GALENI DE FOETVVM FORMATIONE LIBELLUS.

Cap. I. De foetuum formatione scribere equidem aggressi sunt etiam philosophi, nullam eorum, quae dicunt, confirmationem ex dissectione adhibentes. Ac mirum nihil est, si a vero ipsi aberrent et inter se dissentiant. Quum enim ii quoque, qui diligenter corpora dissecuerunt, nonnulla ignorarint, multo certe magis illos, qui suis ipsorum opinionibus sine iis, quae ex dissectione apparent, crediderunt, errasse est verisimile. Hippocrates autem primus omnium, quos novimus, vere de foetuum formatione conscripsit, qui non probabilibus opinionibus, sed dignotionibus sensui expositis summam rei, de qua agitur, credidit, atque his non paucis, ut nonnulli solent, qui quum semel aut bis aliquid sunt conspicati, statim de eo in universum pronunciare non dubitant: id quod nunc quidam medicus fecit, qui quum semel abortivum foetum duorum et triginta dierum manifesta jam formationis lineamenta habere vidisset, id quasi in omnibus foetibus ita fieret, affirmare est ausus, ne Hippocrates quidem scriptis, nedum aliorum, qui de his memoriae prodiderunt, perlectis. Non enim foetibus neque manifestae conformationis, neque motionis, neque editionis in lucem unus definitus est terminus, sed ita in universum res se habet, ut ab Hippocrate gravissimisque auctoribus, qui post ipsum fuerunt, scriptis mandatum est. Genituram sexto post die ejectam intuitos, qui libellum de natura pueri scripsit, sive is Hippocrate sive ejus discipulus Polybus fuit, et exquisite et manifesto his verbis recensuit: Atqui genituram, ait, quae dies sex in utero haeserat, et postea exciderat, ipse vidi; et quae mihi tunc videbantur, ab illis reliqua sumo indicia. Quomodo autem post genituram sex dierum viderim, ego tibi percensebo. Mulieris cantrix, magno in honore habita, viros frequentabat, quam uterum gerere non oportebat, ne minori esset in pretio. Audierat autem cantrix illa, qualia mulieres inter se dicere soleant: quum foemina conceptura est, semen genitale non exire, sed intus remanere. Haec audiens intellexit, atque id perpetuo observavit; quumque semen genitale non exire sensisset, herae dixit, ac rumor usque ad me pervenit. Ego, re audita, consului, ut in terram saliret; quod ubi septies fecisset, genitura in terram cum sonitu erupit. Illa id contemplata admiratur. Quale autem fuerit, ego commemorabo, nempe tanquam ovi crudi putamine exterius adempto in membrana penitiori liquor internus apparebat. Modus quidem talis erat, et, ut abunde dicam, ruber erat liquor et rotundus. In pellicula vera fibrae quaedam albae ac crassae inesse videbantur cum cruore crassa et rubro obvolutae; circum autem pelliculam foris cruenta vestigia instar sugillatorum; juxta medium vero tenue quid eminebat, quod mihi umbilicus esse videbatur, et per illum sane spirationem extra et intro primum facere apparebat, quin ei pellicula genituram ambiens ac complectens tota ex illo tendebatur.

Cap. II. Membrana, quae in hac oratione continere genituram dicitur, chorion erat. Quod autem albas et crassas fibras cum sanie crassa rubraque in se habebat, venarum et arteriarum delineationem in generatione foetus fuisse existimandum est; semper enim, donec augetur foetus, contineri a chorio venarum et arteriarum pleno cernitur, quippe quum nihil aliud nisi haec tria substantiam ejus constituant: sunt enim quamplurimae et venae et arteriae juxta se ipsas porrectae, a tenui quodam et membraneo corpore comprehensae atque inter se connexae. Sique incidantur aliqua animalia gravida, quae a natura hominis non longe recedunt, cujusmodi sunt caprae, oves, equae et asinae, chorion uteri praegnantis animalis arteriarum et venarum interventu coaluisse videtur. Origo horum vasorum est ex arteriis et venis uteri, quarum extrema in interiorem ejus regionem oris hiant; quibus solis foetus cum gravida communio est, nulla enim alia in parte perforatum chorion est, sed ne tangit quidem foetus uterum, nisi his solis. Reliqua vero chorii laxitas spatiosa intermedia inlusintus utero substrata est; attingit autem solummodo ipsam citra commissuram. Vasa porro, quae in ipsa sunt, arctissima quidem habent initia, quibus, ut dixi, cum venarum et arteriarum extremis uniuntur; quae tamen quum ulterius procedunt, non secus ac stirpium radices inter se postea coeunt. Nam quemadmodum in illis ex multis et tenuibus extremis inter se coeuntibus aliae crassiores radices efficiuntur, atque in his rursus unitis aliae, idque fieri prius non desinit, quam omnes in unum trunci principium desierint, ita chorii arteriae et venae inter se conjunctae alias se latiores gignunt, ex quibus invicem coeuntibus aliae atque ex his item aliae fiunt. Quumque hoc saepius contigerit, in duas sane arterias duasque venas, veluti corpora, omnium vasorum particularium concursus redigitur. Quarum in medio meatus quidam gignitur in fundum vesicae infantis perforatus, quem dissectionum periti, quod urinam recipiat, urachum nuncuparunt; alterum meatus os a quatuor vasis separatum paulatim dilatatur, tenuemque membranam farcimini figura persimilem constituit, alteri simili ei, qua foetus involvitur, extrinsecus exporrectam. Nomina hisce duabus membranis anatomici imposuerunt, huic a figura allantoidem, alteri vero, quae foetum continet, amnion. Atque haec extra foetum habentur. Ipsius vero foetus propriae partes hae sunt: prima omnium cutis, operimentum atque amiculum insitum ab opifice procreatum; deinde statim sub ipsa partes cum his quatuor vasis intra cutem continuatae, quarum nulla generari prius potest, quam omnia quae in chorio sunt vasa in quatuor haec antedicta capita convenerint. Quippe singulae foetus partes tum ad primam generationem, tum ad reliquam omnem dispensationem idoneo alimento indigent. Nulla autem alia foetibus idonea ad alimentum materia est, quam quae a gravida suppeditatur. Unde fieri non potest, ut aliqua pars absque substantia sanguinea in ipsis gignatur; quaecunque tamen albae et exangues partes sunt, non ex ipso sanguine, ut jecinoris substantia, procreasti possunt; celerrime enim viscus hoc e sanguine generationem habet, utpote sanguini corporis substantia quam simillimum. Nam si, vena animalis incisa, sanguinem effluere in aquam modice calidam sinas, jecinoris substantiae persimilem coagulationem adipiscitur. Alos igitur viscus promptissime concrescit, id quod illi statim accidit, ubi intra vulvae corpus comprehensum fuerit: reliquae vero partes, quae carnosae ac sanguineae sunt, ut generentur, longius tempus requirunt, quemadmodum arteriarum et venarum corpus, quum prorsus exangue sit, primam e semine generationem habere verisimile est, continuo ubi id vasorum in uterum pertinentium orificiis adhaeserit, quippe facillimum promptissimumque est, ut ex ejus substantia, quae viscosa multum lentaque est, talis membrorum species procreetur. Facto autem primo vasorum rudimento in orificiis eorum, quae in uterum pertingunt, consentaneum videtur, ut semen, quod ipsum formavit, ipsis etiam ex utero sanguinem attrahendo alimentum suppeditet, et paulatim ita, quae prima genita sunt, dilatet atque in longitudinem producat tum augendo, tum in unum paulatim cogendo tenuiora ad latiorum procreationem. Ac vasa quidem et membranas ita gigni consentaneum rationi est, ut ex seminis substantia et primum eorum rudimentum, et reliquum in longitudinem et latitudinem incrementum suggeratur, quemadmodum in arboribus videmus ex trunci origine reliquam ipsius partem et in altum emergentem et in ramos diffusam generari. Atque hoc eorum, quae deinceps dicenda erunt, quasi fundamentum quoddam a nobis jactum sit.

