani, asino, et bovi, atque omnibus ejus generis animalibus quatuor, stolis vero hominibus inter pedestria omnia duo fuerunt tributa. Simiae vero crura sunt ejusmodi, qualia homini sunt infanti nunc primum eis uti conanti; etenim quatuor artubus, quo modo quadrupeda, graditur, praeterea anterioribus tanquam manibus utitur. At ubi homo jam increvit, non amplius anterioribus artubus utitur ut pedibus; simia vero perpetuo inter utraque ambigit, quod ad utrumque sit constructa, tum ut manibus obvia prehendendo non aliter quam reptilia scandat, tum ut insecuro vestigio currat instar pueri; non enim poterat ad utraque recte construi. Ob eam capsam et pedum digitos plurimum a feste diductos habuit, et musculos quosdam eorum, qui genu dearticulationem movent, infra ad multam tibiam descendentes; pari modo et sicini articulum homini habuit propemodum consimilem, non tamen penitus est similis, quemadmodum nec tota manus. Caeterum et musculos carnosius, qui nates constituunt, simia habet ridiculos, ut et alia omnia, imitationem enim hominis ridiculam hoc animal esse docuimus; homo vero eosdem habet sitos bellissime, tum ad decus partium necessarium, tum ne anus sedendo contunderetur, aut alioqui angeretur. Hos igitur solos simia habet decurtatos, reliqua vero omnia itidem atque in homine se habent. In hoc igitur disputationem omnem, quam de musculis ischii articulum moventibus sumus habituri, expende; eam enim priores anatomici sibi proponebant, quum de his musculis vellent tradere; sed tamen, quemadmodum et alia permulta in toto corpore non animadverterunt, ita et hic musculos integros non viderunt. Nos autem ipsam quoque musculorum anatomen seorsum conscripsimus; praeterea in libris de anatomicis administrationibus exposuimus, et quot numero essent, et quaenam esset horum musculorum forma; statim etiam causias subjecimus, cur in eis priores sint lapsi. Quum igitur articulum hunc flecti quidem oporteret crure sublato, extendi vero eodem depresso, in susque actio ejus praecipua consisteret, (usus enim ipsius est minor, quum intro ad alterum crus adducitur, aut quum extra abducitur, et eo adhuc minor, dum in utramvis partem circumagitur,) nemo infitiabitur, quin naturae industria insit in horum musculorum discrimine, quod in magnitudine ac numero spectatur; musculos enim crus extendentes ac flectentes fecit tum maximos, tum plurimos; secundum issos magnitudine ac numero eos fecit, qui idem mus movent ad latera, deinde his quoque minores eos effecit, qui crus circumagunt. Hoc modo jure optimo prima musculorum differentia est triplex, eamque natura motuum usu est mensae singulas vero dictas ante tres differentias rursus in duas partes dividentes, quantum musculi partis utilioris exuperent, exponamus. Nam flectentes extendentibus tum magnitudine, tum numero sunt minores, adducentes in luo foras abducentibus; porro, qui femur in orbem circumagunt, quodam modo sunt aequales. Haec quidem totius disputationis fiunt capita; ipsorum vero demonstrationes deinceps persequamur. Crurum actio, cujus causa exti terunt, est ambulatio, cursus, et statio. Verum ambulatio quidem et cursus cruribus ipsis contrario inter se modo affectis, statio vero itidem habentibus fit; in statione enim crus utrumque ad terram est firmatum, ac similiter protensum, in ambulatione vero aut cursu alterum quidem firmatum est, alterum vero transfertur; quo casu magis laborat crus, quod firmum manet, eo, quod circumfertur, quandoquidem, quod transfertur, se ipsum solum movet, quod vero est firmatum, non modo se ipsum in nullam partem propensum extendit, sed etiam corpus totum vellit, onus gestans duplo majus eo, quod prius, ambobus stantibus, gestabat; sed in crure transferendo musculi, qui ipsum flectunt, plus agunt; stantibus autem, qui extendunt, vehementer semper tenduntur, quia, si vel tantillum remiserint, periculum erit, ne corpus totum animalis collabatur. Flectitur igitur ferus ad inguen, quum ipsum attollimus, et si crus in ea figura voles continere, oportet flectentes musculos esse tensos; extenditur autem, quum id ad terram deprimimus, summam autem extensionem habet et tensionem ultimam, quum stamus. Proinde natura jure optimo validis multis ac magnis musculis actionem hanc commisit: primum quidem ei, qui totam articulum ex posterioribus partibus tegit, qui proportione respondet musculo, qui est in epomide; post autem ei, qui ipsum excipit, qui a partibus omnibus externis ab osse illum oritur, inseritur autem in partem magni trochanteris altissimam, paulum etiam a parte anteriore complectens; tertio ei, qui post hunc ab externis et inferioribus ossis illum partibus emergit, inseritur autem primis internis magni trochanteris partibus, deinceps autem et partibus anterioribus circumhaeret; quarto praeter hos ei, qui ab osse sato emergit, inseritur autem posterioribus omnibus partibus usque ad summitatem magno trochanteri. Sed primus omnium memoratus inclinabilem extensionem validam efficit, femur duobus finibus sursum trahens, quorum si alterum duntaxat extenderis, non amplius inclinabilem, sed declinantem ad latera tensionem surdum efficies; secundus autem musculus attollit simul ac femoris caput intro trahit; reliquorum autem duorum uterque surdum quidem tendit paululum, sed alter quidem femur extra circumagit, alter autem intro paulo magis tendit, quam sursum tendat, multo vero minus, quam musculi, qui hanc ipsam actionem habent, quos ultimos exponam. Nunc enim, ut coepi, extendentes omnium primos explicabo, post autem flectentes, postremos eos, qui movent ad latera. Quum autem a natura motus plurimi mixti facti stat (ut saepe jam diximus) id agente, ut per pauca instrumenta multas animalibus actiones efficeret, idcirco inter musculos crus extendentes eos etiam, qui motum alium praeterea obeunt, cogar attingere. Praedictorum enim quatuor musculorum primus quidem omnium (quem admonui proportione respondere ei, qui est in epomide) quique duabus insectionibus crus extendit, ipsum rectum omnino efficit, quum utraque insertione agit, minimum autem ad latera deducit cum earum tantum altera. Pari modo et quem secundum numeravimus, extendit simul et exiguum quiddam caput femoris intro trahit. Ad eundem modum et tertius et quartus minimum quidem (ut dixi) extendunt, sed aliquanto plus circumagunt. Alius autem praeter hos est quintus musculus omnium maximus qui in corpore sunt musculorum, internis ac posterioribus partibus toti ossi femoris usque ad genu circumhaerens; hujus musculi fibrae posteriores, quae ex ischio manant, crus firmum stabiliunt, dearticulationem extendentes; praestant autem id maxime et fibrae, quae per partes inferiores ab osse pubis exoriuntur cum minimo quodam intro motu, quandoquidem quae his sunt altiores, femur intro adducunt, quemadmodum quae omnium sunt altissimae, adducunt antrorsum simul ac sursum trahunt. Porro qui praedictis quinque musculis sunt oppositi, ipsamque dearticulationem flectunt, illis sunt tum numero tum magnitudine inferiores. Quorum supernus est rectus, unicoque tendone ex duplici exortu conflato in summitatem parvi trochanteris inseritur. Tum qui cum eo in ipsum quoque trochanterem descendit, inferius inseritur. Musculus item alius ex partibus anterioribus ossis pubis enatus, velut pars quaedam maximi, obliquus attenditur, similem actionem cum eo habens. Tum quartus, qui dearticulationem, quae genu inest, extendit per aponeurosin, quae patellam genu supergreditur. Verum hic quidem per accidens femur flectit; alli vero tres prima actione; qui superne quidem defertur, paululum inclinans intro; qui vero a partibus ossis pubis anterioribus manant, multum quidem intro inclinantes, parum vero furtum trahentes; quartus vero (quem femur flectere per accidens monui), quod non primo articuli ischii causa extitit, magnam quidem facit tensionem sursum ac flexionem, multo tamen praedicto primo minorem. Hic enim et a lumbis et a partibus ossis illum internis ortus pervenit ad parvum trochantera. Ille vero, qui genu dearticulationem extendit, cujus etiam gratia exsilit, quum ex recta spina ossis illum oriatur, idcirco se ipsum intendens non tibiam modo sursum tradit sina natura, sed etiam femur flectit; nam si ex partibus inferioribus dearticulationis, quae est ad inguen, productus fuisset, fotam utique sic tibiam movisset. Verum id ipsum a natura factum fuit provide, quae a dearticulationis, quae est ad inguen, parte superiori musculum hunc produxit, ut ipse obiter alium quendam motum obiret animali necessarium. Qui vero intro femur adducunt, duo sunt ii, quos prius diximus a partibus ossis pubis anterioribus enasci, qui non modo intro crus trahere, sed flectere etiam mediocriter possunt. Tertius autem alius haudquaquam longitudine praedictis est similis, sed longus est admodum; ex partibus enim ossis pubis anterioribus productus toti cruri circumtenditur usque ad genu, in caput ipsius internum desinens; quin et maximi musculi pars interna eandem actionem habet. extrorsum autem femur abducit tum etiam pars altera ejus, qui primus omnium fuit numeratus, et qui ab osse lato emergit, quem etiam ipsum parum circumagere diximus. Reliqui autem alli sunt duo musculi, qui femur movent, unus quidem ex internis, alter vero ab externis ossis pubis partibus emergens; qui ambo circa ischium nuncupatum obvoluti coalescunt, inserentes feste uni cavitati per tendones robustos, in posterioribus femoris partibus locati, ad ipsum potissimum primum magni trochanteris exortum. Hi omnium praedictorum musculorum foli uterque versus se ipsum trahens femur invertit ac circumagit. Nam, quemadmodum in prima dinumeratione explicui, musculi, qui obiter paulum crus circumagunt, una cum iis, qui crus extendunt, hoc etiam modice peragunt, quum ipsi prima ratione a natura ad ischii articulum extendendum essent instituti. Omnes quidem musculos femur moventes recensuimus, qui numerum ac magnitudinem habent proportione usui motuum, quorum ipsi fiunt duces, respondentem. Statim autem cum praediolis intelligere possemus ustum exortuum et insertionum ac positionis interim et motus omnium musculorum. Qua enim sursum ad primum exortum trahuntur, finis quoque cum eis trahatur atque adeo crus ipsum est necesse. Quare ex superioribus quidem partibus musculus is descendat oportet, qui crus sursum trahit; eorum vero, qui ad latera movent, intrinsecus quidem exoriri est necesse eos, qui intro crus adducunt, extrinsecus vero, qui foras. Sed quoniam femur circumferri ac circumagi in quibusdam molibus oportebat, natura aut totum corpus ejusmodi musculorum, aut solos tendones, qui actionem hanc erant obituri, in orbem circumvolvit. Recti sane musculi motam habent simplicem, crura ad eas partes secundum rectam lineam trahentes, ad quas ipsorum capita spectant; qui vero aut totis suis corporibus, aut etiam tendonibus circa quippiam obvolvuntur, circularem potius quam rectum efficiunt motum. Ad eum certe modum necesse est ultimos quoque dictos duos musculos, qui magno trochanteri inseruntur, quique oblique, non recta, ad partem a se movendam feruntur, motus duces esse suae positionis similis.

GALENI DE VSV PARTIVM CORPORIS HUMANI LIBER XVI.

Cap. I. De communibus totius corporis instrumentis, arteria, vena et nervo, prius quidem, dum partes exponeremus, verba saepe fecimus. Satius vero mihi visum fuit non sparsim modo de ipsis disputare, sed re omni in unam summam collecta, quod superest, adjungere. Perspicuum porro est, quod hic quoque oratio nostra pro hypothesi ea sumet, quae prius a nobis fuerunt demonstrata, cerebrum scilicet nervorum esse principium, cor arteriarum, jecur venarum; quae quum in totum corpus distribui oporteret, attente me audias, dum ego distributionis aequitatem expono. Si enim aliis quidem partibus majora, aliis vero minora haec, prout partis cujusque dignitas fert, reperiantur fuisse distributa; idque in toto corpore fervetur, laudabimus Hippocratem, qui naturam justam appellavit; quod si ea quoque cum omni securitate ferri ad partes singulas cernantur, eam non justam modo, verum etiam artificiosam ac sapientem pronunciabimus. Nihil sane interfuerit, a cerebro exponere incipias, an a corde, an ab hepate; facere enim non potes, quin ea, quae dicturus es, communiter ad tria simul principia pertineant; quum alioqui ipsa rerum natura, ne si aliter quidem facere velis, tibi permittat, propterea quod rationes cujusque principii peculiares, quas prius praeter communes memoravimus, terminari, ut vis, nequeunt. At quaenam sunt communes trium principiorum rationes? Posteaquam propositum nobis est arteriam et venam et nervum in partes singulas ducere, nonnullaeque ipsarum longe a principiis sunt disiunctae, multo certe magis ad rem pertinuit, neque tot numero producere, quot sunt partes, neque omnino multa, sed ubi maximum unicum a quoque principio instrumentum velut stipitem produxeris, tum demum ab eo progrediente velut ramos quosdam in partes propinquas dispertire. Sic certe aquas potabiles, qui earum rerum sunt periti, in urbes deducunt ac distribuunt; fonti enim maximum unum aquaeductum ubi applicuerint, ab eo interdum quidem et aliis quibusdam locis, priusquam ad urbem sit perventum, dispertiunt; sin minus, at saltem in urbe tota sic partibus ejus distribuunt, ut nulla aquam desideret. Quemadmodum igitur eos maxime laudamus, odi non modo in omnes urbis partes aquam distribuerint, sed qui praeter id ipsam aequissime distribuerint, sic et naturam laudabimus, si eam ubique justam invenerimus. Quod si, cum justitia sit duplex, altera quidem vel idiotis cognita, altera, quae proprie ad artifices pertinet, naturam comperiamus artificiosiorem elegisse, multo magis ipsam laudabimus. Quod si forte cupis cognoscere, qualisnam sit haec justitia, Platonem divinissimum audias, dicentem, eum, qui vere ac juste sit imperaturus, aut qui artifex fit futurus, oportere in aequo distribuendo intueri cujusque meritum ac dignitatem. Neque enim aqua ne in civitatibus quidem mole ac pondere aequalis locis omnibus est dispertita; balneo enim cuidam publico ac deorum luco cuipiam pars aquae major est tributa, fontibus vero biviorum et balneis privatis minor.

