CALENI DE PROPRIORUM ANIMI CVIVSQVE AFFECTUUM DIGNOTIONE ET CURATIONE.

Cap. I. Quandoquidem per commentarios habere vis ea, quae ad quaestionem respondi, quam apud me constitueram super scripto ab Antonio Epicureo libro de praesidio adversus proprios affectus, jam hoc aggrediar, hocque duco exordium. Optimum sane erat ipsum Antonium, quid hoc nomine praesidii significare velit, manifeste explicasse. Ut autem aliquis de quibus in libro disserit, conjecturam fecerit, vel observationem, vel dignotionem, vel emendationem denique mihi significare videtur. At eorum quae dixit multa, ut nosti, obscure adeo interpretatur, ut conjicere facilius quam aperte ea cbgnoscere liceat. Interdum namque hortari nos videbitur, ut, quod et ipsi plerumque perinde ac alii erramus, consideremus, interdum autem, qua ratione quis singula, equae delinquit, agnoscat, ad haec rursus, quo pacto quis seipsum ab erratis abducat, qui totius orationis scopas mihi esse videtur. Nam unumquodque eorum, quae prius dicta sunt, nisi eo reseratur, inutile est et supervacaneum, quippe in praecipuis errorum affectibus erigere seipsum ac emendare convenit. Etenim nonnunquam quasi de solis affectibus ipsius oratio est; plerumque vero tanquam de erroribus; quandoque etiam de utrisque tibi disputare videbitur. Ego vero idipfum primum, ut nosti, prius distinxi, quum errores ex opinione falsa, affectum ex bruta quadam, quae nobis inest, facultate rationi repugnante proficisci dicerem; communiter autem ambo generaliori significatu vocatos esse errores. Itaque tum eum, qui intemperanter vivit, tum qui iracundia quid agit, tum qui calumniae fidem adhibet, errare aut peccare dico. Quare Chrysippus et philosophorum plerique alii libros de curandis animi affectibus conscripserunt. Quinetiam ab Aristotele eiusque sectatoribus, atque ante hos a Platone eadem dicta sunt. Ac certe ex illis ipsa discere, quemadmodum et ego didici, longe praestiterat. Itaque primo hoc libro capita, quoniam ita jubes, compendiose tibi recensebo omnia, quo jam orline audivisti, quum de edito Antonii commentario pereontareris.

Cap. II. Quod equidem errare nos sit vero simile, etiamsi nequaquam aberrare ipsi putemus, ex lusce verbis promptum est colligere. Videmus omnes homines existimare, lete vel ab erroribus omnino esse immunes, vel parum et modice per rationem falli, idque his potissimum accidit, quos alii plurimum existimant aberrare. Ego itaque, si alterius rei cujusdam, certe hujus experimentum habui maximum. Qui sane homines aliis permisemnt, ut de se, qualesnam sint, ferrent sententiam, eos in paucissimis errare conspexi. Qui vero seipsos optimos esse cogitarunt, neque judicium serendum aliis commiserunt, eos in maximis ac plurimis falli conspeximus. Quare, quod, quum junior essem, frustra laudari putabam, (id autem erat Pythium illud, quod seipsum nosse imperabat,) non enim magnum esse mandatum, postea ipsum jure laudari comperi. Siquidem solus sapientissimus perlecte seipsum noverit, aliorum autem omnium perlecte nemo, verum minus magisque alter altero. Quemadmodum enim in tota vita ac in singulis artibus magnas rerum eminentias ac differentias cujuscunque viri est cognoscere, exiguas autem prudentium dumtaxat et artificum, ita quoque in erroribus et affectibus habet. Nam quisquis ob minima vehementer excandescit, servos domesticos et mordet et vituperat, in affectu tibi conflitutum hunc esse constat. Similiter autem quisquis inter temulentos, scorta et comessatdres versatur. Verum ob ingentem facultatum jacturam vel infamiam mediocriter animum esse perturbatum ex quo affectuum genere sit, nondum peraeque manifestum est, ut neque placentam avidius exedere. Sed et haec ei innotescent, qui animum exercuerit et explorarit, quinam inter universus affectus emendationem desiderent, magis tamen arduum, ipsa evitare, quod parva sint. Quisquis igitur honestus probusque vult evadere, hoc animadverterit necessario, ipsum plerosque errores proprios ignorare. At omnes ut deprehendat, possum ego dicere; quo pacto ipse deprehenderim, nondum aperio, quod hic libellus in aliorum manus aliquando venise queat, quomodo illi quoque ad cognitionis errorum viam indagandam sese exerceant, quemadmodum