Cap. II. Sane, quae corpus nothum laedunt corrumpuntque, ea sunt genere duplicia; alia quidem necessaria et nobis congenita, quaeque ex ipsis generationis principiis veluti radice oriuntur; quaedam vero non necessaria quidem et quae a nobis non procedunt, nec tamen minus quam illa corpus nostrum corrumpunt. Utraque iam seorsum distinguemus. Sanguis et semen generationis nostrae principia sunt: sanguis quidem ceu materies quaedam apta concinnaque, et opifici ad quidvis sequax; semen vero opificis rationem obtinens. Mixtum est horum utrumque eisdem genere elementis humido et sicco, frigido et calido, aut, si quis velit, ab essentia sumptis nominibus, non a qualitate, noninasse, terra et aqua, aere et igne. Sic enim demonstratum nobis est in eo libro, quem de elementis ex Hippectatis sententia scripsimus. Dissident autem ratione mixtionis. Siquidem in semine plus est igneae substantiae atque aereae, in sanguine aqueae terreaeque, quamquam praepollet in hoc quoque et calidum frigido et humidum sicco, et ob eam exuperantiam non siccus, sicut ossa, unguis pilusve, sed humidus esse dicitur. At semen sanguine sicujus quidem est, caeterum ipsum quoque humidum fluxlleque est. Atque ita nobis utrinque ex humida substantia principium generationis est, hanc tamen humidam servari conveniens non erat, si modo ex ea nervi, arteriae, venae, ossa, cartilagines, membranulae et alia id genus fieri deberent. Affundi equidem statim ab initio generationis validius in temperamento oportuit elementum id, quod siccandi vim haberet. Est vero id natura quidem maxime ignis, sed tamen et terra; est enim ea quoque res sicca. Verum hujus plus immisceri possibile non erat, quum ipsa principia esse debeant humidiora. Ignis certe quo minus plus fit admixtum, nec obstat quicquam, et sane illius admixtum est lento plane plus in utroque principio, quantum nec iam torreat nratve, et tamen abunde siccet; nam etiam tantus calor adhibitus facilitatem praestare ad motiones sat erat. Ab hoc igitur primum cogitur, paulumque concrescit, quod in utero conceptum est; mox siccius redditum veluti lineamenta quaedam et rudimenta cujusque partis obtinet. Ulterius vero etiam siccescens non lineamenta rudimentave modo, sed etiam exactam uniuscujusque speciem ostendit. Jam vero in lucem editum tum siccius, tum valentius se ipso semper efficitur, donec ad florem pervenerit, aetatis. Tum vero et incrementum omne sistitur, ossibus nimirum ipsis per siccitatem non ultra sequacibus, et vas unumquodque in latum extenditur, cunctae denique partes non solum robustae, sed etiam vires suas summas obtinent. In eo vero, quod sequitur, tempore, omnibus iam instrumentis plus justo siccescentibus, non solum cujusque functio minus probe perficitur, sed etiam animal ipsum ntacilentius graciliusque, quam ante, redditur. Ergo plus satis siccatum non macilentius modo, verum etiam rugosum efficitur. Artus quoque ipsi invalidi atque ad motus suos instabiles sunt. Atque talis quidem affectus renium appellatur, ei, quae in stirpibus arefactio dicitur, proportione respondens: est enim ct illa stirpis tensum, siccitatis excessu proveniens. Una igitur haec est omni genitu corpori corruptelae interitusque connata necessitas. Altera est, quae etiam in animalibus praecipue cernitur, totius substantiae fluor, quem insitus calor excitat. Has itaque jacturas nullum, quod genitum sit, corpus effugere potest; reliquas vero, quae has sequuntur, providentia confilioque certe potest. Porro his quoque non aliunde origo est, quam ex ipsis jam dictis necessariis iacturis corrigendis atque sarciendis. Nam quum tota moles animalium in perpetuo fluore sit, ni similis altera substantia pro ea, quae defluxit, restituta sit, dissolvetur certe atque dissipabitur universum corpus. Quo factum arbitror, ut natura non animalibus modo, verum etiam stirpibus iusitas quasdam facultates ejus quod deest semper appetentes ab initio statim dederit. Non enim vesci, bibere, aut respirare a quoquam usquam dsscinius, sed statim a principio faunitates in nobis habemus, quae haec omnia citra docentem perficiant. Cibo igitur, quicquid siccioris substantiae effinxit, restituimus, potu, quicquid humidioris, atque ad pristinam ita commoderationem ambo reducimus. Ita vero et aereae igneaeque substantiae modum respiratione et pulsu tuemur. De quibus omnibus etiam sigillatim dictum a nobis in aliis voluminibus est, nec a praesenti disputatione alienum censemus, ut, quae ibidem monstrata sunt, ad sanitatis tuendae artem hypotheseos loco positis, sic quae deinceps sunt aggrediamur.

Cap. III. Quum enim quotidie propter insitum ipsis calorem cunctis animalibus multa substantiae portio defluat, indigeamus autem ad hujus commoderationem cond servandam cibo, potu, respiratione et pulsu, necesse est ex iis sequi excrementorum proventum. Nam si, quale erat ipsum, quod effinxit, tale prorsus adjungere ei per totum liceret, optimum id saluberrimo mque plane esset. Verum quum id, quod a singulis partibus defluit, tale natura est, qualis est pars ipsa, nihil autem eorum, quae eduntur bibunturve, ejusmodi prorsus est, necessarium naturae fuit prius ea mutare et concoquere, et quam fieri maxime potuit efficere similia corpori nutriendo. In quo opere si quid nec confectum, nec prorsus assimilatum est, id corpori non adnascitur, et per ipsius laxiora intus spatia tanquam supervacaneum errat; unde nomen quoque recte a majoribus ipsi excrementum est inditum. Quum igitur edere bibereque necessaria animantibus sint, haec autem subsequatur excrementorum generatio, natura non solum ipsis excernenda instrumenta instituit, verum etiam instrumentis ipsis facultates inseruit, quibus incitata quaedam ad se trahunt excrementa, quaedam aliis transmittunt, quaedam expellunt. Atque haec neque aliquatenus obstrui, neque ad functiones imbecilla esse oportet, quo corpus semper mundum atque excrementis vacuum fervetur. Atque tibi geminum jam scopum salubris victus sermo noster exposuit; alterum vacuatorum repletionem, alterum excrementorum excretionem. Tertius namque, qui huc spectat, ne animal praepropere fenescat, duos iam dictos necessario comitatur. Si enim in neutro sit erratum, nec in eo, quod exhaustum est, replendo, nec in excrementis immutandis, et sanitate interim animal fruetur, et rigoris tenorem quam longissime servabit. Verum de hoc postea procedente sermone dicetur.

