Thrasybulus sive utrum medicinae sit an gymnasticae hygieine

GALENI AD THRASYBVLVM LIBER, VTRVM MEDICINAE SIT AN GYMNASTICES HYGIEINE.

Cap. I. Non alia quidem, o Thrasybule, de proposita a te quaestione ex tempore disserui, alia vero in praesentia hisce commentariis traditurus sum; id enim prorsus haud ignoras, me semper eadem de iisdem asserere, neque quicquam tractandum suscipere, cujus neque methodum didicerim, neque in ea me aliquamdiu exercuerim. Inventionis igitur initium noli in hac sola nunc proposita contemplatione, sed etiam in aliis omnibus fuerit, ante cognoscere, quidnam est id, quod quaeritur. Hujusmodi vero notitia gemina est: aut enim solam rei notionem, aut essentiam quoque percipimus. Sed quo hae discrimine separentur, ampliter in libro de demonstratione proditum est, ubi et alias omnes methodos explicavimus; quin et jam in praesentia ex ipso usu patescet.

Cap. II. Hoc enim in dubium revocato, utrum medicae artis an exercitatricis pars ea facultas sit, quae salubris vocata est, teque meam idcirco hac de re sententiam efflagitante, quum plerumque ad medicos gymnastasque de hoc ambigentes te accessisse diceres te mihi prius respondere dignum censui, quam cujusque istorum nominum, medicinae videlicet, exercitatoriae et salubris, notionem habeas, ne forte de aliis rebus tu narrationem cupias, ego de aliis tibi sermonem faciam, atque ita ad nomen tantum, non ad rem ipsam, nostra dirigatur oratio. Tu quidem ad hoc subticuisti, me ipsum existimans de omnibus omnia dicere debere; sed non ita rei veritus habet, multa enim, non unum, proposuisses; primum, quid sit medicina, secundo, quid exercitatoria, tertio post haec, quid facultas, aut et id ipsum, quod potissimum quaeritur, ad utram praedictarum artium ista pertineat. Atqui istud ipsum quartum non ita simpliciter debere proponi affirmabam, ad utram reduci deberet, sed ita statim addendo, an propria, an affinis, an pars esset, aut quomodocunque alitur quispiam dicere velit, futurum enim et inde aliquod inveniendi quaesiti principium. Namque, si ita perfecte proponatur, ac per Jovem interrogetur, numquid medicinae an gymnasticae affinis sit salubris; quum trium quoque illorum nominum significatum exposuerimus, medicinae videlicet, gymnasticae et salubris; post haec etiam quartum explicare oportebit, affine quid significet, et quae sit ejus dignoscendi ratio. Sed hoc proprium quidem ipsius propositi est; at, medicina quid sit, declarare, quid gymnastica, quid salubris, non est ipsius propositi proprium, haec tamen in confesso esse necesse est. Quare, quum unum id, quod et tu proposueras, explicare tunc velles, quumque te in respondendo periclitantem haesitantemque viderem, virum quendam inter philosophos in rationali speculatione versatos non ignobilem, sermonibus nostris fortuito occurrentem, respondere mihi voluisti; quod ille quum prompte fecisset, et ad omnia probe respondisset, facile (ut nosti) proposita quaestio enucleata fuit.

Cap. III. Atqui et tunc confestim ex sermonum illorum artificio magnam te voluptatem cepisse praeferebas, et expectatione celerius quaesitum inventum est, et postea tu me semper magnopere precatus tandem non admodum promptum ad hos sermones scribendos impulisti atque coëgisti; neque enim unum id propositum tantummodo exquisite discussum literislitteris commendandum esse putabam, reliqua vero omnia perinde examinare tempus non supererat. Quamobrem, quod ipso in me ipso facere consuevi, id satis erga vos amicos fore putavi, si viam ostenderem, quam quis ingrediens non id solum, sed etiam reliqua omnia proposita explicare valeat.

Cap. IV. Vocatam enim a philosophis rationalem contemplationem quicunque satis diligenter exercuerit, quodlibet iste quaesitum aeque discutere poterit: at sine illa propositorum commentarios evolvere nihil aliud est, quam operam atque oleum perdere, quum neque distinguere sciat, quae vere in ipsis, quae falso dicta sunt, neque omnia inibi scripta memoria complecti valeat. Caeterum quoniam semel propositum, cujus paulo ante mentionem fecit oratio, declarare aggressus sum, jam incipiendi tempus advenit.

Cap. V. Si quis a quopiam interrogatus, quid sit medicina, artem eam esse aegrorum curatricem sanorumque conservatricem respondeat, nonne per Jovem iste, quod controversum est, tanquam manifestum accepisse videatur, medicinae partem salubrem esse pronuncians? Quemadmodum rursus, si quis medicinam aegrotantium tantum curam habere confirmet, alio modo et iste id, quod in quaestione versatur, pro concesso accipiet, a medicina salubrem partem detrahens. Ita et exercitatoriam si quispiam sanitatis servatricem statuat, quaesitum pro comperto habuerit; quemadmodum et qui boni habitus eam opificem tradat, diverso modo et ille quaesitum pro certo asseverabit. Sive enim quis artis definitionem, sive descriptionem reddere tentat, quod dubium est, neque confutare, neque asserere sine demonstratione ausit, seu alicunde ex concessis incipiens demonstrare conetur. Numquid igitur ita medicinam definire melius fuerat, eam videlicet esse, cujus finis est sanitas, gymnasticam vero, cujus finis est bonus habitus, atque hujusmodi descriptiones principia investigationis statuere? At sic etiam gymnasticae salubrem, tanquam nihil sit dubium, detrahemus, in medicina vero adhuc obscurum et quaesitum accipiemus. Nam si sanitas artis hujus finis est, forsitan poterit ad distinctionem sermo assumere, non praesentis custodiam, sed creationem adeptionemque absentis ejus finem esse constituens; hinc enim inductionibus utenti in utramque. partem argumentandi simultas suggeritur. Nam si, ejusdem artis officium esse, quod prius non erat, efficere, incolumeque, quod factum sit, conservare, ostendere voluerimus, aedificatoriam, navalem, fabrilem atque ferrariam memoria repetemus. Quod si ad aliam opus facere, ad aliam id integrum servare pertinere declaremus, textoriam sutoriamque in exempla adducemus, et ad has coriorum dissectoriam cerdonicamque seu veteramentariam (sic enim eam vocant, quae fracta calceamenta restituit) adjiciemus. Siquidem alterius esse videtur artificis vestem facere, alterius eandem dilaceratam integram; quemadmodum et calceum facere ad coriorum dissectorem spectat, fractum autem emendare ad cerdonem veteramentariumve. Verum in libris meis de demonstratione probatum est, ad demonstrationes scientiam gignentes inductiones adhiberi non oportere. Quare quicunque in illis versatus fuerit, hujusmodi viam aspernabitur, et alteram meliorem vestigabit; qui vero in illis sese non exercuerit, alterutram, quam voluerit, partem tuendam suscipiens totum diem altereandi materiam habebit.

Cap. VI. Medicae namque arti sanitatis creationem, non servationem custodiamque, gymnasticae vero bonum habitum finem esse statuentibus, alia rursum difficultas non exigua ultra praedictas exorietur. Cogetur enim, puto, aliquis, quemadmodum sanitatis, ita et boni habitus artem unam servatricem, alteram opificem constituere. Id si fuerit, duas alias artes necessario disquiremus, unam a medicina diversum, sanitatis conservatricem, alteram a gymnastica, boni habitus custodem. Quumque duplex sit bonus habitus, ut alibi ostensum est, utrius ipsorum gymnastica effectrix erit, distinguere admodum difficile fuerit, numquid naturalis, an athletici boni habitus. Nonne jam constat, et duas alias nobis artes quaerendas esse? Atque ita omnes sex numero fuerint, tres finium effectrices, tresque servatrices; tribus enim finibus positis, sanitate, bono habitu naturali, bono habitu athletico, ad tantum numerum artes ascendere necesse est. Verumenimvero, quum diversis artibus opus sit, eo quod boni habitus inter se et a sanitate differant, ita et gemina sanitas quum sit, una secundum habitum, altera secundum affectionem appellata, geminas et artes esse necesse fuerit; neque enim plus sanitatem secundum habitum, minus sanitatem secundum affectionem bonus habitus excellit.

Cap. VII. Hujusce autem rei notitiam evidentem habueris istorum singulorum diligenter naturam contemplatus; contemplaberis autem ad hunc sane modum. Aegrotantium aliquis eorum, quos saepius videris, tibi in mentem veniat, qui graviter morbo laboraverit, proxime vero convaluerit; iste emaciatus consumptusque esto, et ad motiones imbecillus, ut aliis ipsum adjuvantibus egeat; iste medelam plane amplius morbo jam solutus non requirit, sed resectione ipsi viribusque opus est, ut robustus pariter ad eas quae secundum naturam sunt actiones obeundas evadat, et externas injurias illaesus sustineat. Nihil enim dubii est, quin ita affectus, ut modo afficitur, nunc primum aegritudine liberatus, aestum, frigus, vigilias, cruditatem aliudve quicquam ferre non valeat, sed quantumvis levi noxa pulsatus, utpote nondum tutum firmumque salubrem sutum adeptus, in morbum fit relapsurus. Quum vero flebilior atque in habitu fuerit, nondum tamen in bonum habitum evasit, (hanc enim particulam, bonus, accipiens tunc bonus habitus efficietur,) sed jam mendosa affectio inutilisque esse desiit; non posse enim satis pro vitae commodis agere ac facile quibusque injuriis violari mendosa inutilisque affectio est. Quod si neque actiones impediantur, neque sit injuriis facile corpus obnoxium, (talis vero est secundum habitum sanitas,) non amplius mendosa est atque ad humanas actiones mutilis, sed illud laudabile atque perfectum nondum adepta; adepta vero tunc fuerit, quum non solum haud debiliter operabitur, sed robur praeterea quoddam insigne acceperit. Sanitas namque secundum habitum inter sanitatem secundum affectionem et bonum habitum actionibus media est; nam sanitas secundum affectionem debiles actiones producit, bonus habitus robustas, sanitas autem in habitu nondum quidem robustas, non amplius autem debiles. Atque ita mauiscstum est, quum media fit in habitu sauitas, ipsam ad omnes vitae actionesmagis, quam sanitatem in affectione, licet summam virtutem non habeat, conducere; soli enim bono habitui ea concessa est. Atque tu secundum ordinem quendam ista cogita: primum actionis noxam, quae in morbo fit; alterum extra noxam quidem postium, sed propter imbecillitatem inutile, quod in sanitate secundum affectionem consulit; tertium insuemilitate liberatum, non tamen adhuc robustum, quod sanitas in habitu possidet; post id quartum, ceu quaedam actionum virtus, bonus habitus, et summum ipsarumque persentio exquisite bonus habitus est. Ars igitur ad salubrem habitum hominem perducens altera utique ab ea, quae ipsum curarit, fuerit, semel scilicet hoc concesso, diversorum finium artes esse divertas, et singulorum geminam, effectricem unam, alteram conservatricem. Ex quo palesactum est, finis notione universam praesentem quaestionem comprehendi: quocirca et quaecunque definitiones a fine constituuntur, non exiguas ambiguitates pariunt.