etiam te mihi dicere volui, et quoad tot tibi videri pronunciasses, conticui. Et nunc sic agam, adhortatus fibri hujus lectorem, ut, quo modo quis errantem sese possit agnoscere, inquirendum sibi proponat. Binas enim manticas, ut Aesopus ajebat, habemus collo propendentes, alienorum vitiorum anteriorem, propriorum vero posteriorem; ob id aliena semper spectamus, propria vero nunquam intueri postumus. Atque hanc orationem ut veram omnes recipiunt. Plato rei factae causam etiam reddit. Caecutit, inquit, amans circa id, quod amatur. Ergo si quisquam nostrum semet prae caeteris maxime amet, in censura sui ipse caecutiat necesse est. Quonam igitur pacto propria vitia conspiciet? Qua ratione se errare cognoscet? Nam et Aesopi fabula et Platonis oratio propriorum errorum inventionem nobis magis insperatam demonstrare videntur. Si enim neque quis facere possit, quin seipsum amet, amans in amato caecutiat necesse est. Sed nec ego commentarii hujus lectorem apud te enatorum propriorum inventionis viam considerare vellem, nili res foret perardua, etiamsi quamplurimum quis ea apud se perpenderit. Proinde meam ego profero sententiam, quam quidem, et siquam is quisque alsam viam invenerit, meam quoque assumpserit, juvabitur impensius, duplicem pro simplici salutis viam consequutus. Sin autem, saltem hac nostra continuo utatur, donec aliam reperiat meliorem. Quae igitur mea sit, dicendi jam tempus est, hocce condito orationi exordio.

Cap. III. quoniam errores ob falsam opinionem oriuntur, affectus autem ob brutum animi impetum, visum milii est prius ipsum ut, affectibus liberare. Consentaneum enim propter hos falsum nos opinari. Sunt autem affectus animi, quos omnes norunt, iracundia, ira, metus, moeror, invidia, et vehemens cupiditas. Mea quidem sententia quamcunque rem amore vehementi aut odio prosequi etiam affectus est. Recte enim dicium esse videtur, moderatum optimum, adeo ut nihil, quod immoderatum est, probe fiat. Quomodo igitur aliquis haec praecidet, nisi prius ipsa se habere cognoverit? At cognoscere, ut dicebamus, non possumus, quoniam vehementer nos ipsius amamus. At nequo oratio haec tibi permittit, te aptum judicare, sed de altero, quem neque ames, neque oderis, posse te ferre judicium concedit. Quum itaque audieris in urbe aliquem, quem neque amare noveris, neque odio prosequi, a plerisque laudari, quod nemini aduletur, ad hunc quum accesseris, hocce periculo judicabis, an talis fit, qualis esse dicitur. Ac primum si ipsum divitum ac insigniter potentum, aut etiam monarcharum aedes frequentator videas, scito frustra te audivisse, hominem omnia pronunciare vera, nam ejusmodi adulationes mendacium sequitur. Deinde sive hunc salutantem, sive talibus teipsum comitem exhibentem ac concoenantem conspicias. Qui namque talem elegerit vitam, non solum non vera dicit, test etiam universam malitiam sortitur, quippe qui aut pecunias, aut principatum, aut gloriam, aut honorem ambiat, aut quaedam ex iis, aut omnia. Qui vero neque potentes illos ac opulentos salutat, neque comitatur, neque his concoenat, eum frugali usum victu vera loqui speraveris; ejus notitiam penitiorem experiere, quae et qualis sit, haec autem diuturniore consuetudine comparatur. Quod si talem offenderis, nonnunquam privatim cum folo disifere eum precatus, ut, quem tibi ex supra nominatis affectibus adesse conspexerit, statim significet gratiam habituro ipsi maximam, cumque medicum potius existimabis, quam si corpore laborantem sospitem reddiderit. Quod si declaraturum se promiserit, quum in aliquem dictorum affectuum incidere inspexerit, ac postea pluribus diebus interjectis nihil prodiderit, in mutua utique consuetudine hominem accusabis, iterumque adhortaberis accuratius quam prius, ut, quod a te pathematum animi committi adverterit, id protinus significet. Si nihil se interim ejusmodi in te conspexisse eoque tacuisse respondeat, ne statim dicto fidem adhibeas, neve existimes, te quamprimum errore vacare ac inculpatum esse; quin potius alterum e duobus perpendas, amicum, quem nactus es, tacere, aut quod per negligentiam animum tibi non adhibuerit, aut quod increpare vereatur, aut etiam quod odio esse nolit, haud ignarus, omnibus, ut ita