Cap. IV. Nunc quod reliquum est eorum, quae ab initio disserere proposuimus, adliciam, quo sanitatis tuendae scopos, quot qualesque sint, clarius distinguam. Diximus enim, si corpus nostrum inpatibile esset, sicut adamas, aut quid ejusmodi, minime artem requirere, quae ei tuendo praesideret; sed quoniam duplices curruptionrs causas, alteras internas et a se, alteras extrinsecus incidentes, habet, necesse est curam providentiamque non parvam desiderare. Et ex se quidem duplici primo modo consumi corpus indicavimus; uno, quod vel aetatis cursu, vel assiduo substantiae fluore ad interitum tendat; altero, qui utique esum potionemque consequitur, ipso excrementorum proventu. Atque ex se quidem ita corrumpitur: eorum vero, quae extrinsecus incidunt, unum certe est, quod separari ab eo non potest, quodque illi perpetuo, et (ut ita dicam) veluti connatum adhaeret, aer ipse ambiens. Alia nec necessario, et incertis temporibus nobis accedunt. Ille nempe qui circumfunditur aer nos laedit, vel quod calidos immodice, vel quod frigidos, vel quod siccos, vel humidos efficiar, haec, quod contundant, quod divellant, quod vulnerent, vili quod articulum aliquem loco moveant. Oritur hoc loco logica quaedam disputatio, quae in utramque partem rationes habet, aliis horum omnium curam ad eam quae corpus tuetur artem pertinere affirmantibus, aliis eorum tantum, quae calefaciant, refrigerent, humectent, aut siccent: non enim, si quid contusione, vulnere, aut simili quopiam affectu a naturali habitu sit emotum, id aut nosse, aut declinasse, ullius esse artis munus. Ego vero de problematis id genus agendum mihi non statui, sed, quod utraque spara ultro concedit, eo accepto, ad propositum revertar. Illud ergo confessum utrique arbitror, quae vulnere, vel contusione, vel simili aliqua ratione laedunt aut corrumpunt sanitatem, omnibus hominibus esse nota quae calefaciendo, vel refrigerando, vel humectando, vel siccando, non omnibus. Ergo ne nos quidem quicquam ab officio alienum fecisse videbimur, si, quae omnibus nota sunt, praetermissis, ad ea, quae parum nota sunt, orationem convertamus: non enim mihi propositum est hoc saltem opere sophisticos cavillus diluere, sini potius, quo pacto quis in morbum non incidat, docere. Rursus igitur ad proprium initium sermonem revocemus, ac aliligentius adhuc, quae pro hypothesi funi habenda, commemoremus. Primum ergo, quod a nobis alibi demonstratum est, fit ad praesentia hypothesis, sanitatem non esse absolute elementorum, ex quibus constamus, probam temperiem aut commoderationem, quemadmodum omnibus fere, qui ante nos scripserunt, vitum est, sed eam duntaxat, quae similarium est partium. Secundo loco illud quoque, quod alibi non minus demonstravimus, praesumptum pro hypothesi esto, nempe instrumentalium sanitatem in conformatione, numero, magnitudine ac compositione similarium consistere. Tertio functionibus secundum natutam obeundis sanitatis habitum discerni; postremo sanitatem quandam optimam esse, et (ut sic dicam) consummatum atque summam, quandam ceu deficientem ab hac, nec plane absolutam perseclamve, atque hanc etiam latitudinem habere non parvam; haec quoque pro hypothesi hoc loco sint, quae alibi nobis certissimis rationibus iam firmata, nunc quoque nihilo tectus tuor demonstranda. Maxime vero velim, qui his studere voluerit, eum librum legat, in quo illud investigamus, cujus artis pars sit ea, quae sanitatis tuendae curam profitetur; is liber inscriptus Thrasybulus est; praeterea eum, quem de optimo corporis nostri statu scripsimus; item quem de bouo corporis habitu. Sunt hi breves ambo libelli; quos si perlegerit, qui ad haec accedet, facillime consequetur, quae mox dicentur. Dictum jam antea nobis est, etiam eum librum, qui de elementis secundum Hippocratem scriptus est, necessarium ad praesentem disputationem esse, quod opus sequuntur tum id, quod de optima corporis. constitutione, tum id, quod de bono habitu conscripsimus.

Cap. V. Ab his hypothesibus, veluti fundamentis operis jactis, hinc alicunde sanitatis tuendae tractatio incipienda erit. Quum sanitas commoderatio quaedam fit, commoderatio vero omnis duplici ratione non solum perficiatur, sed etiam dicatur, alias quae ad summum pervenit, et vere prorsusque commoderatio est, alias quae ab hujus absolutione perfectioneque paulum deficit: utique et sanitatis commoderatio duplex quaedam fuerit; haec quidem exacta, optima, absoluta et summa, illa paulo ab hac deficiens, non tamen eatenus, ut annuali fit granis, Existit et hoc loco logica potius quam ex usu artis dubitatio quaedam, negantibus quibusdam, alium alio magis esse sanum, aut esse ejus affectus corporis, quam sanitatem dicimus, notabilem ullam latitudinem, sed unicam esse eam affirmantibus, et quae ad unguem sit exacta, nec majoris min avisque ratione dividua. Mihi vero sicuti album corpus aliud magis, aliud minus album cernitur, ita et quod sanum dicimus, magis minusque tale esse videtur. Cujus rei duplex demonstratio est; una, quae ex mutatione accipitur, quae per aetatum vices cernitur; postea namque, quam editum animal in lucem est, perpetuo mulari ejus temperamentum (ut ante proposuimus) est necesse. Quare, si in temperamenti qualitate sanitas constituitur, qualitas autem ipsa non permanet eadem, nec ipsam sanitatem eandem servari est postsibilo. Altera non minus evidens demonstratio ab ipsa sumitur actionis differentia. Siquidem nec qui sani sunt omnes oculis aeque cernunt, sed alii perspicacius, alii obtutius; nec auribus pari modo audiunt, imo hic quoque magna est in excessu defectuque diversitas. Sed nec pedibus similiter currunt, nec manibus apprehendunt, nec reliquorum denique instrumentorum munia similiter obeunt, sed hic melius, ille deterius. Si itaque actionum diversitas temperamenti modo respondet, cogit plane ratio, ut totidem sint temperamentorum diversitates, quot sunt functionum differentiae. Quod si quis constitutionum potius quam temperamentorum dicendum putat, quo utique in omnem sectam ratio quadret, ita nimirum colligat licet Sanitas omni sectae commoderatio quaedam est nobis, humidi, sicci, calidi et frigidi; aliis corpusculorum et meatuum; aliis insectilium, vel incompactilium, vel minimorum, similariumve, vel denique primorum elementorum cujuscunque. Sed secundum cujusque sectae opinionem pro ipsorum commoderatione partibus operantur. Si itaque varia eduntur opera, utique varia est et elementonun in singulis commoderatio, quam esse sanitatem supra proposuimus. Quin et citra omnem elementi mentionem boe pacto sermo quaesitus est. Si membrorum constitutioni functiones suae respondent, quotquot harum varietates dabuntur, totidem nimirum et constitutiones erunt; atqui respondent constitutionibus opera; erunt ergo necessario tot constitutionum discrimina, quot fiant iunctionum differetusae. Sunt vero hae numerosae; quare erunt et constitutiones aeque multae. Si ergo omnium, qui sani sunt, membrorum constitutio in commoderatione consistit, constitutiones autem ipsae variae sinat, quandoquidem functiones sunt variae; utique multae variaeque ipsarum constitutionum commoderationes erunt; quare etiam sanitates multae variaeque. Atqui si inter se disserunt particulares sanitates, vel secundum communem in omnibus formam different, a qua sane sanitates dicuntur, vel secundum magis et minus inter se differunt; at non secundum communem formam, indifferentes enim sunt ipsae sanitates; secundum