Cap. VIII. Itaque melius forsitan fuerit ad ipsam artis essentiam transeuntem illam inquisitionis principium facere. Quid igitur est medimna? Salubrium insalubriumque scientiam quis esse responderit. Verum et iste nimis audacter salubre tanquam scilicet medicinae partum accepisse videbitur; unde contrariae sententiae nonnullos morbosorum tantummodo scientiam medicinam esse dicturos existimo. At isti primum ignorant, contrariorum cunnum unam esse scientiam, et quicunque morbosa noverit, hunc et salubria non latere necesse est. Istud vero ceu eorum captu majus omittatur, et secundum eorum, quae ignorant, explicemus, quod fortasse certe consequetur intra medicinae definitionem non necessario quaesitum includi; siquidem alicui aequivocationem distingueuti, postea medicinam corporum sanitate fruentium, notarum indicantium, causarum facientium, scientiam esse demonstranti, non tamen idcirco ipsam etiam conlervantia tradere atque complecti ostendere licet, contra atque propositum postulet. Quamobrem hujusmodi fophistica adducentes neque quod quaeritur exacte percipere ridentur, neque quodnam salubre signum appellemus, quod scilicet aegrotantibus adveniens futuram sanitatem portendit, neque causam, quae corpori aegro adhibita sanitatis est procreatrix, qualia nimirum sunt universa remedia, neque quod corpus sanitate praeditum salubre vocamus: quorum omnium nulla cum propositu praeterquam nominis societate sanctorum medicus fidentiam habet. Etenim fanorum custodiae medicusne, an duntaxat gymnasta praesideat, ab initio nobis propositu quaestio fuit; quod, quemadmodum paulo ante declaravimus, judicium in finis exploratione habere diximus. Sanitas eniiu an simpliciter medicinae finis sit ipsam absentem acquirentis, an praesentem conservantis, nihil refert, neque si acquircre quidem medicinae sit, conservere autem gymnasticae: sic et de gymnastica proponi in quaestionem poterit, num bonus habitus aut sanitas ejus finis sit, aut horum alterutrius creatio sive custodia.

Cap. IX. Periculum enim fuerit, ut proxima demonstravit oratio, ne, si unam excedamus, septem circa humanum corpus artes constituamus, primatu et manifestissimam et pene solam controversia carentem, eam scilicet, quae morbos expellit; duas alias, unam a struitale secundum affectionem ad eum, quae est in habitu, ducentem, alteram in ea conservantem; duas item alias circa bonum habitum pariter sete habentes, effectricem unam, alteram, quae conservat; praeter has etiam duas circa bonum habitum athleticum versantes; simpliciter enim alterum naturalem bonum habitum appellamus, non simpliciter autem cum, qui non naturalis est, athloticum inquam, sed cum admotione semper, quemadmodum et Hippocrates inquit, nonnunquam sic loquens: Assecla athletico non naturali habitus salubris melior; interdum vero sic: In liis, qui corpora exercent, habitus ad summum boni periculosi, in athleticis videlicet ac gymnasticis corporibus. At de athleticis gymnasticisque vocatis corporibus nunc te intelligere oportet, non de illis, qui quomodolibet exercentur, ut de fodientibus, remos pellentibus, metentibus, aut quippiam aliud ex naturalibus hominum ossiciis praestantibus, sed de illis, quibus id ipsum studium est, ut contra athleticas adversariorum vires exercendo sese muniant. Quare autem hujuscemodi affectio naturalis non sit, alio loco exposuimus. Ex hac igitur oratione, quod optime ad praesiens negotium facit, id ipsum est, quod proxime diximus, circa humanum corpus septem artes suturas, unam praetereuntibus, vel per Jovem et novem; cur enim non convenit duas alias artes statuere, alteram quidem exquisite boni habitus effectricem, alterum vero ejus ipsius custodem, quodque altera est exquisite bonum habitum efficiens, altera conservans? Quod vero gymnastici boni habitus summitatem fugere vererique oporteat, ab Hippocrate clarissime testatum est; sed simpliciter boni habitus appellati, qui secundum naturam est, summum non solum vitare non convenit, imo totis viribus ad nilum niti decet. Itaque omnes circa corpus nostrum artes novem fuerint; quarum septem quis laudare poterit, reliquas duas potius villulas artes appellaverit, qualis et illa est, quae compluria dicitur. Has igitur, si placet, dimitteutes iterum septem reliquas enumeremus, omnium primam, quam morbos pellere dicebamus, alias vero demceps, duas circa sanitatem in habitu, duas circa bonum habitum, duas circa summe bonum habitum. Jam sane et ex his patet, nisi quis circa corpus artem unum habentem finem statuat, eum ad septem usque artes accedere necesse esse, nihilque aliud hunc finem esse, quam sanitatem.

Cap. X. Sed melius forsitan fuerit accuratiorem sermonem facere, illud in primis, quod nemo ignorat, memoria repetentem, improbas artes apparens bonum unicuique eorum, quae tuus, artes autem verum ipsis inhaerens bonum comparare, ac deinceps dicentem, quod, si vocata compluria adulterinam pulchritudinem conciliat, haec utique ars villula adulatrixque fuerit, altera vero quaedam ars circa legitimam veramque prorsus pulchriusclinem. versabitur, quae in vegeto colore, carnis moderata copia membrorumque congrua proportione confluit, quae naturalem bonum habitum consequuntur. Sed de gymnastico bono habitu alibi seorsum verba feci; nunc autem et fortasse de eodem per capita loqui melius fuerit id sermoni principium statuentem.

Cap. XI. Sive enim secundum naturam operari unicuique membrorum idem quod bene valere est, sive id necessario naturalem corporis ap,paratum consequitur, ipsumque bene valere nihil est aliud, quam secundum naturam instructum esse, illorum utrumvis sanitatem constatuens, (nihil enim nostra interest,) sequentem orationem ita animum advertens accipito. Numquid naturali cujusque membri apparatu, an ejus opera instigemus? Mihi prosectu ile persuadeo, neminem membrum ignavum ossicioque proprio carens habere velle, neque igitur caecutientes oculos, neque nares odorari nequeuntes, neque crura torpentia, neque aliud quodpiam membrorum aut nihil penitus, aut depravate agens, habere cupiat: nullo enim eorum omnium, quibus egemus, imperfecto egemus, neque domo, neque calceo, neque scamno, neque veste, sed simul egemus, et perlecto egemus. Itaque infirme debiliterque ambulare non petimus, neque obtuse cernere, vel audire, neque aliud quicquam deficiens mancumque expetimus. Quis enim coloris bonitatem, carnis molem, aut absolute corporis pulchritudinem roburve imperfecta desiderat? Quocirca, si actionem non depravatam, sed perlectam requirimus, neque corporis constitutionem, u qua operamur, imperfecte votis exposcemus; atque ita quum horum alterutrum sanitas sit, nullus procul dubio mutilam sanitalem, sed quam fieri potest absolutissimam firmissimamque exoptaverit.

Cap. XII. Igitur, si aliud quidpiam bonum habitum a perfecta sanitate quis autumet, aliam sanitati, allatu bono habitui artem praefiniat: sin unum atque idem utrumque est, unam et utrique artem praesidere necesse est. At quomodo unum idemque bonus habitus atque absoluta sanitas fuerit? Primum, si apparatum hujusce causam eundem et boni habitus esse crediderimus, ambo idem erunt; secundo ex ipsa essentia id percipiemus. Bonus siquidem habitus nihil est aliud, quam bene se habens habitus: habitus autem affectio stabilis est: quare, cujus est habitus, ejus est etiam bonus habitus, ambo vero ad aliquid sunt. Dicitur itaque aliquis in grammatica habitum habere, alius in arithmetica, in geometria alius, alius in astronomia, et in re qualibet, quum asseetio bene adhaerens altiusque defixa fuerit, habitus nominatur. Nihil autem in praesentia reserat affectionem aut habitudinem appellere. Quamobrem, si et ejus est bonus habitus, cujus est habitus, alienius autem habitus est, alienius ergo et bonus habitus erit, et ejusdem, cujus habitus. At nobis in praesentia non de geometrico, mufico, aut grammatico, sed de salubri habitu sermo proponitur. Quum bonum igitur habitum dicemus, non grammaticum, musicum, aut geometricum, sed salubrem habitum dicemus. Atqui statim id ipsum vulgares negligunt, et boni habitus sanitatisque nomina idem significare arbitrantur, quum tamen sanitatis nomen affectionis cujusdam nomen fit, boni vero habitus nomen non affectionem simpliciter, sed quod in ea optimum permauensque est manifestat: quandoquidem ejus affectionis, quam sanitatem dicimus, praestantissimus habitus est bonus habitus. Non igitur (idem enim iterum atque iterum inculcare necesse est, quum quis multorum inveteratam ignorantiam stirpitus evellere cupiat) non, inquam, affectionem, non constitutionem, non actionem boni habitus nomen significat, quemadmodum neque simpliciter habitus, sed habitus quidem solam ipsam permanentiam stabilitatemque affectionis ostendit: bonus vero habitus nihil ei plus quam bonitatem adlicit. Igitur ex hoc nomine habitus, et ex hac adjectione, bonus, componitur, quam omnibus, quae laudamus, apponere consuevimus, quaecunque probe et secundum propriam stratu virtutem constituta litus. Quid igitur appetimus, aut quid nostro corpori prorsus inesse precamur? numquid salubrem affectionem id ipsum solum? an hoc idem est, ac si quaeras, num infirmas aedes ac propediem ruituras expetimus? aut ultra usum, cujus causa structae sunt, elegantissime quoque compositas, et quam longissimo tempore duraturas? Nemo profecto reperiatur, qui non integre et non longi temporis spatio sanitate frui pereupiat. Quin etiam nulla omnino ars est, quae sibi id, quod deterius est ac brevioris temporis, proponat, sed quod in eadem materia est optimum atque longissimo temporis curriculo permansurum. Id sane omnibus effectivis artibus propositum est; neque etiam finis plane aliud quippiam, quam propositi consequutio fuerit. Atque jam ex dictis apertum est, artis circa corpus versantis finem esse unum propositumque unum: sive propositum hoc quispiam integritatem nominet, sive bonum habitum, sive sanitatem, sive naturalem corporis constitutionem, sive naturalem actionem, aut affectum, aut constitutionem, per quam integre atque absolute his naturales functiones obimus, nihil in praesentia distinguere opus est.

Cap. XIII. Siquidem unum mihi ostendendum proponitur, omnes videlicet artes propositum finemque appetere, finem vero uniuscujusque rei unum esse, qui nihil aliud sit, quam secundum illam substantiam bonum. In vite igitur non aliud quidem perfectio est, aliud vero bonum, neque aliud praeter id quippiam ars vitium cultum tradens sibi speculandum proponit. Itidem et ars oleas excolere docens olearum naturae perfectiones sibi propositum statuit. Verum enim vero una quaedam res est hunranum corpus). et quaedam quoque hujusce omnino perfectio est, quam et praesentem custodire, absentem revocare alicujus artis officium est. Hujus autem si alterum quendam interiorem finem consiituam, antedictus nos excipiet sermo: erit enim haec boni habitus, illa summe boni habitus, alia salubris habitus, et quarta insuper ars salubris habitudinis opifex, et praeter has athletici boni habitus effectrix quinta. Quod si aliis quidem artibus fines inducere, aliis autem eos conservare permiserimus, non has modo, verum etiam alias totidem circa corpus artes investigabimus consiituemusque.

Cap. XIV. Ex quo efficitur, neque multa corporis bona esse ponenda, neque aliam ejusdem opificem, aliam vero custodem artem esse statuendam. Ei sane, qui potest omnia per capita contemplari, non pluribus opus est; qui vero id facere nequeat, vel et omnia ex animo delere, quaecunque ex male perceptis sequuntur, opus habeat, longiore, puto, adhuc oratione indiget. Illa sane confutauda sunt, quod non unum fit corporis bonum, sed omnia haec, sanitas, robur et pulchritudo, quodque ars una id procreare possit, altera conservare, et quaecunque alia ab his orientia nonnulli perperam decreverunt: atque in primis unum esse corporis bonum primarie et proprie dictum, ad quod reliqua omnia reserentur, explicare melius est: alia vere corporis bona vocata, nonnulla ut partes illius dicuntur, alia ut causae, alia ut fructus quidam. Quemadmodum enim pulchritudinem vividus color, moderata camis moles, membrorum commoderatio et alia quaedam integrant, quidni et corporis bonum ex sanitate, robore et pulchritudine constetur? Item quid prohibet ipsius corporis bonum esse sanitatem, sed veluti fructum quendam ejus pulchritudinem et actionem? Quid obstat praeterea primum corporis bonum actionem esse, ejus vero causam sanitatem? Neque enim per alia exquisite senescet corpus, per alia robustum aut pulchrum evadet: statim vero id etiam exacte salubre est.