Cap. III. Videamus autem post haec, quomodo reliquum foetum a vi seminis totum formari sit verisimile, initio inventionis ab iis, quae in dissectione spectantur, sumpto. Ex quatuor antedictis vasis, quae una cum uracho umbilicum constituunt, statim ubi cutem foetus transierunt, alterum par uniri statim cernitur, magnamque unam venam ubi effecerit, jecori inferi. Inferi dico, ut speciem, quae ex dissectione sumitur, interpreter; non enim prius consistens jecur vena haec ingreditur, sed e contrario prorsus omnia fieri censendum est; primo scilicet venam umbilici, ubi intro penetraverit, non secus ac truncum arboris divaricari; deinde utramque ejus partem in multas germinationes ad ramorum similitudinem propagari; tum alteri scissionis venatum parti antedictam carnem substantiae jecoris adnasci, alteri, quae mesenterium gignit, ventrem, lienem, omnem intestinorum revolutionem, omentum, et quod rectum vocatur adiungiadjungi. Neque haec prius existunt, sed una cum divaricata ipso procreantur, quemadmodum et ipsa jecoris substantia singulis venis privatim adnascens et communiter omnibus extrinsecus, simul ad unius visceris speciem efformata. Non tamen ita etiam arteriae statim, ubi intra cutem distributae fuerint, neque aliam sibi adnascentem substantiam obtinent, neque in multas partes diffinduntur, verum duae longo spatio permanent, assumentesque conceptus vesicam, et inibi firmatae, tum per alia, tum in altum corporis feruntur, usque dum ad latum sacrumque os dictum perveniant; in quo duae quaedam arteriae in conspectum prodeunt, singulae in utraque parte ad crura procurrentes, a maxima illa propagatae, quae spinam perreptat et sinistro cordis sinui commissa apparet. Atqui, ut de jecoris generatione nihil inquirendum restat, non eodem item modo in corde apparet. Etenim jecur in altera parte venae ex umbilico procedentis scissum multifariam diversum et connexum et annexum obtinet, cordi autem materiam, unde generationem habebit, a praegnante vel per arterias vel per medium jecur juxta venam sublimem ex eo proficiscentem ad superiorum hujus visceris partium generationem suppeditari necesse. At longum hoc tempus erit et non statim primis diebus, quibus hepar generationis suae rudimenta suscipit, parum ab uteri corpore abest. Quod enim rotundum, rubens intra secundas in sextana genitura Hippocrates apparere dixit, id nimirum erit jecur, rude adhuc et informe. Atqui in foetuum abortibus, qui post triginta dies accidunt, hae tres animantis partes, jecur, cor et cerebrum, prope se mutuo clare apparent, jecur sane aliis duobus majus, cor et cerebrum longe hoc magnitudine inferiora; non tamen, quando primum conformationis initium cor habeat, invenire licet, quippe nec abortus, qui primo mense accidunt, manifestum quicquam docent, nec dissectio animalium hominibus similium eodem modo et ipsa firmum quid indicat, dum conceptus indistinctus rudisque fuerit. Ubi vero distingui inceperit, aliarum sane partium plurimae nullam manifestam delineationem obtinent; haec autem tria, sicut nuper dixi, cor, cerebrum et jecur, sola prope sese invicem conspiciuntur. Per initia igitur, quum commentarios de semine scribens cogerer etiam de singularium partium formationis ordine nonnihil afferre, cor dixi jecori similiter primis conceptionis diebus veluti fundamentum quoddam generationis jacere, ex usu ipsius, qui in adultis est, longe dignissimo ad hanc opinionem deductus. Quum autem aliis omnibus tum medicis tum philosophis placere invenirem, conceptum usque ad manifestam conformationem stirpibus similiter dispensari, probabilius visum mihi est, nullum ipsius usum per generationis primordia haberi, sed post jecur omnino cor ipsum formari; id autem quomodo fieret, inquirendum censui. Alterum enim ex duobus mihi videbatur esse necessarium, vel ex jecore, ascendente sanguine, simul cum jecorariae venae generatione cor procreari, vel per magnam arteriam, quae etiam ipsa sanguinem, non modo spiritum, ut opinabatur Erasistratus, continet. Plerosque vero hac in re verisimile est fuisse deceptos, ac praecipue philosophos, ut qui ex iis, quae in animalium dissectionibus apparent, nihil cognoscant; ex quibus ea potissimum utilia sunt, quae in virorum dissectione artificiose administrata ad partium in imo latentium denudationem apparent. Unde etiam hic longior ac prolixior oratio evadet, si quis eam totam scientifice discere voluerit; unus enim est commentarius a nobis scriptus de usu respirationis, cui alterum de arteriarum et pulsuum uso adjunximus; in quibus quicunque exercitatus fuerit, cognoscet foetum neque arteriarum, neque pulsuum, neque cordis ullo necessario usu in principio generationis, quemadmodum nec stirpes, indigere. Veruntamen de stirpium etiam ortu aliquid prius considerandum videtur; ex iis enim, quae necessaria plantis sunt, licebit cognoscere, quot et qualibus foetus indigeat, quousque una anima perinde ac plantae dispensetur. Hanc autem animam vocamus, quum hac de re proposita non sit disputatio, communi omnis substantiae nomine naturam appellantes, id quod in exquisitis dissertationibus Chrysippi sectatores diligenter observarunt: non sicut Aristoteles et Plato recedentes vocarunt quidem utrique animam, sed Aristoteles altricem, Plato concupiscibilem adjunxit. Quoniam igitur nobis proposita haec disputatio non obiter, quemadmodum quum aliud quid perfunctorie consideramus, sed summa diligentia de plantarum generatione ac dispensatione elaboratur, nonnulla prius in memoriam revocabimus. Nam quum pura ac sola ea sit, tanquam neque vim irascibilem neque rationalem habeant, spes est nos et sinceram germanamque ipsarum dispensationem atque administrationem inventuros. Incipiamus igitur rursus a plantarum generatione, seminis in terram modice humidam calidamque injecti memores: sit autem hoc aut quereus, aut