ergo magis et minus inter te differunt. Sicuti enim nivis candor ab eo, qui in lacte visitur, quatenus candor est, non dissidet, sed majoris minorisque ratione dissidet, ita et Achillis v. g. sanitas ab ea, quae in Thersite est, non differt; quatenus enim faustas, eadem est; at altero quopiam ab ea differt, id vero alterum aliud plane nihil est, quam majoris minorisque ratio. Neque enim est, quod quisquam dicat, non edi ab omnibus hominibus varias actiones, neque aliunde dissimilitudinem hanc nasci, quam ex ipsa constitutione, unde actio proficsscitur. Quod si quis eos duntaxat sanos esse contendat, quorum singula membra functiones suas obeunt absolutissime, nos vero caeteros, qui minus probe sumus affecti, non esse sanos, sciar is, se universue tractationis, quae de sanitate tuenda instituitur, fundamentum subvertere. Si enim huic propositum est servare tuerique eam quam ab initio accepit sanitatem, nemo autem nostrum sanus est, luce clarius fit, inutilem irritamque lore, quam nunc de sanitate tuenda artem instituimus. Itaque nec quaerenda nobis talis ulla est, sed plane silentio praetereunda, sermoque jamjam finiendus. Omnes ergo ejusmodi difficul tales submovet ipsius veritalis cognitio; non enim absoluta ipsa tantum est, quae indivisibilis simul est et dicitur sanitas, verum etiam, quae ab hac deficit, modo tamen usibus nostris adhuc non sit inepta. Quippe sanitate omnes indigemus tum ad vitae functiones, quas plane morbi impediunt aut interrumpunt atque auferunt, tum vero ut molestia careamus. Vexamur enim in doloribus non leviter; eam vero corporis constitutionem, in qua nec doloribus cruciamur, nec in vitae actionibus impedimur, sanitatem appellamus: quam si quis alio nomine appellere malit, nihilo plus ex ea re consequetur, sicut nec qui perpetuam passionem invehunt. Quippe si hanc propterea inveherent, quod omne genitum corpus, sicuti generationis, sic etiam interitus causas ab initio secum natas habet, sicuti a nobis ante demonstratum est, utique laudati a nobis essent, tanquam et vera simul et antiqua dogmata professi: nunc quum jnula fanorum aegrotantiumque corporum constitutiones easdem esse specie decernunt, nec auctores laudo nec placitum probo, quum longe melius existimem satis amplam latitudinem sanitati tribuere, quam nos omnes homines perpetuo urgentibus morbis premi. Qui etsi esse in nobis omnium morborum semina dicant, tamen fatentur ipsi, ea tam esse parva, ut sensum nostrum omnino effugiant. Esto igitur, si velint, doloris quispiam in nobis affectus, verum tam exiguus insensibilisque, ut minime officiat ei, quem corripuit hominem. Sunto, si libet, et febres, sedpdeo leves, ut neque sensum fui ullum afferant, liceatque per eas et negotiis publicis privatisque perfungi, et balneo uti, esseque et bibere, ac reliqua, quae opus sunt, peragere. Quippe facultas ad necessarios usus minime impedita sanitatem potius determinat. Non enim functionum imbecillitas morbi statim nota est, absolute ita loquenti, nisi adjectum sit, quae praeter naturam cujusque sit. Siquidem omnes, arbitror, et cernimus male, si cum aquilis et lynce comparemur, et consule oblaeseque audimus, si cum Melampode, et pedrbus parum valemus, si cum Iphiclo, et manibus, si cum Milone conferamur. Quovis denique membro prope mutili videamur, si eam iis, qui hoc ipso maxime valent, comparemur. Quis igitur nostrum se non probe oculatum existimet, si formicas duum stadiorum intervallo non cernat? Aut quis auritum se parum recte putet, si, quod sexaginta stadiis abest, non exaudiat? At si quis literas hac pagella descriptas recte non cernat, is jam oculos merito accuset; non tamen, si quatuor has ipsas cubitis dissitas non videat, nisi forte ea prius oculorum acie fuit, qua vel has cerneret. Sic enim, arbitror, accuset, dicatque merito, quod omnibus hominibus dici assolet, nempe hoc prius fecisse, nunc idem facere non posse: hunc enim morbo aliquo teneri dicemus, siquidem senectutis vitio imbecillitas ea non incidit, quamvis sunt, qui senectutem quoque ipsam morbum esse velint. Caeteros, quibus natura non dedit, ut acute videant aut audiant, aut celeriter currant, aut alia id genus valide strenueque obeant, neque morbo teneri, neque in totum praeter naturam te habere censebimus. Omnis siquidem morbus praeter naturam est, hi se praeter naturam plane non habent, sicuti nec Tenes. Non igitur absolute banos aegrosque functionum firmitate infirmitateque judicandum, sed fanis verba illa, secundum naturam, aegris illa, praeter naturam, adjici oportebit: ut sit nimirum sanitas affectus secundum naturam actionem perficiens, contra morbus affectio praeter naturam actionem laedens. Neque enim, si affectus secundum naturam se habeat, continuo etiam sanitas existit. Est enim affectus secundum naturam tum Aegyptiorum nigritia, tum Celtarum candor, tum Scytlrarum rufus color, quorum tamen nullum est sanitas, quum ea omnino in colore non consistat. Neque, si praeter naturam su habeat, protinus morbus est; quando ita vel ex sole nigritia, vel diutina umbratili consuetudine contractus candor morbus sit. Sed adjecisse oportet sanitatis notioni, quod causae rati enem ad opus edendum obtineat, morbi vero notioni, quod actionem laedat. Verum de his alibi dictum a nobis locupletius est. Ad praestentem disputationem illud solum sumpsisse sufficiat, permagnam sanitatis latitudinem esse, nec eam omnibus nobis aequaliter prorsus inesse. Quod si cui violentum appareat probae temperiei nomine censuri, quod metio ad unguem temperamento non sit, is, quaesi, reliquorum in alta nominum usum ad memoriam revocet, ubi et potum, et balneum probe temperatum dicimus, non solum quum alterum huic, alterum illi tale est, sed etiam quum ad eundem hominem in latitudine tale est. Nam si, aversi, paululum, qui bisierit, iniecerit quis in calicem calidae frigidaeve exiguum, nullam mediccris temperamenti mutationem deprehendeti Atqui si, quod temperatum est, ita exigis ad unguem, ut omnino indivisibile sit, haudquaquam injectu vel calidae vel gelidae minimo temperatum adhuc esse videbitur. Ad eundem modum neque si quis in natationem temperatam frigidae pusillum iniecerit, probam ejus temperiem protinus corruperit. Quin ambtentem quoque nos aerem temperatum dicimus, etiamsi in alterutram partem paululum sit propensus. Deinde quid miri, si probam temperiem in satis amplam latitudinem extendunt universi, quando et in lyris consonantiam ipsam, quae summa exactissimaque fit, unicam atque indivisibilem esse probabile sit, quae in urus bominum veniat, certe latitudinem habeat? Saepe namque, quam pereommode temperasse videaris lyram, alter superveniens musicus exactius temperavit. Siquidem nobis ad omnia vitae munera sensus ubique judex est; quare ipso etiam probam temperiem et intemperiem judicabimus. Pari modo actionis laesionem cujusque praeter ndturam suam male habentis membri non ante q morbum decememus, quam ad sensibilem magnitudinem pervenerit. Nec quicquam ut ad rem propositam ne hic quidem referat, ipsamne laesam actionem, an affectum, cujus vitio laeditur, morbum dixeris, sicuti nec, sive affectus, sive constitutiones appellasse malit. Dictum a nobis alibi et de his est, et simul evidentibus rationibus confirmatum, tum morbum, tum sanitatem in corporis affectu constitutioneque consistere, minime in actione actionisve laesione. Caeterum ex horum morata propensione disicussioneque parum vel ad valetudinem