dicam, hominibus morem esse, ut vera loquentem oderint. Vel si non horum causa, ferto tum nolle tibi prodesse, eoque silere, vel ob aliam quoque causam aliquam, quam nos improbamus. Nam si mihi credideris, fortassis impossibile esse tibi ipsi nihil peccasse, id tum postea laudabis, quum videas, homines universos innumeros quotidie etiam errores committere, ex affectibus ductos agere, non tamen seipsius assequi. Quapropter te ne arbitrare aliud quicquam magis quam hominem esse. Arbitraris autem, te aliquid homine majus esse, quum tibi persuaseris, omnia probe te fecisse uno die, nedum mense. Forsan igitur dices, si litigiosus sis, vel ex animi proposito, vel prava quadam consuetudine talis evaseris, naturaque contentiosus sis, viros sapientes, quantum ad sermones paulo ante usurpatos attinet, aliud quid magis quam homines esse. Huic. tuae rationi nostram oppone duplicem, alteram quidem, quod sapiens omnino careat errore, alteram vero consequentiae gratia, si errore vacat sapiens, nec ipsum esse hominem. At quae de hocce ac propter hoc ipsum a vetustissimis philosophis dicta sunt, similem deo esse sapientiam. Verum tu deo similis repcute fias nunquam. Quum enim ii, qui per totam vitem apathiam exercuerunt, nondum ipsam perlecte se consequutos credant, multo utique magis tu, qui nunquam exercuisti. Ne ergo credas dicenti, nihil ex affectu a te effici vidisse, sed vel eum, quod te juvare nolit, arnitrare ita loqui, aut quod quae male agis observare non instituerit, aut quod in tui odium stridere caveat; fortestis autem quod et noverit, aliquando te accusantem errores et affectus tuos aegre tulisse, ac ideo jure tacere, aut credere, te, quum dicis, velle te nosse su, gula, quae perperam agis, non vera dicere; sin autem cum eorum, quae prius egeras, mutatione silueris, non multo post plures invenies, qui te vere corrigant, multoque magis, si corrigenti gratiam citra tuum incommodum referas. Ex hoc autem ipso considera, verene an fasso te corripuerit, et magnam utilitatem percipies. Quod si frequenter idem agas, statuasque revera bonus ac probus fieri, talis evades. Primo quidem tempore ne si quidem diligenter advertes, contentiose et salso te judicare illum, et imperite persuadere, quod nusquam erraveris, reperies. Sed hoc item tibi philosophiae studium subeundum erit, nempe ut calumniantem sustineas. Postea vero, ubi et animum nactus sueris remissiorem, et affectus tuos sentias moderatos, respondere corripienti aliquando conaberis, idque non acerbis verbis aut conviciolis, ne contentionis studio aut controversiae, sed utilitatis potius tuae gratia facere videaris, ut, quum ipse probabile contra dixerit, melius illum cognoscere tibi persuadeas, si longiori disquisitione extra crimen ipsum invenias. Hunc enim in modum zeno volebat omnia nos tuto agere, quasi pacdagogis paulo post responsuros. Sic vir ille vocabat plerosque omnes, qui, quamvis nullus eos provocaret, propinquos tamen parati essent objurgare. Oportet autem audientem nec divitiis pollere, nec dignitatem habere civilem; hanc enim si habeat, nemo propter metum illi vera dicet, sicut nec divitibus lucri gratia assentatores, verum etsi quis apparuerit verax, ab ipsis corrumpetur. Ilaque si egregie quisquam potens aut locuples bonus atque probus reddi cupiat, perimam tuam prius exuat opus erit, et maxime nunc, quandoquidem non inveniet Diogenem verum fateri posse, si opulentissimus sit, si monarcha. Illi igitur suimet ipsi judices erunt. At tu, qui nec divitias, nec potentiam in civitate habes, omnibus permitte, ut, quae in te damnent, ostendant; nulli vero ipsis indignare, sed omnes sic habeto, ut Zeno dicebat, paedagogos. Non tamen omnibus ex aequo, de quibus dixerint, animum velis adhibere, sed fenibus, qui optimam vitam transegerint. Quinam autem sint, qui optime vivant, paulo ante indicavimus. Caeterunt temporis processu tu temet intellectu consequeris, intelligesque, qualia sint; quae per errorem antea commiferis, quando maxime verum hoc tibi narrasse videbor, qui asseram, nullum ab affectibus et erroribus immunem esse, ne vel optima praeditum indole, aut apud gentes optime educatus, sed omnino aliquem errare, ac praesertim adhuc quum sit juvenis.