Cap. II. Tempestivum utique est idem artificium in distribuendo in animalibus consideres a natura prius usurpatum. Siquidem arteria una maxima a corde est producta, velut truncus in multos palmites ac ramos divisus; vena autem (quam propter magnitudinem cavam appellant) ex gibbis lupatis sursum ac deorsum procedens trunco cuipiam bifido est assimilis, propterea quod et corporis nostri alia quidem pars hepate est altior, alia vero humilior. Ad eundem modum arteriam, quae ex corde enascitur, cernes protinus imparibus sectionibus bifariam esse divisam, altera quidem parte majore, quae fertur deorsum, quod ibi corpus, sis majus, altera vero minore altioribus corde partibus disseminatam. Simile quiddam praediolis etiam a cerebro producitur, spinalis medulla, quae partibus omnibus, quae fiunt sub capite, nervos immittit. Admirabile sane et hoc esset, si neque vena, neque arteria, neque nervus ad propria principia recurrere cernerentur; verum adhuc est admirabilius, si, quum plurima in luo quaeque genere (uti diximus) a principio in partes ultra dividantur, paucissima tamen vasa paucissimique nervi reflexi velut reciprocum stadium quoddam emetiuntur, idque non frustra, neque temere, sed mirabilis cujusdam ustus gratia. Quum enim unum aliquid propter ustum ab aliis discrepantem propriam etiam praeter caetera constructionem est adeptum, in eo naturae sapientia, et partium omnium memoria, aequitas summa, ac providentia aperte conspicitur. Caeterum quod a trunco propagines quaedam in uno solo nervorum principio propter usum necessarium extiterint, mihi quidem id quoque maximum esse videtur artificii naturae judicium; nec minus quod, quum in omnes corporis partes nervi ferantur, nullus tamen neque in ossa, neque in cartilagines, neque in ligamenta, nec denique in quasvis glandulas inferatur, nam harum quoque natura est duplex. Ossium porro substantia multis quidem locis velut stabilimentum ac Pedes aliis partibus est subjecta, alibi etiam passim velut propugnaculum quoddam ac murus; hi enim duo sunt ossium usus; cartilagines vero ipsorum partes quasdam, quo laeves sint ac positae, subungunt, uti in articulis; utitur autem et ipsis natura nonnunquam ceu corporibus mediocriter cedentibus. Ob eas certe causas supervacaneum erat ossibus ac cartilaginibus sensum ullum aut motum voluntarium tribuere; addam et ligamentis ipsis, quibus neutrum horum erat opus, ut quae velut funiculi aliarum partium quasdam cum ossibus et ossa cum aliis colligant. Nec vero pinguedo quoque usia in re nervos desiderat, quae instar olei pinguis partibus animantis membranosis ac nervosis est affusa. Porro ipsius origo atque ustus hic est. Generatur ex sanguinis parte pinguiore per tenues venas effusa, siccis autem corporibus ac tenuibus substernitur, ut ea ipsa corpora pingui nativo humectet, quae celeriter in diuturnis inediis ac vehementibus exercitationibus et caloribus immodicis exiccantur atque indurescunt. Glandulae vero, quae sunt velut stabilimentum divisionis vastarum, nullis sane ad id nervis indigent, quod neque sensum, neque motum voluntarium ad id postulent. Quae vero glandulae ad succos animanti utiles generandos fuerunt comparatae, quemadmodum venas et arterias perspicuas nonnunquam ac magnas, ita et nervos habuerunt communi rationes partium omnium hujusmodi, quas ego sibi jam persequar. Ad motum namque voluntarium natura in animalibus unum genus instrumentorum construxit, quos musculos appellunt. Proinde, quanquam nervi omnes utrasque habent facultates (sensum dico ac motum), nulla tamen pars alia, quae nervos recipit, motu voluntario est praedita, sed sentit duntaxat, quemadmodum cutis, membranae, tunicae, arteria, vena, intestina, matrix, vesica, ventriculus, ac viscera omnia, et glandularum species altera. Quod vero et fetuum instrumenta nervos ad sensum flagitabant, quid opus est commemorare? de his enim omnibus antea verba fecimus, quum de ipsis seorsum ageremus. Nunc autem admonere etiam oportet, quod natura nulli parti nervum frustra inseruit, sed iis, quae sensu solo aut motu voluntario indigebant; neque iis rursum temere, sed iis, quibus sensu exactiore erat opus, nervos molles; iis vero, quae motum voluntarium flagitabant, duros omnes; quibus autem utrisque opus, erat, nervorum genus utrumque inseruit, natura hic quoque (ut arbitror) providente ac praeparante ad sensum quidem nervum, qui facilius pateretur, ad motum autem, qui valentius ageret. Quae igitur instrumenta non modo motum habent simpliciter voluntarium, sed sensum etiam obtinent communi partium omnium sensu tactus excellentiorem, ut oculi, aures et lingua, ea tum molle tum durum nervorum genus habent; quorum molle quidem inseritur in eis in proprium sensus instrumentum, durum vero in musculos. Porro genus alterum nervorum, molle scilicet, ventriculo inest, hepati, intestinis omnibus ac visceribus, quemadmodum et ex ossibus omnibus stolis dentibus, tum quod in iis, quae sibi occurrunt, nudi sint expositi, tum quod ipsius una cum lingua sentire oportebat ac sapores discernere non aliter quam caeteras oris partes. Demonstratum enim a nobis ante fuit, naturam exactiorem sensum partibus illis tribuisse, quae assidue erant iis occursurae, quae incidunt, aut frangunt, aut rodunt, aut calfaciunt vehementer, aut refrigerant, aut alio quovis modo atterant, ut animal a dolore ferendae sibi ipsi opis admonitum, quod sese angit, prius amoliatur, quam pars sit labefactata. Sic itaque et dentibus nervos molles inseruit, tum ad cutem totam fibrae quaedam a singularum partium nervis productae prorumpunt. Non enim, quemadmodum in singulos musculos aliquis nervus pervenit, ita et ipsius cutis est proprius aut definitus, sed ex partibus subjectis fibrae quaedam ad ipsam perveniunt, quae simul ipsam cum subjectis partibus connectunt, simul etiam sensum ei suppeditant. Atque haec quidem de nervorum omnium distributione sunt communia.

Cap. III. Nunc autem tempestivum est particularia persequi. Atque ut inde exordiar, quum partes inter se multum discrepent natura, situ et actionibus, satius fuit eis, quas aliis sensu exactiore praeditas esse oportebat, nervum a cerebro immitti tum majorem, tum molliorem; quae vero ad multos simul ac vehementes motus fuerunt comparatae, majorem quidem et iis nervum, sed tamen duriorem tribui. Quod certe natura in partibus omnibus studiose adeo observavit, ut haudquaquam parvus aut durus nervus ad partem sensu exactiore indigentem accedat, neque magnus ad eam, quae non sensu magis indiget, quam motu vehementi, quemadmodum neque mollis ad eas, quibus usus in motus robore consistit. Tantus certe nervus in utrumque oculum est infixus, quantus in nullam aliam partium maximarum; neci mollem aeque alibi etiam invenias, sed soli oculi (quamvis partes sint minimae) propter usus dignitatem maximos simul ac mollissimos nervos habuerunt; nam sensuum aliorum omnium hic est certissimus, ut qui maxima ac plurima eorum, quae corporibus insunt, eminus discernat, colorem, magnitudinem, figuram, motum, situm, atque intervallum inter sese et ea, quae videt. Si enim animo conceperis, multa grana milii humi esse projecta, aut iis quidpiam exilius, ac plane horum cujusque discreveris primo situm, post et alia memorata, ipsius sensus perfectionem, opinor, ac eorum commodorum multitudinem, quae ipsis animalibus praestat, admirabere; quod si sensum hunc semoveris, neque grana milii numerare poteris, neque colorem aut substantiam ipsorum diiudicare. Hic vero et ea, quae procul sunt dissita, renunciat, judicatque, alia quidem moveri, alia vero loco manere, alia vero, quo pacto inter sese connectantur, alia, quomodo sejugantur. Quum igitur sensus quidem in patiendo sit, motus autem, quo nervi movent cum musculis, in agendo, optimo jure ipsi quidem primo videndi instrumento in oculo nervus mollis, moventibus vero ipsum musculis durus est insertus. Ad eundem autem modum et linguae (quae pars est et ipsa exigua) natura duo nervorum genera tribuit, alterum quidem molle, quo ipsa sapores esset dijudicatura, alterum vero durum, quo motus multos ac varios esset habitura. Porro ad aurem utramque unum nervum mollem induxit, aliosque duros lis auribus immisit, quae motum aliquem erant habiturae. Mollium etiam nervorum nasus quoque, fuit particeps, et dentes ac totam palatum; nam haec quoque sensu exactiore indigebant; verum si nervis opticis eos contuleris, duri admodum et parvi tibi esse videbuntur. rursum praeter ea, quae dicta sunt, nervi optici meatus etiam habent sensibiles, quae etiam causa fuit, cur crasse extiterint. Admirari autem satis pro merito naturam in horum nervorum constructione non potes, si, quomodo videamus, ignoras. Proinde si volueris per magnum otium demonstrationes expendere, quas tum in aliis quibusdam locis, tum libro decimotertio de demonstratione fecimus, probantes, vitas instrumentum spiritum habere splendidum assidue sibi a cerebro affluentem, nervorum opticorum constructionem miraberis. Cavi enim intus fuerunt, quo spiritum reciperent, sursumque usque ad cerebri ventriculum ob eandem causam pertigerunt; ubi enim uterque ventriculus anterior desinit ad latera, illinc nervi optici exoriuntur, ipseque ventriculorum velut thalamus propter illos nervos extitit. Quod opus naturae admirabile anatomicis fuit incognitum, quod ipsi fines ventriculorum non sint assecuti, neque considerarint, cujus rei causa ita sint formati, neque viderint, productiones nervorum opticorum superiores ventriculorum, finibus esse conjunctas. Propter has igitur causas oculorum nervi cavi simul et maximi et mollissimi extiterunt, quum alii quoque sensus magnos et molies nervos habeant. Caeterum pedes ac summae manus omnino a praedictis discrepant tum actione, tum substantia, tum situ; nam actiones habent robustas ac vehementes, praeterea substantiam habent ac positionem a capite remotissimam. Ob eam igitur causam nullus a cerebro nervus praedictis partibus immittitur, quomodo neque brachiis, neque cruribus, sed a spinali medulla duntaxat nervos, duros brachia et crura accipiunt; aliisque praeterea omnibus, quae sunt sub facie, nervi a spinali medulla suggeruntur, praeterquam intestinis et visceribus, atque etiam praeter haec vocis instrumentis; quod horum quidem nonnulla omnino cum cerebro conjuncta esse oporteret; alia vero, quod prope ipsum essent sita, soloque sensit indigerent, nervos eosdem habuerunt. Ad cor enim et hepar nervos accedere erat necesse, quod omnia facultatum animal regentium principia omnino oportebat esse conjuncta, quemadmodum in libris de placitis Hippocratis et Platonis a nobis est demonstratum. In ventosa culum etiam et potissimum in ejus os nervos accedere oportuit, quod id sedili demonstravimus exactiore indigere. Porro quod vox principalissima sit omnium animae actionum, (nam cogitationum mentis est nuncia,) oportuit eam quoque fieri per instrumenta, quae nervos a cerebro assumerent. Ob haec igitur potissimum nervi cerebro longe a suo principio protenduntur; cum eis autem (ut dictum est) exiguae quaedam propagines intestinis, renibus, spleni, pulmoni ac stomacho distribuuntur. Sed de his quidem paulo post tractabimus.