tuendam, vel ad morbum summovendum juvamur, quum illud modo novisse tatis sit, corporis constitutionem, quae causae ratironem respectu actionis obtinet, utriusque facultalis scopum esse, et ejus, quae sanitatem tuendam, et ejus, quae morbum profligandum profitetur, quippe quum hunc et praesentem servare, et amissam restituere propositum nobis sit; actiones vero constitutionem corporis necessario sequuntur, eam, quae proba est, inculpatae probaeque, quae contra est, culpabiles ac vitiosae. Quare, quoniam id, quod ope nostra servatur restituiturque, affectus quidam corporis constitutioque est, eam vero ex necessitate functionum sequitur integritas, ad praetentum certe disputationem parum attinet, functionumne an constitutionum in genere morbus sanitasque collocanda fit, inquiras; id potius attinet, ut illud pro hypothesi sumentes, quod in naturali corporis nostri conititutione illa servauda maxime sunt, quorum beneficio iunctiones obeamus, ac illud memoria repetentes, quod similarium quidem partium proba temperies, instrumentalium positus, numerus et magnitudo functionum fiunt causae, propterea quod haec omnia in latitudine quadam spectantur, etiam in fingatis hominibus seorsum, quae reliqua sunt, persequamur. Ad quae sane non parvam commoditatum affert latitudo horum perspectu. Nam quum proba temperies duplex omnino sit, altera, quae in animantium saltem corpore cogitatione potius usurpetur, quam solide subsistat, altera, quae in sanis omnibus subsistit atque apparet, hanc rursus conspicuam a nobis dividi par est, quippe in qua non parva diversilas invenietur. Id quam sit verum, vel ex ipsis aetatibus maxime deprehendas. Quum erum ad omnem voluntate susceptam actionem adulescentium aetas sit aptissima, infantium propter humiditatem, senum propter siccitatum et frigiditatem deterior. In aliis tamen functionibus, quas naturales appellamus, veluti accretione, concoctione, distributione et nutritione, infantes plane caeteris aetatibus longe praestant. Neque tamen eo secius omnibus per omnes aetates licet esse fanis. Ergo quemadmodum in aetatibus se habet, ita etiam in naturis immensum esse temperamentorum discrimen invenies, ut duorum e. g. similis aetatis puerorum hunc altero longe humidiorem, illum sicciorem, pari modo hunc calidiorem, illum frigidiorem. Quibuscunque igitur corporibus multo supra justum calidis, frigidis, humidis, aut siccis esse contingit, iis plane optima temperies non est. In quibus autem ab eo, quod absolutissime temperatum est, diversitas quaedam intelligitur, minor tamen, quam quae sensu discerni possit, haec certe, quoad ad usum pertinet, pro absolutissimis accipimus; ita ut sanitatis, quam in latitudine contemplamur, haec quidem medii fit temperamenti, nec ulli vitio obnoxia, quod saltem sensu. percipiatur, haec ceu intemperata vitioque exposita. Hujus sententiae evidentissima praebent indicia corporuta secundum gracilitatem et corpulentiam differentiae: quippe quorum contrarias habitudines ex contrariis temperementis ortas esse necesse est. Sicuti igitur nec niurium gracile corpus probamus, nec quod valde est obesum, ita nec temperamenta eorum plane laudabimus, tametsi utrumque quam maxime sanum esse conspicimus. Sed quae in messio horum habitudines sunt, eorum qui bene habiti nominantur, sicuti ipsae debitam partium commoderationem speciemque inculpatam habent, ita sequuntur mediocria et nulli vitio obnoxia temperamenta. Tales ergo corporum habitus, si veritatem ipsam ad unguem exigas, absoluta saltem exactaque temperie ne ipsos quidem temperatos dixeris, verum, quod sensu judicetur, atque ad usum sit satis, non inculpabiles solum, sed etiam optimos censueris. Sane indicium evidentissimum est, ne ipsos quidem exactistlinum temperamentum consecutos, ex eo, quod nunquam eodem statu permaneant, te d primum aetatum ipsarum mutationem recipiant, nulla harum eundem perpetuo tenorem servante, sed semper ad siccius tendente; deinde eam, quae siomni ac vigiliarum, quietis et motus, tum motus ipsius differentiarum, ad haec bibendi, fitiendi, edendi, esuriendi, ciborum potusque copiae aut inopiae; praeturea balnei, iracundiae, curarum, molestiarum, omniumque talium occatione provenit, quae tantum non omni momento temperamentum immutant. Non igitur in tanta mutatione quaerere optimum undecumque temperamentum oportet; quippe quod, si cui unquam optima matura praedito contigit, certe ne momento quidem durarit. Adeo mihi sane admirari struit eorum opinionem, qui sanitatum probamque temperiem citra omnem latitudinem unicamque esse, et si quid ab hac paulo discessit, utique sanitatem non esse contendunt. Qua nimirum sententia perpetuam passionem obiter imprudentes invehunt, disiputantque de re aut nunquam plane visa in animalis corpore, aut, si quando vita est, ne minimum quidem tempus durante.

Cap. VI. His ergo, quam somniant sanitatem, ipsis servandam linquimus; nos interim ad eas, quae in aperto sunt, revertimur. Quarum quum duplicem statuamus essentiam, de qua modo verba fecimus, tuum utrique scopum reddamus; nempe ei, quam inculpatam diximus, exactam absolutamque plane, quolli utique tensa adverti possit, custodiam, alteri, de qua conquerere, non exactam. Quippe intemperies, quae intra sanitatis sunt terminos, corrigere oportebit ita, ut, quae justo sicciores naturae sunt, humidiores reddas, quae humidiores stant, sicciores; pari modo, quae frigidiores sunt, ut harum excessum emendes, quae calidiores, eurum exuperantiam ad moderatius revoces. Haec qua salubris victus ratione fiant, procedente sermone docebimus. Prius enim tradendum arbitror, quemadmodum optimae naturae contervanda sit faustas. Ante id vero, quaenam sit optima corporis constitutio, exponemus. Est igitur ea secundum substantiam ipsam rei enarrantibus, et quae optimo temperamento sit, et quae conformationem partium egregie ad iunctiones comparatam habeat; ad haec, quae omnem tum numerum, tum magnitudinem, tum omnium earum inter te contextum a ductiones idoneum exhibeat. Si vero indicia notasque respicias, cujus corpus camis exquisitam mediocritatem praefert, tale est, quod inter gracile et corpulentum esse docuimus. Nec refert, si pro corpulento crassam dixeris. Idem reliquorum quoque exceffuum in medio plane est situm ita, ut nec hirsutum id dixeris, nec glabrum; sed nec molle, nec durum; nec nigrum, nec candidum; adde etiam, nec venis amplis, nec obscuris; nec iracundum, nec ignavum; nec somnolentum, nec pervigilem; nec hebetem, nec calidum; nec in venerem pronum, nec a venere alienum. Quod si omnibus quoque corporis partibus plane medium omnis excessus teneat, pulcherrimum id visu nimirum fuerit, iitpote commoderatum. Erit non minus ad labores omnes plane idoneum, nec reliquis boni temperamenti cujusque membri notis, quas in secundo de temperamentis retulimus, destitutum. Nam multos videas, verbi gratia, quibus caput temperatum commode sit, thorax venterve et genitales paries sunt intemperatae. Quorundam vero in artubus intemperies est. Non desunt et quorum unum aliquod viscerum, aut alia quaepiam particula una, aut plures, praeterea vero plura aliqua viscera sint intemperata. Ego vero in unica instrumentalium partium duo temperamenta, idque in non paucis notavi, ita ut v. g. reliqua omnis ventriculi cavitas uno temperamento commodo incommodove esset, alio ipsum duntaxat ventriculi os. Caeterum de his, ubi do vitiosis corporum consutus tionibus disceptabimus, agetur.