alterius cujusdam adeo sublimis stirpis, quippe facilius in magno corpore functiones naturae id gubernantis contuebimur. Exempli gratia ex semine duplex quaedam propagatio fieri conspicitur, deorsum sane in terram una, in aerem vero supra terram alia quaedam persimilis. Quae propagationes quum per initia graciles existant, temporis processu grandescunt simul et in longum porriguntur, ac ubi jam magnitudinem notandam obtinent, in ramos scinduntur; quumque hi ipsi prorsus in alias propagines dividantur, deinde illae in alias, quolibet temporis momento omnes ipsas simul et nutriri et augeri contingit, quin et fructus universis ipsorum extremis, ubi stirps adoleverit, innasci. Conceptus igitur eandem cum stirpibus dispensationem in prima generatione obtinet; nam parcissime primo tempore increscit; quum distingui jam manifeste incipit, amplius; quemadmodum, quum jam distinctus est, maxime; multis in partibus natura, quae ipsum dispensat, simul operante. Quis ergo primi temporis terminus est, quo foetus corde nondum indiget? Mihi quidem videtur, quum nondum in jecur universa venarum discissio facta est. Universam appello, propterea quod est duplex; nec mihi primo cognita, sed anatomicis, quibus etiam perspecta. Vena enim ex umbilico proveniens, ubi primum cutem foetus subit, statim bifariam scinditur, quemadmodum in duas maximas partes plerumque caudicem arborum divaricari videmus; deinde quum utraque haec vena rami modo alias venas procreet, ac illae rursus alias, deinde hae generent alias, donec ad fines quosdam utraeque propagines pervenerint, propria jecoris substantia, de qua modo diximus, circumcirca adnascitur, ita ut ramulorum interstitia perinde ac tomentum aliquod impleat. Atque ita depressioris venae germinationes in cava visceris parte efficiuntur, qua dextrum ventriculi latus circumdat, altioris in gibba, qua septum transversum attingit; ac propterea duae jecoris portae in foetibus procreatae sunt; ex magna enim vena, quam per umbilicum ferri videmus, omnes totius corporis venae, partes item omnes ipsarum et germinationes prodeunt. Sublimior autem porta facta est, ut omnes quae in jecore sunt venae gignerentur, humilior, ut illae, quae in ventrem, lienem, intestina omnia et reliqua pertinent, procrearentur. Absoluto autem jecore, ex venis, quae in gibbis partibus sunt, quasi ex radicibus quibusdam caudex colligitur, nempe maxima venarum, quae in corpore sunt; quam ideo ob praestantiam, qua omnes alias antecessit, cavam nuncuparunt, magnitudinem ejus hoc nomine indicantes: Hippocrates jecorariam dixit a jecore, unde eam exoriri videbat. Haec igitur vena per animalis longitudinem ita protenditur, ut altera ejus pars deorsum mediae spinae innixa feratur, altera sursum per medium thoracem ad colium ascendat, primos sane ramos non parvos in septum transversum diffundens; superius autem alios plane exiles, et in distinguentes thoracem membranas, et cor involventem tunicam, pericardion, emittens, deinde in dextrum cordis ventriculum et thoracem. Eodem tempore etiam ab inferioribus portis venas in omnes ventris partes dispensatas generationis causam ipsis fieri; dum vero superior jecorariae pars cor adit, interea deorsum tendens propagines ex se tum ad renes, qui primi jecori proximi occurrunt, et ad lumborum regiones circa spinam mittit, quemadmodum et partem spinae, et thoracis, quae supra septum transversum est, ab ascendenti jecoraria ramulos sumens, materiam ad sui procreationem ex ipsis accipere verisimile est, quo tempore etiam cor formatur. Potest enim jam ad ipsum commemoratum illud arteriarum par in unam reductum pertingere; atque id in media dorsi spina firmatum videmus procedere, quoad juxta cor pervenerit. Ex hac igitur arteria credibile est cor, quum sanguinem longe calidiorem, quam is sit, qui in venis continetur, hauriat, tanto etiam calidius jecore evasisse, quanto sanguis sanguine calidior est. At quum duo sint cordis ventriculi, in dextrum sanguis e jecore mediocriter calidus, in sinistrum longe hoc calidior ex arteriis ingreditur. Quandoquidem utrosque sinus jam habeat cor, et utrasque has materias, tanquam perfecta jam ipsarum substantia, et ipsum pulsat, et una secum arterias etiam movet eodem per se motu. Quapropter foetus non amplius, ut planta solum, sed ut animal jam administratur, quales sunt hiatulae, buccina, pinnae, ostreae, patellae, quae vel minimo, vel nullo prorsus pulsatili motu indigent. Demonstratum siquidem est, pulsus calidis inesse corporibus; nullum vero vel exangue animal manifeste calidum est, vel plane calidum exangue visitur. Inest igitur sanguini venis contento genuina caliditas tepida citra calorem a corde prodeuntem, atque idcirco etiam jecori. Porro animantia cor habent tanquam ignis cujusdam officinam; etenim sine hoc sanguineorum animalium calor ei respondet, qui per aestatem in aedibus existit; sed ut domus, incenso in ipsa igne, calidior evadit, ita etiam corpus animalium ex corde caliditatem acquirit calidiorem, quam quae venis, jecori et nimirum etiam sanguini, qui in ipsis comprehenditur, insita est. Nam in arteriis Erasistratus quidem hunc humorem neutiquam contineri arbitratur, nos autem putamus, sicut etiam apparet, subtiliorem calidioremque in ipsis esse sanguinem; talis enim ex ipsis vulneratis effluit. Id quod mihi videtur etiam Plato in Timaeo his verbis indicare: Cor autem et venarum et sanguinis, qui per omnia membra rapide fertur, originem ac fontem in domicilium veluti satellitum praesidio munitum collocarunt. Non enim simpliciter dixit, ipsum sanguinis esse fontem, sed ejus, qui per omnia membra rapide etiam circumfertur; qualis non est, qui in venis proprie dictis continetur. Etenim veteres commune venarum nomen utrique vasorum generi imposuerunt. Porro quemadmodum cor jecore posterius nasci ratio est, eoque propius