Cap. IV. Indiget enim unusquisque nostrum, ut in perlectum virum evadat, totius propemodum vitae exercitio. Neque tamen deterreri quempiam oportet, ne se meliorem efficiat, quamvis jam factus quinquagenarius, modo non immedicabili aut quod emendari non possit vitio animum sentiat depravatum. Neque enim, si corpore male fit affectus quinquagenarius, desperatus tradit se malae habitudini, sed omnino conatur in meliorem statum reducere, optimum licet Hereuleae valetudinis habitum consequi non possit. Ne igitur nos quoque dcsinamus animum reddere meliorem, quamvis sapientis animum consequi non possimus, verum maxime quidem etiam illum speremus nos habituros, si jam inde ab adolcscentia rationem animae nosseae habeamus. Sin minus, at saltem, ne prorsus cum turpem, ut Thersitae corpus, nanciscamur, curemus. Si igitur nobis nondum natis generationis nostrae rationem prospicere liceret, optaremus haud dubie corpus aliquod generosissimum accipere. Hoc negato, secundum certe, aut tertium deinceps, aut quartum ipsum bonae habitudinis respectu post primum precaremur obtinere. Desiderandum est Achillis robur, si non Hereulis conceditur; vel si neque illius, Ajacis, aut Diomedis, aut Agamemnonis, aut Patrocli; at si nequo horum contingit, aliorum quorumdam praestantium heroum. Sic ubi quis absolutum ammi habitum obtinere non potest, receperit, opinor, secundus, aut tertius, aut quartus post summos numerari. Id autem haud irnpossibile est perficere volenti, modo sedulitas exercitii longiori temporis processu adsuerit. Ego autem adolescens adhuc ista audiens hominem ad fores aperiendas festinantem conspexi, quum vero res ipsi parum commode succederet, clavem mordere, in januam pestibus insultare, diis convicia dicere, oculos insanientis instar truces ferinosque ostendere, et spumam fere, sicut apri, ex ore emittere: ita coepi iracundiam odio prosequi, ut postea nunquam visus sim propter ipsam impatienter dolere. Atque hoc ipsum primo satis erit, si nec deos conviciis petas, nec insultes aut mordeas lapides ac ligna, tum me truces habeas oculos, sed in te ipso et contineas et occultes iracundiam; nam ab ira liberari, statim atque velit, nullus potest, affectus autem turpitudinem cohibere potest. Hoc si frequenter fecerit, cognosuet aliquando ipsa, se minus nunc quam prius irasci, adeo ut neque ob rem levem neque magnam postea, sed solum piacula grandia excandescat. Quin etiam ne ob magna quidem scelera unium postea indignari continget, si id, quod ego ab adolescentia susceptum per omne vitae tempus servavi, observet: nullum videlicet servorum manu mea verberari unquam, nec pater meus id in usu habuit: verum plerosque amicos, qui servorum dentes pugnis contunderent, corripuit, dignos esse dicens, ut inflammatione convulsi perirent. Licebat enim illis ferula et loro plagas, quot vellent, inferre, tum consilio rem paulo post conficere. Alii non pugnis solum, sed etiam calcibus petunt, oculosque effodiunt, et stilo pungunt, si quando in manus venerit. Novi quendam, qui calamo, quo scribimus, prae iracundia in famuli oculum impegerit. Adrianus imperator stilum, ut ajunt, in cujusdam ex famulis oculum intruserat. Ubi jam ob vulnus impactum unoculum factum esse cognovisset, accersivit, et pro damno accepto dona petere