GALENI DE CVIVSQVE ANIMI PECCATORVM DIGNOTIONE ATQVE MEDELA LIBELLUS.

Cap. I. Equidem cujusque animi perturbationum dignatio ac curatio secundum traditam superiori commentario rationem enarratu est; at deinceps de peccatis dicendum erit. Exordior itaque, ac nunc optimo exordio, quod omnes concedunt, effi non operibus demonstrant; quid nimirum peccatum vocitent, oratione percurram, ut nobis procedente oratione ambiguitas nulla relinquatur, doceboque, ut omnes Graeci hac uti voce consueverint. Interdum quidem de iis intelligitur, quae judicio non recte fiunt, adeo ut sit solius rationalis animae facultatis; interdum vero communiter, ut cum bruta facultate conjungatur * * * * quidnam sit peccati consensus, omnibus in aperto est; quid vero imbecillus consensus, non item; siquidem nonnullis imbecillum hunc assensum inter virtutem vitiumque medium ponere satius esse visum est; imbecillum vero esse consensum praedicant, quum nobis ipsis nondum ita veram esse opinionem aliquam persuaserimus, ut exempli gratia, in utraque manu quinos habere digitos, aut bis duo quatuor esse. Forsan utique senem quempiam offenderis, qui in omni vita veris peccatis operam dederit, vel alicui scientificam demonstrationem habenti infirme assentiri. Scientia igitur geometrae de his, quae per Euclidis elementa demonsseata sunt, talis est, qualis partium est, bis duc quatuor esse: eandem quoque scientiam et deinceps traditorum de sphaera praeceptorum habet, quemadmodum et omnium secundum haec resolutorum de turbinatis figuris atque gnomonicis. Quamobrem, si parum quis ambigat, neque proprium ipsis consensum praebeat, quem comprehensionem nonnulli appellant, hoc esse peccatum, ut hominis videlicet geometrae, quispiam jure concesserit. At ejus, qui in vita peccet bonis malilque cognoscendis, possidendis, aut evitandis, improbae opiniones falsaeque consistunt, assensus videlicet aut proclivis, aut imbecillus. Hic jam igitur periculum impendet, ne parvum simul et maximum peccatum committatur, si falsae de bonis ac malis opinioni assentiamur. Secundum Academicos plane ac Pyrrhoneos eorum, quae a nobis inquiruntur, scientificam demonstrationem haberi negantes, omnes qui nunc habentur de re aliqua consensus, necessario sunt temerarii, quin etiam et falsi esse possunt. Ajunt praeterea, philosophorum latas de bonis malisque inter se pugnantes sententias veras esse non posse, posse tamen fortassis esse falsas omnes, ut neque voluptas bonum sit, neque perturbationum vacuitas, neque virtus, neque ab ipsa procedens actio, neque aliud omnino quicquam eorum, quae a philosophis enumerata sunt in primis itaque eum, qui a peccatis mundus esse cupiat, rei illius ignotae, quam invenire satagit, demonstratio sit nec ne, considerare oportet, idque non obiter modo, sed longo etiam tempore inter veracissimos homines versantem, qui naturali quadam prudentia praediti sint, atque in rationalibus disciplinis exercitati, qualis est demonstrativa rnethodus, speculari conveniet. deinde quum quis ipsam se invenisse sibi perfunserit, postea longo temporis intervallo iterum sese exercere debet, antequam ad maximarum rerum inquisitionem accedat; aut propter bonum (quod siane et ritae finem nuncupant) comparatum felices nos, aut beatos, aut quod quis aliter nominare velit, efficiat.

Cap. II. Nonne igitur, per deos, illi, qui prius, quam demonstrativam methodum sese invenisse credunt, ad maximarum rerum indagationem transeunt, evidenter temerarii sunt? mihi equidem maxime hujusmodi esse videntur; isti enim idem faciunt atque illi, qui, antequam satis se in numerorum scientia exercuisse sibi persuulerint, aliquid de supputatoriis praeceptis atque arithmeticis enunciare audent. Igitur, ut hos plerumque falli necesse est, itu et quicunque prius aliqua demonstrare conantur, quam in demonstrativa methodo versati sint, quin errores committant, fieri nequit. Etenim quod nonnulli ex his, qui falsa edocent, quibusdam persuadeant, sectarum multitudo testatur; quod vero neque illis haec, nisi aliqua similitudo intercederet, persuadere potuissent, cuique palam est; neque parvam hanc esse similitudinem prosectu existimare convenit, nam alioqui facillime deprehenderetur, neque longo temporis decursu nedum a clarissimis viris, sed etiam a vulgaribus examinaretur. Quod itaque in re medica Hippocrates usu venire ajebat, illud et in philosophia accidere videtur. Dicebat autem Hippocrates, similitudines bonis etiam medicis errores difficultatesque parete, utpote non vulgaribus dumtaxat medicis, verum etiam nobilissimis ob similitudines in era rorem labentibus. Quare neque alienum est, in philosophia etiam optimis philosophis dubitationes erroresque ex similitudinibus suboriri; gemellorum similitudines, quos, qui cum ipsis versari consueverunt, facile dignoscunt, non assueti minime id queunt. Eadem ratione et illae quae in rationibus sunt similitudines eos, qui sese non diu neque quotidie in struendis rationibus exercuerunt, quemadmodum et gemellorum fratrum similitudines, qui cum iis vivunt et consuetudinem habent, pofsunt dignoscere. Hoc utique unum primum est eorum peccatum maximum, qui aliquid fle humanae vitae bonis malisque temere pronunciant, natum ex amore sui, aut apparentis sapientiae, aut jactantiae, aut ambitionis causa; siquidem nonnulli recte sese opinari sibi persuaserunt, nonnulli honoris aut simulationis causa ea proximis probare conantur, de quibus ipsi dubitant; peccant sane utrique, secundi scientes ac volentes, quorum vitium ex perturbatione animi proficiscitur; primi vero nescientes, ipsi,rumque error peccatum proprie