Cap. VII. De optima vero, cujus singulae partes universam substantiam inculpatam habent, nunc dicetur. Hujus ergo fortis homo, quum arti sanitatis tuendae traditur educandus, fortunatus utique fit, si statim editus in lucem ei committatur. Ita namque ad animi quoque affectus nonnihil lucri faciet, infit nimirum recia victus ratione mores quoque probos reddente. Caeterum si qua etiam loquentium aetatum ejus se moderationi summittat, sic quoque commoda sentiet non mediocria. Sane primum dicatus, quemadmodum, si hujuscemodi hominem ab initio susceperis, eundem per omnem vitae cursum fanum custodias, modo ne quid violentum extrinsecus illi incidat, id quod utique ad sanitatis tuendae artificem nihil attinet; secundo, quemadmodum, si non recens natum puellum acceperis, sed qui jam praeceptoribus dari sit habilis, ejus quoque curam agas; postremo, quemadmodum reliquarum aetatum cujuslibet. Ergo recens is natus infantulus, cujus corporis constitutio omni noxa vacat, primum quidem fuluiis deligetur, sed corpori prius toti fala modice inspersu, quo cutis ejus densior solidiorque iis, quae intus fiunt, partibus reddatur. In utero enim aeque cum reliquis mollis erat, quum nec durius ullum externum corpus inibi contigerit, nec aer illi usquam frigidus inciderit, quorum commereio contracta deusataque, et quam ipsamet prius, et quam reliqua membra, densior duriorque fieret. At quoniam iam enitus infans in frigore, calore, atque inter corpora multo se duriora versetur, necesse est, ob haec ipsa nimirum naturale ejus tegmen praeparari quodammodo a nobis, reddique ad dyspathiam quam aptissimum par est. Ile vero, qui secundum naturam se habent infantes, vel solo sale praeparati munitique abunde fuerint, quando, qui siccorum myrti foliorum, aut aliorum id genus inspensione egent, ii plane male sunt affecti. Nobis vero ad praesens de iis, qui optima sunt constitutione, disserere propositum est. Ergo in fasciis (ut dictum est) involuti lacte pro alimento utantur, et balneis salubrium aquarum. Universam namque victus rationem humidam sibi adhiberi postulant, ut qui caeleris aetatibus temperamento sint humidiore. Atque ex iis, quae ad sanorum victus rationem sunt necessaria, primum hoc se ad disquisitionem statim offert. Nam sunt, qui humidiores naturas siccandas semper putent; sicuti e diverso, quae frigidiores sunt, calefieri debere; humectari, quae sicciores; refrigerari, quae calidiores. Quippe similibus quemlibet excessum augescere, contrariis remitti ac minui, utroque verbo, contraria contrariorum esse remedia. oportuit vero non id modo Hippocratis legisse eos meminisseque, quod contraria sint contrariorum remedia, sed et illa quoque, in quibus ait, humidam omnem victus rationem scbricitantibus esse utilem, praecipue vero puellis, et iis, qui tali resici victu sunt assueti. Videtur enim in his tris deinceps pari inter te jure posuisse, morbum, aetatem, consuetudinem. Atque a morbo quidem contrarii adhibendi indicationem accipit; ab aetate et consuetudine similium. Febri namque, ceu morbo calido et sicco, humida conveniunt. Puellis, ut quibus ea aetas non morbus, sed secundum naturam sit, id maxime est utile, quod plane est simillimum. Pari modo consuetudini, utpote quae adscititium acquilititiamque naturam in corporibus gignit, contraria dedisse in primis est noxium. Atque haec merito, quae enim corpora secundum naturam se habent, iis servari custodirique suum habitum decet; quae morbo aliquo premuntur, iis contra alterari et ad contrarium habitum trahi expedit. Ac servatur quidem similibus unumquodque, alteratur contrariis. Haudquaquam itaque siccandi pueri sunt, si modo in his nulla praeter naturam humiditas subest, qualis in raucedine, gravedine catarrboque conspicitur; sed pro naturae ratione alendi, ac dulcium aquarum balneis humectandi; (quae enim medicam facultatem aliquam prae se ferunt, omnes plane siccant, veluti quae sulphuris aliquid, bituminis aluminisve repraesentant;) tum cibo eo potioneque nutriendi, qui humidae quam maxime naturae sint. Ad hunc modum et natura ipsa pueris consuluit, et lac matris in humentis alimenti usum praeparavit. Atque optimum quidem est etiam reliquis fortasse omnibus infantibus ipsum lac matris, modo nullo morbo sit corruptum; maxime vero ei, qui optimo est temperamento, de quo nunc ferme instituitur, quippe cujus maternum non corpus modo totum, sed etiam lac a vitio esse alienum non sit absimile. Ac sanguine quidem, dum adhuc in utero gestamur, ali nos constat; ex sanguine vero lac gignitur, exiguam in mamillis mutationem adepto. Quare, qui matris lacte pueri aluntur, ii jam non solum consueto, verum etiam maxime proprio utuntur alimento. Videtur autem non modo nutrimentum id natura infantibus praeparasse, verum etiam facultates quasdam naturales, quibus eo utantur, ab initio protinus contulisse, quando, si modo natis papillam statim in os inseras, et sugunt lac ipsum, et deglutiunt promptissime. Quin, sicubi forte ostenduntur plorantve, non mluimum iis doloris lenimen est nutricis papilla ori indita; quippe tria haec doloris infantium remedia nutricibus ipso usu edoctis inventa videmus; unum, quod modo retulimus, et altera duo, motum mediocrem et vocis modulationem; quibus perpetuo usae non solum mitigant, sed etiam somnum conciliant, vel hoc ipso testificante natura, ad musicam eos et exercitia suopte ingenio esse propensos. Adeo, quisquis his artibus probe uti sciet, is nimirum et corpus et animum optime instituet.