praegnantis uterum jecur collocatum est, ita cerebrum hoc etiam adhuc remotius situm esse conveniebat, ut cujus constructio quoque posterior sit futura, quoniam animal conceptum ne indiget quidem cerebro, non enim videre, nec audire, nec gustare, nec odorari, veluti nec artubus fungi, nec aliam omnino actionem voluntariam, vel tactus sensum habere, vel imaginationem, vel ratiocinationem, vel memoriam foetus indiget. Postea igitur tandem tertio temporis ordine cerebrum et omnes faciei partes formatae sunt, quando jam et artus distinguuntur, et omnis si quae prius dicta est pars ad structurae suae absolutionem venit. Constat autem cuilibet etiam capitis os post omnia alia ossa concrescere, atque ideo juxta sinciput tenue adeo est et imbecillum, ut in recens natis puerulis cerebri motus appareat, non tangentibus nobis tantum, sed etiam intuentibus. Ac quartum iamjam tempus hoc post primam conceptionem sequitur, quo partes, quae motui serviunt, posterius formatae confirmantur. Hac de causa infantuli functionibus nutrientis animae validissimis utuntur, secundo roboris loco his, quae a corde proveniunt, imbecillibus autem, quas cerebrum suppeditat, utpote quum non solum jam currere cruribus, aut incedere, sed ne stare quidem possint, multo autem minus vel utile quid ratiocinari, aut discere, aut sensibilis cujusdam affectus aut rationalis disciplinae meminisse. Post haec omnia et calvaria roboratur, et dentes erumpunt, pilisque caput obducitur: quapropter et corpore et praestantissima animae parte, ratiocinatrice scilicet, imperfecti pueri apparent; etenim facultates animae simul cum instrumentis absolute functionem obeunt, id quod discere licet ei, qui librum voluerit legere, quo animae facultates corporis temperamentum sequi ostendimus.

Cap. IV. Cur igitur Chrysippo aliisque multis philosophis tum Stoicis tum Peripateticis de corde pronunciare visum est, et quod primum inter animales partes nascatur, et quod ab eo alia gignantur, item quod ipsum prius formatum tum venarum, tum nervorum originem esse necesse sit? Neque enim primum nasci manifesto apparet, ostensumque antea est, in omnibus artibus eundem artificem et primam partem rei, quae fabricatur, et reliquas omnes usque ad absolutionem operis efficere, arteriasque et venas e seminis substantia primas omnium generari necesse est, sicut in commentariis de semine ostendimus. Quare, si quis alius, quemadmodum isti de corde affirmarunt, vel chorion, vel jecur dixerit omnium quae in animante sunt functionum originem esse, minime erit, credendum; quippe quum unicuique generi corporum alia videamus generationis, alia dispensationis principia; alii enim exstruunt urbes, alii administrant; ita de navibus et qualibet alia re dicendum est; alii sunt qui fabricant, alii qui fabricatis recte utuntur. Jam in iis quae vitam nostram administrant facultatibus ratio, quae omnium extrema et gignitur et perficitur, imperat postea, atque humanas actiones gubernat feliciter, quum universa anima secundum naturam habuerit, infeliciter, quum extra naturalem statum est. Verum de animae actionibus mihi in praesentia non est propositum disputare sed de foetuum formatione; quae sane disputatio per se non philosophis tantum, verum etiam medicis perquam utilis est; propter eos autem, qui, unde non debent, lemmata ad demonstrationes assumunt, necessario etiam inquirenda venit; omittentes enim nonnulli ex propria rei, de qua est quaestio, natura demonstrationem auspicari, ex incertis assumunt. Porro medicis utile admodum est, quum vel dimidia corporis pars, vel totum fere corpus repente resolutum functionibus voluntariis immobile redditur, ac praeterea vel nihil plane, vel imbecilliter sentiens, scire, cui corporis parti admovenda sint remedia. Quod profecto cognosci nullo modo poterit, nisi prius quaeratur, utrum ex se sensum motumque dictum omnes animalis partes habeant, an per nervos aliqua facultas ad ipsas vel a cerebro, ut omnes anatomici fatentur, vel, ut nonnulli dicunt, ex corde influat. Nam Stoïci nescio quomodo inutilem quaestionem ad finem inveniendum, in quo recte judicato felicitatem statuunt, indagare aggressi sunt, sed sine iis, quae ex dissectione apparent, unde alioquin ea poterant inveniri. Verumtamen, sicut in aliis multis, ita hic quoque ad rei sibi inutilis indagationem venerunt; debebant ex iis, quae evidenter patent, sicut anatomici medici fecerunt, principia demonstrationis sumere. Illi vero cor primum omnium esse formatum affirmantes, cum neque ex dissectione evidens quiddam, unde inventionis initium sumpserint, neque rationalem quandam aliam demonstrationem possent afferre, ignorantiam ignorantiae annectunt, dicuntque alia omnia ex corde ortum habere, esseque id, sicut generationis ipsorum, ita quoque administrationis auctorem. Antea quidem, quum anatome nondum ut nunc esset cognita, dubitare fortasse par erat non absque ratione de principio, quod per nervos et sensum et motum animalis partibus transmittit. Hoc vero tempore, quo jam de harum affectionum curatione inter plerosque anatomicos convenit, et ab omnibus medicis diuturna ac consentiente experientia comprobata est, nullusque magis in insanientibus absque febre, in atra bile agitatis, in iis, qui mente aut memoria quomodocunque laesi fuerint, in phreniticis cum febre, in lethargicis, comitialibus, attonitis, capitis curam habendam non censet, soli ipsi adhuc inquirunt haec, quae omnibus, qui modo invenire ipsa voluerint, manifeste cognoscuntur. Sed de his in praesentiarum satis; alibi enim dicta sunt, de quibus nonnulli philosophi inutiliter, si finem respicias, dissertantes longis quaestionibus sese intricamus, quum nullam ne probabilem quidem quaestionis ipsorum occasionem invenire possent, perinde ac theoretici, qui proponunt sive philosophiam sive beatitudinem dicere oporteat.