Cap. IV. De iis vero partibus, quarum potissimum causa nervi a cerebro descenderunt, jam dicamus, a partibus voci servientibus auspicati. Verum hoc quoque loco pro hypothesi ea sumemus, quae in libro de voce fuerunt demonstrata. Principio enim demonstratum fuit, nullum partis usum prius posse cognosci, quam totius instrumenti actio sit explorata. Quum igitur larynx sis primum ac principalissimum vocis instrumentum, ex tribus quidem cartilaginibus conflatum, habens autem in se ipso medio epiglottidem ac musculos circiter viginti ei fere rei servientes, consideres jam licet, quonam pacto natura eis omnibus nervos a cerebro dispertierit. Horum enim musculorum nonnulli transversam magis quodammodo, alii obliquam habent positionem, alii rectam nec ipsam omnino inter se similem; nam quidam eorum superne orti finibus suis infernis partes quasdam laryngis movent, alii vero contra oriuntur quidem inferne, superioribus autem finibus agunt. Aequum certe (opinor) fuit iis, qui superne deorsum ferrentur, nervum superne immitti, iis vero, qui ex inferioribus partibus sursum ferrentur, indidem esse nervorum principium; quemadmodum certe et transversis aut obliquis secundum positionis figuram nervorum quoque principium sibi conveniens dari aequum fuit. Caeterum in iis, quae de voce scripsimus, ostendimus, eos superne deorsum ferri, qui ab osse hyoide ad cartilaginem scutiformem perveniunt, et eos, qui ad sternunt, ab ambobus; ab infernis vero partibus sursum ferri indicavimus eos, qui arytaenoidem cartilaginem movent; rectos itaque penitus esse quatuor, inclinantes autem ad obliquum duos; eos vero, qui fines inferiores cartilaginis scutiformis cum cartilagine, quae nomine caret, connectunt, leniter esse obliquos; quin et eos musculos, qui trium cartilaginum maximam stomacho connectunt, transversas habere fibras ad obliquum spectantes, alias quidem magis, alias vero minus. His certe natura (nihil enim vetat hinc auspicari) a sexta conjugatione nervos immittit duabus apophysibus; quorum alter quidem ad verticem cartilaginis scutiformis intro in ipsum laryngem pertinet, alter vero ad obliquos musculos accedit, a quo etiam ad musculos ad sternunt porrectos fines perrumpunt. Duae quidem hae fiunt conjugationes nervorum ad positionem obliquam spectantium. Tertia vero est alia eorum, qui ad musculos cartilaginem scutiformem sartum tollentes perveniunt; quae quum altius principium postularet, non potuit a sexta conjugatione produci, ut quae ad ventriculum feratur; sed natura rationem invenit, qua his quoque a cerebro nervum rectum superne deorsum tendentem insereret. Atque per totum laryngem hi extenduntur, utraque parte duo, unus ad laevam, alter ad dextram; atque etiam horum sinis musculis, qui ad sternunt ab osse hyoide deseruntur, inseritur; nonnunquam tamen et ad musculos humiles extenditur, quos diximus a scutiformi oriri, quemadmodum et altioribus aliquando a sexta conjugatione nervi inseruntur. Quod vero ab his solis conjugationibus nervos ipsi accipiunt, id omnibus animalibus est commune, quod ipsi nervis a cerebro manantibus indigerent, ceu declivem positionem habentes ac voci servientes. Haec igitur a natura juste simul atque artificiose sunt constituta. Quum vero tres supersint in larynge musculorum conjugationes maxime quidem necessariorum (ut demonstravimus) ad vocis generationem, rectam autem positionem habentium, ut capita quidem stat inferne, fines autem ipsorum superne: fuit sane necesse a partibus infernis nervos ipsis immitti. Verum cerebrum non erat inferne; a spinali igitur medulla atque hujus partibus infernis nervos derivari erat necesse, in eoque naturam illam justissimam solis vocis instrumentis vel principalissimis iniqua tribuere, si neque a cerebro, neque a primis spinalis medullae partibus nervos suppeditaret. Videamus igitur, qua ratione summe utrique prospexerit, tum ei, quod ad actionem erat necessarium, tum ne in hos musculos esset iniqua, nervos illis tribuendo ignobiliores. Constituit igitur eos a cerebro deducere (quomodo et alios, quorum ante meminimus) secundum sextam conjugationem, a qua sexta oportuit cordi, et ventriculo, et hepati nervos distribui; sed diaulum quendam cursum deductionis efficere, prius quidem ad inferna laryngis deducendo, illinc autem rursum ad principalissimus ipsius musculos reducendo. Sed nervi recurrere sine flexione non poterant; itaque natura fuit coacta nervis invenire velut metam quandam, circa quam obvolutos ipsos feni amplius deorsum prohiberet, inciperet autem ipsos ad laryngem reducere. Hanc autem metam oportebat utique tum corpus solidum esse, tum positionem habere transversam, aut saltem obliquam; non enim poterant nervi ex illo declivi impetu retrocedere, nisi circum ejusmodi corpus quoddam flexi fuissent. Porro quod ejusmodi nullum erat in toto collo, natura par ipsum nervorum ad thoracem deducere fuit coacta, atque illic flexionem vestigare; quam ut primum reperit, ibi par nervorum flexit, ac per colium rursus ad laryngem reduxit, sed non similem ipsis fecit flexionem; eoque modo videri possit suae justitiae oblita, quae aequalibus nervis inaequalia tribuerit; alterum enim nervorum longissime per thoracem deorsum deduxit, alterum vero haud ita multo post ad collum reduxit. Quaenam igitur horum etiam est causa? non enim nervorum est differentia, omnino enim sunt similes, sed ipsa locorum, quae pervadunt, constructio. Per sinistram enim thoracis capacitatem maxima arteriarum (quam velut truncum quendam diximus a corde enasci) primo quidem obliqua emergit; post autem protinus divisa, altera quidem parte sui, majore scilicet, spinae innititur, altera vero minore sursum ad clavem fertor; atque inde alteram quidem fui partem in scapulam, manum et partem colli sinistram, et partes alias, quae istic situm habent, distribuit; reliquam vero ad sternum sursum extendens rursus dividit, idque bifariam inaequalibus partibus. Quarum partem unam, sinistram scilicet, eandemque minorem arteriam efficit carotida, alteram vero, majorem scilicet, et dextram attollit obliquam: a qua paulum progressa multi fiunt processus. Etenim ad altas thoracis partes fertur quaedam arteria, alia ad dextram mammillam per sternum defertur, et ante has quidem dextra caretis acclivis producitur, deinde reliqua arteriae pars obliqua versus primae costae productionem accedens, ad scapulam ac manum et colli partes dextras dispergitur. Quum ea igitur inter dextrum thoracem ac sinistrum sit differentia, redeamus in memoriam, quod nervus uterque a sexta conjugatione una cum ar tersis caro fidibus fertur deorsum, ipsa propinquitate stabilitus ac communibus operimentis munitus. Ubi igitur primum utraeque arteriae oriuntur (quem ego locum nuper indicavi), eo utrumque nervum deduci suit necesse, deinde illinc partem ipsorum aliquam extendi, quae ad laryngem ferretur; sed quoniam nervos ibi a motu declivi ad acclivem transferri oportebat, flecti ipsius omnino fuit necesse. Quaenam igitur utrique nervo fuit optima flexio? Sinister quidem ad primum carotidis exortum flecti non poterat, siquidem pars arteriae magnae, quae sursum ad sternum fertur, (a qua caretis est abfuisse,) paulo minus est recta, nisi quod exiguam habet ad partes dextans totius thoracis propensionem. Alterum vero germen arteriae, quae sursum fertur, (quod ad sinistram scapulam et manum secedit,) similem fere habet et ipsum positionem; propemodum enim et ipsum totum est rectum, in laevam partem leniter propendens. Reliquum igitur est, ut ad truncum ipsum maximae arteriae flectatur; quae flexio mirabiliter ad ipsius nervi iusum est comparata non modo magnitudine, sed etiam robore ac positione. Hanc igitur ipsam natura elegit, circumque ejus basim sextae conjugationis propaginem involutam ac sursum recurrentem asperae arteriae imposuit, ut ipsi invecta tuto ad laryngem ascenderet. Verum in dextris thoracis partibus ejusmodi nulla erat flexio. Ne igitur eam quaeras, quae nusquam est, neque naturam accuses, quod flexiones discrepantes utrique nervorum invenerit, sed id considera, quaenam alia flexio in sinistro thorace praedicta reperiri poterat commodior; non enim aliam reperias meliorem, quemadmodum ne in dextro quidem ea, quae a natura fuit inventa. Quaenam igitur est ea? Verbis quidem difficile est tantam artem interpretari; incredibilis enim est naturae solertia in hujus flexionis inventione, ut, nisi quis eam viderit, fabulari potius, quam vera dicere eum putet, qui haec exponere aggrediatur; attamen, quoniam caetera verbis sinu persecutus, non verebor haec quoque exponere. Recordare autem mihi arteriae, quam paulo ante dixi in dextro thorace obliquam habere positionem, et a sese primam carotida acclivem producere, deinde reliqua parte obliquam pervenire ad primam costam; tum considera, quum dexter nervus carotidi adhaerens per totum colium descendat usque ad primum ipsius exortum, num locum aliquem reperire queas commodiorem eo, quem natura ad nervum hunc flectendum reperit. Ubi enim primum post carotida arteria obliqua dividitur, ibi solum, licet periculo se, necesse tamen fuit nervum flectere. Si enim alius quispiam locus hoc fuisset commodior, ad eum satius fuisset naturam, hoc relicto, accedere; nunc autem, quum nullus sit alius in dextro thorace, sed fotus is, quem nunc diximus, naturam quidem non fugiebat, quam esset is periculosus, verum, cum eo esset redacta, ut omnino uti eo cogeretur, ea omnia est molita, ex quibus potissimum securitatem ipsi liceret comparare. Primum enim a magno nervo ipsum recursurum deduxit, ubi primum obliquam arteriam attigit, deinde dorso arteriae impositum flexit ad eum angulum, qui fit in carotidis productione; parte enim carotidis externa eum deduxit; ubi autem circum majorem involvit, per angulum, qui ex ambobus fit, reducere illinc coepit per partes carotidis internas, quoad ipsum dextrae parti asperae arteriae imponeret. Quum autem post flexionem sursum tendit, natura processum quendam a sexta conjugatione instar manus ei porrigit, quae et ipsa cum magno nervo colligans flexionem simul ac reditum ei tutum efficit. Quae vero sunt ab utraque flexionis ipsius nervi parte, dextra scilicet ac sinistra, ea processibus a sexta conjugatione fulciuntur, quam natura ad ea loca facit. Quin etiam et in ipso larynge ipsis nervis recurrentibus (de quibus formo omnis hic est institutus) commixtio quaedam fit cum iis nervis, quorum prius meminimus, quos a sexta conjugatione productos diximus ad profundum laryngis progredi. Nam partes illorum recurrentium cum illis coeunt in omnibus quidem animalibus, quae mihi videre conligit; evidentissime tamen in ursis, et canibus, et bobus, et reliquis hujusmodi animalibus videas, natura utrisque nervis robur ac vires ex mutua inter se societate machinante. Diximus enim antea, corporum vel imbecillium connexiones ad robur aliquid sibi mutuo conferre.

Cap. V. De nervis vero, qui ad viscera et intestina accedunt, dictum quidem prius non nihil fuit; quod autem deest, id est adjiciendum. Porro nervorum quaedam portio a cerebro ad haec mittitur, exigua quidem ad partes caeteras, magna autem ad os ventriculi, quod natura partem hanc fecit instrumentum appetitus eduliorum, quae est ad portam (ut sic dicamus) omnium instrumentorum, quae ad alimenti dispensationem a, natura fuerunt comparata. Sincerum certe ipsum et cum nullo alio nervo duro mixtum superne deduxit, in ipso transitu partem ex eo exiguam distribuens stomacho, pulmoni et asperae arteriae. Ex eadem autem conjugatione sincerum nervum dedit hepati et cordi ob dictam mihi antea rationem. Ad alia vero omnia, quae sunt sub diaphragmate intra peritonaeum, ab his quoque nervis pars quaedam accedit non amplius sincera, sed iis nervis, qui a spinali medulla oriuntur, permixta (nervis enim, qui ad radices costarum feruntur, ab ipsa thoracis spinali medulla, et post thoracem a duobus aut tribus spondylia aliquid accedit): qui dum progrediuntur, commiscentur cum reliquiis eorum, qui ad ventrem descendunt, quibus et ipsis proprie nervi quidam a spinali medulla commiscentur. Ex hac mixtione omnia propemodum, quae sunt intra peritonaeum, nervos accipiunt, robur quidem ac vires ex spinali medulla, sensum vero caeleris exactiorem ex cerebri mixtione assumentia. Est autem et aliud mirabile naturae opus ab anatomicis ignoratum. Ubi enim aut longo itinere nervum est ductura exiguum, aut motui musculi vehementi ministraturum, ibi substantiam ejus corpore crassiori quidem, caetera autem simili intercipit. Videbitur enim tibi nervus esse conglobatus, primo quidem aspectu ipsis adnatus ac circumhaerens; si tamen dissecueris, apparet evidenter, quod neque adnatus est, neque circumhaeret, sed apparet similis quaedam nervis substantia continua, ac undequaque unita, ac omnino nervo similis, qui tum ad ipsam pervenit, tum rursus ex ipsa porrigitur. Ipsa igitur sola substantia (quae similis est nuncupato ganglio) nervos crassescere contingit, ut manifeste nervus, qui post ipsam est, in orbem major appareat eo, qui est ante ipsam. Porro ipsam videbis cum alliis quibusdam partibus, tum praecipue iis nervis, qui a cerebro descendunt, non semel aut bis, sed sexies inesse; primum quidem in collo parum supra laryngem, post autem, s cum in thoracem incidunt, ad radices costarum progredientes, tertio, quando primum e thorace exeunt. Quum igitur in utraque animalis parte, dextra scilicet ac sinistra, hujusmodi corpus ter inveniatur, non abs re diximus, sexies in ipsis inveniri. At de his quidem nervis abunde jam tractavimus.