Cap. VIII. Nutricibus igitur triplex puellis excogitata motio est, in cunis, in lectulis pendentibus, in ruis ipsarum ulnis; ubi iam hoc aliud quoque nobis aestimaudum oritur ad sanitatis tutelam vel in primis necessarium, quum Asclepiades plane aperteque exercitatrones damnet, Erasistratus verecundius timidiusque decemat, caeterum idem cum Asclepiade sentiat, reliqui fere medici non solum ad bonam corporis habitudinem, sed etiam ad sanitatem eas praedicent. Porro exercitationum tria saltem prima notantur genera, utique quot motionum differentiae; quippe aut a nobis ipsis movemur, aut ab aliis, aut medicamento. Horum tamen tertia species ad sanos nequaquam pertinet. Sed qui ab altero praestatur motus, navigando, equitando, vehendo, atque, ut paulo ante dictum est, in cunis, lectulis uluisque obitur. Recens tamen nati puelli tam valentem motum, quam qui ex vehiculis, navigiis equisve praestatui, adhuc non desiderant. At qui iam tertium aut quartum annum a natali agunt, his vehiculo navigioque modice agitari licet. Septennes vero etiam valentiores motus tolerant, ita ut equitare iam assuescant. Per te vero moveri tum primum pueris licet, quum iam repere coeperunt, magisque etiam, quum ambulate. Immature vero cogendi non sunt, ne eorum artus distorqueantur Sane vel hac aetate facile declaratur, quanta fit naturae nostrae cum exercitiis societas, quum pueros, nec si concluscris loco aliquo, prohibeas, quo minus discurrant ac pullorum vitulorumque ritu lasciviant. Quippe sua cuique animanti natura satis ad proprias convenien tesqua excitandas appetitiones, quibus sanitatem falutemque tueatur. Verum Asclepiades nihil horum cogitans per magnum otium captiunculas texit, quibus docere conetur, nihil ad bonam valetudinem exercitia conserve. Verum huic postea, quod par est, respondebitur, ceu garrulitate ad finem potissimum taxanda. Est enim nobis hoc loco propositum non sophistarum nugas refellere, sed, quod ad sanitatem tuendam conducat, praecipere. Itaque ad infantes redeo, qui optimo corporis habitu sunt. Porro his animi quoque mores citra vitium esse par est. Qui enim justo sunt ad iram procliviores, aut animo plane demisso, aut sensiles magis, aut insensiles, aut praeter modum gulosi, hos parum idoneo temperamento esse iis partibus, quibus praedictorum singula obimus, necesse est Proditum vero de Eis fusius est in iis libris, quos de Hippocratis Platonisque placitis scripsimus. Verum qui nunc in nostra disputatione propositus insani est, undacumque absolutus est. Hujus ergo sicut mullum ex animi moribus corrigere, sic eosdem fervere, ne quo vitientur, oportet. Servantur vero omnes iisdem plane genere, quibus corrumpuntur. Corrumpuntur autem animi mores prava consuetudine cujusque horum, cibi, potus, exercitationis, videndi, audiendi, totius denique musices. Itaque peritum horum omnium esse eum medicum oportet, qui sanitatis tuendae curam suscipiet, nec ea opinione esse, quasi ad solum spectet philosophum animi mores effingere. Quippe huic ob aliud omnino majus id muneris tribuitur, nempe animi sanitatem; medico vero, necorpus facilius in morbos incidat, quando iracundia, fletus, ira, tristitia, cura immodica, et multae super his vigiliae febres accendunt, ac gratissimis morbis initia praebent; veluti e diversio cogitationis mentisque segnitia ac animus omnino deses decoloratos ac saepe ex nutriendi defectu graciles ob naturalis caloris imbecillitatem reddunt. Hunc enim calorem praeter caetera inter sanitatis fines servare oportet; servatur autem modicis tum corporis tum animi exercitiis. Qui namque motits modum non servant, sive ii a concupiscibili, sive a rationali, sive ab irascibili animi parte cientur, si modum nimium excesserunt, biliosum animans reddunt; si intra modum nimium subsistunt, pituitosum frigidumque efficiunt. Quin etiam priorem habitudinem febres, et qui calidiores affectus sunt, posteriorem jecinoris et viscerum obsituctiones, comitiales morbi, apoplexiae, in summa destillarienum fluxionumque morbi plerumque excipiunt. Et nos ob animi mores aegros quotannis non paucos persanavimus, falis animi motibus ad debitum modum revoeatis. Est vero non spernendus hujus sententiae testis ipsum patrium nobis numen Aesculapius, qui multas scribi cantilenas mimosque ridiculorum rerum fieri et melodias quasdam instituit iis, quibus vehementiores irnscibilis partis motus corporis temperamentum justo calidius efficerent. Aliis quibusdam, neque iis paucis, venari, equitare atque armatos exercituri jussit, iisdemque statim tum motuum ipsorum speciem, utique quibus motus injunxit, tum armorum, quibus armatis exerceri praecepit, definivit. Non enim, quo pacto excitetur erigaturque irascibilis pars, quum imbecilla fit, praecipere fat habuit, nisi etiam mensuram ejus ab exeret lationum idea definiret. Non enim pari modo excitatur ea para animi advertus apros, ursos, tauros et alias ejusmodi feras immanes, ac adversius leporem, capram et id genus fugaces ac timidas; nec similiter, quum in levi armatusa et gravi exercemur; nec pariter, quum citato cursu dimoveatur, et quum mediocri motu agimur; nec ubi cum aliis contendimus, et ubi foli agimus. Jam clamore, an tacitus ad labores adhorteris irritesque, non parum sane interest. Verum de his satius dicetur in sequentibus. Sed infantes, qui optimum sortiti sunt temperamentum, (de his enim temno erat,) non levi cura egent, ne quos animi motus immodicos incurrant. Quippe loquelae adhuc expertes ploratu, clamore, iracundia et inordinato tui motu dolorem indicant. Nostrum igitur officium sit, conjectantes quid desiderent, assidue id suppeditare prius, quam auctus dolor in nimium atque inordinatum motum una cum corpore etiam animum ipsum universum conjiciat; siquidem dentientes, aut ab externo quopiam offensi, aut alvum exonerare, aut meiere, aut esse bibereve cupientes perinde ac discruciati plorant atque vehementer moventur. Fieri etiam potest, ut frigore offensi teporem desiderent, sicuti contra aestu immodico afflicti refrigerationem. Est quando mulo titudinem instratarum vestium non tolerant. Quippe multos offendit id quoque non minimum, maxime vero quum aut totum corpus vertere, aut etiam artus movere cupiunt. Quin etiam ipsir quies, si sit diuturnior, non parum molesta esse solet, quando nullum animans immodico ullo delectatur, sed semper medium modum expetit. Porro medius ipsis modus non unus omnibus est, sed omnis mediocritas ex eorum semper est numero, quae in collatione ad aliud spectantur. Quocirca, qui emam infantis educandi suscipiet, hunc plane, ut acrem mediocritatis convenientisque conjectorem esse, ita haec semper praebere oportet prius, quam ex desiderio cujusvis auctus dolor simul cum corpore animum quoque in motus immodicos conjiciat. Quod si quando, quod infestat, imprudentibus inscientibusque nobis auctum esse contigerit, corrigere molestiam tentabimus illico, vel oblato, quod expedit, vel sublato, quod offendit, etiam motu per ulnas nutricis adhibito, ac vocis modulamine, quibus uti prudentiores nutricum consueverunt. Ego namque, puello quodam totum diem non raro plorante, ac immodice se inordiuateque jactante, nutrice ipsa omnis consilii inope, deprehendi quod offendit; quippe ut neque papilla in os immissa, neque a nutrice prolatus, si forte mejere aut alvum exonerare vellet, lenitus est, sed nec quum ab ulnarum agitatu reclinari coepisset, adverti autem tum lectum, tum involucra, tum velles ipsas serdidiores, praeterea puellum ipsum immundum atque illotum: lavare delergereque jussi, tum lectulum mutare, ac vestem omnem tersam mundamque praebere. Quibus peractis, protinus ab immodico agitatu conquievit, illicoque dormivit non suavissimum modo, verum etiam longissimum somnum. Ut vero recte conjicias, quae puello officiant, non modo solertia est opus, test etiam assidua de ipsis, qui nutritur, experientia.

