Cap. V. Nunc iis, quae initio statueram, reliqua subjungam, si tantillum adhuc rursus adjecero, omnia in omnibus ostendi non posse, et quod duae in philosophia sectae secundum primam divisionem existant. Nonnulli enim universam mundi substantiam unitam, alii vacui implexu divisam esse affirmant. Secundam sectam illis argumentis, quae in commentario de Elementis secundum Hippocratem tractavimus, nihil habere veritatis deprehendimus. In hoc certe sermone hypotheseos loco assumemus, humani corporis substantiam, ejusque temperamentum in parte similari alterationem sustinere; physicum corpus substantiam animae ex temperamento consistentem efficere ostendimus, nisi tamen quis incorpoream, sicut Plato, esse ponat, quae citra corpus esse possit. Statuentibus autem, proprias animae actiones a corporis temperamento impediri, abunde satis jam monstratum est. Adjicientur et nunc aliae quaedam demonstrationes. Verum quum et hic modus sit explicatus, disputationem de temperamentis apponere videtur nobis esse commodius. Nam poterunt dicere ii, qui animam corporis esse formam arbitrantur, commodorationem temperamenti, non siccitatem reddere eam prudentiorem; et hactenus dissentient ab aliis, quibus persuasum est, quo temperies evadit siccior, hoc animam quoque effici intelligentiorem. Quamvis etiam Heracliti sectatores siccitatem prudentiae non contrariam esse permittant. Hunc enim in modum praeceptor illorum scriptitavit: Splendor siccus, anima prudentissima est. Quo jam dicto prudentiae causam siccitatem existimavit. Hoc enim splendoris vocabulum innuit. Atque haec opinionum putanda est optima, considerantibus etiam stellas, quum sint pellucidae simul et siccae, summa praeditas esse prudentia; quam si quis eis inesse negaverit, is divinam majestatem et excellentiam sensu non percipere videtur. Quid ergo plerique ad extremam pervenientes senectutem delirarunt, quum haec aetas sicca esse ostensa sit? Non ob siccitatem id evenire, sed frigiditatem dicemus, quae omnibus palam functionibus animae adversatur obstatque. Verum haec, praeter institutum licet sint, evidenter tamen praesenti commentario functiones animi et affectus corporis imitari temperamentum demonstrant. Si quidem anima speciei est similaris corporis, demonstrationem ex ejus substantia habebimus maxime scientificam. At si hanc immortalem esse, peculiaris naturae compotem, ex Platonis auctoritate statuamus, eodem certe auctore et dominari illam corpori et servire in confesso est tum propter infantium amentiam, tum aetate delirantium, ad haec eorum, qui ex medicamentorum potu aut quibusdam in corpore generatis pravis humoribus in delirium vel insaniam, vel oblivionem, vel amentiam perveniunt. Quatenus enim oblivio, aut amentia, aut immobilitas, aut insensibilitas praedicta sequitur, impediri dixerit aliquis ipsam, quo minus operetur facultatibus, quas natura obtinet. Quum autem videre se putaverit, quae non videntur, et audire, quae nemo dixerit, et turpe quid aut obscoenum, aut omnino stolidum effutiat, non virtutes nativas modo, quas habebat, periisse, sed contrarias illis insiliisseinsiluisse, signum est certissimum. Hoc itaque jam non mediocrem quandam aufert suspicionem animae substantiae, ne non incorporea esse censeatur. Quomodo enim a corporis communione in contrariam sibi naturam traduci possit, si nec qualitas corporis sit ulla, nec species, nec affectus, nec denique facultas? Atque haec omittamus, ne plus operae in accessorio, quam proposito, insumatur. Caeterum quod corporis vitia animae imperent, evidenter in melancholia, phrenitide et insania perspicuum est. Quippe morbi causa seipsos interdum et familiares aegroti non agnoscunt. Quod Thucydides multis accidisse scribit et in morbo pestilenti nunc annis non multis oborto, quem et nos conspeximus, persimile videbitur esse ei, quod est non videre propter lippitudinem, aut suffusionem, nihil ipsa visoria facultate passa. At pro uno tria videre maximus est visoriae facultatis affectus, qui propemodum phrenitidi similis existit.