a se concessit. Servus quum subticuisset, Adrianus denuo rogare dignatus est, quod vellet. Tandem ille ait, te nequicquam velle, oculum dumtaxat repetere. Quodnam enim munus esset, quod oculi jactmam dignitate adaequaverit? Volo quidem et ego tibi recensere quippiam inter ea, quae misti acciderint, etsi jam saepius de eodem dixerim. E Roma paranti reditum cum amico quodam cive Gortynae Cretae civitatis simul iter facere contigit: is erat inter caetera non contemnendus, quippe qui et simplex, comis, probus et victu quotidiano liberalis, sed iratamdus adeo, ut suis ipsius manibus adversus servos uteretur, nonnunquam etiam cruribus, sed multo magis loris et ligno, quodcunque occurrisset. Quum jam essemus Corinthi, omnes sarcinas et famulos a Cenchreis Athenas perferendos navigio curavit, ipse vero, vehiculo uno mereede conducto, pedes per Megaras suat. Itaque quum Eleufinem praeteriissemus, ac Thriasium attingeremus, rogabat famulos a tergo comitantes eum de quadam farernula, illi vero, quid responderent, non habuerunt. Furore ergo correptus ille, quandoquidem nihil aliud habebat, quo adolescentes caederet, gladium simul cum vagina, in qua reconditus erat, cepit impegitque ipsorum capiti, non, qua latus ac planus est, inferens, (sic enim grave nihil fuisset,) sed qua locandi vim habet gladius. Dissecta igitur illico est vagina, vulnusque maximum in capite duplex utrique inflixit, ipsa etenim bis utrumque percussit. Postquam vero plurimum sanguinis fundi largiter conspexisset, nobis relictis, Athenas subito se contulit, veritus, ne ipso adhuc praesente fervorum alter periret. Nos tamen illos servarimus ad usque Athenas. Porro amicus ille Creteusis sese detestatus, Megaras in domum quandam manu prehensa me deducit, et, loro tradito, vestimentis exutum te ob ea, quae execrata iracundia coactus (sic enim appellabat) perpetrasset, verberari jussit. Quod quum ego, ut aequum erat, irriderem, in genua procumbens orabat, ne tectis facerent. Perspicuum igitur est, quod tanto magis illum mihi risum commoveret, quanto magis eum in eo proposito, ut caederetur, videbam perseverare. Quum jam satis interea temporis ista nobis agentibus tereretur, pollicebar, me illi plagas insucturum, si et ipse quoque exiguum adeo quippiam petituro mihi concederet. Quod quum affirmaret se facturum, adhortabar insuper, ut dicenti nonnulla praebiturum aures promitteret, atque hanc aiebam esse petitionem. Quod quum recepisset se praestiturum, copiosius cum eo disserui praeponens, quomodo conveniret animum iracundum coereere, ratione nimirum; non enim flagris, sed alio modo servos emendari. Ille igitur, ratione paulisper secum inita, malle melior seipso evasit. Tu vero etsi non multo fias melior, satis esse ducito, si vel parum anno priore ad meliora promoveris. Nam si pergas affectui resistere ac animum iracundum lenire, munirem laboris fructum anno subsequenti percipies. Deinde si in eo mentis statu persistas, perpendens tecum singula, majus ac majus tertio, et post eum quarto et quinto anno ad vitam honestiorem virtutis senties incrementum. Turpe siquidem est multis aliquem anuis, ut medicus, aut grammaticus, aut rhetor, aut geometra fiat, laborare, verum ut in bonum virum evadat, me pauxillo quidem tempore laborem unquam assumere.