Cap. IX. Haec igitur omnia usque in tertium a natali annum circa puellum peragenda censeo, in primisque de nutrice ipsa non minimam habendam esse curam, quid edat, quid bibat, quo pacto in simine, venere, exercitatione te habeat; ut videlicet lac ejus egregie sit temperatum, quale certe erit, si sanguis ejus quam optimus sit. Porro is talis est, qui nec flava abundat bile, nec atra, nec pituitosus est, nec serosus, nec aquato liquore permixtus. Nascitur autem ejusmodi sanguis ab exercitatione moderata, et cibis tum boni succi, tum justo tempore modoque assumptis, praeterea potione tempestiva modiceque sumpta. De quibus omnibus in iis, quae post dicentur, diligenter agetur. A venere omnino abstinere jubeo omnes mulieres, quae pueros lactant. Nam et mentes viri consuetudine provocantur, et lac odoris gratiam in deterius mutat. Quin etiam aliquae in utero concipiunt, quo nocentius puello adhuc lactenti niltil est. Interim enim, quidquid sanguinis est optimum, in foetum absumitur; quippe is, quum proprium in te vitae principium contineat, et hujus moderamine agitur, et assidue conveniens sibi alimentum trahit, utero ipsi veluti radici adhaerens, nec usquam ab eo nocte dieve discedens. Interim vero non minor modo, verum etiam deterior rationobiliter redditur ipsius gravidae sanguis. Quo fit, ut lac ipsum tum pejus, tum vero exiguum in mammillis colligatur. Quare si, quae infantem lactat, uterum gerit, ego magnopere suaferim aliam inveniendam nutricem. Cujus etiam lac gustu, odoratu, visu considerandum explorandumque diligenter sit; siquidem, quod optimum est; id gustanti olfacientique plane suave, intuenti candidum, aequabile ac liquidi crassique medium apparebit. Quod vitiosum est, e diversio aut crassam et cascosum, aut liquidum et scrotum ac lividum, tum consistentia ipsa coloreque inaequabile videbitur. Idem gustantibus amarorem, aut salsedinem, aut qualitatem quampiam extraneam exhibebit: tale vero nec olfacienti suave erit. Atque lactis probi malive haec sunto indicia, quae conjectans, quum mater aut jam concepit, aut morbo aliquo est affecta, ad aliamque nutricem transire est nccessarium, lactis judicium atque electionem facere quis posset.

Cap. X. Tum vero puellum, quoad primores dcntes emiserit, solo lacte alendum, ac tum eum solidiori quodammodo jam cibo assuefacere conveniet, quod etiam experientia plane doctae mulieres faciunt; primum panem, mox legumina, ac carnem, et similia, omnia prius commansa puellarum osculis immittentes. Corpus autem lufantium confricare oportet oleo dulci, sicuti id ipsum recta peragunt nutrices pleraeque statim ipsas corporis partes modulantes atque fingentes. Verum in eo, quem proposuimus, puero, qui corporis statu est optimo, quod ad membrorum concinnitatem saltem attinet, nihil est, quod curiosa nutrix sit, sed tantum fricet quotidie mediocriter ac lavet, idque, quam fieri maxime potest, lacte in ventriculo minime adhuc haerente crudo, quippe quod periculum est, ne prius, quam probe fit coneoctum, in totum corpus infantis distribuatur. Multo vero maxime, si quis ventriculum ipsum adhuc lactis plenum infricet, tum corpus crudo alimento implebit, tum caput onerabit. Quo magis prospiciendum in primis est, ne quid nutrimenti neque ante balneum neque ante frictionem puerulo praebeatur. Id fiet, si ad haec admististranda nutrix post longissimum somnum diligenter tempus observet. Id enim maxime temporis est, in quo vel inanem plane ventriculum invenias, vel certe concoctum jam alimentum in se contruentem. Quae autem, ut stodie fit, faciunt, sane laedunt, aliae unum et certum diei tempus praescribentes, aliae, quum ipsae a negotiis vacent, tum demum curantes. Quo fit, ut saepius laedi, quam juvari puellos necesse sit; quippe quod a nobis praescriptum tempus est, alias in aliud diei noctssve tempus incidit. Majorum tamen puerorum, qui videlicet plagis, minis, objurgationi, monitis parere norunt, iis duplex et fricandi et lavandi temporis occasio est; prior ac commodissima, quum a matutino temno funexerint, deinde luserint, ac jam cibum petunt; tum enim maxime vocandi ad haec sunt, ac corpus quidem ad sanitatem pariter et bonam habitudinem, animus ad obsequium et temperantiam exercendus, interminandumque non aliter nos cibum ipsis praebituros, nisi, quantum ipsi velimus, frictioni balneoque te permiserint. Atque optimum quidem tempus hoc fuerit. Quod si qua occupatione, qui puellum alit, avocetur, modico pane exhibito, ludere permittat, quantum velit; dein quum aurius cibum petierit, tum fricet lavetque. Minime tamen bibere ei permittendum post cibum est, quem balneum excipit; quando ita praecipitatior eorum, quae ventriculus continet, distributio in corpus fiet. Id vero in corporibus prorsus fanis cavere oportet. Quippe quibus utilius fit ante balneum cibum dedisse, horum plane vitiosi tum affectus fiunt, tum corporum status. De bis vero in sequentibus dicemus; nunc praestat illius hypotheseos recordari: nempe ut puellum, cui optime affectum. corpus fit, sic educemus, ut talis perpetuo servetur; huic expedit, ut cibus balneum sequatur. Quod si, quo loco puellus alitur, balnei copia non fit, (fortasse vero nec ista unquam legent, qui ibi habitant,) in concha pueros lavant, donec alterum jam tertiumve aetatis annum attigerint. Qui vero hos armos excesserint, eos, si non quotidie, at certe tertio quoque die quartove ungunt atque infricant. Quod si anni tempus non prohibeat, stagna amnesque his lavacra sunt, veluti nobis balneum. Apud Germanos enim plane ne probe quidem nutriuntur infantes. Verum nos neque Germanis, neque aliis agrostibus aut barbaris hominibus haec prodimus, non magis equidem quam ursis, apris, leonibus, aut aliis id genus feris, sed Graecis, et iis, qui, tametsi genere sunt barbari, Graecorum tamen aemulantur studia. Nam quis, quaeso, eorum hominum, qui apud nos degunt, tulerit modo editum infantulum, etiam ab utero calentem, ad flumen deferre, inique, sicuti Germanos aiunt, ceu candens sit ferrum, in frigidum humorem mergendo, simul de natutae vigore periculum facere, simul corpus ipsum roborare? Quippe, si citra noxam id sustinuerit, et quod propriae naturae robur ostendit, et novum praeterea robur ex frigidae commereio compararit, nulli non patet. Caeterum, si ab externo frigore naturalis calor sit victus, quod protinus interire necesse sit, id quoque neminem latet. Quis igitur mentis compos nec omnino ferus Scythave proprium pignus in id agere discrimen eligat, in quo errorem mors loquitur, potissimum cum ex eo periculo non magnum sit futurum, quod lucrifaciet? Asino enim fortassis, aut id genus experti rationis animanti utilissimum fuerit densum ita tergus dmumque effici, ut citra dolorem frigus festinent, homini vero ratione praedito curiam, quaesti, tam magno sit usui? Non enim, si quis absolute citraque exceptionem pronunciet, cutem densissimam duiissimamque utilem ad faustatem esse, is recte dicat. Quum namque animalis corpori duplex instet incommodum, alterum ab externis, alterum ab internis causis: querunt certe rara mollisque cutis est, ii ab extrinsecus imminentibus malis facile tentantur, quorum densa ac dura, ab internis. Itaque etiam Hippocrates, ubi de iis praecipit, quae in nobis ab alimento ad commodum incommodumve cedunt, post alia multa haec scripsit: Raritas corporis ad transpiratum iis, quibus plurimum aufertur, salubrius, quibus minus, insalubrius. Praestat ergo utrumque declinasse excessum, nec adeo aut densam reddidisse cutem, ut corporis transpiratum prohibeat, aut raram, ut facile a qualibet extrinsecus incidente causa laedatur. Tale porro natura est propositi nobis hoc loco puelli corpus, quum sit medium omnis excessus. Est ergo id ea ratione alendum, ut constitutionis suae integritatem perpetuo fervet. Servabit autem, si primis quidem annis foto lacte nutrias, ac balneo dulcis aquae et calentis utare; quo videlicet corpus ejus molle quam diutissime servatum ad plurimum augmenti perveniat. Ab his annis, quum jam mitti in ludum est habilis, non necesse erit assiduis praeterea balneis uti, sed interim, dum luctari condiscit, mediocriter inibi ante cibum exercitari sat erit, ac balneo plerumque abstinere. Modum vero in labore excedere, quod nonnulli gymnafiarchae pueros cogunt, prorsus alienum est, siquidem intempestiva duritie corporis inlubeter accretio, etiamsi natura sit ad incrementum quam maxime comparata.