Cap. VI. Quod Plato nimirum exacte noverat, animam dicens vitiosis corporis humoribus oblaedi, ut verba ejus subiuncta declarant. Acris enim et falsa pituita, ad haec amari biliosique humores corpus pererrantes, si non exhalant, sed intro vapores suos retinent, vehementer animae statum intemperie sua permutant, morbosque omnigenos pro majoris minorisque ratione pauciores ac plures producent. Perferuntur sane ad tres animae sedes atque pro locorum varietate varias quisque species generat, impatientiae et languoris, audaciae rursus et timiditatis, insuper oblivionis et hebetudinis. Hic Plato vitiosos corporis humores animae parere malignitatem quandam clarissime confitetur. Simili ratione propter corporis habitudinem animam aegrotare hunc in modum ostendit. Qui copiose viscosoque semine abundat, quemadmodum arbor magis ac convenit foecunda fructibus, is certe ob infinitos dolores ac voluptates, quibus in libidine ejusque foetibus passim affectus est, per omnem vitae aetatem insanit furitque. Cujus tamen animus, cum ob infelicitatem corporis aegrotet et desipiat, non aegrotans, sed male habens putatur. Veritas autem sic habet. Veneris intemperantia magna ex parte ob generis unius habitum prae raritate tanquam in corpore sinentem udumque animae morbus efficitur. Itaque abunde satis et hisce verbis ob corpus male habitum animam aegrotare declaravit. Sed nihilo minus sententia philosophi ex sequentibus fit perspicua. Sic enim, inquit, omnis propemodum voluptatis incontinentia, perinde ac si sponte simus improbi, vituperatur, idque non merito. Nemo siquidem ultro malus, sed ob pravum corporis habitum rudemque educationem malus redditur; omni autem haec inimica invito adveniunt. Quod igitur Plato, quae modo protulimus, comprobaverit, ex ipsius verbis, quae partim in Timaeo, ut jam praeposita, partim aliis in libris adducit, manifesto liquet.

Cap. VII. Quod autem Aristoteles temperamentum materni sanguinis, ex quo nostrum sanguinem originem habere dicit, animi facultates sequi putet, haec ex secundo de animalium partibus fidem tibi facient. Ita namque scriptum reliquit: Sanguis crassior calidiorque roboris efficacior est, tenuior autem et frigidior sentiendi atque intelligendi majorem obtinet. Idem discrimen in iis quoque habetur, quae sanguini proportione respondent. Cujus gratia apes aliaque id genus animalia multa sanguine carentibus ingeniosiora sunt. Ad haec, quae inter ea sanguine praedita sunt, si frigidiorem et tenuiorem acceperint, magis industria suis contrariis sunt. Sed optime habent, quae calido, tenui et sincero fruuntur; quippe quae una et vitibus corporis et animi prudentia plurimum valent. Quamobrem pars etiam superior corporis ea ipsa differentia cum inferiori dissidet et semina cum mare et pars dextra cum sinistra in iisdem corporibus. Hinc constat haud dubie, Aristotelem, facultates animi sanguinis temperamentum imitari, significare voluisse; qui etiam paulo inferius in eodem commentario confirmat opinionem. Dictas vero fibras sanguis alius continet, alius non item, ut cervorum, damarum; proindeque talis non coagulatur. Qui enim sanguis aquosus, frigidior est, ideoque non coalescit. Qui vero terrenus, coit, humore inter coeundum exhalatae. Fibrae autem illae terrae sunt opificium. Porro accidit interdum, ut sincerior hic sanguis prudentiam conciliet, verum non ob frigiditatem sanguinis, sed tenuitatem potius et munditiam. Terrenum enim eorum neutrum habet. Habent enim sensum mobiliorem, quorum humor tenuior et sincerior est. Propter hunc enim nonnulla ex iis, quae sanguine carent, animalibus prudentiorem quibusdam sanguine praeditis habent animam, uti diximus antea; quemadmodum apes, formica et si quid aliud hujusmodi est. Timidiora, quibus sanguis aquosus nimium est. Metus enim refrigerat. Quapropter ea, quibus ejus generis temperamentum in corde consistit, metuendi affectibus sunt opportuniora. Nam aqua frigore congelascit. Inde est, quod alia exanguia timore citius ac sanguinea corripiuntur; ut absoluto sermone dixerim, a motu cessant prae nimio metu, recrementa emittunt, nonnulla etiam suos colotes immutant. At quorum sanguis fibris admodum multis e crassisque refertus est, haec terrena magis constant natura et irascibili et propter iracundiam furibunda sunt. Iracundia enim calorem excitat. Solida autem calefacta magis, quam par est, calida sunt, ut fibrarum natura in humido. Nam illae solidiores magisque terreae corporis velut