Cap. V. Quod ergo fit exercitii initium, denuo repetamus; nam de iis, quae maxime necessaria sunt, bis ac ter eadem dicere non est inutile. Monet hoc videlicet, ne quis ullum servum peccantem suis ipsius manibus corrigat, sed quemadmodum ego, quod Platonem audivissem adversus quendam servorum peccantem maluisse agere, sin semper egi, honestum arbitratus esse hoc officium, simili modo et tu tibi praecipe, me famulos tuis manibus, quo tempore iratus es, caedas, neque alteri, ut id faciat, imperes, sed indiem posterum disseras. Nam post iracundiam prudentius apud te perpendes, quot verbera ei, qui puniendus est, conveniat infligere. Num praestat initio venia concessa sic rem perficere, ubi lorum postulaveris et verbis increpaveris, minatus deinceps nequaquam condonaturum, si tantundem peccaverit? Multo namque majus est, animo non amplius furente atque ab insania libero, ea quae facis facere, nempe quando cum ratione poenam inveneris. Quod etenim iracundia nihil ab insania differat, ex iis, quae iracundi faciunt, promptum est discere; pulsantes enim et calcitrantes, et vestimenta scludentes, et torvum quiddam intuentes, omnia conficiunt usque adeo, ut, quemadmodum dixi, ostiis, lapidibus et clavibus succenseant, et alia quidem collidant, alia mordeant, alia calcibus petant. Haec forsan vere insanientium esse dicent, quae vero a tu fiant, prudentium. Nos profecto, qui propriis manibus servos pulsant, minus peccare illis, qui lapides, ostia clavesque mordeant et pedibus trudant, fatemur; verum adversus hominem, simul atque peccaverit, saevire, vel parvae infaniae opus esse, vel animantis cujusdam agrestis et ratione carentis, persuasum habemus. Non enim haec homo solus habet eximia, sed prae caeteris aliis rationem: si igitur illa ira deposita ritam condonant, nonne humitris id erit factum? Quamobrem noli hominem judicare prudentem, qui hoc unum sutum caverit, ne recalcitret, mordeat et pungat proximos; qui enim talis est, non amplius quidem ferinus est, sapiens tamen nondum est, sed medium inter illos fletum obtinet. Nunquid igitur studebis desinere te teram esse, si non curas, ut in virum et honestum ct probum evadas? an satius suerit, ut non amplius ferinum, sic neque insipientem neque rationis expertem permanere? Talis autem evades, si nunquam iracundiae deserviens, sed rationi obtemperans, omnia agas, quae omnia tibi citra affectum consideranti videantur optima. Quomodo tandem hoc continget? nempe quum honore te affeceris, quo ne cogitare quidem possis majorem. Omnibus namque hominibus irascentibus, te fissum ira non moveri, quid aliud est quam cunctis hominibus meliorem te ostendere? Ac si forte teipsum emstimes, quid aliud est quam ostendere, teipfum existimari velio caeteris praestare, revera tamen praestantiorem esse nolle, quemadmodum si quis corpus suum valere putari desideraverit, revera tamen aegrotet. Nunquid enim animi morbum esse censes iracundiam? An frustra a veturibus quinque ejus affectus hos putas nominari, dolorem, iram, iracundiam, cupiditatem et metum? Sed mihi multo melius esse videtur, primum quidem dictis perturbationibus diu resistere, et lecto surgentem de omni particulatim opere considerare, sutiusne fit affectibus seralentem vivere, an in omnibus ratione uti: dein ei, qui ad bonitatem probitatemque aspiret, advocandum esse, qui singula, quae parum recta ab eo gerantur, indicet: postea quotidie adhuc horisque singulis in promptu hanc opinionem habere, nempe mestus esse bonum atque probum te ipsum honorare. At hoc assequi nobis non licet, niti habeamus, qui singula, quae per errorem delinquimus, indicet. Quin etiam illum, qui delicta singula ostenderit, servatorem et amicum maximum arbitrari oportet: ad haec, si quando falso criminari videtur idem, iram continere debes, primum, quod fieri possit, ut ea melius videat, in quibus pecces, quam ipse tu, ut tu illius vitia perspicere facilius potes, etsi nonnunquam calumniam falsam moliatur. Quin igitur exactius acriusque res tuas inspice: propterea, quod in hoc maximum est, observes, nempe temet honorare instituas, hoc est, memineris prompte et irascentium animae turpitudinem et non irascentium pulchritudinem. Nam qui errare diu consuevit, difficulter clavem affectuum potest assumere, hoc est lisjectus coereere. Similiter et dogmate, quibus tubaudiens bonus simul et probus evadat, longo tempore singula convenit exercere. Obliviscimur enim ipsius rei facile, ut quae protinus ex anima nossea propter affectuum copiam ei insilientem excidat. Proximum itaque huic est, ut, quisquis servari velit, ne horula quidem una ferias ac otium agat. Incitandi sunt omnes, ut nos cerripiant, modesteque audiendi ipsi; quinetiam gratia non assentatoribus, verum increpantibus habenda. Pateat domus tuae ostium familiaribus; quovis tempore liceat rngredi, si in hunc modum te comparaveris. Quare fidas oportet, tanquam ab introeuntibus nulli vitio insigni obnoxius esse maxime comprehendaris. Est autem sicut omne inrito excindere vitium difficile, ita magna volenti facillimum. Foribus itaque tuarum aedium apertis, ut dixi, copiam semper familiaribus ad te accedendi exhibeto. Sed quemadmodum alii omnes in publicum progrelfi omnia conantur facere ut decet, tu domi tuae ita facias. Illos autem alios deprehendi errantes nonnihil pudet, semetipsos deprehendi non pudet. Tui vero praeiertim quum admonearis peccati, erubescas, imo omnium maxime pudeat.