Cap. XV. Quare et ex hoc unam circa corpus artem esse convincitur: eadem enim facientes simul et robusti ad agendum erimus, et visu pulcluiores, et salitbriores, meliorisque habitus efficiemur; quemadmodum contra, si qua in corpus noxa inciderit, et actionum firmitas labascat, et pulchritudo marcescet, et bonus habitus tolletur, sanitasque ipsa violabitur: haec enim omnia merito simul augentur, sunulque decrescunt. Naturalis etenim actio naturali corporis eget apparatu, a quo rationem causae erga ipsam habente producitur. Quocirca illud fieri non potest, ut istorum alterum ausit, alterum vero absit: ambo praeterea haec simul augentur atque decrescunt: quumque in mestus proficiunt, lue bonus habitus, ille robur appellatur; eadem namque ratione robus actioni, qua bonus habitus sanitati, comparatur, utrumque enim ab utroque producitur, sicutque alicujus bonus habitus est, ita et robur; naturalis namque sive apparatus, sive actionis, utcunque vocare libet, virtus quaedam est bonus habitus, actionis vero naturalis virtus robur est, idem autem est virtus, persectio et cujusque rei bonum, quod illius primum atque simpliciter bonum nominatur. Ambo sane et propter eadem deteriores rnelioresve redduntur, bonus namque habitus salubris, ut ante dictum est, affectio nominatur. Si quis rursus manifeste debilis sit, roboris infirmitas imbecillitasque dicetur: pulchritudo praeterea priora, posteriora deformitas necessario comitatur. Haec plane omnia simul crescunt, simul minuuntur, et perficiuntur simul omnia, sunulque delentur; quodque istorum unum laeserit, quicquid fuerit, sictim et reliqua omnia laedit; contra quod juvat, pariter et omnia juverit. Atqui ex dictis jam unam circa haec omnia artem necessario versari elucescit. Quod istorum autem princeps limpliciterque corporis bonum sit, nihil in praesentia attinet dicere; sed tamen, ne id quoque sermoni desierat, ssubjungam. Corporis bonum absolutissimum atque primarium, quo egemus potissimum, actionum perfectio est, quod sane robur vimque imperfecte enunciantes nominant, siquidem jeos oportebat non robur simpliciter, sed actionum robur, neque vim simpliciter, sed actionum vim nuncupare. Deinceps vero post secundum non simpliciter neque per se corporis bonum, sed quoniam primo et per se hujusmodi bono ad sui creationem actionum robur indiget, sanitatis est bonus habitus, quem et ipsum iterum imperrecte nominantes cavillationibus ansam praebuere; sanitatis enim bonum habitum quum dicere debeant, non ita, sed absolute bonum habitum vocant. Hunc necessario pulchritudo loquitur, aliud quoddam ab illis et tertium corporis bonum. Quare corporis bona aeque ac animae neque unius generis sunt neque similiter omnia dicuntur, sed unum quidem ut primum atque per se, alterum tanquam illius causa, tertium vero ut necessario consequeus. Igitur cujus horum trium ars corpus gubernans primarius opifex est? num sanitatis, an actionis, an pulchritudinis? Supra enim jam patuit, etiamsi istorum uni tantum, quodcunque malis, profueris, necessario cunctis tribus profuturum. Nam si actionem juvabis, et sanitatem, et pulchritudinem necessario juvabis; quandoquidem ea sine causa ipsam producente consistere nequit, pulchritudo vero necessario subsequitur. Item si sanitati proderis, illico et actioni et pulchritudini proderis, etenim utraque ab ea profluit: qui vero pulchritudinem creat, procul dubio et sanitatem ante creaverat: si eam, itidem et actionem.

Cap. XVI. Verum quod primum ab artifice fiat, sermo noster vestigare cupiebat. Atqui jam ex supra positis manifeste ars sanitatem efficere ridetur, hanc vero naturalis pulchritudo actioque sequatur necesse est; quod enim primum artifex quum fecerit acquiescit, id ejus plane sinis est: at naturali affectione, per quam agimus, restituta conquiescit, ea vero sanitas erat: quam quum induxit, nihil ultra cicca actionem pulchritudinemve laborat, accedunt enim hae vel invito artifice, ipsisque aditum intereludere, quum semel sanitatem creaverit, prorsus nequit. Ipsam plane sanitatem impedire in. ipso artifice postium est: quod si ipsam corruperit, naturales actiones aut pulchritudinem corpori adipisci nullo unquam pacto valebit. Artem itaque corpus tractantem, qualiscunque sit, cicca sanitatem omnium primam atque per te negotiari asserendum est, deinceps acqidit, ut de actione pulchritudineque curam habeat; neque vero ullum istorum imperfectum mancumque est, sed perfecta, cumulata ac summa sunt. Quomodo igitur plura sint corporis bona, quomodo unum, quodque non omnium aeque ars corporis curam habeat, sed unius per se, ex accidenti aliorum, aliunde dissertum esu.

Cap. XVII. Jam vero et illa ostendere conabor, quare in nulla ars materia una finis effectrix, altera conservatrix reperiatur: statimque ab initio neque illorum exemplum, qui in hac fuere sententia, neque rerum praeterea ipsarum naturam ipsis favere declarabo. Si alterius enim artis est calceum conficere, alterius labefactatum resarcire, nondum tertiam hic artem conservatricem nobis ostenderunt: pariter et in vestibus, si alterius quidem artis est eas resarcire, alterius autem conficere, quaenam et in his tertia sit ars conservatrix, explicare non poterunt. In nostris profecto corporibus, universimque in his, quae a natura reguntur, veluti effectrix utique natura est, textu riae coriariaeque proportione respondens. Vitiosum autem corpus instaurant agricola et medicus, qui et ipsi vestes facienti et veteres calceos instauranti similes sunt. Vestem autem calceumve in conclavi reponendo custodire, ne aut a quopiam surripiatur, aut a muribus erodatur, id neque ullius forsitan artis, sed solius est diligentiae. Quod si horum conservatricem artem esse quidam velint, tales apud homines artes sunt imperatoria reique publicae gubernatoria, et praeter has, si placet, ostiariorum caeterorumque custodum; ut enim ne inter hostes, ante prorsus ne inter sceleratus homines ferasque bestias versaremur, aedes civitatesque construximus, et muros circumdedimus, imperatores ac principes creavimus. Sed non istarum similem sanitatis contervatricem artemt conquisivimus, sed eam, quae (ut puto) in humanum corpus aliquid agens, non exaccidenti, sed per se incolume ipsum valensque praestet: at proxime dictae singulae non ipsae per se sanitatem custodiunt, sed eo, quia homini non jugulato neque a fera discerpta sanitatem servari, quemadmodum et totam vitam, contigit: idcirco ex quodam accidenti, non primo, neque ex sua ipsius ratione, harum utraque artium sanitatem conservat.

Cap. XVIII. Igitur sanitatem praecipue ex fui ratione conservans quibus continebitur? Ut mea quidem scit sententia, neque illis, quae non necessario corporibus nostris adhaerent, nequo illis, quae nullam in partem necessario corpora nostra permutant, sed illis, quibus, velimus nolimus, corpus nostrum omnino utitur, et eorum illis, quae juvare aut officere valeant: in iis, inquam, et circa haec tuendae sanitatis artem versari arnitramur. In gladios enim, aut feras, aut laqueos, aut praecipitia non necessario corpora nostra incurrunt, sed in ambiente aere duplici ratione vertantur, et quoniam corpori undique circumfusus est, et quoniam per inspirationem ducitur. Atqui somnus et vigilia, quies item et motio in horum numero ponitur: necesse namque est aut dormire, aut vigilare, quiescere aut motu exerceri, perinde esurire et cibum capere, sitire ac bibere, aut inter haec mediam obtinere constitutionem. Cubilium autem discrimina ac vestimentorum non omnia neeessaria fiunt. Eburneis namque pedibus lectulus aut,grabatus ignobilis nihil sanitati prodest, aut officit, neque vilium aut sumptuosarum vestium usus: non vitrea vasis, aut aurea, aut argentea, aut lignea possidere: non liberos habere formatos, aut deformium fervorum turbae dominari, aut fervis plane carentem ipsum sibi ministrare. Ista mehereule prodesse nobis vel obesse ipsorum ratione atque primario, aut ex accidenti, neutiquam apta furit. At calidus aer aut frigidus, esta et potus, requies et motio, vigiliae somnique ruis ipsorum viribus necessario corporibus nosuis utilitatem aut noxam afferunt. Vestimentum lacerum ac leve hyeme, grave autem aestuosumque aestate laedit quidem ex necessitate, ex accidenti vero frigore et calore divexat.

Cap. XIX. Haec itaque, quaecunque per se laedendi juvandique potestatem habent, sanitatis curam habens speculatur. At quomodo, quave ratione? Posteaquam satis abunde corpus inanitum est, scnsilisque nocumenti dilictiman impendet, alimentum sumere jubens; postquam ultra modum exaruit, atque hinc jam noxae periculum instat, potum accipere praecipiens: item et corpus exercens, quum nostri moderatricem facultatem robustam praestare, excrementaque angustis meatibus intrusa eruere voluerit, quietem vero imperans, quum exercitatione corpus lassari, aut ultra quam conveniat digeri senserit; alvum praeterea ducens, quum suppressa est, nimis autem citatam cohibens; aliaque in hunc modum omnia agens, et in inmuta id ante oculos habens, ut in corpore exacte sano ac valido nihil novere audeat, quum vero aliquantulum exquisitam moderationem transierit, continuo, quod deficit, priusquam satius malum serpat, resarciat, perinde ac si subteminis fila ex aliqua veste non simul omnia, sid singulis diebus singula excidentia, qui huic rei praeest, assidens illico reponat, adeo ut hujusmodi correctio atque emendatio multorum notitiam prae exiguitate subterfugiat. Talem medius fidius et bene valentibus praefectum artificem csse opus est, minimae cujusquo differentiae ac noxae observatorem juxta atque emendatorem. Verum si ex toto integrum illaesumque corpus duraret taleque, quale ipsum ab initio creator fabricatus reliquit, nequaquam correctore semper eguisset. At nunc, quum diffluat semper atque dispereat, aliquo praesente observatore indiget, qui et quod dissipatur, quantum qualeque sit, cogniturus est, illicoque tale ac tantum vicissim reponens instaurabit. Insitum humidum dilabitur; tantumdem humoris, potum exhibens, irrigato. Calidum digeritur; tantumdem caloris addito. Solidum consumitur; jam alendi instat occasio. Ut semel dicam, quod discutitur atque evanescit, ingeri paulatim atque reponi, antequam in multorum notitiam veniat, opus est.

Cap. XX. Igitur quemadmodum, si duo cogites dolia multis in loris foraminibus terebrata, ambo aeque ab initio plena, pariterque per illa spiramina hac atque illac perfluentia, horumque alterius quidam curam gerens semperque assidens tantum vicissim ingerat, quantum elabitur, alterum vero, antequam valde inanitum est, nemo custodiat, postea quispiam repente superveniens semel totum impleat, clarissime constat, doliorum istorum primum neque inaniri neque repleri unquam, alterum vero ambo haec pati a multis inspectantibus testatum iri: ita quoque in sanis aegrotisque corporibus res habet. Utrumque enim vitium ars una modo uno emendat, quod destcit scilicet instaurans: in quanto vero, non in quali, emendationis differentia versatur.