fomenta fiant, fervoremque per iracundiam accendunt. Quo sit, ut tauri et apri iracundi furibundique sint. Sanguis enim eorum maxime fibrosus. Et taurorum quidem sanguis omnium celerrime concrescit. At si fibras detraxeris, sanguis non concrescet. Ut enim, si ex luto terrenam portionem semoveris, aqua non concrescet, ita sanguis fibris detractis (sunt enim terreae) non concrescit. Nam si relinquantur, concrescit, quemadmodum terra humida frigore. Quum enim calor a frigido exprimitur, humor una exhalat, ut dictum jam est, atque ita concrescit, non a calore, sed a frigore siccescens. At vero quamdiu in corpore continetur, humidus est propter calorem animalibus inditum. Haec praefatus Aristoteles mox subjungit, quae sequuntur. Merito igitur multorum causa est sanguinis natura tum in animalium moribus tum in sensu. Totius etenim corporis est materia. Jam vero quum alimentum existat materies, sanguis autem ultimum habeatur nutrimentum, multam subit differentiam, quum calidus et frigidus est, tenuis et crassus, purus et turbidus. Haec Aristotelis verba sunt, et pleraque alia in libris de animalibus, nec minus in problematibus hujusmodi invenias licet. Sed omnia adscribere supervacaneum visum est, quoniam satis est auctoris sententiam de corporis temperamento et animi facultatibus indicasse. Attamen apponam ex primo de animalium historia jam citato, quorum nonnulla manifeste ad temperiem, nonnulla per signa physiognomonica deprehenduntur, et quidem eodem auctore. Vult enim hic in unoquoque animalium genere corporis totius conformationem animi moribus ac facultatibus peculiarem fieri. Exempli gratia praedita sanguine animantia ex materno sanguine ducunt originem. Hujus igitur temperamentum mores animi sequuntur, sicut modo comprehensis verbis declaravi. Organicarum autem partium conformatio propria animi moribus ipso Aristotele auctore sit. At secundo hoc modo non parum multa de moribus animi et corporis temperamento apparent indicia. Quaedam ex physiognomonicis clare nulloque medio temperiem repraesentant. Hujusmodi autem sunt quae ex coloribus, pilis, vocibus et partium actionibus petuntur. Audiamus igitur jam, quae Aristoteles in primo de animalium historia conscripsit. Pars faciei, quae sub sincipite posita inter id ipsum et oculos, frons est; quibus autem haec magna, tardiores, quibus parva, mobiles, quibus lata, mente moveri idonei, quibus rotunda, iracundi sunt. Atque non multo post hunc fere in modum sonat. supercilia sub fronte bifariam distincta; quae si in rectum exporriguntur, molles subesse mores significant. Si juxta nasum inflexa sunt, ansterum notant et acerbum. Juxta tempora derisorem dissimulatoremque indicant, si demissa, invidiam. Mox paulo intra subjungit. Oculi pars communis superioris inferiorisque palpebrae angulus est, quem duplicem uterque oculus habet, alterum juxta nasum, alterum juxta tempora; qui si justo sunt longiores, pravitatis nota est, sin breves, morum meliorum; si carnosi more pectunculorum sunt, qui naribus junguntur, malitiam indicant. Post haec rursus inquit. Candidum oculi magna ex parte simile in omnibus est. At quod nigrum dicitur, variat. Aliis enim atrum, aliis admodum caesium, aliis fulvum, aliis charopum, quod morum optimorum indicium est et ad cernendi claritatem primatum obtinet. Postea subnectit illa. Oculorum alii grandiores, alii parvi, alii mediocres, qui optimi habentur. Item: Alii nimium prominentes, alii conditi, alii modice siti. Qui conditi sunt, clarissime cernere in genere quoque brutorum animalium possunt. Medius tamen situs nota morum est optimorum. Et aut nimium connivent, alut rigidi intentique constant, aut modice nutant. Notam morum laudabilium habent, qui mediocriter connivent, reliquorum alteri impudentiae, alteri inconstantiae indices sunt. Deinde sermonem de auribus subjicit. Aures aliae majores, aliae parvae, aliae mediocres, et aut nimium, aut parum, aut mediocriter arrectae. Harum quae quidem parvae sunt, malos mores significant. Mediocres optimos mores ostendunt. Magnae vero et erectae supra modum stultitiae indices sunt, aut loquacitatis. Hactenus Aristoteles in primo de animalium historia. Pauca autem meminit et in aliis commentariis de speculationibus physiognomonicis, quorum etiam verba alioqui apponerem, nisi prolixior esse vererer et tempus nequicquam consumere, quum liceat Hippocratem illum divinum speculationis hujus inter omnes philosophos principem in testimonium producere.