dici merebitur. Recte igitur isti fecerint, si Aefopi manticamm meminerint, suasque rpforum opiniones aliis examinandas concesserint, haud per Jovem talibus, quales ipsi sunt, non suium in demonitrativa methodo minime versati, sed etiam aliarum disciplinarum imperiti, quibus imbutus animus acuitur ac excitatur, utpote geometria, arithmetica, supputaloria, aedificatoria et astronomia. Ex his porro nonnulli neque rhetoris, neque, id quod maxime praesto est, grammatici doctrina eruditi, sed adeo in sermonibus inexercitati sunt, ut neque ea, quae a me dicantur, audientes intelligentia assequi valeant. Quae profecto ego animadvertens, quum aliquem sermonem feci ipsis, ut dicta mea repetant, jubeo; tunc enim revera, quemadmodum estur lyram, ita et isti ea, quae a me dicta sunt, neutiquam percepisse deprehenduntur; nihilominus tamen in tantum audaciae vel temeritatis devenerunt, ut ab iis, qui prima elementa didicerint, eo ludibrio habiti, quod quae audixerint recitare nequeant, nihil propterea erubescant; seipsos tantum veritatem agnoscere, alios disciplinis instructos tempus frustra perdidisse opinentur; verum non illis quicquam me profuturum sperans, in hunc sermonem diverti. Plures enim ipsorum, etiamsi velint, nihil subsidii capere poterunt, quum neque aetatem ipsam amplius disciplinis percipiendis idoneam habeant. Quisquis vero natura prudens est, et eatenus primis rudimentis operam dedit, ut, quae audiverit, maxime quidem ore proferre statim, sin id minus, at saltem scriptis mandare valeat, sermonem hunc nostrum sibi subsidio futurum scito, modo sit ex toto veritatis amator. In hoc enim id omne momentum positum est ad veritatis cognitionem, ac Primum oportet natum esse, deinde optima ac liberali educatione usum fuisse; at qui in veritatem explorandam numme natura seratur, et in flagitiosis inhonestisque studiis institutum fuerit, nequaquam iste aut sponte commolus, aut ab alio concitatus, veritatem unquam appetere valebit. Quocirca neque ego unquam id genus homini opem; ferre pollicitus sum, sed, ut modo retuli, veritatis amico iter illud ostendere pro viribus conabor, quod in tuta vita perquisivi, illudque solum esse, quod proxime subiiciam, mihi persuasi.

Cap. III. Nam dignum puto, inquam, ut, qui didicerintea, quae f de methodo demonstrativa a majoribus nostris tradita sunt, in aliis rebus ante periculum faciant, nunquid revera aliquod quaesitorum inveniant; esseque hujusmodi rerum naturam idoneam, ut suis inventoribus testimonium perhibeat; ut exempli causa in hoc, datam rectam aut praeceptas partes dividere; fortassis penitus rudes, quidnam dicatur, non intelligunt. Ego vero perinde atque si omnes ipsi adessent, clarius dicere iuripiam. Rectam datam sermo noster intelligit lineam rectam in plano aliquo absolute aequali propositam, praeceptas autem partes pro praesumentis arbitrio; si quis propositam rectam in quinque aequales partes, aut septem aut viginti, aut centum dividi jubeat; nam si methodrim unam inveneris aut ab alio edoctus usus ea fueris, in quot velis partes propositam rectam partici, res ipsa tibi testis erit, omuesque particulae ita dividentibus exquisite cernentur aequales, atque id genus omnia problemata firme reperta sunt per ea, quae sunt evidentia; ut quum dato quadrangulo circulum circumscribere, aut pariter et dato circulo, quadrangulum circum intusve scribere jubemus; rursus quum dato pentagono aequilatero et aequianguli circulum circumscribere; si quis etenim singula haec ea, quam didicit, methodo statim circumscribere poterit, res ipsa quaesitum jam invenisse testabitur. At non itidem, genitusue an ingenitus sit mundus, res ipsa testari potest, quemadmodum neque finitumne sit an infinitum universum, aut quantus sit malis fluctuum numerus; nullum enim hujusmodi quaesitorum ex ipsa re, quae iuventa esse rideatur, dijudicari potest, quemadmodum si circulo figuram duodecim laterum aequalium, rectorumque augolorum circum intusque designare iussus id statim feceris; intus namque et circumscripta figura evidenter conspicitur, sicut et circulus huic multangulae figurae intus circumque designatus agnoscitur. Itaque quum demonstrativam methodium invenerimus, ad id, quod quaerimus, nos ducit, ac testimonium ex ipsamet re haud obscurum accipimus; et exinde probationes haud parvas ipsius veritalis habebimus, ut aliquando et in his, quae id evidenter testari queant, ea uti audeamus. Neque statim in rebus maximis a quoquam periculum faciendum esse existimo; si vero ad felicitatem ducentia maxima sunt, in aliqua prius materia exerceri convenit, quae illorum errorem, qui se quaesitum falso invenisse autumant, redarguat, et vere inventoribus fue testimonio faveat. Hujusmodi methodus in geometria reperitur, arithmetica, arte supputandi, astronomia, et architectonica; nomine autem architectonicae horologiorum, clepsydrarum, hydroscopiarum, et machinamentorum omnium descriptiones amplector, inter quae et pneumatica quae vocantur existunt Haec prosectu omnia inventoribus suis testimonium perbibent, ut et astronomiae inventa, quae et ipsa ex evidentibus dijudicantur, examinantur, et testimonio conficurantur. Solis namque et lunae defectus, et quaecunque circa fixas errantesque stellas conspiciuntur, inter ea, quae manifeste apparent, reponuntur. Manifestum praeterea est sermon es nostros omnium illorum animos pereellere, quibus jam provecta aetate non amplius occatio superest, ut in rebus illis demonstrativam methodum longo tempore exerceant, quae ipsam perspicue testari valeant; aut enim, ut proxime dicebam, proprio amore decepti, aut