Cap. VI. Hoc namque faciens poteris aliquando concupiscibilis facultatis vim irrationalem tanquam ferinum aliquid edomare et coereere. Num grave fuerit, viros equestres indomitos equos pauxillo tempore mansuetos reddere, te vero, quum non extraneum aliquod animal susceperis, sed in anima vim irrationalem, cui ratio semper inhabitat, ipsam non posse mitigare, ac si non celeriter, certe longiori temporis spatio? Diximus copiosius in commentariis de moribus, qua ratione quis animam comparet optimam, et quomodo robur ejus subvertere non expedit, sicut nec equis ac canibus, quibus utimur, obedientiam vero, sicut et in ipsis, exercere. Indicatum insuper tibi est non mediocriter in illis commentariis, quo pacto rarius irascibilis facultatis utaris auxilio adverius alteram, quam veteres philosophi concupiscibilem vocaverunt, qua citra rationem in corporis voluptates impellimur. Quemadmodum igitur turpe spectaculum est ob iracundiam homo praeter decorum se gerens, sic ob amorem, gulam, temulentiam ac ventris inexplebilem cupiditatem, quae concupiscibilis animae sunt actiones et affectus, quos non equo, non cani, velut iracundiam, sed apro feroci, et hirco, aut id genus agrestium cuidam, quod uicurarr non potest, assimilavimus. Quapropter hujus nulla disciplina talis est, qualis est alterius obtemperatio. Quod autem veteres appellabant punire irrationalem quandam animae vim, ad hanc spectabat. Porro fit hujus potentiae punitio, dum desideratis frui ipsi non conceditur. Valida enim et magna efficitur, dum optata contingit, at ubi coereetur, exigua et imbecillis, ut non obtemperantiae, sed imbecillitatis causa rationem sequatur. Eodem quoque modo videmus inter ipsos homines inferiores aut inrito per vim sequi praestantiores, uti pueros et famulos, aut sua sponte, ut natura bonos. Atque hoc illis, qui verbis scilicet non castigati fuere, olim familiare. Nam ille protervus est et intemperans, in quo videlicet vim appetitoriam rationalis non repressit. Duas enim habemus in anima facultates rationis experles, unam, cujus opus est excandescere et frater his, qui in nos delinquere videntur. Hujus ipsius est et infensum esse diutius; qui tanto major est iracundia affectus, quanto etiam diuturnior. Alia vero in nobis est facultas rationis expers, qua ad id, quod suave est, ferimur, priusquam perspexerimus, commodumne fit et honestum, an nocuum et turpe. Hanc vehementem adeo prius cohibere convenit, quam aucta robur insuperabile acquirat. Tunc enim, etiamfi coereere velis, non amplius possis. Dein inquies, sicut amantem quendam audiri, velle quidem cessare, sed non posse; adhortaberisque nos frustra, perinde ut ille petebat opem sibi ferri et affectum extirpari, siquidem corporis affectuum quidam prae magnitudine sunt immedicabiles. Id autem forsan ne cogitasti quidem unquam. Proinde nunc tibi praestiterit considerare et perpendere, verone dicam, concupiscendi facultatem auctam in amorem plerumque nullo sanabilem remedio nos praecipites agere, non corporum formosorum, florentium, neque venereorum, sed ingluviei quoque, gulae, ebrietatis, et indecorae praeter naturam turpitudinis; an mentiar haec, et alia pleraque, quae a me prius dicta sunt. Quae enim de iracundia retuli hactenus, eadem de affectibus aliis intelligite. Primum quidem alteri, non nobis ipsis eorum dignotionem conunistendam esse. deinde non quoscunque, sed senes, qui boni pariter et probi aestimati, tum longo ante nos tempore nullis animi perturbationibus obnoxii fuerunt, nobis praeficiendos. Ad haec curandum, ne talibus, quoties vitium aliquod nostrum ostendant, succensere xideamur, sed magis habere gratiam; postea quotidie tui ipsius meminisse, satius esset, si frequenter, sin minus, certe ad lotis saltem exortum, priusquam operi te accingas, vesperi, antequam te quieti remittas. Ego utique aliquando et haec, quae tanquam Pythagorae monita ciscumfermrtur, bis ac ter primum consuevi legere, mox voce pronunciare. Non enim