Cap. VI. Aliorum vero, qui ex cerebro quidem producuntur, ad colium vero et ad scapulas descendunt, distributionem deinceps persequamur. Neque enim ne hic quidem natura ipsa, quum posset ex spinali medulla colli hos nervos producere, hujus rei oblita, frustra a longinquo eos deducit, sed in illos musculos inserit, qui positionem simul habent sublimem, simul scapulam sursum ad caput trahunt. In primos igitur memoratos scapularum musculos, et eosdem latos, qui ab occipitio oriuntur, desinunt autem in scapularum spinam, magnus nervus a cerebro inseritur, emergens una cum aliis, quos diximus ad sextam conjugationem exoriri. Sed illi quidem pariter deorsum feruntur propter usus, quos paulo ante memoravi; declinant autem ad latera colli ibi sublimes procedentes usque ad musculum, ad quem ab initio contendebant. Maximum enim nervum musculi hi habuerunt non modo propter magnitudinem, verum etiam propter actionis vehementiam, totam enim scapulam sursum trahunt. Post hos autem nervi commemorabiles musculis a primo quidem spondylo ortis, in sublimem autem scapulae partem infertis, a natura sunt dati; nam et horum musculorum motus est vehemens. Multa vero nervorum principia ii musculi habuerunt, qui caput circumagunt (quorum fines ad sternunt et clavem perveniunt), quod et motus ipsorum est compositus, fitque ex libris deinceps sibi mutuo incumbentibus. Ob eam igitur causam ad primam quidem productionem a nervis ad magnos musculos utriusque scapulae accedentibus propago quaedam musculis inseritur; deinceps autem a colli spondylis; ut quodque principium ad se ipsum trahens musculum motum per vices varium efficiat. Qua ratione accidit necessario, ut, qui obliquam quidem habent positionem, principia motus in diversis locis habeant constituta. Pari modo primis quidem partibus horum musculorum nervorum aliquid superne est datum. Quin et musculis duobus, qui sunt ad tonsillas, et iis, qui animalibus magna voce praeditis insunt, qui sunt ad musculos ad imam partem ossis hyoidis, qui et superioribus partibus laterum primae cartilaginis in quibusdam animalibus sunt connexi, nervus a cerebro datur, propterea quod voci edendae serviunt. Praeterea alia quaedam nervorum tenuium conjugatio ad linguae radicem pervenit in silis evidentissime animalibus, in quibus praedicti musculi prorsus sunt minimi. Nascitur autem haec nervorum conjugatio ad eam conjugationem, quam Marinus sextam nuncupat, quae omnibus quidem animalibus inest, quae homini sunt quodammodo similia; discrepat autem (ut diximus) in eis, quae aut magna voce sunt praedita, aut ad mordendum fiunt comparata propter magni ludi nem musculorum hyoidi connexorum; in lis enim praedicti nervi magis consumuntur, in aliis autem ad pharyngem et linguae radicem magis perveniunt. Nullus autem alius nervus eorum, qui a cerebro producuntur, infra faciem descendit, sedi omnes partim in musculos faciei, partim in sensifica instrumenta distribuuntur. Caeterum, qui distribuantur, antea diximus; proinde nunc rursus ea commemorare fuerit, superfluum, quum ad spinalem medullam colli transire melius sit, ostendentes, quo pacto ex ea quoque natura nervos justissime distribuerit. In primis certe, quemadmodum a cerebro multis partibus, quae sunt sub facie, quandam nervi partem distribuit, non temere neque quovis modo, sed propter memoratos usus, sic ad caput ex spinali m edulia colli nervos sursum ducere ipsam non piguit, magnos quidem in caeteris animantibus, quibus et temporalis musculus est maximus, atque aurium substantia magna est, facileque ac mullum movetur, omnino autem exiguos iis animalibus, quibus nihil horum inest, ut homini et simiae. Nam et musculus temporalis his est exiguus, et aurium substantia fere immobilis, quod ipsorum quibusdam ea sit minima. Ob hanc igitur causam nervi his animalibus exigui ad caput ascendunt, duo quidem ex partibus posterioribus, duo autem a lateribus in cutem distributi et aurem utramque. Porro, quemadmodum delineamenta quaedam musculorum ipsis fiunt circum aurem, sic et nervi minimi ad hunc locum veniunt; in iis vero, quae mobiles valde ac magnas habent aures, quemadmodum in orbem auris multis musculis est redimita, ita et nervi magni in eos distribuuntur; distribuuntur autem hi a secunda colli conjugatione. Quum enim ad capita musculorum nervos omnes ire oporteret, necesse fuit ipsis inferne sursum ascendere, ut in musculo temporali videre est; nam hujus quoque caput natura prope os occipitis locavit, in quibus animalibus est maximus; jure igitur et ex collo pars quaedam nervi sursum per occipitium praeteriens ei inseritur. Praedictam vero positionem caput temporalis musculi potissimum quidem in animalibus, quae dentibus ferratis fiunt praedita, habet, post illa autem et in iis, quae maxillam habent magnam; in his enim animalibus temporalis musculus magnus a natura est comparatus, quum illa quidem ad fortiter mordendum, haec vero ad maxillam gestandam musculum validum flagitent. Porro musculus tenuis ac latus, qui buccam una cum partibus oris lateralibus movet, (quem anatomicis sedi ante me fuerunt, cum cute excoriando corrumpebant,) artem quandam naturae prae se fert admirabilem. Quum enim musculi hujus principia sint multas desinat autem in buccas ac labia, os aperiens ad latera, idcirco fibras omnes habet ad eas partes tendentes, et cum eis nervos. Una igitur cum fibris, quae a spina spondylorum colli producuntur, nervi feruntur per colium usque ad anteriora transversi, iidemque maximi ac plurimi, quoniam et ligamentum membranosum, quod fibras continet, a spina fuit productum musculique principium principalissimum in eo loco est; fibris vero, quae a scapulis ac clavi sursum feruntur, nervi sunt minores, qui etiam secundum fibrarum processum procedunt. Quum autem unica sit utrinque in quoque colli spondylo productio, eademque radicem nervi habeat transversam, incredibile est, quonam pacto in omnes fibras, quae sunt in partibus productionis musculi anterioribus, nervi inferantur, ad motum sursum conversi per flexus quosdam ingeniosis a natura inventos, alios quidem circum musculos quosdam, vel arterias, aut venas, alios autem per membranas, quas ipsa foraminibus tenuibus pertudit, ipsis nervis aequalibus. Quae vero fibrae sunt obliquae, iis nervus obliquus facilius sese inserit: in eis vero, quae partibus posterioribus, nimirum ex spina feruntur, impensius naturae opus mirabere. Oportebat enim una etiam cum iis nervos a spina procedere, quemadmodum etiam apparet; si quis tamen eos viderit, existimabit, ex ipsis ossibus spinae emersisset res autem non ita habet. Nam his quoque nervis spinalis medulla colli est principium, e communibusque spondylorum omnium foraminibus, quae sunt ad latera ipsorum, primum exortum habent. Hoc enim unum est principium ad utramque partem cujusque spondyli nervis a spinali m edulia prognatis, quos natura mirabili quodam artificio distribuit statim, ut prodierunt, ad ipsas vertebrarum apophyses, alios quidem transversos ad posteriora colli et anteriora adducens, nonnullos autem circum flexus quosdam inclinans, rectos, ac declives, et obliquos. Quum haec igitur varietas in quibusdam nervorum productionibus appareat, si quis diligenter dissecuerit, quod ad nervos pertinet, qui a spina feruntur, admirabilius adhuc ac difficilius inveniet. Proinde id quoque maximum naturae operum etiam iis, qui videntur in dissecando esse acutissimi, fuit ignoratum; quum enim omnino musculum hunc non norint, multo magis nervos, qui in ipsum inferuntur, ignorarunt. Sed natura propaginem a singulis omnium nervorum colli productionibus post secundum ducens transversam ad posteriora per profundum usque ad spinae radicem, hinc ducit sursum cum spina usque ad praedictum ligamentum tenue ac latum instar membranae; deinde ipsum perfundens foraminibus tenuissimis, nervis aequalibus, rursus nervos per colium antrorsum reducit. Quod si musculos, qui intercedunt, exemeris, videbis post primam productionem, quam ex spinali medulla singuli nervi faciunt, ipsos (nervos inquam) prius quidem retro transversos per musculos in profundo colli sitos penetrare, rursus autem in superficie fusi cute antrorsum similiter transverses progredi, et super latum ligamentum vehi (hoc enim ligamento in omnibus utuntur), et cum recurrere coeperint, in ipsius foraminibus flecti. Post haec vero adhaerescunt, gestantur, et per ipsum adducuntur. Reliquae sane partes omnes tali ac tenuis musculi, qui utrinque unus est, sic nervis contexuntur; quae vero ipsius partes a radice aurium per buccas super musculum masseterem vectae nervis utuntur per foramen caecum excidentibus, positionem habent fibris, quae ei parsi insunt, similem et principium propinquius. Hoc opus ac miraculum naturae anatomicis fuit incognitum, quomodo et aliae multae eximiae machinae in animantis constructione. Quandoquidem et quod tres musculorum sint conjugationes, quae caput et colium retro attollunt; tum quod aliae quatuor in capitis ipsius articulo ad primum et secundum spondylum sine collo caput solum retro moveant; item quod aliae quaedam sint ad latus utrumque, medici ignorarunt. Natura autem (ut prius ostendi) nihil horum frustra nec sine causa egit, nervisque praedictos omnes musculos moventibus spinalem medullam fecit principium, secundumque musculorum motus nervo cuique iter comparavit, idque maxime in toto animali usurpavit. Quemadmodum enim ad musculos colli nervi ab inferioribus partibus sursum feruntur, quod ii caput antrorsum moveant, ita et duobus musculis (qui retro ad dorsum totam scapulam abducunt) ad spinam nervorum principium est constitutum, progrediunturque simul ac dividuntur usque ad scapulam. Ducit autem natura ad hos quoque musculos nervos per locum admodum profundum, eorum vero capitibus ipsos inserens eadem quidem via, sed altiore ducit sursum per transversam positionem. Pari modo autem et in musculo magno, qui hos consequitur, quique inferioribus scapulae finibus adhaerens eam ipsam per eas apprehensiones, quae illic sunt, trahit deorsum, et post ipsam brachium, sursum per axillam progrediens, invenias nervos omnes ita sitos, quomodo et ipsas fibras, et maxime quando superne tendunt ad costas versus axillam. Quod si, cute tota thoracis sublata, videre volueris modum, quo nervi feruntur, non simplicem aut unicum, sed varium admodum conspicabere. In cutim siquidem ac membranas nervi superne descendentes disseminantur, musculis vero, qui ipsis subsunt, et illi, de quo nunc agimus, eadem ratione, qui unus est e maximis, ac tenui, qui est post ipsos, quique nec ipse anatomicis est cognitus, nihil ex his nervis propagatum inseritur, sed videre est, nervos prope quidem transire, sed propriis utrinque partibus disseminari.

Cap. VII. Videbis autem in thorace alios quoque musculos, et eos multos, ut ini collo, alios quidem nervos superne descendentes recipere, alios autem contra ab infernis sursum ascendentes; ad fines enim usque musculorum, ubi partes movent, nervi quoque progredientes disperguntur. Musculum certe, qui a nothis costis et mamma sursum fertur ad humeri dearticulationem, videre licet esse proximum ei, qui a cosso defertur quidem, anteriora vero thoracis dilatat, et illum ipsum, qui est ad simas partes scapularum; quomodo et proximum ei, quem primum dixi, videre est eos, qui a sterno feruntur ad brachium. His itaque, qui sursum feruntur, ex partibus thoracis intercostalibus nervi extra excidentes distribuuntur, et alii nonnulli flexibus obliquis ab ultimis colli sinibus prope aponeuroses; qui vero a costo deorsum ad thoracem feruntur, iis spinalis medulla cossi nervos immittit. Quonam autem pacto nervi ad musculos intercostales ferantur, cum in libris et de causis respirationis et de anatomicis administrationibus copiose disseruerim, supervacaneum esset hic rursus artem naturae exponere; quemadmodum et quinam ad diaphragma ferantur, cum libro decimo tertio indicaverimus. Quod autem neque scriptum a nobis prius fuit, neque iis, quae nunc exposuimus, similem habet constructionem, id forte non est praetermittendum. Musculi itaque, qui sunt ad epomida, totum quidem brachium attollunt, nervum autem validum flagitant, quum partem maximam sursum m tollant, et eam nonnunquam plurimum; quem sane nervum loco musculi editiori inferi necessum est. Unde igitur ei nervum adducemus adeo altum? neque enim ex ambiente nos aere, neque ex capite per musculos colli superficiarios eum deducemus; iter enim haberet periculosissimum; sed neque ex collo obliquum simul et per superficiem nervus ad musculum editum sub cuteque jacentem deduci poterat. Nos itaque quum (ut videtur) ne verbis quidem nervum ei musculo, qui est ad epomida, invenire possimus opportunum, natura id praestitit facillime. Ad quartum enim et quintum colli spondylum ex spinali medulla nervum produxit, quem ad partem epomidos externam simul et superiorem duxit, ita profundum utrumque, ut ne apparerent quidem; ad cervicem enim scapulae et humeri dearticulationem per profundissimum ejus loci iter eis munivit, alterum quidem ad partem superiorem cervicis scapulae sursum ducens, reliquum autem sub ipsam traducens, deinde per flexum utrumque in musculos brachium sursum tollentes distribuens. Eadem certe providentia et arte natura aliis omnibus scapulae musculis nervos distribuit.

Cap. VIII. Quod vero ad eos attinet, qui ad manus perveniunt, dictum quidem antea nobis fuit, quo pacto oriantur ac connectantur. Diximus etiam, quod natura hujusmodi nervorum mixtiones securitatis gratia est molita; proinde mixtiones has in nervis potissimum efficit, qui aut nulla re fulciuntur aut iter longum sunt emensuri. Diximus praeterea, quod tutius erat arteriis, nervis, ac venis, quae in artus distribuerentur, per interna iter facere. Ubi igitur, quo pacto nervi in totas manus ferantur, paucis dixero, ad seriem orationis continuam revertar. Nam nervi omnes, qui ad summam manum feruntur, ingeniose adeo sunt abditi, ut vel medicorum plerosque fugiant. Per internam enim brachii partem ad cubitum imi accedunt, prope gibbi cubiti dearticulationem praetereuntes; quae dearticulatio quum tota sit excarnis atque ossea, periculum erat, ne nervi in superficie sub cute excarni ossibus invecti itinere uterentur periculosissimo, si nihil natura ad eorum securitatem, cujusmodi nunc est, esset commenta. Eum enim nervum, qui ad parvos digitos accedit, capite brachii interno aucto, inter caput brachii et gibbum cubiti abdidit, eum autem, qui ad magnos fertor per mediam dearticulationem in parte ejus loci profundissima, omnino inter cubitum et radium trajecit. Deinde utrumque musculis cubili internis, qui sunt maximi, occultans, ad carpum traduxit, indeque jam eos dividere incipit, ossium eminentiis ceu propugnaculis utens in nervis occultandis simul et circum eorum basies involvendis. Tertium autem alium nervum ad externam cubili partem duxit, musculo carnosissimo, qui illic est, usia vice propugnaculi. Majores vero nervos merito partibus manus internis distribuit, quod manus actiones omnes per eas obeat. Eadem autem arte usa est et in cruribus, nunc quidem ossium eminentiis, alibi autem musculis magnis nervos occultans, plusque ex eis distribuens illis partibus, quae aut magnae sunt, aut ad vehementes actiones sunt comparatae, minus vero iis, quae minores fiunt, vel nullam actionem vehementem obeunt. Hi quidem communes sunt scopi constructionis musculorum, quos natura non in manibus modo, vel cruribus, sed etiam in toto animali servavit. Differunt tamen nervi manus a nervis crurum itineris, quo feruntur, ratione (de quo nunc ago) in eo, quod nervi omnes ad manus per internum brachium accedunt; non tamen in crure omnino sic habet, quandoquidem praeter paucissimos quosdam (de quibus paulo post dicam) omnes per partes femoris posteriores deorsum feruntur. Id quod necessario differentiam articuli humeri cum articulo ischii est secutum: siquidem humeri articulus a colli vertebris (unde nervi producuntur) est dissitas, ischii vero articulus cum lumbi vertebris simul est conjunctus et cum osse, quod sacrum nuncupant, ex quibus collecti nervi (quomodo in libris de anatomicis administrationibus diximus) ad crura descendunt. Quum igitur nullus esset locus medius ejusmodi, qualis ad alas est in manibus, natura fuit coacta ex lateribus cujusque spondyli nervos productos per posteriores femoris partes deorsum ad crura ducere. Quo loco quum maximos musculos haberet, fusi quibus eos occultare posset prius, quam, ad crus deduceret, incredibile est, qua arte hic quoque inter caput femoris et os latum nervos traducit, ipsos quidem occultans his ossibus, occultans autem et musculo, qui parte posteriori dearticulationem operit, quique usum et situm ei habet similem, qui est ad epomida; inde autem tuto jam per profundissimum femur usque ad poplitem duxit, distribuens cuique musculorum femoris nervum si prout eorum ratio fert. A poplite vero per furam, quae tota est carnosa, alios quidem in externam tibiam, alios autem in internam duxit, alios per mediam ipsam deduxit, musculis, qui illic sunt, distribuens. Eos igitur, qui per internam suram feruntur, ad talum ac tibiam occultans, ad inferiorem pedis partem duxit; illos vero, qui per externam suram, ad talum et fibulam abdens, ad anteriora simul et superiora pedis deduxit. Quod si voles diligenter quod dico in ipsa dissectione considerare, ipse rerum aspectus magis tibi persuadebit naturaeque opera coget admirari. Videbis enim, cur nusquam ne semel quidem nervus aberrans aut tibiae aut fibulae supercilia ascendat, aut per tali devexitatem et fibulae iter faciat, sed perpetuo sub ossium labris celetur, et circum cervicum bases involutus tuto itinere feratur. Nullum igitur nervum neque ad curvaturam cubili, propterea quod ea est excarnis, invenias, expositum, neque ad genu et tibiam anteriorem, sed ubique in profundo inter ossium propugnacula, aut cartilaginum, aut ligamentorum, aut carnium. Quae si in singulis nervis ad particularia conversus exponere aggrediar, periculum erit, ne liber hic in immensam prolixitatem excedat. Sufficiat igitur haec summatim dixisse, praesertim quum in libris de anatomicis administrationibus cujusque memoratorum constructionem exponam. Quos libros non modo non impedio quo minus quis veritatis amator evolvat, et quae de quoque musculo ac nervo diximus, excutiat, sedi etiam ut id faciat moneo; eo enim modo magis abita, quae jam diximus, persuadeatur.