sapientes videri volentes, aut honoris inanisque gloriae crtpiditate, aut arroganti jactantia, aut avaritia pereiti, nonnulli sibi ipsis, nonnulli vero aliis se aliquid firmi scire persuadent. Quocirca nihil mirum fuerit in proprio unumquemque auditorio suis haec discipulis probare, quorum aliqui asinino ingenio sunt, aliqui vero acri, sed in primis disciplinis nequaquam exercitato; nam id genus jactantibus atque ineruditis praeceptoribus expedit, arbitror, tales habere discipulos; quicunque enim natura prudens, et in disciplinis antea versatus fuerit, ipsos illico floccifecerit, sicuti et ego adolescentiae annos nondum egressus multos doctores contempsi, qui nonnulla demonstratis scientifice in geometria repugnantia ostendere audebant, neque demonstrationis simulacrum unquam cognoverant. Siquis igitur veritatem exploraturus prius jactantiam, sui ipsius amorem, ambitionem, gloriae studium, sapientiae opinionem, atque avaritiam ex animo suo extirpaverit, iste plane ad ipsam perveniet non mensibus modo, sed annis multis postea, quum ante sese exercuerit, atque placita ad beatitudinem et ad miseriam ducere valentia indagaverit; illis vero, quas dixi, perturbationibus furentem ad tam longum iter pigrum atque impeditum video; at illos quidem odio prosequor, qui insidiatorem casumnlatoremque efficiunt. His enim vitiis suos ipsorum discipulos praeoccupare ac inficere fetent, ut neque id genus serat nibus, quales nos hactenus fecimus, aures unquam praebere aequo animo possint. Facillimum autem est praeceptorem gravi ac revera facie dicentem imperitis adulescentibus persuadere, se praeeunte, expeditissimum esse ad sapientiam iter secundum Cynicos vocatus philosophos; siquidem et isti placita sua brevem esse ad vim tutem viam contundunt. At ipsorum nonnulli sententiam hanc damnantes, non ad virtutem, test per virtutem ad beatudinem Cynicam philosophiam iter esse confirmant; caeterum nonnulli verius ipsam declarantes per imperitam istorum hominum temeritatem ad inanem jactantiam brevem esse viam testantur. Itaque, ut Cynici omnes, quos nostra aetate conspeximus, ita et eorum quidam, qui se philosophos profitentur, vitare te in rationali comtemplatione exercitationem non eunt infitias; deinde, ituum a nobis discesserint, cum vulgaribus omnibus, capratum videlicet boumque pastoribus, fossoribus, atque messoribus congredi indignum putant, quod scilicet ea, quae a te dicantur, isti, utpote in ratione disserendi nunquam versati:, minime assequantur, perinde atque si ipsi unquam in primis se disciplinis exercuissent, ac non repente de vitae fine, de bona atque adversis fortuna a praeceptore demonstrativos, ut ipse credebat, sermones aliquos audivissent, ipsisque eo, quod non essent exercitati, fidem adhibuissent; quae plane iis, ut dixi, ob falsarum verartrmque rationum similitudinem causae falsorum decretorum extiterunt. Similitudines autem exacte illi dignoscunt, qui singulas integras commentationes diligentissime tractaverunt; necessarium autem est eum, qui repente materiam aliquam non exercitata ratione dijudicare aggreditur, nullo pacto falsas a veris argumentationibus distinguere separareque posse. Hujusce rei manifestum indicium funi vocata sophismata, quae rationes quaedam falsae sunt ad verarum imaginem dolose constructae. Harum ergo mendacium ex conclusione, quae vera non est, aperte deprehenditur. Quoniam vero falsae sunt rationes, aut assumptum aliquod falsum, aut conclusionem haud recte illatam habeant necesse est; et haec in sophismatibus hausi ita facile conspicua sunt; propterea ab illis, qui in disserendo se non exercuerunt, vix deprehendi poterunt. Igitur quum rationem mendacem esse concedimus, quod omnibus conclusionis mendacium evidenter pateat, nihilominus inexercitatos nodi salutio praeterit, tutum quidem ipsis esset rationes omnes suspectas habere, nulli vero prius assentiri, quam se falsarum veratumque rationum similitudines exquisite distinguere posse sibi persiraserint, allosque sibi quaestiones proponere patiantur, volentibus ipsorum eruditionis periculum tacere permittentes. Non aliud igitur consulunt, quam quod discipulis, ut se in sophismatum dissolutione exerceant, praeeipiunt? Quae nihil aliud, ut antea dicebam, prorsus fuerit, quam inter veram falfamque rationem similitudinis agnitio. Necessum itaque sit verarum prius argumentationum naturam didicisse; in iis namque versatus, ipsarumque speciem exacte juxta celeriterque percipere afsuetus, haud aegre etiam falsas cognoverit. Ego id re demonstiavi, quum adolescentes in disciplinis versatos vetus rationes cognoscere edocui, et alicui ex praescntibus, cui libuisset, ut aliquod ipsis sophisma proponeret, jussi. Ipsi enim sophismatum absurditatem deprehenderunt, quae aut in figurae non syllogisticae inconcinnitate, aut in assumptorum salsitate posita esset; ita ut ex hoc evidenter apparuerit istis, qui sibi sapientes videntur, senibus, quicunque sophismata haec solvere non possunt, quod ob verarum rationum ignorantiam hoc subeunt, deinde extrema condemnatione digni sunt eo, quod ex temerario assensu miseram degant vitam; falsam enim de vitae sine opinionem ad miserias calamitatesque ducere omnes testantur; isti vero homines quidam sunt in discernendis veris falfisque rationibus nunquam exercitati, interdum nonnulli opinionis alienius veritatem intelligere se credentes, contingentem quidem rationem se dixisse ignorant, tanquam sensibus ea, quae opinantur, evidenter appareant, nos vero sequi et absque demonstrationibus credere jubent: saepe vero, quum sola indicatione oratio egeat, demonstratione