satis est solum irae resistere, nisi voracitatem, gulam, temulentiam, curiositatem et invidentiam tollas simul e medio. Alter igitur de nobis periculum faciebat, si neque canum in morem cibos immodice ingessisse deprehenderemus, vel, ut qui continua febre peruruntur, frigidam potionem aridius arriperemus, an ut vicos graves decet. Neque enim decorum est ob famem cupiditate quadam inexplebili cibum assumere, nec sitis gratia totum omnino exhaurire calicem. Adde, multo minus decere ob gulam omnibus praesentibus vel placentam, vel aliud delicati quid obsonii intemperantius devorare. Quapropter hic quoque alii, qui in iis omnibus sibi temperare norunt, admonendi nobis fiunt, ut, in quibus peccemus, observent dicautque. Subsequenti vero tempore sine paedagogis ipsi nos observemus, quomodo inter convivas universos minorem obtonsi partem accipiamus, et a fereulis opiparis abstineamus, salubribus modice sumptis contenti. At temporis processu nequaquam amplius convivas respicere te velim. Nam magni laboris haud: fuerit tunc bibere et esse modestius. Si enim ita te ipsum honorare didiceris, considera aliquando r magis temperanter heri vel hodie vixisse. Hoc factu senties quotidie te minori negotio ab his, quae dixi, abstinere, animumque tuum magis ac magis exhilarari, si verus temperantiae amatur lis. Ita enim qui amat, gaudet in eo, quod amat, si profecerit. Hinc est, quod ebriosos laetari videamus, quando potu superant combibones; qui voraces sunt, et hos ciborum copia oblectari; qui gulosi, placentis, fartagruibus, patinis et condimentis aromaticis. Noni etiam quosdam, qui frequenti et immoderata venere se ostentarent. Quemadmodum igitur eorum summa exercent et persequuntur, quorum desiderio tenentur, ita nos summo temperantiae studio deditos esse oportet. Eo namque pactu intemperantibus nos haud assimilabimus, quamquam continentiae et temperantiae plus habere, quam illi, satis non sit, nisi ejusdem rei aemulos etiam superare contendamus. Haec etenim pulcherrima est contentio. At post illos rursus nosmetipsos vincamus, ut ex diuturna consuetudine saluberrimis istis juxta ac susceptu facillimis suaviter assuescamus, memores eorum, quae a veteribus dicta tunsi ex quorum numero retentor et illud: Delige vitae genus optimum, id jucundum efficiet consuetudo. Qua igitur ratione, quum iracundiae resistere te volebam, hoc inde commodi signum affulgebat, quod irascentem te ipsum amplius non viderem, sic temperantiae indicium existima, quod suavia non amplius concupiscas. At via ad eam per continentiam tendit: quin hoc modo temperans excellit continentem, quod nec opiparos cibos vel ob diuturnam consuetudinem, velo ob continentiam appetit, quemadmodum et Graecum nomen ipsius indicat compositum ex continere et vincere cupiditates. Caeterum initio laboris plena et aspera est, sicut alia bonestatum rerum studia. Quare, si vel virtutem malitiae loco vel animi tranquillitatem pro corporis titillationibus malis recipere, praeposita ratione exercitandus es, ad temperans fiam eundo per continentiam. Sin autem vel negligere virtutem, vel tutius corporis voluptatibus indulgere statuas, ratio deserenda est, quae ad virtutem non adhortatur quidem, sed iis, qui adhortationem receperunt, viae dux existit, qua quis eam comparare queat. Jam vero, quum oratio nobis partita sit in haec videlicet, quomodo quisque seipsum cognoscat, et errores cognitos emendet; de hoc posteriore dicere nequaquam proposuimus, sed quomodo proprios errores agnoscat. Quoniam vero obnoxii vitiis ac erroribus eos nequeunt dignoscere, alios a nobis accipient inspectores ipsos exercentes, utpote qui jam probe noverint, quibus erroribus et affectibus liberati sint, quidve est perfectionem desideretur. Quod subinde consuevi dicere, nunc quoque dicam, altero modo difficillimum esse teipsum cognoscere, altero facillimum. Si enim quis intus velit se nosse, plurimum sudet necesse est: sin autem foris, laboris propemodum nihil sentiet.