Cap. IX. Nunc autem ad id, quod superest, transtro est tempestivum. Quum enim musculi, qui ex ossibus pubis emergunt, nervis indigeant, necesse fuit quosdam adduci per partes internas; omnes enim istac duci non poterant (ut paulo ante diximus) propter silum loci, unde nervi oriuntur, qui extra spectat, multo magis propter angustias; oportebat enim nervos, qui superne deorsum feruntur, iter facere inter caput femoris et ossa pubis. Verum locum hunc partes aliae occupant, quae transferri alio non poterant. Nam neque venae, neque arteriae a magnis vasis quae sunt ad lumbum derivatis licebat alia via ad crura divertere; praeterea musculum qui in parvum trochantera inseritur, quique dearticulationem flectit, ad hoc meatum peritonaei in masculis, qui simul cum contentis in ipso vasis descendit, omnino necesse est iter hac facere. Quum igitur nervi omnes hac ad crura descendere non possent, ustus autem ipsorum praedictis musculis esset necessarius, quantam illis stolis est satis, ad ipsorum capita accedit, magnum foramen ossis pubis praeterlapsum. Fertur autem una cum vasis nervus non parvus, tum horum ipsorum gratia, tum locorum, quae pervadunt usque ad genu, quaeque a nervis per posteriora progredientibus multum sunt dissita. Ab hoc nervo cutis tota, quae illic est, productiones recipit; quemadmodum certe et a foraminibus, quae sunt ad os latum, quod vocant, parvi musculi, qui sunt ad id os, tum qui ad anum, vesicam, et pudendum; ad haec membranae, quae illic sunt, et vesica, et matrix, et perinaeum nervos accipiunt. Semper enim natura solet a propinquis, ubi nullus alius usus prohibet, nervos, venas et arterias partibus immittere; quo etiam nomine ipsam admirari maxime convenit; neque enim, quum usus postulat a longinquo adduci, exemplo pigri opificis ipsum piget adducere; tum etiam a propinquissimis partibus omnibus distribuit, quum aliud nihil impedit; aeque enim providet, ut nihil inchoate, atque ut nihil superfluum faciat. Quatuor enim arterias et totidem venas selas ab aliis locis in aliam viam longam duxit propter ustus summe necessarios; quos quidem superioribus quoque commentariis jam exposui, referam autem nunc quoque rem a principio repetens.

Cap. X. Quum enim de nervis abunde jam dixerimus, tempestivum jam est ad vastorum distributionem transire, ac primum quidem de arteriis disserere. Est certe vas quoddam maximum (ut ante dixi), quod a sinistro cordis ventriculo velut stipes enatum in totum corpus distribuitur. Hoc igitur vas maximum statim, ut a corde emersit, in duas partes dividitur, quarum altera ad spinam deflectitur, partibus omnibus inferioribus arterias immissura; altera vero sursum ad caput fertur, quae et ipsa omnibus, quae sunt stupra cor, vasorum propagines est praebitura. Divisio autem ipsarum (ut stupra monui) fuit inaequalis, quod in animali plures sub corde quam supra cor stat partes; atque quae pars arteriae deorsum fertur, tanto est major ea, quae ad jugulum ascendit, quanto partes inferiores numero superiores excedunt. Haec certe non sunt parva aequitatis et artificii opera. Quibus tamen id est majus, quod, quum arteria sublimis emergat, ob eamque causam sine stabilimento sursum ac deorsum per totum thoracem iter esset factura, natura securitati ipsius prospexit, ipsum quidem pulmonem velut fulcimentum quoddam ei supponendo, deinde ipsam membranis ceu vinculis quibusdam intercipiendo, ac per iter compendiosissimum ad muniti firmas simul ac firmissimas partes ducendo; nam pars ejus, quae fertur deorsum, ad locum productioni ipsius e directo oppositum consistit, nusquam declinans, sed rectissima ac compendiosissima via progrediens quintum thoracis spondylum conscendit. Altera vero pars post primam productionem statim partem quandam a sese mittit sursum ad sinistram scapulam et axillam, quae pulmoni invecta et membranis fulta fertur sursum usque ad primam costam, nusquam divisa (non enim tutum erat sublimem ipsam dividere); illinc autem jam quandam a sese partem mittit ad spatia prima intercostalia; post autem ad hypochondrion ac mammam mittit alteram, quae toti sterno est subdita; tum tertiam ad spinalem medullam colli, quae per sex spondylorum for asinina penetrat, mittitque etiam obiter musculis propinquis propagines; reliquum autem hujus arteriae in totam manum sinistram et scapulam distribuitur. Altera vero major pars totius arteriae, quae sursum fertur, unde et haec, oriebatur, sursum ad jugulum recta tendit, quae et ipsa celerrime ossi medio pectoris conjungitur. Ne igitur hoc solum, in eis inspexeris, sed locum etiam ipsum studiose considera, ubi primum utraque arteriae pars ossibus invehitur. Videbis enim, os non propugnaculum modo, neque sedem utrique arteriae parti esse comparatum, sed adhuc praeter haec alteri quidem vasorum membranam ac cartilaginem substratam, quae partes vertebrarum internas subluteus instar strati cujusdam mollis ei est comparata, alteri vero, quae sursum ad jugulum ascendit, maximam et mollissimam glandulam instar strati illic substravit. Quod si nullum aliud esset vas in thorace, nec pars, quae superne deorsum, aut inferne sursum ferretur, quaeque eodem praesidio indigeret ac providentia, fotis utique iis duabus arteriae magnae partibus retro quidem spina, ante vero sternunt ministeria atque usus, quos diximus, suggererent; nunc autem quum vena cava inferne quidem sursum feratur, superne vero deorsum stomachus, et vena quae thoracem nutrit, non conveniebat eorum securitatem pro nihilo ducere, sed tegere, et colligare, et substernere, et praesidium ac propugnaculum utrumque os ante ipsa objicere. Quae certe apparet sic habere, nihilque ne minimum quidem ab animalium opifice per negligentiam fuisse praetermissum. Primum enim, quum posset stomachum sterno, venam cavam spinae conjungere, contra fecit; stomacho enim spina est propinquior sterno, venae autem cavae sternunt quam spina est propinquius. Si quidem stomachus ab initio per totum colium spondylis invectus fertur; vas vero, quod a dextra cordis auricula fertur sursum, vena eque cavae est continuum (ob eamque causam medicorum plerique ipsum venam cavam appellant), prope sternum est; et melius fuit utrique propinquum os quam remotum facere propugnaculum, et quam in partem contrariam per totam thoracis capacitatem vas sublime ducere. Praeterea autem aliud quoque commodum quoddam ex hujusmodi positione utrique parabatur; stomacho quidem, ut recta ad ventriculum sese excepturum accedat spinae incumbens, neve cogatur per medium diaphragma penetrare, quod necessarium foramen jam prius habebat in venae cavae transitu; venae vero cavae, quum ad jugulum pervenerit et arteriae a corde occurrerit, ut parata sit positio opportuna. Statim autem cum hoc arteriae quoque servatur positio, ut, quum per collum divisae ferantur, arteriae quidem in profundo sint, venae autem ipsis incumbant. Non solum igitur ex eo, quod stomachus spinae sit impositus, et arteria, et vena, quae inferiora thoracis nutrit, sterno autem cava subjaceat, sed etiam ex eo, quod non aequali inter se ordine stomachus et arteria et vena sint imposita, neque certe in medio stomachus sit situs, arteria autem in lateribus, sed quod haec quidem in mediis spondylia sit exporrecta, simul autem cum ea ad latera stomachus, optime a natura sint constitutus. Quanto enim arteria stomacho ad vitam est principalior, tanto sedem tutiorem habuit; cujus rei non parva est demonstratio, quod per colli spondylos omnes, et quatuor primos, et thoracis medios stomachus iter faciat. Neque enim, quum solus super spondylos vehebatur, e re fuisset, tutiore via relicta; aliam periculosiorem persequi, neque, cum instrumento principaliori occurrit, non ei loco primario cedere. Porro vena ea, quae costas thoracis octo inferiores utrinque alit, ceu minor arteria, juxta ea est extenta; verum de hac quidem paulo post, quum de venis agemus, tractabimus, ad arteriam vero rursus revertemur. Quum enim maxima arteriarum (de qua agebam) per partes thoracis inferiores transit, utroque mittit propagines in ea loca, in quibus musculi sunt intercostales; etenim ab ipsis pars maxima in hos musculus dividitur, perlabitur autem non exigua et in musculos thoracis externos. Neque enim tutius neque compendiosius erat aliunde arterias ad eos duci, quemadmodum neque ad phrenas, nec ab usia alia arteria, nec ab alia ipsius parte, sed ab hac arteria, quae illic est sita, et parte ejus ea, qua phrenas praeterlabitur. Quin etiam neque ventriculum, nec lienem, nec hepar denique praestiterat arterias aliunde recipere, quam ab hac sola maxima, quum primum ad loca, quae sunt sub phrenibus, pervenerit. Ab iisdem autem locis arteria etiam intestinis omnibus distribuitur, quod et mesenterii vertex prope erat situs, eratque necesse illinc primum non arteriam modo, sed venam etiam et nervum in omnes intestinorum flexus atque involucra dispertiri. Deinceps autem cum renes sint sili, in ipsius rursus maximum arteriarum par perrupit: sed de magnitudine quidem earum diximus, cum de renibus ageremus; cur autem non ex alia arteriae parte sint productae, nunc dicemus. Natura sane videtur vasis maximis ut aquaeductibus uti; ex omnibus enim lucis, per quae ea praetereunt, vicinis omnibus velut rivos quosdam ac canales mittit magnitudine discrepantes pro dignitate et usu partium recepturarum; omnes certe brevissimo intervallo mittit; quocirca et arteriae pars, quae in dextrum renem prorumpit, altiorem exortum habete quam ea, quae ad sinistrum it, quod et renum ipsorum positio sit inaequalis, ut antea demonstravimus. Neminem igitur mirari oportet, si arteriae sinistrae siquae ad thoracem feruntur, ex eodem loco, quo dextrae, producantur, productio vero in dextrum renem ea altior extiterit, quae fertur in sinistrum, pro utriusque instrumentorum eas recepturorum positione; sed id potius admirari convenit, quod arteriae, quae ad testiculos feruntur, eas ordine conloquuntur, quae accedunt ad renes. Siquidem quae a partibus sinistris proficiscitur, omnino aliquid perpetuo ex ea, quae fertur ad renes, assumit, nonnumquam autem etiam sola utitur; quae veto a dextris proficiscitur, semper quidem ab ipsa magna arteria oritur, interdum autem assumit etiam aliquid ab ea, quae ad renem fertur. Quod autem eas oportebat quodammodo assumere nonnihil materiae impurae ac fetosae, libro decimoquarto demonstravimus. Quod vero, quum prope testiculos accesserint, flexu multiplici involvantur, id quoque, quanquam eo libro diximus, nihil tamen etiam nunc oberit memoria repetere, ne, quod nuper a me dictum fuit naturam generatim in omnibus animalis partibus fervore, id, nisi ut decet exponatur, vitiari alicubi putetur. Quum enim ad omnes, ut diximus, partes natura brevissimo intervallo arterias et venas adducat, ad solos omnium testiculos et mammas non a propinquis vasis, sed a longinquis duxit, haudquaquam primi scopi oblita, sed meliorem alium secuta. Lac enim ac semen ex sanguine exacte cocto generantur; coctionis autem perfectionem tempus morae ac consuetudinis cum vaste ferente ipsis tribuit; mora enim ex necessitate accidit in longioribus; longiora vero semper fiunt, quae a longinquo veniunt. Convenienter igitur testiculis ac mammis natura non a propinquis vasis, sed longissimo intervallo sanguinem ac spiritum adducit. Atqui, si semen ipsum confici exactius oportebat, stola intervalli longitudo ipsi non sufficiebat, quomodo lacti; alioqui natura fuisset injusta, si inaequalibus ac dissimilibus rebus aequalia ac similia omnino tribuisset. Ob eam igitur causam non a longinquo modo venas et arterias ad testiculos, ut ad mammas, deduxit, sed praeterea multipliciter eas prius, quam inflarat, involvit, diuturnam, opinor, ex eo cum vaste ferente consuetudinem ipsi materiae comparans. Sed venae quidem in hoc solo loco involvuntur, arteriae vero hic quoque, quomodo et venae, plurimum autem in plexu, quem retiformem appellant, propter eundem usum; nutriunt enim hae spiritum animalem, qui cerebro continetur, qui certe multum ab aliis spiritibus natura discrepat: proinde nihil mirum est, si longissime deducto ac prius elaborato et omni ratione alterato indigeat alimento. Alias autem haudquaquam invenias arterias aut venas a longinquo ad usiam partem accedentes, sed brevissimo intervallo omnes a magnis vasis propagatas. Verum de venis quidem paulo post disseremus; a magna autem arteria aliae sunt post praedictas productiones ad musculos epigastrii, non enim ne ad hos quidem musculos vasta aliunde brevissimo interstitio adduci poterant. Quin etiam et per totum iter magnae arteriae, quod a quinto thoracis spondylo auspicata per totam spinam iacit, aliae quaedam sunt vastorum parvorum propagines in spinalem medullam prorumpentes, binae magna ex parte divisae, partemque fui non contemnendam retro mittunt ad musculos dorsales. Penetrant autem intra ossa, qua ipsis inter sese committuntur, quaque nervi iulus foras feruntur; duplexque ad singulas commissiones est productio, quod et foramen est duplex, alterum quidem a dextris spinae partibus, alterum vero a sinistris. Hae omnino quamplurimae sunt per totam spinam exiguarum arteriarum conjugationes, numero nervos, qui ex spinali medulla producuntur, aequantes; introque cum venis penetrat ad tenuem meningem, quae spinalem medullam ambit. Atque etiam in unaquaque arteriae productione ea, quae est velut truncus aliarum, quaeque in media spina est porrecta, minor quam ante efficitur; quemadmodum et trunci arborum post productos ramos, et fluviorum fluxus post rivulorum derivationes. Quare, si comparaveris ejus magnitudinem, quae est ad quintum thoracis spondylum, cum magnitudine ejusdem, quae est ad ultimum spinae spondylum, multo minor tibi facta esse videbitur. Quin etiam, quanquam vena cava ad spinam altior arteria superne deorsum feratur, hoc tamen loco arteriae subjacet; utramque enim oportebat eam, quam initio adepta erat, positionem retinere, quum aliud nihil cogit ipsam immutari, ipsumque vas tenuius crassiore invehi. Postea vero quam dorsum praetergressae in crura essent dividendae, satius fuit in istis, ut in toto etiam animali, venas arteriis esse superiores, ipsarumque situm non commutari, quo tutior esset ipsorum per crura delatio. Non tamen ne corporum quidem, quae sunt ad os latum, natura fuit immemor, sed iis quoque venas et arterias, prout ipsorum magnitudo et usus postulabat, distribuit; si quidem vesicae exigua, magna vero ac duplicia matricibus vasa inseruit, ut quae non solas ipsas matrices, sed foetum etiam in ipsis matricibus concipiendum essent nutritura. Quae igitur a locis renibus propinquis ad testiculos perveniunt, usque ad ipsarum fundum disseminantur; quae vero tum ad partes, quae ad colium matricum pertinent, tum ad eas, quae sunt infra post testiculos, perveniunt, a vasis, quae ad crura feruntur, producuntur eodem loco, unde in masculis ad virgam accedunt, id est, ex lumbis. Ex his autem locis rursus vasta venosa sursum feruntur, quae propter communionem cum lis vasis conjunguntur, quae deorsum a mammis feruntur, quorum libro decimo quarto fecimus mentionem. Hae itaque venae in profundo sibi occurrunt, aliae vero in superficie parte externa finis musculorum epigastrii, prope inguen. Ab iisdem locis una conjugatio exiguorum vasorum ad ea, quae ad pudendum pertinent, accedit. Reliqua conjugatio venarum, quae mammis et thoraci cum partibus genitalibus sunt communes, venis, quae deorsum a mammis in superficie feruntur, occurrit. Diximus autem antea de vasis, quae ad crura feruntur, quod itinere tutissimo per partes internas exporrecta ferantur. Hoc enim itinere progredientia, parte anteriore et externa totum crus ante se instar propugnaculi objectum erant habitura; parte vero interna, qua feruntur, musculos, qui illic sunt maximi, sub illos enim et per hos transeunt; ad inguen autem natura magnas glandulas in ipsorum divisiones velut fulci mentum quoddam indidit, et ad verius externas injurias operimentum objecit. Magna igitur vasta in nulla artuum parte, neque in pedibus, neque in manibus per summam superficiem apparent, sed intus in prosim do (ut diximus) abdita feruntur, eoque magis arteriae, quam venae, quo majoris sunt momenti, periculaque majora ex sanguinis profluvio, si sectae fuerint, asserant. Nonnulla vero exigua etiam ad cutim necessario pervadunt, alimentum partibus, quae illic sunt, praebitura. De distributione autem ipsorum in singulos musculos cuperem nonnihil nunc quoque attingere, sed video tractationem de iis prolixam admodum futuram. Proinde satius mihi videtur, ubi scopos constructionis fuero persecutus, ipsorum particularem disquisitionem ad opus de anatomicis administrationibus remittere, in quo alia etiam pleraque hic a me omissa perfecte absolventur. Nam opus istud olim duobus commentariis fueram complexus, nunc autem visum mihi fuit aliam longiorem scribere expositionem, quae particularem omnium contineat enarrationem.