Cap. VIII. Ita enim docet in commentario de aquis, aëre et locis. Primum quidem de civitatibus, quae versus septentrionem vergunt, ad verbum sic ait. Mores illorum agrestes magis quam benigni. Mox de illis, quae spectant orientem, hujusmodi scribit. Homines clara voce praediti sunt; ira et ingenio praestantiores iis, qui ad aquilonem habitant. Deinde copiosius de eisdem hisce verbis disserit: Plurimum Asiam ab Europa differre naturis omnium et quae terra proveniunt et hominum dicimus. Multo namque pulchriora uberioraque omnia gignuntur Asianis, ac regio mitior hac nostra est, moresque hominum mansuetiores: horum vero causa est anni temperamentum. Atque horum omnium anni temperamentum ait non modo aliorum, quae percensui, sed morum quoque causam esse. Quod vero temporum anni temperamentum hoc ab illo calore, frigore, sicco et humido recedere variarique censeat, compluribus illius testimoniis in praesenti commentario probare possum, eandem ipsum opinionem tueri ostendens de elementis in libello de natura humana aliisque omnibus commentationibus. Quin etiam in his, quae sequuntur, idem praecipiens sic de regione temperata scribit, quam et hominum mores temperatos reddere confitetur. Nec enim a calore nimio haec regio peruritur, nec squaloribus aquarumque penuria perarescit, nec frigoribus infestatur. Horum gratia deinceps inquit. Virilis autem animus, iracundus et laborum patiens non poterit innasci tali naturae vel ejusdem generis vel diversae, sed voluptatem amplexari illos necesse est. In eodem commentario non multo infra haec rursus adfert. De ignavia vero hominum et fortitudine animi, cur infirmiores ac minus bello idonei, sed moribus leniores sint Asiani iis, qui Europam incolunt, causae maxime sunt anni tempestates, quae non magnas mutationes subeunt, nec ad frigus, nec ad calidum, uno sed in statu manent. Post illa sic iterum. Invenies et Asianos ipsos inter se differre, hos strenuos magis, illos ignavos ac imbecilles. Cujus rei causae anni temporum mutationes existunt, quemadmodum supra tradidimus. Dein, ubi Europae incolarum mentionem facit, hunc sermonem adducit. Agrestes, duri seu feroces et iracundi illic nascuntur. Alibi in eodem libro. Qui regionem montanam, asperam, sublimem, aquis carentem inhabitant, magnas etiam anni temporum mutationes sustinent. Plurimum autem discriminis hic cum aliarum nationum hominibus videas. Sunt enim insignis staturae, laborum patientes, strenui, agrestes et feroces. Qui vero cava loca colunt, palustria, aestuosa, ubi calidiores quam frigidiores venti spirant et calidae aquae in usu sunt, hi corpora non habent magna, neque procera natura vero lata, carnosa, pilis nigris obsita. Porro nigri magis ac candidiores, pituitae minus quam bili suapte natura obnoxii sunt, strenui autem et laborum patientes natura quidem non similiter sunt, lex autem accedens id perficit. Legem dixit nimirum constantem in unaquaque regione vitae institutionem, quam et educationem, disciplinam et consuetudinem patriam nominamus. Cujus quidem sermone paulo post futuro meminerimus. Libet enim in praesentia ejusdem auctoris verba apponere. Qui sublimem et editam regionem habitant, aut planam, ventis opportunam, aquis scatentem, ingenti corpore praediti sunt et sibi ipsis similes sunt, minus strenui ac magnanimi, sed animo mansuetiores ac humaniores cernuntur. Insuper et subnectens de loco haec adhuc scribit. Qui macram terram incolunt, aquae expertem, sterilem, anni mutationibus aegre discerni possunt ipsorum species; durae sunt, robustae, flavae; quibus nigrae sunt, impetus animi habent pertinaces et obstinatos. Etenim quid, ne multa nimis illius citem, addit? Comperies, hominum et formas et mores regionis naturam ut plurimum imitari. At regionem ipsam calidi, frigidi, humidi et sicci qualitate ab alia regione differre, subinde in isto libro persaepe meminit. Quamobrem pergit: Ubi solum amaram, molliusculummolliculum, insigniter humidum, sublimibus aquis subjectum, ut aestate calidae, hieme frigidae sint, reliquisque anni partibus optime temperatae, homines carnosi, minusque articulati, humidi, laborum impatientes et desidiosi, animo maligni (id est qui mala cogitant) visuntur. Quare segnitie et somnolentia laborant, artibus discendis inepti, crassi, minimeque acuti. Hinc nimirum denuo clarissimum reddit, non solum mores, sed ingenii hebetudinem ex quatuor anni temporum injuria proficisci. Similia prioribus, et quae praedicto sermoni congruant, quae subjunguntur infra, hoc modo conscripsit. Regio infoecunda, quae hieme nivibus, aestate solis infestatur ardore, graciles, duros, articulatos, robustos et hispidos, in operibus subtiles, acutoscue, vigiles, moribus et ira obstinatos et propositi pertinaces, eoque magis feroces, quam benignos, caeterum subtili acrique ad artium studia ingenio, prudentique industria praeditos, sed omnium maxime in re bellica praestantes conspicimus. Quis non videt et hic Hippocratem evidenter innuere, non tantum mores, sed ingenia quoque ad artes discendas haec acutiora, illa minus felicia, quaedam hebetiora crassioraque loci temperiem consequi? Non opus nunc habeo, omnia, quae in secundo aut sexto epidemiorum libro de physiognomonicis indiciis ponuntur, commemorare; hoc tantum exempli gratia sufficit adscribere. Quorum vena pulsat in cubito, hi furentes sunt et iracundi; quorum vero quiescit, stupidi. Hoc modo verba illius sonant. Quibus hominibus arteria in cubito vehementissime movetur, hi furiosi sunt. Venas etenim et arterias veteres vocabant, ut saepius annotavimus. Atqui non omnem arteriarum motum nominabant pulsum, sed sensibilem solum et qui homini omnino vehemens esset. Hippocrates autem consuetudinis hujus, quae post invaluit, tanquam primus auctor omnium arteriarum motum, qualiscunque ille esset, pulsum appellavit. Verum in ista sententia vetustiore adhuc interpretandi modo usus, ex evidenti motu arteriae furiosum aut pronum ad iram conjiciebat, quoniam ob caloris in corde copiam ita hae arteriae pulsant. Nam furibundos sane iracundosque caloris copia efficit; segnes, tardos, graves et ad motum difficiles temperamenti frigiditas.