Cap. XXI. Atqui secundum quantum in his quae fiunt, differentia ad unam artem pertinet; quod si alterius artis esse debeat, prorsus qualitate disserat oportet. Quod si propterea geminum esse emendationis modum arbitraris, quod ab uno dolio multum prius effluxerit, quam artitex cestos accesserit, alterum custodem semper estantem, quae tua bona fortuna fuit, nactum plenum conservatur, haud recte sentis. Neque enim alia ars unum fissi luminis filum, quod exciderit, reponit, alia tria aut quatuor aut quingenta, neque alia ars parietis particulam mentem fulcit communitque, alia magnam ejus partem collapsam restituit: quo enim modo res unaquaeque a principio constructa est, eodem etiam corrupta instauratur. Subtemen stamini intertextum vestem facit. Num igitur praeter haec vestis pati, aut praeter haec emendari potest? opus plane est, si quid vestis damni faciat, aut flamen, aut subtemen, aut utrumque pati, unamque esse emendandi viam, quae subtemen semper stamini implicet, quo ejus ab initio compositionem imitetur.

Cap. XXII. Sed singulares actiones multis imponunt universale contemplari nequeuntibus. Id enim rationalis methodi munus est, quam neque didicerunt, neque pertractarent isti, qui quotidie de propositis hlaterantes disputare audent. Satius enim, siquidem eam novissent, ipsis foret eam semel discipulos docere, non infinita proposita discutere; nam qui eam rite percepit, non amplius infinitis eget, filii ipsi omnia recte dividere valens. At eam methodum ignorans, praeterquam quod infinita nerperamne dictu sint haud dignoscit, perusustorum. adhuc propositorum, quae non audivit, inops est. Verum haec obiter adversus eos dicta sint, qui quotidie in proposita discipulis audientibus edisserunt, neque ipsi, quid dicant, intelligentes, quousque imperiti inexercitatique in judicatorio instrumento fuerint. Nam et hocloco, quo inter se artes distinguendae sint, singularibusne actionibus, an universalibus, an non itas sed propositis, fiuibusque, aut neque his) sed materiis, instrumentis, principiis et contemplatione, minimo considerantes de his nugantur, quae ignorant. Igitur et nos forsan melius fuerit, postquam semel id certamen conficere tibi pollitici fumus, quam brevissime poterimus, aliquid et de antedictis omnibus disputare, iterum a singularibus actionibus incipientes.

Cap. XXIII. Est igitur quaedam singularis actio, qua utentes oculorum palpebras conscimus; altera vero hujus minime assimilis, per quam suffusiones detrahimus; aliae quoque tertia et quarta neque inter te ulla ex parte, neque harum similes tuus, per quas confractum os de capite excludimus, sed in alia corporis parte, utpote humero atque cubito, in adversum tendentes atque conformantes deligamus. Ab omnibus vero aliis actionibus longo intervallo ea dissentit, quae circa heruiam fit, chirurgica operatio; a qua illa, quae circa varices, ab omnibusque simul antedictis vesicae calculi extractio; atque horum mulsa etiam scalpello absolvimus; at oculum sublinere, articulum in proprium situm reponere, conformare aliquod membrum, cathetere recte uti, cucurbitulam affigere, sine scalpello quidem omnia praestantur, sed inter se longissime et a proxime dictis evariant; quemadmodum et venam aperire, et arteriam secare, cutem scarisicare, hydropicos pungere inter suet ab omnibus antedictis distant. Atque hae quidem etiam ac praeter has aliae iusinrtae chirurgicae operationes per se fiunt. Medicamentis autem utentium porro alterum genus est et a seipso et ab his, quae manu fiunt, discrepans. Siquidem veratri potio ciborumque esus nulla societate participant, neque inedia clysterisque usus, neque frictio et lavatio: ab his vero longius distant ulcus eluere ac purgare, et medicamentum liquidum, item et aridum imponere, gestari praeterea, deambulare, luctari, scammonium aut mulsam bibere. Quorum omnium neutiquam similis est pulsus arteriarum calorisque dignotio, quamvis extremis manibus agamus; quemadmodum (ut reor) et humorum abscedentibus sedibus contenturum perceptio, aut tumorum hydropicorum, aut gangliorum, aut atheromatum, aut meliceridum, aut steatornatum; neque enim eodem digitorum injectu, aut eadem atotione, et traductione, et pressione, sed nonnunquam longe differentibus ab enumeratis utimur. Quamobrem periculum est, ne totum diem absumamus nihil aliud quam actionum differentias recensentes: adeo ipsarum numerosa multitudo est.

Cap. XXIV. Verum jam et ex his abunde quis noverit, quantum aberrent illi, qui per singulas actiones artes esse distinguendas arbitrentur. Nullus igitur adeo fatuus adeoque attonitus est, qui a medicina modo propositas actiones diducat, et aliam quampiam artem singulis ipsis praeficiat, aut hermiae dissectoriam, ut nunc quidam nominant, aut calculi detractoriam, aut punctoriam; etsi enim quam maxime hunc hermiae dissectorem, illum punctorem, alium calculi detractorem esse dicant, omnes tamen istos communi nomine medicos appellant perinde, ut eos, puto, qui a quibusdam membris, quorum praecipue curam gerunt, vocitantur: hos namque ocularios, auricularios, dentarios melicos nominant; nonnullis vero a materia nomina indiderunt, diaeteticos, et medicamentarios, aut per Jovem etiam herbarios vocantes: quidam praeterea et nonnullos medicos vini datores et veratri datores appellarunt, quod eos crebro talibus remediis utentes conspexerint. Omnibus enim, ut reor, hominibus rationalis disciplinae principia naturaliter infita sunt, cognoscuntque hi quidem magis, illi vero minus, in actionibus aliquid esse idem, aliquid diversum. Id quidem, cujus causa fiunt, idem est, sanitas videlicet apud omnes commune propositum, modus autem non omnium unus, sed in numerum ingentem excrescit. Verumenimvero si quispiam, ut facit Plato, uniuscujusque modum et universalem scopum unam artem statuens, deinde in species differentias que ipsam diducens, rutilis illas partes singulas artem appellet, perinde et ipse aliquam diaeteticam, et medicamentariam, et chirurgicam velit artem appellere, nihil sane fuerit, quod ipsi vitio ver latu. Ita etiam, si modo propositus singulas partiens, ut diaetam in ea, quae assumuntur, evacuantur, et bibuntur, et exterius incidunt, istorum singulis proprium quandam artem praeficiat, neque istum accusaverim. Iterum, si haec quoque, eadem multiformiter usque ad particularia partiatur, mimane ipsum impediam, quin in his, quae assumuntur, aliam medicamentorum artem esse dicat, aliam ciborum, aliam potionum: quin etiam in istis singulis hujus illiusque cibi, hujus illiusque potus, atque hujus illiusque medicamenti propriam esse artem dicere concessero. Verum si has inter se artes, quemadmodum arithmeticam, exempli causa, ab oratoria, aut hanc ab aedificatoria et fabrili differre autumet, non amplius istud concessero, quum istae nullum commune propositum habeant; paulo vero supra enumeratis unum est commune propositum, sanitas scilicet. Quemadmodum igitur in oratoria, quae una est ars, aliquam quidem exordii, narrationis aliam, argumenlationum peroratio numque aliam esse artem dixero, si mihi solum id unum, unius esse artis ea, sive species dixeris, sive partes, concessum fuerit: ad eundem, arbitror, modum et in medicina res habet; aliam enim artem chirurgicam dixero, aliam diaeteticam, aliam medicamentariam, unum id modo mihi servetur, harum omnium unum esse propositum, propter quod unius esse ariis partes coguntur: res enim dissimillimas ita conjungere atque connectere et cogere, ut in unam omnes artem conspirent, manifesto videtur. Excindit aliquis aut abscindit putrem partem, alius autem reficit, carnemque in cavo vulnere procreat: contrariae quidem res, totaque, ut aiunt, diametro distare videbuntur; actiones enim longe differunt, ipsarumque effectus contrarii sunt: ille enim eorum, quae sunt, aliquid perdit, iste vero novam aliquam substantiam gignit: sed neutri id ipsum per se proponitur, aut illi quicquam destruere, aut huic generare; quemadmodum neque mere aliquid, neque secare, neque aliud quicquam ipsum propter se facere quispiam aggreditur, sed tanquam sine hoc sanitatem assequi non valens, ad quam omnes, diversis tamen itineribus ingredientes, properant, ob commonentique propositum omnes medici vocati, sed propter actionis aut materiae aut membri differentiam lue chirurgus, iste medicamentarius, ille ocularius appellatur, chirurgus ab actione, medicamentarius a materia, ocularius a membro. Quum enim, quae curantur membra, non parum invicem differant, curatoresque ipsi actionibus ac materiis diversis utantur, ideo nonnulli ab actionibus, alii a membris, a materiis alii cognominantur, ocularis, manuarii ac medicamentarii, universimque omnes a fine medici. Supra enim explicatum est, omnes artes in subjectae substantiae bono versari, eique operam dare, et in singulis aptarum unum quoddam primum bonum reperiri. Caeterum quod quispiam palpebras exempli causa bene tuens perperam medicamenta propinet, alius medicamentis optime utens rationem victus non rite praecipiat, in hoc alius egregie versatus manus non bene exerceat, si diversas propterea ac penitus separatas artes opinemur, statim sane non tres modo, verum etiam trecentas sic artes statuemus. Iste namque cathetere perite utitur, ille clystere, alius venam secare est idoneus, arteriam alius; deinde, quum aliquis haec omnia infigor ter administrans inventus fuerit, rurumque omnes illae artes in unam coibunt. Atqui utrumque vitiosum est, aut propter artificum inscitiam artem. unam in multas discerpere, aut propter earumdem excellentiam multas in unam conjungere. Prior namque sermo neque rhetoricam, neque arithmeticam, neque geomctriam, neque musicam, neque aliam quampiam illustrem artem unam esse concedet, quas multi tractantes propter earum magnitudinem totas complecti nequiverunt; secundus autem artes interdum nullius cognationis participes in unam acervabit. Nam si idem homo arithmeticus simul, grammaticus atque philosophus fuerit, poterit quispiam unius artis has omnes esse partes existimare.

Cap. XXV. Itaque ne agentium multitudine, sed propositis consideratis artes distinguamus, neque in singulas actiones, sed in universas inspiciamus. Commune enim quoddam in singulis cujusque artis actionibus invenies, per quod, quamvis longo intervallo distare rideantur, nihilominus tamen eas unius esse artis partes nihil impedit. Vestes igitur texere nihil aliud est quam subtemen stamini implicare: num igitur, quam istud, aliud est suere? neutiquam; verum et in suendo subtemina flaminibus intertexuntur: nam et si ab initio statim quispiam sine textorio opere aliter subtemina flaminibus innectere volitisset, aut eo modo, quo nunc lacera indumenta sarciunt, aut quo cistas, aut sportulas, aut retia fabricantur, nihilo fecius vestimentum, sed multo longiori tempore confecitfiet. In finem itaque non simpliciter collimantes, feli cclerins ad ipsum pervenire studentes, hanc telas conficientem artem, textoriam scilicet excogitarunt, non universim, sed ex parte a supra positis differentem. Idem et in medicinali arte contingit. Innumera sane (ut ita dixerim) singularia sunt, sed generale quoddam opus omnibus commune est: nam et corpori aliquid ut supervacuum detrahens, aut aliquid, quod desidat, adjiciens, unum uterque in universinu praestat, corpori scilicet naturalem modum comparans, qui nihil aliud est quam sanitas: perinde vero et calefaciens, et refrigerans, et siccans, ac madefaciens.