Cap. XI. Redeo igitur jam ad alteram arteriarum, quam a corde ad colium, et scapulas, et manus, et faciem, et totum denique caput cernas distribui. Haec enim in ipso per thoracem transitu, quomodo ea quae fertur deorsum, musculis intercostalibus, et spinali medullae, et iis quae sunt extra thoracem, mittit propagines, et praeter has etiam mittit eas, quae ad mammas eunt, de quarum usu antea diximus, tum autem eas, quae et ad scapulas et ad manus accedunt. Quod autem ex iis est reliquum, una scilicet utrinque arteria fertur sursum ad caput. Ab his certe vasis distributiones omnes faciei et colli partes contexunt. Ex eis autem, quae in scapulas dividuntur, musculi spinales propagines recipiunt. Ab his autem ipsis, quum primum ad colium extra thoracem emicuerint, feruntur propagines per foramina cujusque sex primarum vertebrarum, quae sunt ad latera, usque ad caput. Non enim amplius itidem arteria in vertebris ipsis est exporrecta, quomodo in tota spina. Musculi enim, qui antrorsum caput detrahunt, omnino erant hoc in loco constituendi, quum alio transponi non possent; atque etiam stomachum in iis, et ante ipsum asperam arteriam collocari erat necesse, ut, quum de ipsis seorsum ageremus, demonstravimus. Non igitur licebat ipsam sic similiter in spinalem medullam inseri. Id etiam naturae opus mihi videtur admirabile, cujusmodi ab ipsis artificibus fieri saepe sisset, si quid affabre sint facturi; sculpunt enim id subinde ac perforant, et circumradunt, quo venustum efficiant. Quum enim hic quoque natura posset apophysibus vertebrarum lateralibus pro ipsarum propugnaculo usia sursum ad caput usque arterias, quae in spinalem medullam iturae erant, ducere, non ita fecit, neque foto dicto praesidio fuit contenta, sed singulas apophyses perforans concinne simul et in orbem iter vasis ipsam foraminum seriem munivit. Tanquam autem serie continuata apophyses inter se sint structae, non magnum inter foramina est intervallum, qua nervis, qui a spinali medulla proficiscuntur, est exortus; ea certe ab arteria exigua quaedam propago in spinalem medullam accedit. Usa est enim simul hic quoque natura foramine nervi ad vasa intromittenda, non arteriam solum, sed etiam venam cum ea trajiciens. Finis aulum vasorum, quae sursum usque ad caput feruntur, postquam primum spondylum est egressus, bifariam dividitur ; altera quidem parte ad cerebrum posterius intro fertur, reliqua vero ad musculos articulo capitis circumfusos disseminatur, finibus vastorum, quae in tenui meninge sunt locata, ipsum conjungens; musculos autem, qui sunt in superficie et cute, vastorum propagines, quae sunt in scapulis, contexunt. Nusquam enim in corpore musculum ullum invenias, qui vena et arteria careat, sed in omnes ipsos tutissime ac minimo intervallo ex propinquis locis prorumpunt. Nam et arteriarum conjugationem, quae ad manus eunt, natura non nudam neque in superficie, sed, quoad maxime licuit, intus in profundissimo abdens antrorsum duxit, in axillis quidem, ubi primum in propinquos musculos dividuntur, superne ac deorsum glandulas validas divisionibus velut fulcimentum quoddam inserens, vasis autem ipsis extrinsecus quasi operculum quoddam et propugnaculum injiciens, ut in inguinibus, ita per internum brachium in musculos omnes distribuens deduxi. Inde rursus tuto per internam ac mediam gibbi cubili dearticulationem ad cubitum deducens quoquoversus dispertivit, nullius oblita musculi, sed pro cujusque dignitate omnibus vas magnitudine conveniens distribuens. De quibus etiam ipsis, quemadmodum et de iis, quae cruribus insunt, in libris de anatomicis administrationibus tractavimus.

Cap. XII. In praesenti vero pauca dicam de reliquo arteriarum pari, quod antiquo quidem nomine carotidas appellant. Fertur autem id rectum sursum ad caput, in profundissimis colli partibus abditum. In ipso vero transitu et musculis, qui illic sint, et glandulis, et venis obscurae quaedam ab ipsis propagines inseruntur, quemadmodum et ipsi spinali medullae: quo loco non modo arteriae, sed venae etiam, quae ibi in profundo arteriis sunt propinquae, ubi texta ac septima vertebra inter se committuntur, dividuntur. Nam arteriarum pars altera recta per foramina cujusque sex primarum vertebrarum, quae sunt in apophysibus lateralibus, fertur, quemadmodum in libris de anatomicis administrationibus docuimus; altera vero obliqua foli sexto invehitur; id circo haec major aliis vertebris extitit. Cum igitur utraeque arteriae carotides bifariam dividantur, et altera quidem pars retrorsum magis eat, altera vero antrorsum, rursum harum utraque bifariam dividitur. Deinde altera pars ejus, quam antrorsum tendere diximus, ad linguam accedit et internos maxillae inferioris musculos; altera vero magis quidem in superficie quam illa est locata, magis tamen et ipsa glandulis tecta sursum ad interiora aurium usque ad temporalem musculum fertur, ibique dividitur, atque a posterioribus sursum usque ad verticem ascendit; quo loco vasorum fines, quae sunt in sinistro capite, cum eis, quae sunt in dextro, et internorum cum externis passim committuntur. Reliqua vero arteriae carotidis pars, quam retro magis ferri dicebam, dividitur et ipsa in duas partes maximas primum partibus inaequalibus ; quarum minor retro magis ad basim cerebelli ascendit, magno ac praelongo foramine ipsam excipiente, quod est in fine futurae inferioris lambdoidis; reliqua vero anterioribus partibus per foramen, quod est in osse petroso, rursum fertur et ipsa ad plexum retiformem. Quem ego prius dixi toti fere basi cerebri subjacere, quique ex memoratis arteriis generatur, et usum praestat insignem, sed, si ulla alia pars, praestantissimum; ob eamque causam natura loco omnium tutissimo ipsum constituit; de quo non est cur plura verba faciam, dictum enim mihi prius de eo abunde fuit, quum partes cerebri exponerem; ubi autem id tantum adjecero, furem praesenti plexus retiformis expositioni imponam. In cerebrum quidem ipsum par arteriarum haudquaquam exiguum ascendit, ex quo plexus choroïdes, qui est in ventriculis cerebri, generatur, ac venis, quae ibi sunt, permixtis tendi meningi contexitur. Aliae vero exiguae in posteriora et anteriora feruntur; quarum illae quidem ad cerebellum et spinalis medullae productionem pertinent, hae vero ad oculorum sedes una cum nervis opticis feruntur; committunturque fines vastorum posteri orum iis vasis, quae rursum per foramina vertebrarum colli feruntur, ut non ita pridem docuimus, eorum vero, quae antrorsum ad oculos eunt, fines eum eis committuntur, quae sunt in facie et naso. Ut vero summatim dicam, natura in facie et toto capite arterias quidem quam pluri mas cum arteriis, venas autem cum venis; tum a dextris ad sinistra, tum ex sinistris ad dextra, tum a parte anteriore ad posteriorem, et rursus a posteriore in anteriorem, et ab externis intro, et ab internis foras ducens committit; quandoquidem et per ossa capitis invenias arterias quamplurimas exiguas velut fibras quasdam a crassa meninge extra tendentes, et ab externis intro subeuntes, sibique mutuo utrasque ad ossium commissuras conjunctas. Commiscentur autem arteriae venis, et venae arteriis, et utraque haec nervis, et his ambobus nervi in toto corpore animalis; quod multis locis clare deprehendunt ii, qui accuratius in dissectionibus versantur, vastorum enim exiguitas non facile deprehenditur, nisi mentem admodum intendas, in dissectionibusque sis versatus. Quin et totius hujus connexionis ustum esse necessarium est perspicuum, si demum nutriri, et sentire, et caloris nativi symmetriam partibus omnibus animalis conservare ex usu est futurum; arteriae enim et venae parsis cujusque sensus omnino sunt expertes, sive illas frangere velis, sive urere, sive incidere, sive laqueis excipere. Hoc autem loco ferre oportet, id omnibus propemodum arteriis et venis inesse, quod, quum in musculum, vel viscus, vel omnino in partem aliquam inferuntur, tenues quasdam propagines corporibus circumfusis semper mittant; venae quidem numero interdum quamplurimas et mole corporis insignes, arteriae autem numero quidem illis pauciores, ut plurimum autem magnitudine quoque inferiores, mittunt tamen et ipsae. Causa vero hujus est, quod partes omnes alimento indigent, calidae, frigidae, durae, molles; ut autem caloris nativi modus ad unguem conservetur, non amplius similiter omnes postulant: nam partes, quae naturali temperamento fiunt frigidae, etiamsi ad ultimum aliquando venerint frigiditatis, sustinent tamen et vivunt, et rursus sine molestia recalescunt. Demonstravimus autem haec omnia tum alibi, tum in commentariis de usu respirationis et pulsuum: neque oportet in hoc opere (quod initio statim diximus) alicujus actionis naturalis demonstrationem requirere, nam actionum cognitio ustus inventionem praecedit; proinde post illas plane cognitas haec a nobis scribuntur, in quibus explicandis pro hypothesi illis utimur; quae tamen et ipsa vicissim confirmant, nos ea, quae adactionem pertinent, recte demonstrasse.