ipsam confirmare nituntur; quidam vero, quomodo disserat id, quod eget demonstratione, ab eo, quod primario atque ex se notum est, ignorantes, nihilominus tamen de rebus, quibus magna contemplaliene opus est, temere loqui aggrediuntur. Atqui in his erroribus multi, qui jamdiu in philosophia consenuerunt, versantur. Quid igitur, proli dees, istorumne inscitia apparensque sapientia tibi facile curari posse videtur? An etiam, qui triennium aut quadriennium scirrhum habet doloris expertem? An fenum istorum unimus inscitiae apparentisque sapientiae scirrho triginta jam et quadraginta annos occupatus ad sanitatem redire poterit? At, si velis, fac id posse fieri; deinde dierumne spatio, an mensium, an annorum hujusmodi scirrhi curatio egeat, aestimato. Itaque ne amplius mireris, quamobrem multos istorum, qui se philosophari praedicant, neque alloqui, neque cum ipsis disputare dignum existimo; omnes enim privatos homines, natura prudentes, eaque disciplina institutos, quae jampridem a Graecis probata est, istis praestantiores cognovi. Facile enim, quaecunque ipsi evidenter consequuntur, agnoscunt; istos vero altereantes, aut, quae placitis ipsorum adversentur, percipere dissimulatites plerumque expertus sum. Ergo quum de iis, quae unumquemque finem consequuntur, millies jam a nobis adversus plerosque philosophos habita fit oratio, alii quidem omnes, quod primis rudimentis optime instituti sint, acutum ingenium habent, ipsique vivendi rationem concordem suis placitis dicebant, sermonemque nostrum recte intelligebant; at reliqui, in quadam inani sapientiae opinione (ut supra posui) ad senectam usque versati, soli contraria sentiebant, deinde, quum ab omnibus praesentibus deriderentur, ad convicia se convertebant. Verum quae a nobis saepius una cum multis viris de quoque pro singulis finibus vitae genere explicata sunt, in aliis habes commentariis tradita; et perspicuum est, quod errorum, quos isti committunt, exempla in illis scripta sint. Nam quaecunque isti diversis sectis addicti per totam vilem inter se contraria faciunt ac dicunt, ex falso judicio proveniunt, perspicuumque est, omnia et male fieri, et peccata esse, quaecunque in qualibet secta erratu committuntur, siquidem veridica secta non finem solum, verum etiam genus ritae fini illi consentaneum adinvenit, ubi et quid inter peccatum perturbationemque intersit, apertissime disicerelicet. Aliquis, exempli causa, placitum hoc instituerit, homines juvare, tanquam verum aut perfectum aliquibus bene facere; caeterum iste aut somno, aut socordia, aut voluptatibus, aut aliquo idgenus alio impeditus, auxiliunt emittens in affectu erravit. Alius vero quispiam sibi tantum voluptates curarumque vacuitatem comparare statuens, ac proptera civibus suis aut domesticis injuriis affectis auxilium denegans, ex prava opinione profecto, non ex aliqua perturbatione peccavit.

Cap. IV. Principium equidem peccatorum falsa de cujusque vitae fine opinio est; ex ea enim tanquam e radice quadam singula peccata exoriuntur: sed potest aliquis opinione sicis non deceptus, in aliquo particulari consequutionem haud intelligens aberrare; caeterum tibi (ut proxime dicebam) actiones vitae singulis finibus congruentes in aliis commentariis satius enumeravi; in praesentia peccatorum sula capite perstringam, quae et repetere statius esse duco, ut propositorum compendium quoddam facile memoriae mandandum considam. Quandoquidem enim in finis contemplatione felicitatis humanae praecipuum firmamentum ponitur ac constituitur, merito in ipsius investigationem omnes incubuerunt; qui seipsius magni fecerunt, prompte sententiam tuam tulerunt; prompte autem sententiam tulerunt aut omnes, aut uno tantum excepto, quem ipsum neque in confesso est id fecisse, antequam de demonstrationibus judicatum fit, fintue revera demonstrationes, an illis ita esse viderentur. Hominem igitur propria peccata observantem atque animadvertentem illud ipsum in prinus cogilare operiet, justum esse omnino eos curiose diligenterque audientem, qui sese quaefita demonstravisse arbitrantur, postea ipsit dijudicare conari, atque iterum hoc loco, quum ab ipsis acceperit, quem in orationibus judicem veritatis statuant, deinde iterum haec ipsa secum, ut sese habere oporteat, reputans consideransque, numquid ipsi rursum judicandi instrumentum altero egens instrumento intelligant, deinde post illud rursum alio, usque ne in infinitum protrahatur suspicatus valde caute, longo temporis spatio, una cum viris, qui ipsi maxime veridici videantur, ita primum omnium judicandi instrumentum contempletur, quod et clarum est ancipitem quandam occasionem accipientem omnibus hominibus in memoriam revocare oportere. Id vero et absque dijudicatione indicare posse palam est, eandemque quam omnis demonstratio vim possidet; atque ita, quod superest, in ipsum respicientem, omnia ad id particularia redigere convenit, quod sane resolutionem nonnulli philosophi vocaverunt, veluti ascensum quendam ab sus, quae media sunt, ad primarium judicationis instrumentum, utpote autem in re valde difficili, quemadmodum opere plerumque didicisti in istis vano sapientiae nomine praeditis, petulantibus, ac ludibrio habitis, propterea quod neque vulgaria quaesita ad primum illud instrumentum judicandi redigere valeant. Sibi ipsi eum constare oportet, qui scientiae capax esse velit, atque in multis singularibus, quae ipsius inventoribus testari possint, ut antea dixi, sese exerceat; hujusmodi autem sunt ea, quae in arithmetica linearumque scientia habentur, quibus vetuli fundamentis astronomia et architectura nituntur.