Cap. V. Nunc iamjam tempus est, ut id, quod antedictis adiiciadjici necessarium est, explicemus, generosis his philosophis et ipsum ignotum, ut caetera, quae ex dissectione apparent, ab Herophili scriptis exorsi, qui anatomicas narrationes censet ex eo, si dicas, hanc partem ab illa originem traxisse, nullam ad decreta statuenda occasionem afferre, quemadmodum prave intelligentes nonnulli faciunt; ex aliis enim apparentibus facultates nos administrantes, non ex ipsa simpliciter membrorum inspectione inveniri. Verum haec oratio distinctionibus quibusdam indiget; quas etsi in commentariis de Hippocratis et Platonis placitis uberius explicuerimus, nunc tamen eas summatim perstringere necesse est. Prima igitur distinctio sumitur ab arteriis, aut venis, aut nervis, vel praesectis, vel laqueo interceptis, in quibus altera a laqueo sita pars functiones proprias retinet, altera penitus amittit. Idem etiam in spinali medulla evidenter apparet; nam si aliquo in loco spina dividatur, qui supra incisionem ab ipsa prodeunt nervi, sensum et motum integrum servant, qui inferius sunt, omnes protinus amittunt. Qua ex re facultates has desuper a cerebro in ipsam influere cuivis perspicuum est. Simili ratione, quum arteriae cujuslibet laqueo constrictae pars, quae cordi continua supra vinculum existit, pulsare, sicut prius, apparet, alia vero, quae infra est, pulsu statim privari; constat nimirum et hic arteriis originem motus a corde procedere. Hoc igitur et optimum est et clarissimum principii functionum indicium. Post istud, utrum corporum, de quibus est quaestio, substantia in omnibus eadem sit, an prorsus diversa. Etenim spinalis medullae et nervorum substantia in omnibus cerebro respondet, sicut et horum operimenta cum cerebri operimentis, quas meningas dicunt, eadem sunt. Verum arteriarum substantia ne prope quidem ad cordis, sicut nec jecoris ad venarum naturam accedit. Quum igitur eadem esse appareat, liquet, tenuiora a crassioribus fuisse propagata, ut quae gigni absque illis, quemadmodum nec rami absque caudice, minime possint. At quum alia venae, alia cordis et jecoris substantia manifeste deprehendatur, incertum relinquitur, quantum ad haec apparentia spectat, an ex corde exorta cava vena in jecur inseratur, an a jecore procedens in cor insinuetur, an horum neutrum sit, sed alia quaedam tertia pars venae hujus origo existat. Quare non iniuriainjuria de hujus jecorariae venae origine ab anatomicis quaesitum est, de nervorum autem principio inter omnes convenit. Et si jecur cavae venae origo esse inveniretur, fio quoque in dubio esset, quantum ad hoc, utrum, sicut prius fuit, ita quoque in perfectis gubernationis principium sit, an ab alio quodam hoc ipsis contingat. Distinguendum autem est, magnane vasa parvorum, an parva magnorum principia sint; nam in hoc quoque a nonnullis medicis erratum est, quemadmodum ab eo, qui venarum, quae in ventrem et intestina pertingunt, fines esse originem dicebat, qui quidem fines ne excogitari quidem possunt, nisi etiam vena, quae in chorio ad jecur tendit, propaginem in ipsa distribuendam emiserit. Consentaneum igitur est, ex eo, quod apparet, inferre, venarum initia, quae in utero sunt, extremis radicum arborum fibris, venam, quae ad jecur per umbilicum tendit, trunco assimilari. Quae quum ita se habeant, omnes quae in corpore sunt animalis fines venarum surculis, non radicibus, respondebunt. Jam ego quoque aliquando rationem hanc considerare sum conatus, quomodo liceret dicere, primas omnium e semine tunicas fuisse procreatas duorum horum vasorum, quae in foetibus et in perfectis maxima habentur; intelligo magnam arteriam et venam, quae inter umbilicum et jecur est; et his discissis ea, quae in chorio stant, omnia generari, deinde horum extrema arborum radicum finibus comparari. Verum hac quoque ratione nec jecur nec cor primo nasci videntur, ut quae sanguinea substantia plane ad sui constitutionem indigeant, quam per vasa ex utero afferri necesse est. Unde rursus, quemadmodum superius etiam dicebamus, semen opificis rationem subibit, vasa vero haec, quibus sanguinem ex praegnante attrahi ad viscerum procreationem necesse est, omnium prima generabuntur, deinde autem post ipsa jecur et cor, quemadmodum domus fundamentum et navigii carina. Quo vero tempore seminis vis haec format, quaedam etiam alia verisimile est, tum his adjacentia, tum inter haec et uterum sita, formari. Nunquam enim facultatem, quae plantas et animalia fingit, sistere ac cessare credibile est, sed totam omnibus simul partibus et innasci et augeri. Nequaquam igitur, quae animalia fingit natura, ab aliarum partium fabricatione desistet, sed et venas et arterias semper scindendo producet, hisque alia viscera, sicut jecur et cor diximus, aggenerabit, simul et convenientem formam et situm, aliaque omnia, quae partes singulas habere convenit, decenter efficiet. Omnibus igitur modis convincuntur isti, qui temere ab ea parte, quae prima fuerit formata, reliquas gigni pronunciant: non enim profecto opifex illa causa, ubi partem aliquam absolvit, a foetu recedit, imperans eis, quae fecit, ut reliqua generent; hac enim ratione arteriae et venae primum generatae alia generabunt. Neque enim arteriarum et venarum corpora videntur e jecoris aut cordis substantia progerminasse, sicut e cerebro et membranis medulla spinalis et nervi. Quare maxime probabile est, quantum de incertis pronunciari licet, ipsam vim, quae arterias et venas creavit, eandem illas scindendo omnibus foetus partibus applicare, ipsas partes in propriis sedibus undique collocantem. Maxime item probari potest, formatas partes, ubi primum perfecte absolutae sunt, incipere proprias substantiae suae functiones obire, et neque renes, neque vulvam, neque lienem, neque intestina, aut demum aliquam aliam partem