Cap. XIII. Invenias igitur venas quasdam fine arteriis, sed arteriam nullam sine sua conjuge vena. Intelligere autem hic oportet arteriam conjugem, non eam, quae tangit aut quae per membranas eis est conjuncta, (inest enim id quoque plurimis,) sed eam, quae propter eundem usum extiterit. Intelliges autem planius quod dico in ipsa sermonis enarratione. Quemadmodum enim arteria, quae ex sinistro cordis ventriculo producitur, truncus est arteriarum, quae in toto sunt animante; omnes enim arteriae (ut demonstravimus) ab ea ducunt originem; eodem modo venae quae in totum animantis corpus sunt diffusae, a vena cava sunt exortae, velut rami quidam a trunco. Arteriis vero, quae a corde in pulmones sunt diffusae, quae sunt velut radices, proportione respondent eae venae, quae sunt ad ventriculum, lienem, et mesenterium: iis autem arteriis, quae sunt in corde, venae, quae sunt in hepate, respondent. Atque etiam ex venae cavae partibus, quae deorsum ad spinam fertur, eam mihi intellige proportione respondere parti magnae arteriae majori, quae fertur deorsum, eam vero, quae sursum fertur ad jugulum, minori. Aliam vero omnem ab his distributionem, eam quidem, quae fertur penes arterias, pariter divisionem habere arteriarum divisioni respondentem, quam ego in arteriis exposui eam vero, quae seorsum aliquando est sejuncta, in genere quidem artis et scopi contineri, qui arteriis inest, dissidere vero propter usus quosdam peculiares atque eximios, quos ego nunc persequar.

Cap. XIV. Natura partibus omnibus venas cum summa aequitate distribuat, iis quidem, quae ejusdem sunt generis, pro foto generis discrimine, iis vero, quae diversi sunt generis, pro copia substantiae, quae ab ipsis defluit, propter quam animantium corpora alimento indigent; quandoquidem, si nihil deflueret neque vacuaretur, sed ipsorum habitus idem perpetuo maneret, quid esset, quod alimentum appeterent, aut senectam aut mortem formidarent? Quum igitur nutriri corpora sit necesse, quod ea vacuentur, alimentum aequale sit oportet copiae ejus substantiae, quae definit. Defluit autem plurimum quidem a calidis ac mollibus corporibus, et iis, quae moventur assidue aut vehementer; minimum autem a frigidis, et duris, et quae moderatas obeunt actiones. Frigus enim corpora densat, cogit, ac constringit, prohibetque substantiae defluvium; calor vero contra corpora rarefacit, liquat, tenuat, ac digerit. Quin etiam et quod ad substantiam ipsam attinet, quae durior quidem est et lapidea, permanens est, nec facile dissipatur; quae vero humida est ac mollis, celeriter quidem a calore in halitus resolvitur, eoque cito perit atque exhalat. Pulmoni igitur omnia insunt, quae ad celerem vacuationem pertinent, nam et mollissimus est et calidissimus, motuque agitatur perpetuo. Ossibus vero infiunt velut ex diametro cum eo pugnantia, etenim frigida sunt, et dura, bonamque totius vitae partem quiescunt; ob eas certe Causas perdurat ipsorum substantia, nec facile dissolvitur. Ne igitur mireris, si iis quidem natura exiguas adeo tribuit venas, ut ne clare quidem appareant, etiamsi animal magnum fuerit, pulmoni vero vena maxima a corde est inferta; ut enim alia juste, ita hoc quoque fecit, tantum utrisque mittens alimentum, quanto indigebant. Nunc itaque duas partes inter se comparavi, quarum altera quidem plurimo, altera vero paucissimo eget alimento: in medio vero harum sunt omnes aliae, quarum aliae quidem magis, aliae vero minus vacuantur, alimentoque indigent. Nonnullae autem tametsi substantia sint duriores, ut cor, tamen propter caloris nativi copiam alimentum copiosius consumunt; aliae vero, quanquam sunt molliores, ut cerebrum, minus tamen ob caloris inopiam dissolvuntur. Vena igitur omnium maxima, quae animali insunt, ex hepate in utramque corporis nostri partem enascitur, superiorem scilicet et inferiorem. Prope ipsum autem venae latae ac breves ad renes deciduntur, non hereule quod multo alimento egeant, sed quod (ut ostendimus) hae venae sint tanquam stomachi attrahentes, renibusque in trahendis serosis excrementis inservientes. Reliqua vero omnis earum distributio in tota spina et cruribus eo modo habet, quo modo in arteriis; nusquam enim vena ab arteria relinquitur, sed, ubi vas arteriosum videris, ibi necesse est venam etiam esse, paucis tamen venis in corpora, quae ad cutim pertinent, sine arteriis divisis; id quod accidit in manibus, et cruribus, et iisdem externis atque anterioribus potissimum, quod partes hae positionem habeant minus praecipuam, quam internae, quomodo et in aliis omnibus partibus. Atque etiam distributio omnis venarum in intestina, quam a portis hapalis habent, simul cum arteriis fit; praeterea ea, quae fit in omentum, ventriculum, et lienem, in quae omnia vena unica dividitur, quae ab hepate quidem oritur, incipit autem ibi dividi cum arteriis, quae a magna oriuntur, ubi primum diaphragma superavit. Haec itaque omnia videntur a natura provide fuisse comparata, ven aeque thoraci a cava opportunissime distributae; qua enim primum fertur sursum a gibbis hepatis, jam inde ad diaphragma magnas propagines mittit; ubi vero cor jam attingit, ibi eam, quae octo costas utrinque alit, emittit. Quam si videris, quo pactos ex alto velut suspensam ad spinam usque traiecerit, propinquis ipsam corporibus fulciens, certo sido, quod hic quoque naturae artificium ac providentiam videbis non contemnendam. Diximus autem prius in hoc opere de iis, quae cordi insunt ac pulmonibus, et id genus aliis. Diximus etiam et de vasis, quae ad mammas et testes feruntur, dum communiter de venis et arteriis ageremus, quod utraeque communem usum haberent. Pari modo et eum de arteriis ageremus, de venis diximus, quae ad manus perveniunt, quod communis utrarumque sit ratio; ut enim in cruribus, ita et hic in externis atque anterioribus brachii partibus natura proprias mittit venas per superficiem sine arteriis. De quarum distributione in quamque partem praeterea et de transitu per totum brachium et crus sin libris de anatomicis administrationibus dicturum me recepi. Quemadmodum autem hic brachium et crus una vena superat, ita et in collo in superficie est altera vena jugularis sine conjuge; arteria vero una utraque parte sinistra et dextra. Per profundum vero una cum arteriis, quas carotidas vocant, quae illic, sunt jugulares, eodem modo dividuntur, nisi quod ad plexum retiformem (ut, quum de diis ageremus, indicavimus) arteria magna fertur furtum per foramen, quod est in osse petroso; ad cerebrum vero fertur, quod venarum jugularium, quae per profundum feruntur, est reliquum, per foramen aliud nervorum fertae conjugationis. Diximus etiam de vasis, quae sunt in ipso cerebro, quando partium ipsius usus exponeremus. Tempus certe est, ut jam librum hunc finiamus.

GALENI DE VSV PARTIVIT CORPORIS HVAIANI LIBER XVII.