Cap. XXVI. Quemadmodum enim, si ab initio nos conscstim animal creare potuissemus, non alia quidem ulla ratione ejus primam formationem instituissemus, alia vero emendationem adhiberemus, haud focus, posteaquam neutrum horum mos primi efficimus, sed natura est et pritnaria animalis opifex, et in praesentia aegroto limitatum comparat, non alia profecto ratione cautent prius generavit, alia vero nunc, neque alia quidem ratione suetui, alia in praestantia in lucem edito alimentum suppeditat, verum etiam similiter nunc operatur, alit, digerit, excernit, omnisque, ut semel dicam, in praesentia, ut prius, eadem ratione ministrat. Medicum autem naturae esse ministrum, primariamque esse illius artem quandam, ac rite celebre esse dictum illud, Natura in omnibus auxiliatur, quin etiam naturam morbos judicare, naturas morborum esse medicatiices, a priscis sapientibus abunde tradita, quid ego iterum supervacue repetam ? Quod enim in praesentia utile est, in memoriam tantum revoco, non alterius artis esse opus facere, alterius vitiatum corrigere, sed ejusdem. Quod si et non eiusdem, at stupra medicinam ostendimus non artis vestes facientis aemulam quicquam, quod prius non esset, procreare, sed artis laceras tritasque vestes sarmentis assimilem. Explicarimus item, conservationem esse duplicem, alterumque genus, sub quo et praesens de tuenda sanitate tractatio reponitur, parum labefactata corrigere; adque multos subterfugit, tanquam sit a curativa genere dissidens.

Cap. XXVII. Caeterum id ipsum alicui finem esse putare, domum extruere, aut vestem, aut vas, aut sanitalem facere, hominis est non potentis finis actionem ab ipsi, fine distinguere: quandoquidem non domum extruere id ipsum ipsius aedificatoriae finis est, sed domus, quemadmodum neque vestem texere, aut navem coagmentare, aut grabatum aliorumve unumquodque fabricare, sed ipsum opus, quod quiescentibus iam a labore artificibus adhuc permaneat. Atque ita effectivae artes ab activis tantum dissentiunt: activae namque quum ab agendo desserint, finis quoque una desiit. Nihil itaque in saltatoria praeter ipsam actionem ostendere possumus, ut in fabrili grabatum, in aedificatoria domum, in medicina sanitatem. Non igitur aedificatio, quemadmodum saltatoriae saltatio, aedificatoriae finis est, sed domus, res ab actione diversa; itidem textoriae neque textura, neque texere, neque vestis confectio aut generatio, sed vestis. Pari ratione neque productio neque generatio neque correctio sanitatis mestimnae finis est, verum haec omnis actio quaedam artificis communis est, quemadmodum particulares erant sedare, urere, articulos et artus in adversum trahere, efformare, deligare; et supra has etiam atque communiores manu operari, medicamento uti, et rationem rictus praecipere: verum sanitas ipsa finis est, quem iam quiescente artifice demonstrare valemus. Quare neque sanitatem custodire, aut vitiatum emendare, aut prorsus amissam recuperare simis est, sed omnia haec actiones sunt, finis autem est sanitas. At communem generalemque sirpra omnes hasce particulares actionem alius sane alio appellat nomine, omnes tamen unum idemque significant: et qui sanare dicit, et qui sanitatem facere, et qui sanitatis effectionem, et qui sanationem, hi quoque idem, quod proxime potui, sed alio modo dicunt; et medicationem morborum dicentes, aut curationem, aut aegrorum medelam, aut mediusfidius mederi, aut morbos extirpare, aut sanitatum morbo pulso inducere; item omnia, quae conveniant, facere dicensas, et qui morbificas causas te expellere ajunt. Nemo enim istorum finem, sed, quae finem praecedit, actionem dicit, perinde atque si cicca corpus quaedam activa saltatoriae histrionicaeque similis versaretur.

Cap. XXVIII. Verumenrmvero, posteaquam multis rationibus artes non ex particularibus actionibus esse judicandas assertum est, sed in universales ac proxime ad finem esse recurrendum, deindeque ab illis ipsis scies distiuguere esse tentandum, insequenti disputatione ea est difficultas excutienda, numquid et de ipsarum materiis eadem sit ratio habenda. Itaque materia conpluribus artibus suspici, unaque ars permultis uti materiis videtur; quandoquidem lignum navium artifici, et fabro lignario, et machinarum structori, et aedes fabricanti, infinitisque aliis communis materia est, creta quoque multarum est artium materia, et lapides, aliaque universa. Rursus autem melicae artis, una quum fit, infinitae materiae sunt, et corpus ipsum sanitatem accipiens, et cibi ac potus, et medicamenta omnia et vocata diaetemata. Haec igitur medicorum materiae, corpus autem tanquam id, ex quo finis aut in quo. Constat igitur, non ex materiis artes esse indicandas: neque enim, si quispiam alias communes materias, utque aliquis dixerit, per accidens, alias vero proprias atque propinquas singulis artibus subsidens, quatenus corpus nosseum naturale est, physicae scientiae subjectum esse dicat, quatenus salubre, medicinae, quatenus boni habitus aut boni habitus capax, exercitatoriae, propterea alio quopiam, quam fine, artes distinguit. Nam corpus aliquod salubre dicere ejus, qui iam finem cognoscat, officium est. Neque etiam si quis praeceptis artes disjungat, aliunde quam a fine potestate sumit initium; propria namque cujusque artis praecepta finis constituit atque dijudicat; quippe haec artis propria sunt, quae dignoscens aliquis ad finem assequendum proficit. Siquidem grammaticae, musicae, fabrilis et aliarum cususque artium quaecunque praecepta aut finem ipsum evidenter, aut quod in ipso melius celeriusve est, praehere valent, haec artis propria sunt; quae vero ad finem assequendum conferunt nihil, ea nequaquam artis propria dicenda sunt.

Cap. XXIX. Itaque omni ex parte ad finem properare, ab eoque artus judicare praecipit ratio; propter hunc enim et communibus actionibus, et propriis praeceptis atque principiis differunt; nam haec et secundum artium fines evariant. Quandoquidem sanitas finis est, haec vero in calidis, frigidis, humidis siccisque consistit. In istis plane et materiae et contemplationis circa hujus cognitionem principium versatur, sed dissimili ratione medicus pbyficusque id tractat. Quod ipsum dissimiliter scilicet a scientiarum fine cognitum est atque distinctum. Neque ab re semper finem ratio invenit, omnium, quae in artibus continentur, regulam atque judicem. Nam cujusque artis constitutio inde sumit initium. Quis enim medicinam constituere properasset, nisi similatio bonum prius optavisset? aut aedificatoriam, nisi et hic domum? aut textorium, nisi vestem prius expetivisset? Quin et ars reliquas omnes constituens hinc et ipsa accepit initium. Alibi vero a nobis ostensum est, quo quispiam modo proposito fine suam ipsius artem per methodum comperiatEtunque, qui praesentem librum exacte intelligere cupiat, in illo prius versatum esse necesse est; ite enim evidenter cognoverit, sub unam eandemque contemplationem utramque partem incidere, salubrem videlicet atque curatricem. Alarum si ego, quae in aliis voluminibus a ure latissime diligenterque explicata fiunt, in hunc omnia librum conferre velim, Menemachi Menodotique libros me hujus prolixitate superaturum ignorarem.

Cap. XXX. Caeterum artem circa corporis bonum versantem prorsus unam esse ex antedictis (ut arbitror) satis declaratum est, atque ex dicendis in posterum nihilo secius declarabitur, non tamen, quo ipsam nomine appellate oporteat, jam adhuc manifestum est. Neque enim forsan medicativa, neque exercitatoria, sed aliud quippiam appellanda est, forsan autem et in totum ars illa, quemadmodum et pleraeque aliae, nomine caret; sed hoc quidem paulo posterius speculabimur. Verum unum esse humani corporis bonum, quicquid illud sit, sicut aliatum etiam omnium substantiarum, esse autem et de nisio artem unam, siquid unquam aliud, et id quoque verum esse confirmo, necnon et eandem utrique methodum suesse. Quum una igitur ars circa humani corporis bonum versetur, in praesentia omnes ejus partes speculemur; nam sic et ejus, quae salubris vocatur, equae sit potestas, prorsus dignoscemus, ut in hac etiam parte methodo aliqua utentes sectionem faciamus, genus artis corpus nostrum tractantis contemplaturi. At non in sola ipsa contemplatione finem ejus situm esse, sicut arithmeticae, astronomiae ac physicae, sed quiddam etiam et circa corpus ipsum facere, neminem praeterit: quod neque vero in ipsis actione ilesinat, quemadmodum saltatoria, postquam agere desiit, nihil ostendere valens, et id quoque omnibus conflere arbitror. Igitur in confesso est, eam inter effectivas aut acquisitivas esse collocandam, postquam neque inter contemplativas, neque inter activas inventa est; sed neque inter acquisitivas numeratur, qualis est ars illa, quae arundine, et quae hamo plices captat, utque in universum dicam, qualis est venatoria; aliquid enim eorum, quae sunt, istae capiunt ac possident, nihil autem, quod prius non esset, ipsae faciunt. Inter reliquas igitur effectrices humani corporis ars reponitur. Istarum vero duplex officium est: aut enim aliquod integrum, quod prius non erat, efficiunt, aut ex parte vitiatum corrigunt. At quae nunc quaeritur ars totum hominis corpus moliri nequit, sed per partes instaurare potest, perinde ut vestium ars sartoria, neque ad eundem, ut haec, penitus modum. Natura namque et corpus fabricatur, et ipsum inrbecillum rursus confirmat, ut ars vestiaria; ipsius vero naturae ministra est ars, quae in praesentia disquiritur. Concedatur igitur, ut procedat oratio, nos aptam correctivam appellare. Sed aut multum corrigit, aut pauxillum. Quae ejus pars multum semel corrigit, medicativa curativaque nuncupetur; quae vero pauxillum, conservativa. Ejus ipsius quoque, quae multum semel instaurat, permultae sunt differentiae: omnis enim quantitas in multitudinem innumerabilem siccari potest. At quia de ipsis dicere non est nobis in praesentia propositum, haec sane pars diruittatur, illa vero, quae pauxillum emendat, dividatur. At haec quoque insignibus differentiis tripartito distingui videtur. Aut enim exacte perfecteque valentem accipiens in hoc ipsum gradu conservat, hanc autem partem eueericam vocant; alteram eorum, qui iam morbum evaserunt, refectricum, quam sane et nonnulli recentiorum medicorum analepticen appellant; inter utramque pars ea colloeatur, quae ab ipsis proprie salubris nominatur, nam vulgo et conservativa simul et salubris dicitur. Tres igitur hae partes conservativae modo enumeratae, analeplico, salubris et euectice, sunt quidem omnes fusi ea medicinae parte, quae exigua vitia tollit, inter sic autem ratione majoris minorisque dissentiunt; magis enim parva castigat euectice; minus vero salubris; hac adhuc minus parva emendat analeptice. Quidam vero et quartum particulam adjecerunt in hac conservativa, quae ab ipsis proprie prophylactice vocata fuit, facultatem ei oppositum habentem, quae a morbo proxime liberatos recreat. Hasce autem ambas ancipitis quodammodo esse naturae inter contrarias totius artis partes nemo ambigit, dico autem inter eam, quae magna vitia, et eam, quae parva dissolvit. Curativa fune pars quod magna vitia, euectice autem atque salubris quod parva discutiat, id quoque perspicuum est; in medio vero ambarum interstitio instaurativa nominata atque praeservatoria positae sunt, si ad salubrem cuecticenque comparentur, non exigua vitia emendantes, si ad curativum, non magna. Propterea et quicunque ambas has partes neutras appellaverunt, haud male mihi sensisse visi sunt. Sed de his alia est habenda oratio.