Cap. V. Age enim, ut declarandi causa ex architectura exemplum aliquod promam. Quum urbs conditur, ipsam habitaturis propositum sit non per conjecturas, sed exacte quotidie scire velle, quantum diei temporis jam elapsum sit, quantumque usque ad solis occasum supersta Id problema sane in resolutiva methodo ad princeps illud judicatorium redigi opus est, si quis ipsum quo dixi modo in gnomonica tractatione invenire debeat, rursumque ex illu per eandem viam, sed contrario modo proficiendo componere, quemadmodum et hoc in eadem tractatione didicimus. Porro in hunc modum communi generalique via comperta, nobisique cognoscentibus ex hujusmodi lineis temporis partium dimensionem fleri necessum esse, ad corpora deinde transire convenit linearu m descriptionem et gnomonem susceptura; ac primum quidem investigare, quae corporum figurae ad inventam descriptionem idoneae sunt; deinde in illis singulis, qualisuam haec descriptio fieri possit, ex resolutione compositioneque invenire. Ac posteaquam rationalis methosius evidentem nobis propositurum inventionis confirmationem praestiterit, mox ad ea exequenda, quae per ipsam inventa sunt, accedentes iterum considerabimus, quomodo depingenui corporis superficiem planam aequabilemque reddemus; hoc deinde per resolutionem et compositionem adinvento, aliquod hujusmodi corpus fabricari per instrumenta,ipsum instrumentis designare tentabimus; iterumque ex resolotione ac compositione eo comperto, ejusdem speciei corpora, qualia nos methodus edocuit, construere enitemur, quumque postea in multis deinceps figuris delineationem fecerimus, concedere hominibus re experiendum jam absolutum propositum opus. Quando enim prima linea primum felis radium excipit, itidem et postremum ultima, atque hoc in omnibus solaribus horologiis depictis apparet, jam profecto unum quoddam evidens indicium, quod res proposita inventa sit, habebimus; rursus et alterum, quum omnia delineata corpora inter se consentiunt, necnon et tertium inveniemus, quum aequalis aquae fluxus ipsis respondet. Hoc etenim depictorum horologiorum veritatis judicatorium futurum ratio adinvenit. Quod autem dico, hujusmodi est. Vasculum ex quavis materia conflatum perforato, primumque fotis radium intuitus aquae purae imponito; deinde tibi quum pictum horologium primam horam praeteriisse nunciaverit, tu, quanta vasiculi portio aqua impleta fuerit adnotato, eaque statim rursus effusa vasculum eidem aquae imponito, et quum secundam horam solare horologium significaverit, vasculum aspicito; postea quum aquam in ipsis ad eandem partem pervenisse, ad quam et prima hora pervenit, inveneris, adnotato celeriter, et exhaustum vasculum iterum in eandem aquam immittito, ac rursum observato. Si ad tertiam usque horam horologium judicat, ad eandem horam vasis aquam pervenisse, ad quam prima aut secunda hora pervenerat, quando igitur ita iactum inveneris, exhaurite vasculum, et iterum ad quartum usque horam in aquam demittito, itemque ad eandem vasis partem aquam ascendisse conspicatus, ipsam statim effundito, denuoque in aquam demisso vasculo, quintam similiter horam explorato; quumque et in hac ad eundem locum aquam pervenisse compereris, deinde in sexta et reliquis deinceps usque ad duodecimam si pretium ita fieri cognoveris, recte depictum esse horologium tibi persuaseris, quandoquidem propositum demonstravit; propositum autem erat, in duodecim aequas portiones totius diei tempus esse distributum. Porro nunterum hunc tanquam omnium utilissimtun delegerunt, dimidium enim continet, et duplum, et quartum, et sextum, et duodecimum, quae nullus alius post ipsum numerus usque ad vigesimum quartum continere videtur. Hunc sane tanquam longum repudiarunt, et duodenarium numerum veluti commoderatum judicantes in tot particulas totius diei tempus diviserunt. Hanc autem partitionem ex usu esse alii multi et Romani ipsi experientia comprobantes atque utentes ostensiunt, si quidem haereditatem omnem, quum testamentum condunt, in duodecim portiones distribuunt, et ponderum ac mensurarum, quibus in vite opus est, plurimas in duodecim partes dividunt. Tu vero si subeas, tibi per methodium horologium depinxero, ac deinde sive in dhodecim partes, sive in alium quempiam sequentem numerum integrum diem partiri volueris, in illo enim id, quod proposueras, itidem factum esse comperies, quando et periuraturum vasculorum mensurae respondeat, et omnluo inter se depicte horologia consentiant, eo quod ultimae in ipsis lineae diei fines concludunt. Ad hunc sane modum et clepsydrae descriptionem ratio methodo resolutiva vestigans invenit, cujus iterum experimentum vel plebejis hominibus evidens est. Summa enim ejus linea duodecimam horam significans altissimum locum habet, qua parte clepfydra longissimum diem dimetitur, brevissimum vero, ubi linea brevissima est; inter utramque media est, quae aequinoctialem diem declarabit; ac deinceps quartam pertransiens perinde omnes anni dies metieris; quod in medio est usque ad aequinoctialia foramina in clepsydrae labro, tibi praedictus quatuor dies significabit; quibus foraminibus post id, quod longissimum diem significat, invenire scilicet incipiam, usque ad quam partem altae in clepfydra lineae, hora duodecima transacta, aqua perveniat; post illa vero rutilis tertia n duodecima conversione unam illam in clepfydra lineam, quam altissimam esse dixi, dimetientem reperies; quinetiam et alias lineas, quaecunque altissima sinat inferiores, alias horas metientes invenies, quartam quidem a duodecima: omnibus anni diebus undecimam horam significant secundum ejus differentes partes, ut de suprema ante dictum est; sequentem autem quintam aut sextam horam secundum diversas partes significantem, atque item sequentem septimam, octavam, aut nonam, ac reliquas usque ad imam lineam horam primam te invenissent solaribus horologiis, clepsydra jam aquae plena tibi patefitquemadmodum et quarla et reliquae usque ad duodecimam inter se quidem aequales singulis quibusque diebus apparent, ad alias autem aut praeteritas aut futuras relatae inaequales; deinde methodum hanc inveniens non cupivisse, heus tu, quid sit cognoscere, nonne tuam inanem scientiae persuasionem percepisti, qui proposita haec quum nescias, non per anui spatium, aut, rectius ut dixerim, non intumui vita invenire valeas? Neque enim haecunius hominis vita adinvenit, sed paulatim linearum ficientia provecta est; primo quidem elementaribus in ipsa theorematis ab ipsi, petitis; postquam autem haec inventa sunt, posteris hominibus deinceps contemplationem illam summopere admirabilem, quam resolutivam nominari dixi, ad illa adlicientibus, sereque in