Cap. IX. Equidem Hippocrates in toto de aquarum temperamento et quatuor anni tempestatum commentario non modo irascibilem animae aut concupiscibilem, sed etiam ratiocinatricem facultates corporis sequi temperamentum ostendens, testis est fide dignissimus, si quis dogmatum veritatem a testimonio pendere putet, quemadmodum nonnulli pro more habent. Ego sane non ut testi Hippocrati credo, sicut alii plerique, sed quod solidas demonstrationes ejus video, idcirco etiam laudo Hippocratem. Nemo siquidem non videt, corpus animumque eorum, qui sub septentrione degunt, longe aliter ab iis, qui juxta zonam ustam habitant, affectum esse. Aut quis ignorat, inter hos temperatum colentes tractum corporis praestantia, moribus animi, ingenio et prudentia caeteris omnibus antecellere? Sed propter quosdam, qui se Platonicos nominant, putantes animum a corpore in morbo impediri, sanos vero functionibus obeundis nec juvari nec offendi ab eo, dicta nonnulla Platonis adscribam, quibus asseverat, aliquos sine morbo ex locorum temperamento vel praesidium ad sapientiam excipiendam vel incommodum reportare. Scripsit autem statim in exordio Timaei: Hunc jam universum mundum atque ordinem prius a se exornatum nobis incolendum obtulit dea. Locum itaque delegit anni temporum temperie gratum, ubi viri orirentur prudentissimi. Mox iterum subjungit: Dea ergo tanquam belli et sapientiae studiosa locum, qui sibi simillimos producturus esset, electum in primis colendum mortalibus dedit. Quod jam locis, hoc est, terrae habitaculis ad animi mores, intellectum et prudentiam conciliandam multum tribuit, hinc jam est conspicuum; imo vel ex quinto de legibus satis constat, ubi sic fere scribit. Neque hoc vos lateat de locis, quod generandis hominibus praestantioribus et pejoribus non parum valent. Rursus hic manifesto loco meliores aut pejores gignere declarat. Post haec iterum: Quidam ob ventos omnigenos et solis aestum alieni a seipsis et informes fiunt, alii ob aquas, nonnulli ob ipsum quod ex terra prodit alimentum, quod non solum corporibus meliorem pejoremque habitum, sed etiam animae non minus omnia ejusmodi potest inserere. Hoc loco ventos et insolationes, hoc est ex sole calores, animi facultates impedire adversari dicit. Jam vero sunt qui negent, propter ventos, aëris ambientis caliditatem frigiditatemque et aquarum ac alimenti naturam homines praestantiorem atque pejorem animum acquirere posse; ab his vero ipsis, non intervenientibus corporis temperamentis, bona et mala in animo effici; haec namque virorum prudentiam consequuntur. Verum illud nos clare novimus, scilicet alimentum quodque primo in ventriculum quidem demitti ac in eo prius confici, postea vero per venas ex hepate ad ipsum pertinentes attractum humores in corpore creare, ex quibus reliqua membra et una cum ipsis cerebrum, cor et jecur nutriuntur. At inter alendum calidiores quam prius evadunt, frigidiores et humidiores, dum facultati humorum praepollentium assimilantur. Saltem nunc ad mentem redeant, qui difficulter admittunt, nutrimentum efficere posse hos temperantiores, illos dissolutos magis, alios incontinentes, nonnullos frugales, confidentes, meticulosos, mansuetos, modestos et contentionis ac rixae studiosos, veniantque ad me audituri, quae ipsos edere, quae item potare conveniat. Maximum enim ad moralem philosophiam adjumentum et praeterea ratiocinatricis animae facultatibus accessionem virtutis sentient factam, ingeniosiores, magisque memores, ad haec studiosiores ac prudentiores redditi. Nam praeter alimentum potumque ventos ipsos docebo, item aëris nos ambientis temperiem, insuper regiones, quas eligere, quas vitare ex usu sit.