Cap. I. Tollimus mihi hic liber adhuc de usu partium corporis humani superest; nihil enim relinquitur, cujus speciatim non meminerimus. Sed quoniam usus in omnibus non est aequalis, neque idem, satius utique fuerit de his definivisse, et quod cuique ipsorum est proprium, indicasse. Partis igitur actio ab ejusdem usu (ut antea diximus) differt, quod actio quidem motus quidam est activus, usus vero nihil aliud est quam quod vulgo appellatur utilitas seu ad utendum aptitudo quaedam. Porro actionem motum esse dixi activum, quod plerique motus fiant patiendo, quos sane passivos etiam nuncupant, qui tum partibus quibusdam accidunt, quum ab aliis moventur. Is enim motus inest ossibus, quae in brachiis et cruribus sunt, fitque a musculis, qui ipsis insunt, nunc quidem extra, nunc autem intra ad dearticulationes ossa moventibus. Quod si ipsum primum movens (quod est princeps animae facultas) respexeris, musculi rationem instrumenti habebunt, sta id os, quod ab ipsis movetur, et hanc et efficientis habebunt rationem. Primus itaque usus animalibus ab actionibus accedit, secundus a partibus; nullam enim partem propter se ipsam habere cupimus; supervacanea enim ita esset, si actione esset orbata, et abscindenda potius, quam optanda. Praeterea, si qua esset in corpore animalis pars ejusmodi, haudquaquam diceremus, ejus aliquem esse usum; quum autem neque in homine ulla sit ejusmodi, neque in alio animali, idcirco naturam praedicamus esse artificiosam. Equidem, quod mihi accidit, quum primum elephanta sum conspicatus, referam; quod facile intelligent, qui id animal sunt conspicati; qui autem non viderunt, non magno negotio intelligent, si modo mentem iis, quae dicturus sum, attenderint. Habet enim hoc animal, quo loco aliis est nasus, partem quandam pendentem angustam ac longam adeo, ut ad terram pertingat; quam quum primum sum conspicatus, supervacaneam atque inutilem esse putavi; quum autem animal ipsum uti ea pro manu animadverti, tunc non amplius ipsam judicavi esse inutilem, quod usus hujus partis cum actione utili esset conjunctus; quandoquidem partis usus ita demum apparet, si actionem habeat utilem. Elephas igitur extremo hujus partis sic omnia tractat, aque ita rebus apprehendendis applicat, ut ne minima quidem numismata ipsum effugiant, quae etiam, sublata pronomaea seu proboscide (sic enim partem eam vocant, de qua nunc agimus) rectori, qui sibi insidet, tradit. Quemadmodum igitur, si animal parte hac non uteretur, ipsa esset superflua, et natura, quae ipsam conformasset, non ubique esset artificiosa, ita, quum actiones per eam obeat utilissimas, ipsa quidem est utilis, naturam autem ostendit esse artificiosam. Postea vero, quum ipsam animadvertissem in fine esse perforatam, intellexissemque praeterea, animal ipsum per foramina illa velut per nares respirare, cognovi sane, eum quoque usum animali partem hanc praestare. Postquam autem mortuo elephante usque ad radicem partis ipsius dissecans meatus, qui a foraminibus sursum feruntur, reperi non aliter quam in nobis exitum habere duplicem, unum quidem, qui ad ipsum cerebrum perveniebat, alterum autem in os perforatum, impensius adhuc naturae artem sum admiratus. Ubi autem etiam didici, ipsum animal, quum fluvium aut lacum profundum trajicit, ut totum ipsius corpus demergatur, per sublatam in altum hanc proboscidem respirare, naturae providentiam intellexi non in eo duntaxat, quod partes omnes ipsius animalis pulchre construxerit, sed quod ipsum etiam eis uti docuerit, quemadmodum initio totius operis demonstravimus. Porro ad artem naturae cognoscendam abunde fuerit totum corpus animalis extrinsecus inspexisse, ac cujusque partis actiones considerasse, iis falsem, qui ita sese compararunt, ut eas juste considerent ac dijudicent, non autem nt inimici naturam calumnientur; quandoquidem qui corporum elementa talia substantia initio posuerunt, nt ars naturae conjungi nequeat, bellum adversus eam coacti sunt suscipere. Quod autem conjungi nequeat, hinc discas licet. Quod aliquid artificiosis est formatarum, aut extrinsecus tangat id, quod formatur, aut totum ipsam pervadat est necesse. At cum insecabilia vel individua corpora, quae nonnulli statuunt elementa, quicquam aut extrinsecus tangendo, aut per totum se intus inserendo; ne ipsi quidem dicant conformandi vim habere; relinquitur ipsa fortuito concursu inter se cohaerentia corpora sensibilia constituere. At quae ita temere cohaerent, raro quidem opificium utile efficiunt, contra autem saepenumero inutile ac vanum. Ea certe est causa, quae eos viros, qui prima corpora ejusmodi esse adstruunt, cujus generis sunt, qui atomos introducunt, perpulit, ut naturam negarint esse artificiosam. Quum enim statim extrinsecus videamus aperte, nullum animal usiam partem habere inutilem, attamen conantur hi aliquam ad contradicendum arripere, quae prima facie aut in dissectione talis appareat. Ea sane ratione partes omnes explicandi necessitatem nobis imposuerunt, ut ad ea etiam descendere simus coacti, quae nihil habent momenti aut ad curationem, aut ad praenotionem, aut ad dignationem morborum; ut quum consideramus, qui musculi et quot linguam moveant. At eo certe nomine mihi subit viros illos admirari, qui naturam ajunt arte carere, si statuarios quidem laudant, quum partes dextras sinistris aequales omnino fecerint, naturam autem non laudant, quae praeter partium aequalitatem actiones etiam exhibuit, ac praeterea statim, ut animal fuit genitum, usum earum ipsum edocuit. An Polycletum quidem jure admirabimur propter partium statuae (quae regula fuit appellata) convenientiam ac proportionem, naturam autem non modo non laudabimus, sed omni etiam arte privabimus, quae partium proportionem non Polum extrinsecus more statuariorum, sed in profundo etiam servavit? Nonne et Polycletus ipse naturae est imitator, in quibus saltem eam potuit imitari? potuit autem in solis externis partibus, in quibus artem consideravit, ab iis, quae maxime sunt in promptu, auspicatus, quarum manus una est, instrumentum homini maxime proprium, quinque habens digitos in latos ungues desinentes, in quoque ipsorum tres articulos, ac motus, quot et quales libro primo exposui; quae omnia plena sunt summi artificii. Atqui, ut haec omittam, ipsa aequabilitas artem prae se fert admirabilem, quam, statuarii multis fresi instrumentis aegre tamen assequuntur. Omitto magnitudinis in partibus omnibus proportionem, ut in manu ipsa, quam libro primo ostendimus a natura factam fuisse ad apprehensionem, quo modo crus ad ambulationem. Considera autem, quo pacto natura in magnitudine ipsius fumum symmetria est usa. Quum enim membrum hoc a scapulis pendeat, grave omnino ac gestatu difficile atque ad actiones ineptum fuisset, si ad pedes usque extensum esset; ac multo id magis, si ad terram demissum traheretur, tametsi ad aliquid accipiendum, quod esset remotius, tanto magis esset idoneum, quanto longius. Quia vero parva quidem manus, quanto levior est ac portatu facilior, tanto deterior est ad ea, quae longe sunt dissita, apprehendenda, quae vero ad ea apprehendenda est utilis, ea gravis ac gestatu difficilis erat futura, magnitudinem ejus eousque auxit, quatenus gestatu difficilis non sit. Ei igitur, qui naturae opera vere examinat, vel manus sola ante anatomen visit sufficiat; qui vero naturae est (ut dixi) inimicus, etiamsi artem, quae intus in ipsa manu est abdita, fuerit conspicatus (quam nos primis duobus libris exposuimus), ea tamen, quae ipse viderit, magno studio ac solicitudine revolvit, quaerens aliquid, quod queat calumniari. Ad eundem autem modum et in cruribus si quis magnitudinis symmetriam ac motus cujusque ustum vere examinarit, nonne artem naturae non laudabit modo, sed etiam admirabitur? Si enim animos finxeris hominem aliquem crura habere parte dimidia duntaxat proportione decenti constructa, intelliges (opinor) primum quidem, corpus, quod superjacet, quam grave ipsi erit ac gestatu difficile; secundo, quam periculosa eidem erit ambulatio; postremo, quam erit ad cursum adipe ditas. Ad eundem modum et femoris ad tibiam et tibiae ad pedem proportionem considerans summam quandam naturae artent invenies; quemadmodum rursum et partium, quae tum pedi ipsi, tum summae manui insunt, nam hujus quoque partes mirabiliter inter su consentiunt, quo modo certe et brachii partibus ad cubitum, et cubiti ad summam manum, et hujus etiam partibus inter se incredibilis quaedam est proportio. Atque haec omnia artem opificis ostentant. Quin et digitorum duntaxat proportio ei certe, qui naturae inimicus non fuerit, eandem artem ostenderit. Cur enim nemo adhuc digitos triplo majores, quam nunc sunt, ain cur rursus eosdem non aeque parvos habuit, ut cujusque est ipsorum primum internodium? Ad quod equidem respondeo, quod magnitudines ejusmodi usum ipsorum vitiarent. Tu autem, operum naturae generosissime: calumniator, nihil horum consideras, sed, si ex centenis millibus millium hominum uni aliquando digitos sex procrearit, id solum consideras. At, si Polycletus exiguum quiddam ipse in misse statuis peccasset, haudquaquam ipse eum accusares, et, si quis ei id objiceret, malignum eum esse diceres. Id igitur ipsum converte, ac considera, quid tandem dicas, si in mille quidem hominibus natura peccasset, in uno vero solo recte egisset, nonne, quod rite cessisset, fortunae diceres, non arsis, opus esse? quod si in decies mille, id multo magis dicas: nunc autem, quum non in mille neque in decies misse hominibus, sed ne in centenis quidem millibus millium quidquam videamus ab ea fuisse peccatum, quae ipsa recte egit, ad fortunam audes referre, mirabili certe aequitate in naturam utereris. Quod si tragoedorum aut comoedorum certamini interesses, eumne, qui aliis decem millibus praeclare gestis in uno lapsus esset, ut imperitum damnabis, laudabis autem eum ut peritum, qui semel recte se gesserit? Deliramenta haec plane fiunt, hominumque officia, qui elementa, quae initio male posuerunt, tueri turpiter conantur; quae cum videant labefactari, si natura concedatur esse artificiosa, ejusmodi impudenter effutire coguntur. Quanquam, ut dixi, nihil opus erat omnes corporis partes per anatomen eruere, nam una quaevis extrinsecus conspecta salis esse poterat ad artem ejus, qui ipsum condidit, ostentandam. Nec certe allinet aurium aut superciliorum aequalitatem ac usum commemorare, aut palpebrarum, vel ciliorum vel pupillae, aut cujusvis ejusdem generis, quae vim naturae incredibilem ac sapientiam declarant, cum falis id, quod in promptu est, quodque cutim appellamus, artem ipsius possit ostendere. Si quis enim ipsam per se considerarit, videritque in multis quidem partibus eam sibi ipsi esse continuam, in paucis autem quibusdam foramina habere, considerabit omnino, utrum partibus illis temere sit perforata, nulla re per ea foramina in corpus ingrediente utiliter, aut ex eodem exeunte, an omnium utilitas sit maxima. Nam aliud quidem horum foraminum, quo cibis ac potibus et praeterea aeri nobis circumfuso esset ingressus, exsilit, aliud vero, quo humidis ac siccis excrementis esset exitus. Atque in primum quidem perforata est spiritus via, quae est per nares, in secundum vero seminis exitus. Excernendorum autem excrementorum causa alii meatus sursum ad cerebrum per nares perveniunt: alibi corpus foraminibus pertusum reperias, ut per ea animal possit audire: alio loco videndi gratia est scissum: nusquam foramen est supervacaneum. Quemadmodum etiam et pilorum generatio est necessaria, et ubi opus est, eorundem privatio est commoda: generatio quidem (ut maxime demonstravi mus) in capite, superciliis ac palpebris, privatio vero in partibus manuum internis ac pedum infernis. Nec vero musculus usquam cum cute frustra coalescit, sed quibus in partibus id accidit, ob usum necessarium (ut demonstravimus) contingit. Quis igitur adeo est demens aut operum naturae inimicus, qui non ex cute statim et iis, quae primum occurrunt, artem opificis intelligat? Quis non statim animo concepit, mentem quandam esse, quae vim habeat admirabilem, quaeque terras omnes pervadens in omnes ejus partes extendatur? Ubique certe animalia procreari videas, quae constructionem habent admirabilem. Quanquam quaenam universi pars terra ignobilior? attamen mens quaedam cernitur etiam ad ipsam a superioribus pervenisse corporibus: quae si quis contemplatus fuerit, statim substantiae pulchritudinem admirabitur, primum ac maxime folia, post ipsum lunae, deinde siderum; in quibus par est, quanto corporis substantia eis est purior, tanto etiam mentem inhabitare meliorem ac perfectiorem ea, quae in corporibus terrestribus habitet. Quum enim in limo, in colluvie, in paludibus, in plantis, fructibusque putrentibus animalia tamen gignantur mirificam habentia indicationem ejus mentis, quae ipsa condidit, quid de corporibus superioribus est putandum? Licet autem nunc ipsam perspicias naturam rationalem vel ex ipsis hominibus, si Platonem, Aristotelem, Hipparchum, Archimedem, ac complures hujuscemodi alios contempleris. Quum igitur in tanta colluvie (quo enim alio nomine quis appellet id, quod ex carne, sanguine, pituita, ac bjle utraque est conflatum?) mens adveniat adeo eximia, quantam putandum est esse ejus excellentiam in sole, luna aliisque sideribus? Mihi quidem, dum haec mente revolvo, non exigua quaedam mens ejusmodi per ipsum etiam aerem nos ambientem videtur esse extensa; fieri enim non potest, cum lucis ipsius stolis sit particeps, ut non etiam vim ab ipso assumat. Nec dubito, quin mihi sis in his omnibus sub scripturus, si modo artificium, quod animalibus inest, diligenter ac juste examinatus, nisi (quemadmodum dixi) aliqua de ipsius universi elementis opinio, quam temere quidam posuerunt, inhaeserit. Nam si quis nulli sectae addictus, sed libera sententia rerum considerationem inierit, conspicatus, in tanta carnium ac succorum colluvie mentem tamen habitare, conspicatus item et cujusvis animalis constructionem, (omnia enim declarant opificis sapientiam,) mensis, quae caelo inest, excellentiam intelliget: tum opus de partium utilitate, quod prius exiguum sibi esse videbatur, perfectissimae theologiae verum principium constituet; quae theologia multo est major atque praestantior tota medicina. Non igitur foli medico opus de usu partium est utile, sed multo certe magis medico philosopho qui totius naturae scientiam studeat sibi comparare; eumque oportet his sacris initiari. Arbitror enim, nullam gentem, neque hominum societatem, apud quos usia deorum est religio, quidquam habere factis Eleusiniis aut Samothraciis simile: ea tamen obscure docent, quae profitentur; naturae vero opera omnibus animantibus sunt perspicua. Neque enim existimes, in salo homine tantam inesse artem, quantam sermo superior explicuit, sed quodcunque aliud animal dissecare velis, parem in eo artem opificis ac sapientiam reperies; et quanto ipsum minus fuerit, tanto majorem tibi admirationem excitabit. Quod declarant opifices, quum in corporibus parvis aliquid insculpunt: cujus generis est, quod nuper quidam in annulo Phaëthonta quatuor equis invectum sculpsit. Omnes enim equi frenum, os, et dentes anteriores habebant: quae equidem principio prae exiguitate non videbam prius, quam spectaculum hoc incredibile ad claram lucem convertissem: non tamen ne sic quidem partes omnes mihi apparebant, quo modo nec aliis plerisque. Quod si quis aliquando ipsas videre plane potuit, eas incredibili artificio esse concinnatas affirmabat: nam et pedes sedecim quatuor equorum numerabamus, quorum qui partes omnes oculis discernebant, mirabiliter articulatas esse asserebant. Quanquam horum quicquam opus crure pulicis praestantius non habebant: nam praeterquam quod ars tali cruri pulicis inest, duru ipsa vi vit, alitur atque augetur, major adhuc alia quaedam esse videtur artis ejus, qui pulicem condidit, vis atque sapientia, quod ipsam nullo labore formet, nutriat et augeat. Quum igitur ars tanta in tam absectis animalibus appareat, quae dixerit aliquis accessionis vice ab opifice fuisse facta, quantam ejus vim ac sapientiam in praestantioribus inesse putabimus?

Cap. II. Unum igitur ac maximum hoc nobis accedit ex hoc opere commodum, non tanquam medicis, sed (quod eo est praestantius) tanquam sicine aliquid cupi entibus de vi ipsius utilitatis: quam philosophorum nonnulli omnino esse negant, tantum abesto ut animalibus prospicere fateantur. Secunda autem utilitas est ad affectus partium, quae intus in profundo corpore delitescunt, cognoscendos: quam ad rem actionis cognitio magnum habet momentum. Quemadmodum enim, qui jam exploratum habet, quod crurum quidem actio est ambulatio, ventriculi autem ciborum concoctio, si quem viderit, qui ambulare non possit, statim judicat partem cruris aliquam esse affectam, in eo autem, ipsi aut non concoquit, aut male concoquit, ventriculi; ita, qui novit facultatem animae ratiocinatricem esse in cerebro, deliria, phrenitidas, lethargos, manias, melancholias intelliget accidere, quum cerebrum aut prima ratione aut per consensum afficitur. Quemadmodum igitur in actionibus, sic et in utilitatibus res se habet. Ut enim ambulatio tollitur; si nervi ac musculi, qui cruribus insunt, fuerint affecti, ita tolletur, si os aliquod fuerit fractam, aut suo articulo dimotum. Si vero nescimus, quod per ossa cruribus innitamur, haudquaquam scire possimus, quod ossibus laesis animal laedatur. Eoque modo fit, ut ad cognoscendum, quaenam pars sit affecta, non minus conferat utilitatem, quam actionum cognitio. Eadem est ratio et de futurorum praenotione. Quemadmodum enim ad ambulationem ossium, quae cruribus insunt, faustas est utilis, sic qui affectus lis incidunt incurabiles, (ut in iis luxationibus, quae cum ulcere accidunt,) significabunt ambulationis noxam in futurum tempus insanabilem. Quin et si sine ulcere taxatio maneat insanabilis, (quod accidit in coxendicum taxationibus,) praeterquam quod futuram necessario cruris claudicationem ante significabit, modum etiam ipsius talem fore indicabit, cujusmodi Hippocrates in libro de articulis scriptum reliquit. Tertia praeter praedictas utilitas hujus operis est adversius sophistas, qui nobis non concedunt, crises morborum a natura fieri, quique ipsam ullam animantium habete providentiam pernegant. Quum enim partium utilitates sibi ignotas nobis proponunt, in eo sperant se artem naturae labefacturos, Hippocratemque irrident, quod nobis naturam imitari in iis, quae ipsa per crisim facere consueverit, praecipiat. Ob eam sane causam cogimur et ipsi partium omnium usus examinare, quae etiamsi nihil ad affectuum dignotionem aut futurorum praenotionem conferant, fructum tamen ex hoc opere medicus etiam ad curationes maximum percipiet, quemadmodum et ex eo opere, in quo de actionibus disputatur. Nam in partibus quibusdam caedendis, aut circumcidendis, aut abscondendis, nempe quando corruptae quodam modo fuerint, aut in eximendis sagittis vel jaculis infixis, si singularum partium utilitatem probe calluerit, praescribet, quasnam audacter et secure, aut quas timide ac caute incidere oporteat.

Cap. III. Haec tota ac tanta hujus, quod ad finem perduximus, operis commoda liber iste velut bonus quidam ἐπῳδος explicat. Dico autem nunc ἐπῳδὸν non eum, qui ἐπῳδαις, id est incantationibus, utitur, sed, quemadmodum apud poetas μελικοὑς (quos nonnulli lyricos appellant) in choris est στροφὴ quaedam atque ἀντίστροφος, sic et tertius est ἐπῳδὸς, quo stantes ante deorum aras canebant, ut ajunt, hymnis deos celebrantes. Ilii igitur librum hunc comparans, nomen ipsi illinc traductum imposui.