ipsa et alios, qui voluerint, quam diutissime exercentibus ; quin etiam nullum in ipsa hujusmodi manuarium opus, qualia hactenus de solaribus horologiis atque clepsydris declaravimus, ostendere potuerunt. At neque temerarii erant, neque arrogentes, qui hujuscemodi res indagabant, quales isti, qui sapientiam se quaerere aut invenisse gloriantur; illi autem verissimo sese honore decorantes facultatem, quam in anima optimam habebant, exercere et ad finem perducere cupiebant; clarum autem est, quod rationabilem dico, qua exercitata et bonum habitum sibi congruentem adeptu, delectantur magis quam ii, qui corporis voloptatibus serviunt. Nulla etenim alia facultate ab hircis, vermibus, porcis, pecudibus atque asinis differimus; neque ulla alia contemplatio ingenui viri animum vehomentitis quam haec resolutiva facultas oblectat, quum praesertim in ipsa quispiam magnos progressus fecerit; inter initia vero, quemadmodum et aliae fere omnes disciplinae, laboriosa est. Quod si nihil etiam delectalienis afferret, quum tamen in rebus maximis nobis usui futura sit, in ipsa exerceri optimum fuerit: quum illud praecipuum (ut modo diximus) habeat, ut, quantam volup talem afferat, res per ipsam inventae declarent, quod in his, quae a philosophia indagata sunt, neutiquam reportum est. Quocirca eis, qui in ipsa temere nugantur, impudentes esse licet; neque enim, ut qui horologium clepfydramve haud recte designaverit a re ipsa evidenter coarguitur, sic et philosophiae praecepta evidenti argumento resutantur, verum; ut quis voluerit, ei dicere licet, quum semel impudens absque rationali methodo ab ipsis rebus feste edoceri affirmat. Quod si eos solos res vocem adeptae allo cutae forent, haud abs re glolitarentur; at quum res sileant, neque nos, neque illos alloquantur, jam satis patet, solam, quae nobis inest, rationem rerum naturam inventuram. Res igitur invenire potens id pilus in rebus evidenter hoc testantibus demonstret, et methodum nobis dicat, cui omne problema resolutorie subjieiatur, ac verarum falsarumque rationum similitudines prius distinguens ostendat, ubi vitium deprehendere liceat, in rebus autem obscuris non amplius fide dignus fuerit. Omnia haec homines recte dicta esse consentiunt praeter istos temerarios et falsa doctrinae persuasione inflatus, quibus ad veritatem via neque longa admodum est, neque ejusmodi, qualem Hesiodus ad virtutem esse cecinit, sed concisa ac brevis, aut potius nulla est. Etenim, si res ipsae natura sua omnes homines edocent, non opus est in rationalibus messionis sese exercentes atterere. Nonne igitur, o ves, qui vestio judicio estis sapientissimi, hoc saltem nobis aliis, qui nondum sapientium vestram assequtus sumus, esse perspicuum concesseritis, omnes homines operiere omnium rerum veritatem cognoscere, quandoquidem ipsarum natura seipsam patefacere abunde valet? Tergiversantur iterum, quum ita fuerint interrogati, non omnesque ajunt a rebus edoceti. Quinam igitur sint isti, quos res ipsae edoceant, nobis iterum pereontantibus, seipsos solos ajunt; quid enim aliud respondere queant, jactantiam scilicet, quam initio professi sunt, tueri constituentes? At prosectu nos illis de se quicquid velint pronunciantibus nequaquam credimus; cur enim, proli dii immortales, solis his res ipsae naturam propriam declaraverint? Num idcirco, quia foli nihil ex primis disciplinis perceperunt? Sed hoc merum mendacium est, alii etenim plerique illarum nihil didicerunt. Quod si rationalem animae facultatem in disciplinis exercuissent, effectus id eos posse facere testaretur: atqui nondum ejusmodi contemplatioriem attigerunt. Dicent autem forsan, siclos se perspicaces a natura creatus, atque res congruenter cernere, quemadmodum Lynceus subterranea intuebatur. Quid igitur, si adeo perspicaci ingenio sunt, ini id genus propositis excutiendis, quorum inventio veridicos esse inveutores manifestat, plane ridiculi sunt? Nullum enim eorum quisquam ipsorum unquam invenire potuit, quin et eorum inventoribus declarantibus ac edocentibus, alii siane discunt, isti vero sicli et inexercitati et ingenio tardi percipere nequeunt: deinde me provocant, atque aliquis ex ipsis forte intellexit, non tamen quod dixi recitare valet. Quaenam itaque caecitas in propriis dixi gnoscendis vitiis hac istorum ignoratione major est, quod vulgaribus hominibus sete rudiores quum videant ad ea percipienda memoriaeque mandanda, quae ab arithmetica, geometria, architectonica astronomiaque reperta furit, postea quae philosophiae sunt tam facile invenisse teexistimant, ut res ipsas sese ostendere absque demonstratione rationalique methodo contendere audeant? Porro quod sponte seipsos adulentur, neque veritatem quaerant, ex eo scire licet, quod de re aliqua singuli inter tuos tantum discipulos disserunt, omnesque alios tanquam aberrantes calumniantur atque vituperant. Ego vero si in unum eos cogam, non ferunt, sed statim verecundiam praetexunt, neque se coram hominum multitudine sermonem facere posse consumant quamvis, singulis diebus ipsorum alius viginti auditores habeat, alius triginta et nonnumquam plures, neque inter illos dicere erubescant. Verum ego si tres aut quatuor eorum collegio interesse voluerim, exempli causa Platonicos quatuor, tres aut quatuor Epicureos, totidem numero alios Stoicos et Peripateticos, ad hos tres Academicos, aut vocatus Scepticos, ita ut omnes ex philosophia viri sint viginti, praeterea ultra enumeratos si totidem adsint, qui rationalem facultatem in disciplluis exercuerint, sed phllosuphicos sermones ignorent, tunc nullus istorum ejulmodi consessum sustineat. Quod si nonnunquam ab hominibus nulli sectae addictis, in dicendo autem exercitatis coacti ejusmodi hominum coetibus interesse non recusent, dum illi de istis altereantur, suasque rationes conglomerant, saepenumero aliquis geometra supervenit, accesferunt et medicorum nonnulli, et alii quidam dicendi studiosi viri et disciplinis instructi, eas quidem, ut quaestum facerent, exercentes, et nulli in philosophia sectae inservientes, ut mihi moris erat, atque tunc ab iis petii, ut istas rationes dijudicarent; tum eorum quidam dixit, optime controversiam sedari posse, si in id, quod nurudum continere isti ajunt, vacuum profecti experiuntur, numquid in eo positum corpus una in sede manere, an et ad alium quoque locum transferri aptum sit. Aliis quidem omnibus haec dicta placuere, foli vero philosophi inter sie noblscumque rixari non destiterunt probabiles rationes a necessariis distinguere nequeuntes. Potest enim unumquodque corpus in vacuo uno loco manere, potest et non manere, neutra tecta necessariam demonstrationem habente.