Cap. XXXI. In praesenti autem contemplatione de conservatrice artis humanum corpus gubernantis parte tria divisionis membra supponantur, unum de corporibus secundum habitudinem valentibus, alterum de iis, quae in habitu tana sunt, tertium de bono habitu praeditis. Primumque restaurativum appelletur; nihil enim in praesentia cum illis de nomine digladiemur; secundum salubre; tertium euecticum; duo priora in melius ducentia, in optimo statu tertium conservans. Atque his ita positis ab initio agitatae quaestionis meminerimus: erat autem (ut existimo) hujusmodi, utrum ad medicativam an ad gymnasticam pars salubris vocate pertineret. Non absque ratione igitur inter initia sermonis nostri diximus; omnem quaestionem sist, definitionem cadere: nam quid fit medicina, quid gymnastica, quum noverimus, non amplius difficile fuerit invenire, ad utram ipsarum salubris referatur. Ipsa quidem salubris quidnam sit, jam mihi manifeste explicavisse videor; aut enim tota pars conservatoria, aut ex illis tribus partibus una, quae in medio versatur inter euecticen scilicet vocatam atque analepticen, et est circa sanitalem in habitu. Misti quidem reliquum nihil aliud quam de nomine controversia esse videtur, res ipsa autem in obscuro versttri tantisper, dum superius declarata concedantur ac fixa permuncant. Atqui quum ipsa strictim atque per capita recensuero, mox ad nominum interpretetionem me convertam. Quemadmodum igitur bonorum vestimentorum, aedium atque calceorum, perinde et corporis unam quandam artem esse constituo, cujus, una quum sit, duas tamen has esse partes, unam efficientem, corrigentem alteram, amboque haec naturae prius inesse, sed ipsarum alteri, corrigenti scilicet, humanam artem opitulari; quae et ipsa bipartito dividitur in curatricem partem seu medicatricem atque in alteram conservatricem, quae et salubris vocatur. Ipsius vero tres partes scuti analeptice, evectice ac toti generi cognominis salubris. Itaque sive de tota copservatrice parte, sive de ejus parte quispiam quaerat, ad utram artem pertineat, ad medicatricemne, an ad corporis exercitaturiam, totum rem prius (ut nunc ego feci) perstringentem ita deinde ipsum explicare opus est. Quod una corporis ars quum sit, licet volenti eam medicinam appellare; sin hoc non placeat, exercitatoriam; sin id quoque displiceat, totam artem nomine carere dicens unam ejus partem medicinsm, alteram exercitatoriam appellato; si neque id probas, salubrem quandam artem curativae ex diverso oppositam, ejusque partes (si velis) diaeteticam gymnasiicumque dicito. Singula enim nomina si interpretabere, ita universum, quod quaerebas, adeptus fueris.

Cap. XXXII. At his auditis quidam, Heus vir bone, dicunt, non quemadmodum tu statuere volueris, distinguenda sunt nomina, sed ut recte habet, partitio facienda est. Iterum igitur istis ita respondendum est: Heus tu, meminisse debes, nostram non amplius de rebus esse contemplationem, sed nominum explanationem nobis esse propositam, neque ad hoc etiam tergiversamur, ac denominibus non his solum, sed et de aliis omnibus illud in universum pronuncio, nihil eruditum in medium adduci posse. Sed sive Assyriorum linguae vocabulum sit, ab ipsis Assyriis res discenda est, cui nomen illud indiderunt, sive sit Persarum linguae, aut Indorum, aut Arabum, aut Aethiopum, aut omnino aliorum quorumcunque, illos pereontari oportet; nomen enim ipsum per se rosum prolatum niltil indicat. Aleam igitur sententiam accepisti. Caeterum nonnulli asserunt, ipsis nomen aliquid significare. unde hujusce rei causa ego permulta Celtarum, Thracum, Myforum Phrygumque nomina colligens jussi, ut a singulis rem significatam manifestarent: illis autem in sola Graecorum lingua id se posse facere dicentibus, hoc vocahulum λιμένα (latice portum dicas) proposui; illis vero locum, ubi naves in statione quiescunt, significare affirmantibus, At Thessali, respondi, quod a nobis forum rerum venalium dicitur, ita nominant. Sed ulti Thessasicam linguam scire se negabant, tanquam sane illud ipsum non confitentes, quod ab initio dicebatur, nullum nomen cui rei inditium sit, aliter posse cognosci, nisi ab ipsis impositoribus edoctus fueris. Caeterum adversus ita dementes alia mihi oratio separatim scriptu est; res ipsas vero discere volenti, et praecipue ac maxime huic veluti optimo operi studenti, rerum praeterea nomina mutuae locutionis causa percipere cupienti usum Graecorum interpretabor. Neque id horum nominibus omnibus faciam: id namque enarratoriae cujusdam aut grammaticae peritiae munus est: sed Attica potissimum nomina, secundo et Ionica me cognoscere fatebor, nonnulla etiam Dorica atque Aeolica; sed in lusce linguis plura me ignorare quam scire, in Attica vero plura me scire quam ignorare concedam. Quod si tu et de nominibus loqui velis, Homerus utique canit:

Vir medicus multis aliis tibi dignior esto, Dira venena trahens, et pharmaco mitia fundens, Multa salubria miseens, et letalia multa, Doctior est cunctis medicus mortalibus unus.

utpote arte medica languida corpora medicamentis chirurgicaque opera curante.

Cap. XXXIII. An vero et alia tertia medicationis pera diaetetica appellata Homeri temporibus extaret, ego nulla id conjectura assequi possum. Sed me antiquior, et quem magis Graecorum res nosse verisimile est, Plato philosophus; antiquos Asclepiades hac medicinae parte non admodum usos esse asseverat. Verum medicinae tres has esse partes, artemque male habentia corpora curantem ali universa Graecia medicinam appellari, nemo fere est qui eat infitias. Gynmasticae autem artis nomen Homeri feculo nondum repertum erat, neque quisquam omnino gymnasta, ut medicus, vocabatur. Quemadmodum neque etiam apud Platonem gymnasticae nomen frequenter reperire licet, sed paedotribam magis quam gymnasium hujusce artis pro sessorem appellat: nam paulo ante Platonis tempora gymnasiorum ars exorta est, quo etiam tempore et athletarum exercitatio emersit Priscorum enim seculis vir unus operarius naturalia munia exequens vere bono habitu robustus, in certamen descendens, non lucta modo, sed etiam cursu certavit, atque etiam duobus his et jaculo praeterea et arcu et disco et cursu altos unus superarit; postea vero haec drfjuncta sunt, qualemque Humerus unum Epeum ferit ad cuncta quidem fecuntlum naturam munia obeunda omnium ignavissimum, sed strenuum pugilem, qua arte in foliis certaminibus usus est, tales omnes evaserunt, neque mere, neque fodere, neque iter facere, neque aliud quicquam pacis, ac multo minus belli opus egregie praestare valentes.

Cap. XXXIV. Horum hominum bonum habitum in superioribus vituperavimus, artemque pariter gymuasticam ipsius instruentem, aliumque bonum habitum laudavimus tutissimum juxta et ad omnes naturales actiones maxime idoneum; cujus materiae efjectivae simul et conservativae duae sunt, et salubris vocata victus ratio, et exercitatio. Quatuor namque genere quum sint omnes materiae, a quibus corpus nostrum atteratur, chirurgia pharmacia, exercitationes ac victus ratio, una est aegrotis inutilis, duae vero secundum naturam refe habentibus. Aegrotans namque, in multis medicamina, manuum opeti ram victusque rationem postulans, nulla ex parte exericitatione eget: exquisite vero fimus corpus exerceat, et certa quadam rictus ratione utatur necesse est, sed medicomenta aut chirurgiam non requirit.

Cap. XXXV. Salubris igitur artis pars gymnastica, ahundeque de utroque praecepit Hippocrates, quaecumque de aeris natura, locorum, aquarum, ventorum t annique temporum noscenda sunt, item de cibis, potibus atque alsae institutis accuratissime omnia perscribens: ex istis enim diaeta completur: haud siccus et de idoneo tempore, magnitudine ac qualitate non exercitationis tantum, sed etiam frictionis satis disseruit. Plato a parte tutum cognominare vitus est, non salubrem artem, sed exercitatoriam appellans, tum quia exercitatio benevalentium praecipua ac propria est, tanquam nullo pacto ipsa aegrotis utentibus, tum quod eam stolam moderatore egere judicavit: quandoquidem exquisita sanitate fruens corpus, naturalibus appetitionibus utens, neque in quali, neque usus tempore quicquam in fumendis cibis erroris committet. Sed de hoc alibi ferum habendus est. Quod autem et Plato aliam gymnasticam ut artis corpus regentis partem noverit, aliam vero, quam nunc homines celebrant, ex his quisplam comprehendere poterit; tibi enim eius verba subiiciam, primaque ea, quae in Gorgia ad hunc modum se habenti Duae res quum sint, duas esse artes dico, unam animae, quam civilem appello, alteram corporis, quam et ipsum unam quo nomine appellem, non habeo; sed una quum sit corporis curatio, duas partes nomino, gymnasticam unam, medicatricem alteram. Hoc loco unum esse artem corpus curantem, quae duas principes partes habeat, dilucide Plato monstravit, partesque ipsius esse nominatas, totam vero nomine carere, in optimumque respicere, qui et bonus habitus dicitur, ex hisce declaratur; quorum singula in eodem libro explicavit. Corpus sane vocas aliquid et animam. Quidni? jgitur et furum amborum quendam esse bonum habitum non putas? Ego quidem. Quid vero? apparentem bonum habitum, sed non vere bonum? Quod autem dico, tale ese. Plerique corpore bene habere videntur, quos haud facile quispiam non bene habere sentiat, nisi medicus aut gymnqsiicorum aliquis fuerit. Et in sequentibus, optimum istos intueri, quod vero sit iucundissimum, ab obsoniorum conditore, qui comptor dicitur, spectari, ipse late declarat.

Cap. XXXVI. Sed gymnasticam illam, qua instituuntur athletae, gravi quidem nomine decoratam, sed flagitiosam artem, nondum eousque extra naturae limites progressam, quousque eam nunc protulerunt, jam vero non optimum finem, sed absolute virium, quibus adversarii prosternantur, incrementum sibi proponere incipientem, in tertio de Republica libro vituperarit in hunc modum disserens. Prosecto per Jovem, inquit ille, omnium fere potissimum, siquidem ultra gymnasticam supervacua isia corporis diligentia producatur: nam et domui gubernandae, et militiae, et sedentariis magiseratibus in civitate gerendis incommoda est; praecipuum iero ac maximum, quod ad omnes disciplinas, cogitationes ac meditationes capescendae per se ipsum dilsicilis ese, capitis semper aliquas distentiones atque vertigines reformidans, sapientiaeque siudium eorum ortus catlsum aspereae. Quare, ubi ipsa adest, in virtate exerceri atque probari undique impedimentum objicit: ejsicit enim, ut homo semper se aegrotum opinetur, neque de corporis habitu queri unquam desinat. Adhuc inferius evidentius gymnasticae finem non vires adversarios presternentes, sed usum ad naturales actiones esse confirmavit ita dicens: Ipsas quidem exercitationes ac labores ad irascibilem naturae partem respiciens illamque excitans subibit potius quam virium rationem habens, nec quemadmodum alii athletae roboris causa cibos potusque adhibebit. Undique igitur Platonis sententia perspicua est, Hippocratis mentem de hujusmodi arte gymnastica exquisite observantis, cujus finis est athletarum bonus habitus; ipsam enim tanquam ad omnia civilia negotia inutilem vituperat: quod brevi oratione ille complexus ita pronunciavit. Aspectione athletica non naturali salubris habitus melior est. Quod ipsorum vero maxime excellens affectio, ad quam potissimum properant, ad sanitalem periculosa est, quodque id Hippocrati Platonique ignotum non fuit, et alibi a nobis dictum est.