Cap. X. At in memoriam ipsis vel invitis reducam denuo, quod Plato, a quo cognomentum sibi usurpant, non semel aut iterum, sed frequenter admodum de his scripsit. Eodem modo satis mihi est, si cum eo, quod in Timaeo de cibo scribitur, etiam et cum eo, quod ex secundo de legibus (quarum de vini potu duae sunt) ejus sententiam apposuero. An non primum lege sanciemus, ut pueri adusque annum decimum octavum vinum non non gestent? nempe docebimus, eos ignem igni in corpus atque animum prius suggerere, quam laboribus subeundis idonei fuerint, non oportere. Furiosum namque juventutis habitum cavere convenit. Dein ad annum aetatis trigesimum vitio moderate utentur. Ab ebrietate et vini copia juvenes omnino abstineant. At quadragenarii liberius in conviviis discumbentes, cum alios deos, tum Bacchum laetitiae datorem ad sacra senum et ludos invocent; qui vinum quasi remedium adversus senectutis acerbitatem reliquis mortalibus elargitus est, ut molestiae atque moerorismaeroris ipsos caperet oblivio, ipsaque affectio animi, sicuti ferrum in ignem injectum, ex duritie in mollitiem deducta tractabilior fiat. Ex hoc verborum contextu egregii illi Platonici meminerint velim, non modo quae de vini potu, sed aetatum differentia quoque ab illo relata sunt. Eam namque naturam insaniae obnoxiam Plato posuit, quae adolescentium est, senectutem vero austeram, tristem et duram, idque non annorum, verum superantis temperamenti corporis gratia, quod singulis aetatibus inest. Adolescentia siquidem calida et copiosi sanguinis est, senectus exanguis et frigida; idcirco senibus vini potus est utilissimus, ut qui aetatis frigiditatem ad commoderationem caloris reducat, augescentibus nimis quam adversa, nempe quorum naturam effervescentem et vehementer agitatam supra modum recalefaciat, et immodico gravique motu ad insaniam adigat. Plato inter alia multa in secundo de legibus ista quoque de vini usu praecepit, tectoribus haud infrugifera. Quapropter ea solum adhuc adferam, quae ad orationis totius epilogum de potu, CarthaginensiumCarthaginiensium mores exponens, conscripsit, hunc in modum: Sed multo magis CarthaginensiumCarthaginiensium legem quam Cretensium Lacedaemoniorumque usum probarim, ut videlicet nullus in exercitu vinum gustet, sed toto hoc tempore aquam potet. In civitate nec servi unquam vinum bibant, nec magistratus eo anno, quo reipub. gubernacula sustinent, item nec praefecti, nec judices, dum officio suo funguntur, sic consilium dicturi de rebus arduis, aut non omnino negligendis, imo nullus plane id interdiu bibat nisi corporis exercitandi aut morborum gratia; nec vir aut mulier nocte liberis operam daturi; aliaque multa dicere quis posset, in quibus hominibus et mentem et legem bonam habentibus vinum bibendum non sit. Haec quum Plato non de corporibus aegrotis, sed de iis, quae inculpata sanitate fruuntur, dixerit, an vobis, o generosissimi Platonici, videntur ii, qui vinum bibunt sani, exercitum ducere, imperare, bene se gerere, naves gubernare, respondete mihi deinceps interroganti, nonne vinum bibitum, velut tyrannus quispiam, animum nec intelligere accurate, nec agere recte cogit, quae prius intelligebat agebatque? Et propterea Plato tanquam hostem observandum cavendumque ipsum ait. Si enim semel in corpus pervenerit, nauclerum, ne clavum recte dirigat, impedit; duces, ne in acie sapiant; judices, quum aequos esse conveniat, in errorem ducit; principes male dominari et imperare nihil sani compellit. Censet enim, vinum totum corpus et potissimum caput calidis vaporibus implens immoderatioris motus causam fieri concupiscibili animae parti et irascibili, ratiocinatrici consilii praecipitis ac temerarii. Quod si ita est, dictae animae functiones, temperamento interveniente, quum vinum bibimus, oblaedi videntur, sicut contra nonnullae adjuvari. Atqui vos, si expetatis, docebo alio tempore, qua ratione vinum suo calore prosit, qua detrimentum moliatur. Nunc Platonis sententiam in Timaeo producere cogito, cujus verba sunt ista. Atque ita omnes boni vel mali ob duplicem rationem, quae praeter voluntatem accidit, efficimur. Est autem major culpa ferentibus quam satis, educantibus quam his qui educantur, attribuenda. Mox subjicit: Conandum tamen pro viribus educationis, studiorum et disciplinarum cura malignitatem naturae exstirpare, virtutem consequi. Quemadmodum enim studia et doctrinae malitiam tollunt, virtutem pariunt, sic educatio. Nonnunquam Plato educationem non in cibo solum, sed universam quoque puerorum victus rationem interpretatur. Quare altero significatu nequaquam dicta ab eo esse potest educatio, quum non pueris, sed adultis jam facere praecipiat: Conabimur, inquiens, pro viribus educationis, studiorum et disciplinarum diligentia malitiam fugere, contra autem capessere virtutem. Studia igitur vocat disciplinas, quae in corporis exercitatione, modulatione vocis, terrae mensura et numeris consistunt. Educationis rationem non aliam considerare possumus, quam quae esculentis, sorbitionibus et potu perficitur. Inter quae vinum quoque refertur, cujus mentionem non exiguam in secundo de legibus Plato fecit. Quisquis jam de universo nutrimento citra omnem operam quid scire desideret, tres libros nostros id tractantes legat licet, quartam praeterea de alimentis boni et mali succi, cujus lectio plane ad praesens institutum requiritur. Nam vitiosus succus insignem animi muniis laesionem adfert, bonus ea conservat integra.