Cap. VI. Itaque tempus advenisse ridetur, ut ego quoque aliquid proferam, quum tamen parvam spem habeam, fore, ut manem scientiae persuasionem stabiliant; neque tamen id ipsum exiguum esse duxi, ipsam videlicet non intentatam relinquere. Ob id igitur concediturr omnem demonstrationem ab evidentissimis inchoari, sed illico primus ab ipsis ad ignota transitus ab Academicis et Scepticis non conceditur, inter nos vero id convenit, quod aliud invenimus, quod illorum ambiguitatem augeat. Quum enim ex evidentibus quaedam intellectui, quaedam sensui evidentia sint, inter sic nonnunquam haec pugnare videntur, atque in primis hoc ipsum homine exercitato eget, haec neutiquam inter te dissidere ostensuro. Secundum ab hoc maximum est, ab evidenter apparentibus quae sunt ejusmodi cognoscere; quidam enim temere, nondum clare apparentibus, perinde ac talia sint assentientes, falluntur. Sed quid mirum, incuties, si ad manifestam intelligentiam haec temerariis hominibus accidunt, quum id ipsum cernantur et in singulorum sensuum actionibus quosdam committere, quum ex longiore scilicet intervallo, quam ridendi requirat potentia, aliquem accedentem intuiti, exempli causa, Dionem esse, qui accedat, tanquam exacte conspicati affirmant; alenti iste propius accedens interdum non Dion, test Theon esse vitus est. Itaque si procul et prope visorum imaginatio non differret, minime de his, quae procul aspiciuntur, inter te dissidentes neque redarguerent unquam, neque redarguerentur; sin alia vero est prope visorum, alia non prope visorum actio, ut illis, qui propius intuentur, notum est, meritu falluntur. Hoc igitur ante omnia memoriae mandato, antequam ad intellectui manifesta transeas, ne et tu incotrsiderate quandoque pronuncies, et aliquod visibile procul accedens equum esse, verbi causa, dicas, quod, propius quum fuerit, Theodorus esse cognoscatur; aut potius in omni vile hujusmodi tam facili assensu abstineas, quem procidentiam et temeritatem nominant. Ego vero tibi uni dico, nullus me unquam ita deceptum esse ostendere poterit. Ab adolescentiae namque temporibus ita me semper assuefeci, ut tam in his, quae sensui, quam in his, quae rationi manifesta videntur, ab inconsulto et praecipiti assensu caverem: ad quae transiens jam tibi iterum in memoriam revocare hortarique deerevi, ut nulli falso fidem habeas, ut quotidie permultos amicorum alicui quaeris loquenti assentiri video; quod si duo, tres, aut quatuor idem dixerint, non renituntur: sed quum uni assensi plane fuerint, idem tribus aut quatuor dicentibus temere assentiuntur, neque illud perpendunt, utrum istos omnes ex una communi causa verum dicere, aut contra ex una communi causa mentiri liceat. Satius igitur fuerit hic cunctari, quemadmodum et ego facio, etsi quam maxime incredulum me, qui temere assentiuntur, nominent. Igitur amicorum meorum nonnulli sunt, qui, quum aliquem peregre advenisse a quopiam audiverint, statim mihi venisse hominem renuncient; sed paulo post mendacii convicti, et a me reprehensi, tantum abest, ut in posterum sete cautiores praestent, ut etiam mihi irascantur, dicantque, se non esse mendacii auctores, sed cuidam illud dicenti credidisse, ejusque peccatum esse, non suum, in assentiendo inconsultam temeritatem considerare nolentes. Nempe si, ut ego dicere contueri, hominem hunc misti hac de re hoc dixisse, hunc in modum et ipsi sermonem facerent, haud profecto mentirentur. Nunc vero, dum mendacium referenti credentes falluntur, non illum modo, verum etiam se ipsos mendaces esse demonstrant, quum, amicum peregre in patriam rediisse, ipsis non asserere, sed ab alio id se audiisse, dicere licet. Quandoquidem igitur, hujusmodi rebus ipsorum haud multo post mendacium declarantibus, non desistunt temere assentiri, quid in abstrusis atque reconditis ipsis accidere putandum fit, quas percipere sane quam difficile est? Facilius quidem fuerit unius rei semper meminisse, quam in ejus exacta cognitione evidenter persistere; difficillimum autem idcirco fuerit, quoniam id ipsum facere plerique recusant. Mihi vero temeritatis ipsorum causam quaerenti nonnisi ingenii excellentia haec omnia agere nisa est. Celeriter enim quodvis aut sensu aut intelligentia consequi laudabile est, quod solum isti homines intuentes sese vicino cognitionis celeritate meliores probaturos esse existimant, quum tamen ignorantiae potius celeritatem ostendant. Haec itaque a me generatim adversus omnes temere aliquid pronunuiantes inventa dicere volui.