Cap. XXXVII. Caeterum, quoniam temet de hoc non vere bono habitu, deque vitiosa gymnastica sermonem institui, et haec de bis, quam paucissimis potero, perstringam. Quum in quadam moderatione sanitas sita sit, hujusmodi gymnastica intemperiem excessumque molitur, multam et solidam carnem procreans, sanguinisque copiam quam tenacissimi adaugens. Neque enim vires tantum, sed etiam molem pondusque corpori adjicere conatui, ut hac etiam ratione adversarius opprimi valeat. Neque igitur amplius reperire difficile est, artem hanc omnibus naturalibus actionibus ideo esse inutilem, et alioqui periculis obnoxiam. Quod enim in omnibus veris artibus maximum studium est ad summum ejus, quod appetitur, pervenire, id in ista pessimum est, quum eum affectum, qui ex sententia Hippocratis praeter naturam est, tanquam naturalem adipisci contendat. Siquidem naturae bona, quo procedunt magis, crescunt atque augentur, eo meliora evadunt; non naturalia vero omnia tanto deteriora sunt, quanto majora. Unde istorum nonnulli repente obmutescunt; alii sensum motumque amittunt ac penitus attoniti fiunt, mole ista praeter naturam ac multitudine insitum calorem extinguente, liberumque spiritui transitum intereludente; quicunque autem ex ipsis mitiora patiuntur, effracto vate sanguinem vomunt aut expuunt. hujusce igitur boni habitus opifices, quorum haec mirabilia sunt volumina, quae a corruptas aures habentibus in praesentia circumferuntur, jam prorsus ab hoc notho libro ablegemus, siquidem tu quoque, carissime Thrasybule, cognostis, istos neque dignos esse putari, ut a me responsionem accipiant. Quid enim istis plus erit, qui heri aut nudjustertius praeter naturam crapulari atque dormire dederunt, ad tantumque audaciae pervenerunt, ut de rebus illis temere impudentorque contendunt, de quibus neque illi facile pronunorare audent, qui jamditt earum cohaerentiam pugnantemque naturam assequi studuerunt? Quodnam isti profundum, eruditum graveque praeceptum audientes condiscere potuerunt? Mirandum esset medius fluius, si, quum neque illi omnes, qui a primis pueritiae temporibus in optimis disciplinis versati sunt, boni contemplationis hujusce judices esse valeant, illi, qui sese in certamuribus ad vincendum exercuerunt, degeneres autem et ibi victoria caruerunt, ac repente gymnestae effecti sinat, foli mentis acumine praecellent. Atqui vigilia cogitatioque non rudis magis quam somnus perspicax ingenium reddunt, idque ab omnibus fere hominibus, quoniam omnium verissimum est, adagium decantatur:

Consus venter subtilem mentem non parit.

Forsan igitur pultis adhuc folus sapientiam ipsis comparavit; nam lutum, in quo crebrius volutati sunt, quis sapientiae conditorem esse arbitretur, et sues cernens in ipso convolvi? At non in latrinis, inter quas quotidie vitam traduxerunt, per est ingenii solertiam procreari; atqui praeter haec nihil aliud ipsi prius agebant. Omnem enim ipsorum vitam in hoc cicco versari conspeximus, aut edentium, aut bibentium, aut dormientium, aut ventrem exon evantium, aut feste in pulvere lutoque volventium

Cap. XXXVIII. His itaque dimissis, (veras enim artes et non vitiosus contemplaturi in hunc sermonem incidimus,) legitimae gymnasticae auctores jam accersamus, Hippocratem, Dioclem, Praxagoram, Phllotimum, Erasistratum atque Herophilum, et quicunque alii totam artem ad corpus pertinentem didicerunt. Proxime vero Platonem dicentem audivisti, ejus nullum esse proprium nomen. Ne igitur totius artis corpus curantis unum nomen quaerito, neque enim invenies. Verum, si surte de 1pfa sermonem habere institueris, contentus sis, Platonem imitatus, ita disserere: Una quum su corporis curatio, ditas ejus pectes appello, unam gymnasticen, alteram curatricem, sanorum quidem gymnnstinen, aegrorum dero curatricem. Sed illud magis consideratione dignum, Platonem non salubrem artem cmatrici in partitione opposuisse, quemadmodum antedicti omnes viri fecerunt: quorum unius (si placet) mennnero, quoniam ejus libri passim celebrantm. Inquit igitur Erasistratus in primo. De tuenda sanitate: Neque enim medicus inveniri potest, qui sese ad tractanda sulubria contulerit. Deinde subjungit: Cruditates enim ab aliquo asseetu provenientes et ipsarum curationes ad medicativam, non ad salubrium tractationem rediguntur. Deinde iterum progrediens addit: Si quod vero in corpore vitium extiterit, propter quod astumpta semper corrumpentur, atque ita in aeque malos succos, ac sunt priores, convertuntur, hujusmodi affectionem medici ese, non tuendae sunitatis magisiri, disiolvere. Item paulo posti Praecipere de his, aut has diseutere, medicos, non salubres, decet. Videtur enim iste non artem quandam solum, perinde ut alii omnes, sed etiam ejus professorem salubrem appellare, quemadmodum, ut ceureo, et medicativa e professorem medicum vocat: ut artis corpus curantis, cujus nullum proprium apud Graecos nomen erat, in duas principes partes distributae, sicut ipsas partes medicativam salubremque, ita et earum professores medicum salubremque appellemus. Eodem modo autem et plerique alii medici nominibus usi sunt.

Cap. XXXIX. Caeterum, ut videtur, Platonis temporibus nondum Graeci aut artem aptam, aut ejus profossorem salubrem appellare consueverant. Neque enim Hippocratis liber salubris salubris inscribitur, sed alter de ratione rictus, alter de aquis, aëre et locis inscribitur. Forsitan autem, ut proxime retuli, neque simis opus esse ratione rictus Plato opinabatur, sed ipsis gymnasticam falam sufficere; neque enim instauraturam partem aut praeservativam ad gymnasticam fortasse pertinere existimabat: medias enim ipsas (ut dixi) collocatas, utri volueris, adjicere potes. Quod si et ipsa medicativae adjungas, exigua erit salubris portio de aëre, aqua, locis, exercitationibus cibisque tantum considerans; atqui neque de cibis omnibus, sed de illis tantum, qui ad secunda fruentes valetudine pertinent. Quin etiam fortasse, quum aeris, regionum aquarumque notitiam melicus praecocupasset, utpote curativa parte ante constituta, nihil amplius de ipsis non solum medicis, sed etiam salubribus instituendis, praeter artem exercitationum rationem tradentem discendum superat. Quam ob rem neque absurdum fuit et a parte nomen habente totum appellari. Verum haec de nomine est, non de re disputatio.

Cap. XL. Ai si quispiam (quod et supra potui) id ipsum perspiciens, non de re, sed de vocabulo institutum esse sermonem, me et de hoc aliquid dicere praecipiat, melius eos facere dixero, qui duas tutius artis principes partes salubrem curativamque appellant; quandoquidem in dividendi methodis didicimus ejusdem generis res peri opposita membra partiri. Exempli namque gratia de animalibus dicens alia lesse aerea, alia aquatilia, si addat, alia rationabilia, perabsurdum evidenter faceret: nam prior partitio ignea terrestriaque adjici postulat; haec enim proportione aeriis aquatilibusque respondent; rursus autem secunda in dividendo rationalibus irrationalia opponi requirit, ac eadem ratione mortali quidem immortale, fero mansuetum, pedestri voluere nalatileque opponitur: extremae namque absurditatis est animalium aliqua immortalia esse dicere, aliqua pedestria, aliqua bipedi. Ad eundem sane modum in arte, quae cicca corpus occupatur, si quis eam partiens invenire partes quaerat, et aegros curantem medicativam, et fanis consulentem salubrem appellabit. Quin imo etiam melius, ht ec nos antea dicebamus, ars corporis curam habens emenui datrix quuoi sit, qua parte magna vitia corrigit, medicativa seu medicatrix nominabitur, qua vero exiguas noxas tollit, ideoque prae exiguitate, num etiam ab initio corrigat, sensum subterfugiens, conservatrix dicetur. Quin etiam aptius a materiis has partes morbidam unam, salubrem alteram appellaveris. Quod si rursus velis salnbrem sieu conservativam partiri, (utroque enim modo licere appellere dictum est,) a subjecta ipsum materia in tria diduces, ut supra retulimus, in analepticen dictam et in salobrem secundum speciem, praeterea et in boni habitus effectxicem; nam singulis dictis partibus propria materia subjicitur, uni secundum habitudinem valens corpus, alteri secundum habitum, tertiae bono habitu praeditum; accidit enim ipsa corpora eodem cum partibus artis nomine appellari. Quod si secundum auxiliorum materias artem hanc salutarem conservatricemque distribuas, in quatuor partes secabitur; una siquidem in assumptis, altera in iis, quae fiunt, tertia in iis, quae evacuantur, quarta in forinsecus occursantibus versatur; per haec enim sanitas custoditur. Pars igitur salubris artis in iis, quae assumuntur, versans ciborum potionumque ad sanitatis custodlam pertinentium scientia est; quae vero in iis, quae evacuantur, sudores, dejectiones, urinas, in universumque omnis, quae corpus nostrum excernere debet, considerat; quae exterius incidentium est, aerem, aquam, salsuginem, mare, oleum, aliaque hujusmodi omnia speculatur. At quarta pera ariis, quae superest, in iis quae aguntur positu, exercitationibus appellatisque studiis continetur: expergefactio namque et vigilia, somnus, venus, ira, curae, lavatio ex hoc genere sunt. Atque singulorum enumeratorum salubrium quantitas, qualitas, occasio dignoscenda est.

Cap. XLI. Quantula igitur salubris artis pars est de exercitationibus scientia? rectius enim puto gymnastica ars appellabitur, quae omnium exercitationum faculullis cognitio est. Nam quae ad palaestram solum pertinent, cognoscere perquam exiguum est, omnibusque mortalibus minime utile. Quandoquidem navigare, fodere, metere, jaculari, currere, saltare, equitare, venari, armis certare, ligna findere, bajulare, et agrum colere, omnisque alia secundum naturam facere, quam lucta exerceri, melius est. Unde tibi iam intueri licet, non modo salubris artis portiunculam esse gymnasticam, sed etiam gymnasticae minimam esse particulam luctandi studium; huicque cognata athletarum professio, et affectionis cujusdam non naturalis effectiva, vitiosamque artem sibi propositam habens, optimum quidem boni habitus finem prae te ferentem, sed omnia alia potius quam bonum habitum producentem. At hujus improbae artis isti mifere luctati repente scientissimi evaserunt, verae autem legitimaeque gymnasticae Hippocrates et nuper cum ipso enumeratus illustrium virorum coetus peritus esu. Quemadmodum vero ad curativum partem pertinentia non rite omnia ab omnibus simul tradita sunt, perinde et de exercitationibus non vera omnia praecepta tradidere. Verum in praesentia perperam de ipsis loquutos castigare propositum non est, sed gymnasticae nomen declarare, quod scilicet haec facultatum in exercitationibus positarum, quemadmodum et medicamentaria facultatum in medicamentis repertarum, ferentia quaedam est: ambae enim hae partes a materiis denominationem sortitae sunt, sicut et aliae, quas paulo ante recensui.

Cap. XLII. Atque lune eos male sentire constat, qui in dividenda tota arte gymnasticam medicativae opponunt; illa namque a materia, haec a generali contutuusque actione appellationem habet. Nam primae actiones singulares sunt, veratro aut scammonia exempli causa purgare, venam aperire, os excidere, inediam indicere, cibum exhibere; post has aliae communiores ac jam uniceriales, medicari, manus opera uti, rationem victus instituere, omnibusque istis commune mederi, quemadmodum, ut puto, iterum actionibus caca sana corpora accommodatis omnibus communis est conservatio. Ac quisquis per divisionem mcdicativo conservativum opponit, cognatorum oppositionem facit: utrumque enim ab actione nominatum est, quemadmodum rursum a subjecta materia morbosum atque salubre, ab auxiliorum autem materia medicamentarium ac gymnasticum, hoc est exercitatorium; illud enim morbosi et medicativi pars est, hoc salubris et conservativi.