Cap. XI. Non itaque sermo hic noster philosophiae bona de medio tollit, sed instruit ac docet philosophorum quosdam ea nescientes; quoniam hi cunctos homines adipiscendae virtuti idoneos existimant, illi neminem justitiam affectare ajuntaiunt; quod simile fuerit ei, si dicas, neminem nasci mortalem. Utrique humanam naturam ex dimidio finierunt. Neque enim omnes aequitatis osores, neque amici nascuntur, talem utrique ex corporum temperamento naturam sortiti. Quo igitur jure quis laudetur, reprehendatur, ametur, aut odio sit, quum bonus aut improbus non sua sponte, sed temperamento, quod aliis ex causis accipere videtur, evaserit? Quia, respondebimus, omnibus hoc nobis inest, ut amplectamur bona, ambiamus, amemus, malum abominemur, odio habeamus et vitemus, ignorantes adhuc, genitumne sit ita, an minus. Neque enim alterum ipsorum tale fecit, neque apparavit ipsum hujusmodi. Scorpiones, phalangia et viperas occidimus, non a se, verum a natura ejusmodi creatas. Plato quum deum generationis expertem, primum et maximum esse dicit, bonum tamen appellitat. Et nos eum naturali prosequimur amore, ut qui talis ab aeterno, nec a se bonus factus fuerit. Omnino namque genitus nunquam est, qui perpetuus, haud creatus, ac sempiternus est. Jure igitur improbos homines odimus, non prius, quae tales eos effecerit causa, indagantes. Contra vero probos, sive natura, sive institutione et disciplina, sive consulto et exercitio tales evaserint, amplectimur atque amamus. Imo vero etiam deploratos et sceleratos tres ob causas rationi consentaneas e vita tollimus: prima est, ne superstites injuriam nobis inferant; secunda, ut ipsis similes in terrorem adducant, tanquam pari supplicio excipiendos, si praeter jus quid patraverint; tertia denique, quod illis ipsis mori praestet, ita animo depravatis, ut insanabilem habeant malitiam, qui ne a Musis ipsis quidem erudiri, neque a Socrate vel Pythagora meliores reddi queant. Demiror autem ea in re Stoïcos, qui quum universos homines virtuti comparandae idoneos natura esse existiment, eos tamen ab iis, qui non honeste vivunt, perverti proferunt. Nam reliqua omnia, quae ipsorum opinionem destruunt, omittam, unum duntaxat sciscitabor de his hominibus, qui primi procreati sunt, et ante se alterum habuerunt neminem: unde depravatio, vel a quibus ipsa manaverit, quid respondeant, non habebunt; et ut parvos puellos hocce tempore spectant improbissimos, quis ipsos malitiam docuerit, haud quaquam valeant aperire. Ac id potissimum in multis videre licet, qui quum eodem victu sub iisdem fuerint parentibus, vel praeceptoribus, vel paedagogis, diversis tamen admodum ducuntur moribus. Quid enim tam contrarium est puero sociabili, quam invidus, ut et misericordi, quam malevolus, et timido, quam ad omina audax, et stultissimo, quam sapientissimus, et veridico, quam mendax? Ac videntur utique pueri, etiamsi apud eosdem parentes, et magistros, et paedagogos educentur, juxta memoratas contrarietates a se invicem differre. Servant itaque ejusmodi enunciandas esse hodiernorum philosophorum sententias; verum non philosophos eos fortassis, sed philosophiam profitentes appellare praestiterit. Quod si vere philosopharentur, hoc ipsum imprimis observarent, ut ab his, quae evidenter apparent, demonstrationum sumerent principia. Idque videntur maxime omnium praestitisse, qui olim admodum divini re et nomine philosophi apud homines neque commentarios scribebant, neque dialecticam, neque physicam speculationem demonstrabant, sed per se virtutes exercentes, eas non verbis, sed operibus declarabant. Hi ergo philosophi quum statim ab initio pueros, etsi optime edoceantur, nullumque vitii, quod intueantur, exemplum habeant, peccare tamen inspicientes, quidam eorum omnes homines natura vitiosos asseruerunt, quidam vero non omnes (rarum enim certe est omni culpa vacantem puerum conspicere) hi quidem, quum nullus sit ejusmodi, omnes homines