Cap. VII. Caeterum ad istos rursum philosophos revertemur, qui inconsiderate de corporibus in vacuo stantibus aut descendentibus sermocinantur. Architectus namque iste non affirmasset prius, quam in ipsum vacuum e mundo egressus rem experientia comprobasset, atque unumquodque in ipso positum corpus aut eundem locum obtinere, aut in alium transinutari apertissime conspexisset. Ejusmodi namque ad demonstrationes constituendas principiis evidentibus ac sine controversia ab omnibus concessis ipsius r uti cognoscimus; at vos de iis philosophantes, quorum nullam certem notitiam habetis, ea quam clarissime dignosci posse contenditis. Proxime duos altereantes philosophos audivi; alteri enim eorum aqua lignis gravior esse videbatur, contra alter ligna graviora esse defendebat; uterque autem furtum ac deorsum intuens longas rationes asserebat. Praecipuum autem alterius philosophi argumentum, constrictam densamque substantiam graviorem esse, quocirca ligna, quam aqua, graviora esse; alterius vero, ligna minus vacui continere. Haec vero dicebant prolixis sermonibus, non demonstiativis rationibus sententiam suam roborantes, sinquam ipsis rem sensu dijudicare (quemadmodum et nos facere novisti) non liceret. Sed ipsum philosophi adhuc dicere volentem interrogaverunt, quinam esset modus, per quem evidenter dignosci posset, utrum ipsorum gravitis esset, neque enim in lancibus id fieri posse dicebant, quemadmodum neque ex vale pleno; etenim expendere lignum possumus, non tamen vas aliquod ipso replere, quod rursum aqua implere valeamus. Haec igitur istis (ut soliti sunt) garrientibus, ridens architectus inquit: Vos omnes sapientes videri volentes ejusmodi semper estis, quae extra mundum sunt, de quibus conjectura notitiam accipere solum contingit, scientifice autem comprehendi nequeunt, cognoscere vobis persuadentes, haec autem, quae ad manum suat vel imperitis hominibus interdum patentia, penitus ignorantes, quemadmodum et id ipsum in praesentia propositum, aquae saillcet ac ligni ponderis exquisitio. Omnibus igitur, qui ibi aderant, architectum rogantibus, ut, quo pactu ligni et aquae gravitas inter se comparari dijudicarique firma ac certa scientia posset, edoceret, ipse quidem brevi et aperte, ut omnes, qui aderant, praeter solos philosophos intelligerent, explanavit; ab illis vero bis et ter eundem sermonent repetere coactus est, vixque intellexerunt. Quocirca jure, inquit architectus, permulti nihil istis praeter inanem scientiae persuasionem inesse praedicunt; indocti namque in rebus omnibus obscuris convincuntur, qui vero sapientes haberi volunt, in notis et aperlissimis haerent atque hallucinantur. Ego vero hunc sermonem subjiciens merito id ipsis accidere dixi, quandoquidem, ut a per se notis ad ignota transeundum sit, nunquam discere laborarunt, neque in illis sole rebus exercere, quae recte invenientium veritatum comprobare, non invenientium autem errorem coarguere queant. At ut rideatis, inquit, istorumque fastum, quantus sit, cognoscatis, unum ac duo ex iis, quae hujusmodi homines supercilia contrahentes inconsiderate proferunt, vobis recitare decrevi, primumque illud praecipue dixero, quum Peripateticus quidam philosophus accessisset, unicum esse mundum asserens, eumque plenum, extra quem nullum esset vaouum, quemadmodum neque intus; duplici differentia, dixi, ab hoc philosopho uterque istorum discrepat; ostendebam autem Stoicum philosophum et Epicoreum. Stoicus enim in mundo quidem nihil vacui, sed extra mundum vacuum esse locum asserebat; ambo haec Epicureus concedens, in alio quodam ab ipso dissentiebat; neque enim unum esse mundum, quemadmodum Stoicus, in hoc sane Peripateticis assentiens, opinatur, sed quemadmodum vacuum magnitudine infinitum, ita et mundos in ipso multitudine infinitos esse contendit. Ego vero, quae isti tres suis sumniis patrocinari volentes dicerent, audivi, ipscsque nulla ratione demonstrativa, sed probabili et consentanea muniri exacte cognovi: interdum vero neque sese, quod mentiantur, animadvertere, quum eos singulos, ut in hoc idem propositum aliquam demonstrationem afferrent, provocaremus. Sic itaque ea, quae in libris ipsorum scripta esse novimus, disserebant; omnibus autem praesentibus clarissime nullus ipsorum rationem necessariam aut liarearum demonstrationi consimilem, sed ex argumentatiunculis, quibus rhetores uti solent, compositam afferre visus est. Sed hactenus de divitibus sermo habitus est. Ad nos igitur ipsos, quicunque divites non sumus, revertamm, iterumque aliquem ex sapientibus pereunctomur, num aequum sit seipsos solos veritatem cognoscentes praedicare, ab omnibus aliis tum imperitis, tum philosophis cognitam. Illud namque gravissimum est (dicebam), singulos videlicet philosophos extra proprium gregem a nullo alio laudari. Quem igitur alium decet omnes philosophos judrcem quam ipsa sensibus evidentia expectare, atque ex omnibus rationalibus artibus arithmeticos; ratiocinatores, geometras, astronomos, archis tectos, jurisconsultus, rhetores, grammaticos, musicos? etenim, qui seipsum judicat atque coronat, aliorum judicum si expectet sententiam, omnibus suffragiis condenotabitur. Haec in praesentia de peccatis abunde dicta sunto.