naturalem alterius auxilio ad propriam functionem indigere. Quoniam vero partium substantia neque secundum quantitatem eadem permanet, quum multum quotidie ex ipsis defluat, neque secundum qualitatem, varias enim alterationes experitur, mutuo subsidio indiget, quo et exinanitum repleatur, et alteratum corrigatur. Quae quidem auxilia quot et qualia sint, non modo philosophorum aliquis accurate deprehendit, sed ne medicorum quidem, qui absque anatomes peritia ad quaestionem hanc accesserit. Cor quippe (hoc enim solum regere animal nonnulli existimant) ubi respiratione fuerit privatum, et ipsum moveri desinit, et cum ipso animal etiam totum interit. Privatur autem respiratione non tantum suspendio suffocatis hominibus, aut ex inflammatione faucium inspirationis meatu obstructo, verum etiam nervis, qui thoracem movent, vitiatis vel praecisione, vel collisione, vel laqueo, qui omnes a spinali medulla, quemadmodum ipsa a cerebro, originem habent. Sicut igitur cerebrum ad tuendum cor utile est nervis thoracem movens, quo distento inspiratio, contracto respiratio fit, eodem modo cerebro usum quendam cor ipsum praestat, atque his utrisque jecur, ut in scriptis de his commentariis demonstratum est; neque haec tria tantum principia, sed omnes etiam aliae partes sibi invicem auxiliari solent. Verbi gratia, ut ex uno reliqua sigillatim omnia, quae in libris de usu partium dicta sunt, in memoriam revocem, ob jecur et renes et vesicae duae factae sunt, quae bilem recipit, ipsi visceri innexa, quae vero urinam, ad renes collocata, faeculenta autem visceris excrementa lien expurgat. Quod autem et ventriculus jecori praecoquat alimentum, quodque intestinorum anfractus digestionis, quae ipsa intestina fit, causa fuerit effectus, satis indicatum est, aliaque omnia, quae in unaquaque corporis parte habentur, in commentariis de usu partium; quorum nihil ne paululum quidem agnoverant illi tum medici, tum philosophi, qui omnia cordi attribuentes arroganter pronunciant. Verum haec prolixius etiam fortasse, quam praesens institutum exigebat, protracta sunt omnia; quanquam merito dissectionis periti medici indignentur, quod nonnulli non modo de iis, quae ignorant, proferre sententiam, verum etiam jactabunde, eos, qui sciunt, increpent; qui quidem primo a natura formatam partem reliquas formare censent, atque hanc esse cor, non tantum in duabus his sententiis decepti, sed quamvis etiam ipsis concedatur, et primum omnium cor fuisse procreatum et reliqua ipsum procreasse, non necessario tamen sequitur, ut functiones in adultis animalibus ab illo fiant, neque enim idem generationis et dispensationis principium existit.

Cap. VI. Sed jam ad id, quod praecipue est in hac disputatione propositum, digressi istos ipsos ostendemus ne illa quidem, quae a medicis inquiruntur, recte fuisse perscrutatos, sed putare, si a natura foetum formari dicant, nihil sane se amplius quam nomen omnibus consuetum dixisse. Nemo enim tam stolidus est, ut non intelligat, quandam foetus generationis causam esse, quam omnes naturam appellamus, quae ejus sit substantia, ignorantes. Ego vero, sicut ostendi, corporis nostri structuram summam ejus, qui illud fabricatus est, et sapientiam simul et potestatem repraesentare, ita velim mihi philosophos istos opificem indicare, deusne aliquis sit sapiens, qui primum sane cogitaverit, quale cujusque animantis corpus fingere conveniret, deinde potentiam ipsius, qua quae proposuit absolvit, an anima quaedam a divina differens; non enim naturae dictae substantiam, sive corporea, sive incorporea sit, summe prudentem esse dictitant; quam tam artificiose foetuum formationem moliri nulla ratione persuaderi posse pronunciant. Hoc enim ab Epicuro et iis, qui citra providentiam omnia fieri arbitrantur, audientes non credimus. Atqui necessarium est, aut ex motu quodam irrationali et inartificioso foetuum formationem optimum finem consequi, aut, quemadmodum qui miracula moliuntur, ubi motus initium ipsis exhibuerint, ipsi quidem discedunt, opificia vero ipsa ac machinae aliquousque non multo tempore artificiose moventur, ita etiam deos, postquam stirpium animaliumque semina in tantam motuum successionem idonea praepararint, nihil praeterea ipsos agere. Verum priorem opinionem convincere opus non habeo, ut quam hi ipsi, ad quos potissimum haec mihi disputatio instituta est, damnarint; alteram accuratius inspiciendam censeo, an fieri possit, ut talis humiditas, qualis in genitura apparet, in tanta motuum mutuo se excipientium serie nihil aberret, donec congruum finem fuerit consequutaconsecuta. Quemadmodum enim optimum est nusquam in tanta partium copia casu delinquere, ita etiam artificiosam motus consequentiam ab irrationali quadam fieri substantia, quemadmodum ipsi dicunt, affirmare temerarium est. Hoc adhuc admirabilius, quod per totam vitam omnibus nobis videntibus accidit, quod nemo eorum, qui naturae cognitionem profitentur, vel intellexit, vel inquirere, quomodo fieret, dignatus est. Quid autem est illud, quod in partium functionibus accidit? Perspicuitatis vero causa uno aut altero exemplo absolvemus orationem. Proponatur primum manus, quae omnes digitos tribus ossibus compositos atque inter se articulis commissos habet; in quibus nimirum primum exerceri satius esset illos, qui coelum ac mundum universum erant contemplaturi, quomodo scilicet sint fabricati, quibusque instrumentis motus ipsis accederet; quomodo aliquando articulis vel simul omnibus vel privatim singulis extenderentur, aliquando in latus flecterentur, idque dupliciter, vel ad parvum vel ad magnum digitum. Si enim novissent, per musculos omnes hos motus fieri, nobis ignorantibus, priusquam per dissectionem in conspectum venissent, admirati sane essent, quomodo non solum nos, sed parvuli etiam infantes, quum aliquem