natura vitiosos esse statuerunt. Sunt autem qui, quum vix unum duosve integros vitae viderint, non omnes, sed plurimos esse malos dixerunt. Enimvero, si quis non e vulgi faece nec contentiosus vellet ingenuo judicio (sicut antiqui philosophi) res expendere, perpaucos omnino pueros comperiet feliciter ad virtutem natos; imo existimare etiam desinet, quosdam sic a natura fuisse comparatos: quandoquidem illi quoque ipsi pervertuntur, qui a peritis parentibus, educatoribus et doctoribus instructi fuere. Non enim inter alios pueruli conversantur. Stulti prorsus etiam sunt, qui nos a voluptate obverti contendunt: tametsi multum illa aversae a nobis et exasperantis naturae habeat. At enim, si magna nobis cum voluptate cognatio intercederet, quae nihil boni continet, quin, ut Plato dixit, esca malorum est maxima, natura mali omnes essemus. Quod si non omnes, sed aliqui, illi soli natura pravi existunt. Quum igitur, siquidem nullam habemus aliam in nobis facultatem familiariorem ipsa voluptate, magis quam virtute, natura sit valentior ea, quae nos ad voluptatem allicit: ita etiam mali omnes essemus, quum facultatem potiorem obtineremus infirmiorem, et robustiorem illam, quae pejor est; et firmior ea, quae melior: haec vero primos homines persuasit, ut ab imbecilliore vincerentur. Haec igitur Stoïcorum decreta reprehendit omnium eruditissimus Posidonius; qui in iis, ob quae maximis dignus laudibus fuisset, ab aliis Stoïcis nullam plane laudem est consecutus. Nam illi persuasum habebant, patriam potius esse prodendam, quam sectae decreta, Posidonius autem in animum induxerat Stoïcorum sectam prodere satius esse quam veritatem. Iccirco in affectuum tractatione magnopere a Chrysippo dissentit, et in dissertatione de virtutum differentia: multa enim dixit Chrysippus in quaestionibus logicis de animi perturbationibus ac plura in iis, quae de virtutum discrimine scripsit, quae ipse improbat. Quocirca Posidonio malitiam hominibus foris advenire neutiquam videtur, quod nequitia nullam in animis nostris radicem fixerit, unde prodeat, pullulet, augeaturque, sed contra se rem habere; etenim vitiositatis semen nobis ipsis insitum est; proinde non ita malos fugere e re nostra est, ut confert prosequi eos, qui arcent et prohibent vitii incrementum. Non enim sane (ut ajuntaiunt Stoici) tota nequitiae sarcina foris accidit animis nostris, sed majorem partem improbi sibimetipsissibimet ipsis suppeditant; aliunde vero minora his mala superveniunt. Hinc ergo consuetudines pravae innascuntur animae parti rationis experti, et falsae opiniones ei, quae rationis compos est; quemadmodum, quum a probis honestisque viris erudimur, opiniones haurimus veras probosque mores. Sed in ratiocinatrice solertia et stultitia majoris minorisque ratione corporis temperamenta sequuntur: ipsa vero temperamenta primam generationem et rectam victus legem sequuntur et invicem adolescunt. Nempe ob calidam temperiem iracundi fiunt; quippe hisce irarum aestibus calor innatus accenditur; e contrario, qui commoderatis sunt temperamentis, cum animi motus moresque commoderatos habeant, tranquillitate potiuntur. Quapropter sermo hic noster iis quae liquido apparent consentit causis, ut a vino et remediis quibusdam memoratis, proba ac decente vivendi ratione: studiis litterarum et disciplinis liberalibus adjuvamur; nec secus naturalis puerorum corruptelae reddenda causa est. Qui autem corporis temperamento animum vel juvari, vel laedi arbitrantur, illi de puellorum discrimine et labe nihil habent quod dicant; nec eorum quoque rationem commodorum exponunt, quae ex quotidiano victus regimine nobis proveniunt; proinde causam nullam adferunt tantae varietatis morum, ex qua alii iracundi, alii quieti, quidam intelligentes, alii secus videntur. Siquidem apud Scythas philosophus unus extitit, Athenis plerique sapientes. Rursus Abderitani complures sunt insipientes, Athenis stulti perpauci.