Cap. XLIII. Caeterum hoc loco diligenter mentis acies exercitanda est, ne gymnasticum palaestraeque praefactum eundem nos efficere, totiusque gymnasticae partem quandam luctatoriam (ut ita dicam) constituere nos praetereat, quandoquidem et qui luctae et frictionum omnes singillatim actiones rite obire valeat, iste panifici, coquo, aedificatori proportione respondet, facere quidem panes, obsimia, aedes scientibus, minime tamen, quid in ipsis optimum sit, quid non optimum, intelligentibus, quamve facultatem aptorum unumquodque ad sanitatem habeat, non dignoscentibus. Nempe ars, quae corpus humanum curat, ut crebro ante repetitum fuit, una est, aliae vero huic materias comparant; neque enim alutarii cerdones, quibus calceatis, quibus sine calceis ambulare melius sit, noverunt; sed neque quibus calceis uti quidem melius est, quo tamen calceorum genere uti debeant, compertum habent. Id autem Hippocrati haud ignotum est: cuidam enim arbylis lutum calcantibus calceari praecepit, non tamen ipse arbylas conficeret, quemadmodum neque imperator galeam, loricam, hastam, clypeum, gladium, aut ocreas conderet. Praeterea neque aedificator de excelsa aut humili domo quicquam norit, aut de conversa ad occidentem aut orientem, aut ad aquilonem vergente et frigida, aut ad austrum et calida, aut tenebricosa, aut illustri, aut de humili ejus parte sive superiere, aut de humida vel sicca, sed quanti utilitatem ille singula, quamve noxam asserant, prorsus ignorat, perinde ut panisex etiam, cuinam purissimus panis, cui furfuraceus, cui multus aut paucus, quove tempore sit dandus, ignorat, ipsos vero panes egregie conficit. Eadem ratione et coquus lentem, hordeum, alicam, belem, aut aliorum aliquid, nullius ipsorum vires cognoscens, esui tamen apta reddere peritus est. Id genus artes materias omnes arti corporis curatrici subministrant, quemadmodum his ipsis aliae, panifici quidem frumentum agricola, furnum fmnifex, arborum succisor ligna; faber lignarius abacum, fabro lignario autem ipsi rursum alius asciam, amussim alius, item alius ligna; at alutario cerdoni itidem cultrum fabrilis ars, coria pellium concinnatrix, pedis effigiem lignaria, aedium quoque structori sculptores lapicidae, laterum figuli et fabri lignarii, illi quidem lapides, isti lateres, hi vero ligna idonea praeparanti omnes igitur id genus artes mutua ope indigent, et perfectioribus materias ipsas, ex quibus finem assequuntur, suppeditent, et instrumenta optima, per quae illas adornant, efficiunt.

Cap. XLIV. Omnibus his autem, ceu quaedam architectonica ars, corporis curativa praesidet, siquidem aedificatoriae, ut tales quasdam aedes extruat, praecipit; cerdonicae, calceum; panifici, panem; culinariae, obfotriuni; aliisque singulis, ut quaeque apta est, quid actura sit, imperat. Sed hujusce artis corpus curantis salubris appellata pars est, cujus quadripartito divisae partis unius gymnastica pars est. Ea igitur tot artium veluti quaedam princeps habetur, equestri sane, quando equitareo portem, venatoriae similiter, et universim cuilibet alii animalia captanti, quum ipsarum usus postulat, modum, occafionem qualitatemque demonstrans; haud absimili ratione et fodientibus, et metentibus, et ligna caedentibus, et navigantibus, et saltantibus, et quodcunque aliud agentibus praesidens ipsa dominatur atque imperat.

Cap. XLV. Una quaedam inter id genus artes et illa est, quae in luctationibus versatur: appellemus autem eam, si lubet, paedotiibicam. Haec enim eorum nihil intelligens, quae ad utilitatem noxamque corporis faciunt, decentes, varias, sternendi vim habentes, facilesque ac minimo labore apprehensiones simul ac motiones haud minus quam saltatoria, comperit. Verum haec corporis curationem non usurpat: at ista paedotribica, nescio. quomodo, prae nimia senius hebetudine, veluti servus attonitus, in optimum herum, gymnasticam scilicet insurgit, quemadmodum si quis gravis armaturae miles, aut eques, aut sagittarius, aut funditor, aut jaculatur imperatori aciem Umenti, armanti et in proelium educenti rmsumque receptui canenti pertinax adversatur: insaniret enim et iste, si imperatorem ad privatas actiones provocans atque lacessens, in usque praestantior isventus, aut communicari sibi imperium dignum putaret, aut tuam ipsius artem imperatoriae partem existimaret: nihilo secius, arbitror, et paedotriba insaniat, aut gymnasticam ferre te, aut eius partem possidere sibi si persuasierit, quum minister tantum sit: ut enim miles artis imperatoriae, sic paedotriba gymnasticae minister est; ipsa namque quatenus exercet, exercitatoriae, quatenus vero luclandi artem exercet, alterius cujusdam professionis minister est, quam ego prostraturiam appello. Non solum autem eos ita appellant, qui athletas exercent, sed etiam gymnastas; nihilominus secundum rei veritatem aliud est ars paedotribica, quemadmodum sagittatoria; prostratoria vero, qualis est imperatoria; at gymnastica, qualis est medicina, duabusque artibus praepositis hae singulae deserviunt. Ita enim et almaria, ut militi alicui optimum calceum paret, ab arte imperatoria docetur, ut ad sanitatem vero idoneum struat, ab arte corporis gubernatrice admonetur. Nec non et culinaria salutare obsonium medico saluhrique concinnat, quod vero ad voluptatem, non amplius id arti cuipiam, sed adulationi potius cuidam finem sibi non sanitatem, sed voluptatem proponenti. Igitur et luctatoris id, quod ad sanitatem optimum est, salubribus et gymnastis vocatis praeparat; quod autem ad affectionem athleticam pertinet, illi vitiatae arti saepius a me repetitae, se ipsam quidem gymnasticam appellanti, rectius autem prostratoriae nuncupatae. Lacones utique et ipsam cabbalicen nominant, cumque magis cabbalicum, non qui robustior, sed qui magis in hac arte versatus fuerit, nominant.

Cap. XLVI. Verum enim vero omnis bene instituta respublica hoc genus mnis odit ac detestatur, quae omne vitae robur vimque prosternat, haud in bonam affectionem corpora traducens. Ego utique plerumque multis athletis, qui praestantissimi esse videbantur, quique multas in certaminibus coronas meriti sunt, me ipsum valentiorem esse expertus sum; quandoquidem in omnibus itineribus faciendis, in militaribus actionibus, magis praeterea in civilibus atque rusticis negotiis inutiles prorsus reperiebantur. Si quando vero et amico aegrotanti assiflere usu veniret, in consulendo, simul speculando, auxiliando omnium erant ignarissimi, atque hac ratione a suibus quidem minime ingenio differunt. Nihilominus tamen inter hos infelicissimi nullaque unquam victoria insignes repente feipsos gymnastas nominant: deinde, ut arbitror, inconcinna barbaraque voce non minus quam sues vociserantur. Nonnulli autem ipsorum et de frictione, aut de bono habitu, aut de sanitate, aut de exorcitationibus volumina scribere aggrediuntur; deinde de illis agere contradicereque audent, quae nullo unquam tempore didicerunt, ut quidam proxime in Hippocratem invectus, tanquam non recte de frictione tractantum. Verum nonnulli qui adorant medici et philosophi ad me venientes, ut totam ipsis hujusce rei rationem explicarem, a me petiverunt: quod quum sedissem, omnium primus Hippocrates hunc locum optime tractasse vitus est. Tunc gymnasia ille sponte nullo docente eruditus in medium repente prodiens, puemmque exuens, nos eum jussit fricare atque exercere, aut de frictione exercitationibusque tacere; deinde clamans dixit: Quando enim unquam Hippocrates in caveam ludorum, quando in palaestram descendit, qui neque forfim rite oleum infundere sciebat? Ad hunc sitne modum iste vociferabatur, et alioqui neque tacens audire, nec quae dicebantur intelligere poterat. At nos praesentibus per otium disserebamus, improbum illum hominem perinde facere, ut coquus ac panifex de ptisana ac pane disputare audentes, deinde clamitantes: Quando Hippocrates in culina aut pistrino versatus est? Paret igitur misti placentam, aut panem, aut spiculum, aut concham condiat, atque ita deinde de ipsis sermonem faciat.

Cap. XLVII. Igitur fortasse dixeris: Cur Hippocratem, omnemque ab ipso manantem chorum medicos nomluamus, siquidem non universae arti corporis gubernatrici, test foli ejus parti, quae laborantibus opitulatur, id nomen indidimus? Videtur enim totam artem complecti, ut neque eam partem, quae de exercitationibus est, negligat. Hanc hujusce rei fuisse causam suspicor, quoniam, quum prima totius ariis pars curativa, quod et maxime necessaria esset, constituta sit, deinde post multum otium conservativa salubrisque vocata ei adjecta fuerit, totam artem a parte denominari contigit, quemadmodum et in aliis plerisque solet. Quandoquidem et geometras appellamus non circa planas solum figuras, verum etiam circa solida versantes; nullusque his temporibus invenitur, qui, ut geometra, sic et stereometra nominetur, sed nomen defecit, ut etiam salubrium, non corporum, non ossiorum dico salubrium, sed virorum ista scientium, ab Erasistrato medicis ex adverto distiuctomrn. Pariter et trierarchus veteres triremium principes nuncupant, nunc vero iam omnes utcunque navalis exercitus duces, etsi triremes non fint naves illae, eo nomine appellant. Hujusce rei quoddam simile cicca medicinam atque medicos evenit; a prima enim constituta parte ut et ipsa tota corporis gubernatrix ars medicina, ipse artis professor medicus nominaretur, tempore procedente effectum est. Quamobrem neque abs re nunc quispiam interrogatus, cujusnam artis pars facultas, quae tuendae scuitatis notitiam tradit, medicinae respondere poterit; lautus namque fuso et amplificato vocabulo, neque dum partem, sed integram humani corporis artem significante, Hippocrates et omnes, qui hac tempestate florent, jure medici nomen invenerunt, artisque ipsius duas mammas paries agnoscunt, curatricem scilicet atque salubrem. Rursusque salubris ipsius partem esse gymnasticam sciunt, quemadmodum a nobis supra drssertum est. Itaque sicut Hippocrates, Diocles, Praxagoras, Philotimus atque Herophilus totum corporis praesidem artem, ut ipsorum testantur volumina, callebant, ile sane e diverso Theon atque Trypho vitiosam illam athletarum artem tractantes, quemadmodum item et ipsorum libri dederant, praeparationem quoddam exercitium nominantes, rursum aliud partisionem, aliud vero perfectum, item aliud apotherapiam, quaerentcsque, num secundum talem circuitum fatigare atque exercere athletam oporteat, aut secundum alium modum; profecto et eorum me capit admiratio, qui hoc tempore atilletas exercent, quando eos, salubrem facultatem suae ipsorum artis partem esse, dicere audio. Quando enim haec neque verae gymuasticae pars, sed contra salubris facultatis illa pars fit, quid opus est de vitiosa istorum arte dubitare? Quae quum neque artis corpus curantis ullo modo pars esse possit, cuidam praeterea exercitationi praesidet, quae non solum a Platone atque Hippocrate, verum etiam ab aliis omnibus medicis atque philosophis contemnitur.