digitum vel extendere vel inflectere jubentur, statim id faciant, licet moventem musculum non cognoscant. Quod in lingua magis adhuc mirabile est, de cujus musculorum numero inter anatomicos non convenit; tantum abest, ut eos, qui singulis motionibus praesunt, certo cognoscant. Verum hoc quoque a diligentioribus medicis indagatum est; ac quidam fuit, qui dixit, unumquemque musculum quasi animal voluntatem nostram persentientem attrahere ac circumducere linguam in convenientem figuram ad vocem exprimendam; atque hoc omnibus aliis probabile minime videtur. Mirum autem illud omnes putant, parvum puerulum, ubi audiverit hanc vocem, panis, quum neque quomodo lingua figuretur cognoscat, neque a quibus musculis ad singulas vocum motiones agatur, eam, imo totum etiam deinceps versum exprimere; in qua re lingua multas mutationes singulis vocibus accommodatas moliatur. Caeterum quum plures quam trecenti musculi in nobis sint, non est sane credendum, unumquemque ex ipsis animal esse. Ab hac igitur opinione utpote absurda ego digressus ad aliam ab aliis viris celebratam descendi, nempe a nervis ad originem suam musculos trahi, atque hinc fieri, ut ad eorum attractionem inferior ossium, quae articulos constituunt, pars, cui musculi caput inseritur, etiam sequatur. Sed hic quoque, praeterquam quod non cognoscimus adhuc, quisnam musculus attrahendus sit, ipsorum etiam nervorum magnitudo adhuc refragatur, utpote quum minimi nervi musculis inserantur, qui neque, dum vivit animal, in voluntariis functionibus moveri, quemadmodum musculi, apparent, imo neque in mortuo, si nostris manibus trahamus musculos, sicut illi articulorum ossa trahere cernuntur. Atqui inde, quod singuli musculi moventur, prout voluntas fuerit, non est credibile, semen perinde ac miracula fuisse constructum, ignorare autem ipsum, neque, quid agat, prorsus intelligere. Nam eorum orasse, qui animam suum sibi corpus formare dicunt, ex quibusdam apparentibus probabiliter confirmata, hinc controversiam obtinet. Etenim stabilit ipsam singularum corporis partium usus, qui, simul dum etiam generantur, inesse animalibus ipsis videtur: unumquodque enim animal cernimus ea praecipue parte, quae aliis praestat, sese defendere; vitulum sane cornu petere prius etiam, quam cornua produxerit; pullum equinum calcitrare nondum solidis ungulis; sicut catulum quoque, licet dentes non validos habeat, morsu aggredi; volucres volare conari, etsi non possint. Haec omnia videntur significare, animam, quae partibus his utitur, ipsarum usum cognoscere, quasi ipsa eas fabricarit, non ab alio fabricatis utatur. Sed cur, ubi partem aliquam movere voluerimus quocunque modo, ea statim moveatur, licet moventem musculum non agnoscamus, longe difficillimum est; vix enim ex dissectione anatomicis propria uniuscujusque musculi functio inventa est. Ob quod nonnulli existimarunt, aliam esse animam, quae unamquamque partem construxisset, aliam, quae ad voluntarias functiones incitaret; atque hac ratione videtur adhuc in animalium corporibus permanere ea, quae partes effingit; non enim fieri potest, ut ea, quae nunc adest, convenienter singulis utatur, ea vero, quae est fabricata, abierit. Itaque oratio de anima hac, quae partes conformarit, omnino incerta est minimeque probari potest; unum illud saltem manifeste indicare mihi videtur, scilicet opificis, qui nos condidit, artificium; quod nemo, qui modo libero animo rem perpendat, referre in irrationalem fortunam potest. Nam quum in animalis corpore musculi sunt multo plures quam trecenti illi, qui pro voluntate partes movent, unusquisque ex ipsis et formam, et magnitudinem, et caput, et finem, et situm admodum convenientem habet; nervusque ac vena et arteria tam apte pro musculi magnitudine et loco inseruntur, ut nullum ex iis, quum tam multa sint, reprehendi possit; id quod in libris de usu partium demonstratum est. Attamen, si trecentarum partium structurae, singulae decem scopos obtinentes, in totum sint absolutae, ad trium millium numerum omnes evadent; et nondum tamen, id quod maxime mirandum in harum fabricatione est, diximus, aequales prorsus esse in sinistris partibus musculos iis, qui in dextris sunt, arteriis item arterias, venis venas, ac nervis nervos, ut tria millia scoporum duplicanda jam sint. Idem est in ossibus, quae plura quam ducenta numerantur. Etenim et horum singulorum scopi quum sint longe plures quam decem, constat, si duplicentur, plura quam millia quatuor fore. Eadem ars in visceribus omnibus et demum omnibus partibus spectari potest; ut, siquis scopos uniuscuiusqueuniuscujusque structurae numerare velit, numerus omnium integre absolutorum, in dena millia, non millia, redigatur, quos ego nequaquam, ut dixi, nisi a sapientissimo ac potentissimo opifice factos esse crediderim. Quis autem hic sit, sperabam me prius a philosophis esse auditurum, qui de mundo rerumque universarum generatione pronunciant; multo enim facilius, quomodo corpus constructum sit, nosci existimabam. Sed quum uni horum, qui primus obtigisset, discipulum me tradidissem, speraremque ab eo demonstrationes, quemadmodum in Geometria didiceram, auditurum me esse, cognovissemque eum non modo non geometricas (lineares) demonstrationes, sed ne oratorias quidem argumentationes callere, ad alium me contuli, qui etiam ipse ex propriis argumentis contraria iis, quae a priori audiveram, pronunciabat; quumque et tertio et quarto fuissem expertus, nullius rei (ut dixi) potui inculpatam aliquam demonstrationem audire. Quamobrem maximo dolore affectus mecum ipse coepi investigare, an aliquam de structura animalium validam rationem possem invenire, ac nullam deinde inveni; id quod hoc in libro fateor ingenue, peritos hac in re philosophos hortatus, ut, si quid titulo ipsorum dignum invenerint, nobis id velint sine invidia communicare. Nam quum puerulos videamus sonare, quaecunque eos jusserimus, verbi causa smyrnam, scalpellum, smegma, neque tamen musculos, qui linguam commode, ut haec vox exigit, movent, multo minus etiam nervos cognoscere, maxime probabile existimo esse, illum, qui linguam nostram finxit, quicunque is fuerit, vel ipsum adhuc in formatis partibus permanere, vel partes ipsas animantia constituisse, quae voluntatem principis parsis animae nostrae cognoscerent. Sed quum hinc sequi videam, aliam esse principis partis nostri animam, aliam, quae in singulis partibus est, vel prorsus unam esse communem, quae omnia gubernet, adeo dubius haesito, ut ne vel quod fieri possit intelligam, tantum abest, ut rectam cognitionem aliquam de artifice, qui nos finxit, habeam. Quum enim audio, quosdam philosophos dicere, materiam animatam, quae ab aeterno est, in ideas respiciendo se ipsam exornare, magis adhuc intelligo, unam oportere esse animam, quae et nos formet, et quae singulis particulis nunc utatur. Huic autem opinioni adversatur, quod, quae nos regit anima, appetitionibus ipsius inservientes partes ignoret. Nam qui de elementaribus vocibus scribere aggressi sunt, eo processere, ut definierint, aliam firmata lingua ad dentes, qui incisorii vocantur, vel superioris vel inferioris maxillae, aliam item ad palatum aut in aliquam aliam partem reflexam fieri, quemadmodum etiam spiritum, qui e gutture ascendit, interdum ad narium foramina pervenire inquiunt, interdum aperto ore efflari, atque eum nunc copiosum atque universum, nunc paucum ac, paulatim exire. De musculis vero, qui motiones has praestant, nullus mentionem fecit; quando neque illi, qui ad plurimam dissectionis experientiam pervenerunt, certi aliquid invenerunt. Verum qui nihil horum invenerunt, neque penitus investigarunt, non unum modo, sed seriem quandam enunciatorum connexam temere pronunciant; quorum primum, verbi causa, quod nec sensu percipi, nec ratione inveniri potest, statuunt, nempe cor primum omnium generari; post hoc alterum, aliasque partes illud effingere; quasi, qui id fabricatus est, quicunque ille sit, perierit, neque amplius adsit. Postea quasi consequens inferunt, gubernantem animae nostrae partem in corde constitui. Si autem imperans facultas inest, ciborum quoque, ut ajuntaiunt, potuum, venereorum et divitiarum appetentem inesse; quin etiam irascibilem et contendentem, quorum sane nullum necessarium est, sed quum primo aspectu fieri posse nonnullis videatur, postea vero multis evidentibus redarguitur. Prima quidem conformatio ad arterias, venas, chorion, jecur, non ad cor nos ducit, si et rationem, et ea, quae ex dissectione apparent, in judicium adhibeamus. Secunda deinde et tertia, sicut prius a nobis dictum est, et ad ea, quae, ubi in lucem editus est foetus, partim, quum prius neutiquam essent, adnascuntur, partim inchoata perficiuntur. Maxime vero admirari aliquis posset, quomodo natorum similitudo ad parentes efficiatur; videtur siquidem rursus, quae corpus conformat anima, utpote in semine contenta, a parentibus in foetum pervenire: cujus quidem substantia quaenam sit, dicere non possum, quum a quibusdam audiverim, eam, quum incorporea sit, ut aiunt, simul cum semine ingredi, ipso tanquam materia idonea ad formandum foetum utentem. Quidam ipsorum non materiam, sed instrumentum ipsius semen esse produnt, materiam enim esse matris sanguinem, quum nonnulli contraria penitus affirment. Videtur enim ipsis artifex esse semen, nonnullis sane totum, aliis spiritus in ipso contentus. Sed de his seorsimseorsum quodam in libro a nobis scriptum est, ubi ea, quae a Chrysippo in libris de anima dicuntur, consideramus, atque item in altero, ubi recensemus, in quibus Plato, quum de anima agit, a se ipso dissentire videatur. Caeterum quum nullam, quod dixi, inveniam opinionem scientifice demonstratam, fateor, me de substantia animae dubitare, nec vel probabile quippiam de ea quod asseram habere. Fateor itaque et de foetuum formatrice causa nihilo plus certi me scire. Nam summam in horum conformatione et sapientiam et potentiam video, neque possum existimare, eam quae in foetu est animam, ab Aristotele vegetantem, appetentem a Platone, a Stoïcis me animam quidem prorsus, sed naturam appellatam, foetum ipsum formare, ut quae non modo sapiens non sit, sed omni prorsus ratione careat; neque rursus ab hac opinione in totum possum recedere, quum similitudinem, quam filii habent cum parentibus, specto; ac post partum in reliqua vita corpus nostrum a rationali anima dispensari nego, quod ante dissectionem neque partes corporis, neque ipsarum functiones cognoscamus. Quum autem quidam mihi ex Platonicis magistris diceret, animam, quae per totum mundum diffusa extensaque est, foetus formare, artem et potentiam illa dignam existimavi; scorpiones autem, phalangia, muscas, culices, viperas, vermes, lumbricos, ascaridas, ab eadem fingi ac formari nunquam credidi, prope ad impietatem accedere hanc opinionem ratus; neque etiam materiae animam tantum artificii adeptam esse rationi consentaneum videtur. Tantum igitur hoc de causa animalium formatrice pronunciare me posse confido, quod et ars et sapientia in ea sit maxima, sicut et quod, posteaquam formatum corpus fuerit universum, per totam vitam tribus motuum principiis, ex cerebro per nervos et musculos, ex corde per arterias; ex jecore per venas, gubernetur. Ex quibus autem principiis, quod manifeste non ausus sim statuere, quum aliis in libris declaravi, tum in eo praecipue, qui est de animae speciebus, animae substantiam nusquam ausus definire. Neque enim, an corporea sit anima omnino, an incorporea, aeternane prorsus, an corruptioni obnoxia, linearibus demonstrationibus usum quempiam inveni, quemadmodum a nobis commentario de animae speciebus comprehensum est.