Cap. XI. Sane vinum quam diutissime, qui ea natura puer est, ne gustare quidem suaserim, quippe quod haustum et humectat nimium, et calefacit corpus, tum caput halitu replet iis, qui humido calidoque temperamento sunt, quale est ejusmodi puerorum. Atqui nec repleri his caput est utile, nec ipsos plus, quam per est, humidos calidosque fieri, quoniam eo jam caloris humorisque pervenerunt, ut, si paululum utramvis qualitatem auxeris, jam modum excesserint. Quum autem sit omnis excessus fugiendus, maxime hunc fugere expedit, ex quo non corpori modo, verum etiam animo damnum accedit. Quare neque jam adultis vinum, nisi modice sirmptum, existimandum est utile esse, quod videlicet ad iram praecipites et ad injuriam incontinentes facit, et partem animi rationalem hebetem turbidamque reddit. Caeterum his ipsis ad bilis excrementa vel mitiganda vel expellenda est sane non inutile; non minime vero ad eam siccitatem, quae in fetidis partibus aut ex itumodicis laboribus aut ex proprio aetatis temperamento provenit, idoneum est alnum. Humectat namque ac nutrit, quicquid immodice siccatum est; tum bilis amarae acrimoniam mitigat ac frangit; praeterea per sudores uriuasque vacuat. Pueri vero, ceu qui talem succum minime colligunt, quique naturalem humiditatem plurimam obtinent, ut commodorum, quae vini potio largitur, plane non egent, ita incommoda, quae affert, tantum sentiunt. Nemo itaque rationis compos ea uti potione pueros sinet, quam, praeterquam quod nullum affert commodum, immensum etiam loquitur incommodum. A frigidae potione omnino prohibendos hujusmodi pueros non censeo, quod tamen aliqui faciunt, verum a cibo plerumque, et per calores, quum ipsis cordi erit, uti permitto, potissimum vero (si copia ejus sit) fontanae recentis, cui nulla qualitas villosa aliunde fit contracta; ea si non est, reliquarum. Cavendae vero sunt, quae ex stagnis hauriuntur, et quae turbidae, et quae maleolentes, et quae salsae, denique in quibus qualitas aliqua gustu deprehenditur, quando, quae optima est, ea penitus non gustui modo horum, verum etiam olfactus omnis qualitatis expers videbitur. Eadem quoque tum potui jucundisstma erit, tum plane pura. Quod si praecordia quoque celeriter transit, nihil est, quod magis idoneam requiras, quando, si qua pura limpidaque est, nec ingrata potui, nihil secius tamen circa praecordia haeret, haec femivitiosa est: atque abstinendum ab ea censeo utique, quum prorsus est frigida; caeterum a calefacta non deterreo. Ac tutissimum quidem sit experuentia ipsa de hujusmodi aqua judicium fieri. Quod si quis est, qui ex notis potius facultatem praenotis malit: cujus fons e petra scaturiens contra septentriones fluit, solemque aversum habet, hanc aegre concoctum iri, tardique transitus esse putandum est; eadem nimirum calefiet frigefietque tarde. Contra, cujus ad orientem selem fons erumpit, quaeque per meatum aliquem mundum aut puram colatur terram, eademque calefit ac refrigeratur ocissime, hanc omni aetati utilissimam esse existimandunt est. Non enim, sicuti vino, estis, exercitatione, vigiliis, temno ac venere aliis alias uti pro ratione aetatis expedit, ita de aqua quoque statuendum est, sed, quam nunc optimam indicavimus, hac uti puero, juveni, soni conducet. Idem de adre judicandum, quem optimum in pulmones trahere omnibus juxta salubre est. Optimum aerem censeo, qui prorsus sit purus. Ejusmodi veto fuerit, qui nec flagni nec paludis halitu sit obsinuatus, nec ex profundo specu pestilentem spiraverit auram, qualis circa Sardes et Hierapolin, alibique terrarum saepenumero visitur: nec qui ex cloacis, quae magnam aliquam urbem aut numerosum exercitum purgent, vitium contraxit: nec qui ex animalium, olerum aut leguminum putredine, aut fimo coinquinatur: nec qui oh stagnum vel flumen vicinum nebulosus est: nec qui editis undique montibus in cavo loco clausus nullum recipit perflatum; suffocans enim putrisque est, similis ei, qui in domibus quibusdam est inclusus, in quibus ob putredinem et perflatus defectum plurimus acervatus situs. Hujuscemodi ergo aer omni plane aetati est noxius, sicut e diverto, qui purus omnino est, nulli non aetati est utilis. At vero quae ex calore, frigore, siccitate, humiditate diversitas aeris contingit, non proinde se ad omnes homines habet. Sed corporibus, quae optimo temperamentu fiunt, etiam optime temperatus aer est saluberrimus; in quibus veto aliqua exuperans qualitas dominatur, iis utilissimus aer est, qui ei qualitati maxime est adversus, frigidus calidae, calidus frigidae, humidiora siccus, sicciori, quam par est, tanto humidior, quanto siccitas apsit modum excessit. Atque haec quidem hoc loco intellexisse sat est. Quemadmodum vero noxas, quae ex vitiosis aere aqursque proveniunt, corrigas, alio volumine dicetur. Nunc enim optimum corporis statum simul cum optima victus ratione ceu scopum ac regulam quandam tractare constitui. Quae enim vitiosa in aliquo corpore sunt, horum varietates omnes una cum idonea ipsis victus ratione in sequentibus libris persequemur.

Cap. XII. Quare rursus ad optimi status puerum reversi, ejus aetatem a primo septenario usque ad secundum explicemus, et cujus temperamenti sit, et quodnam postulet rictus genus. Ergo temperamentum ejus, ut iri libris, quos de temperamentis scripsimus, evidenter osterdimus, calidum est eodem gradu, quo prius, humidum vero non eodem. Quandoquidem omne animans ab ipso statim ortu siccius in dies efficitur, minime tamen per omnes aetates aut calidius aut frigidius evadit. Sed quorum optime se habent corpora, iis calor similis quodammodo usque adsummum incrementum manet; quorum vero humida frigidaque supra optimae conditionis corpus sunt, horum calor augetur. Sed non est nunc de his ferme. Cui vero optime constitutum corpus obtigit, is ad quartum decimum usque annum jam traditam victus rationem observet, non autem immodice aut violenter se exerceat si ne corporis inhibeat incrementum. Lavetur autem calida potius, quam gelida, ut qui nondum hanc citra noxam poterit sustinere. Hac aetate animum quoque formet, idque potissimum probis consuetudinibus et gravibus disciplinis, quae animo modestiam pariant. Quippe ad ea, quae sequente aetate circa corpus ejus moliri oportebit, maximo compendio sit animi modestia et ad parendum facilitas. A secundo vero septenum usque ad expletum tertium, si quidem ad robustissimum corporis habitum provehere hominem cupis, aut militem eum strenuum, aut luctatorem, aut alias viribus insignem destinans, utique de iis animi dotibus, quae ad scientiam fapientiamque pertinent, minus laborabis. Quae enim ad mores spectant, hac maxime aetate perfici absolvique convenit. Sin corporis membra roborare hactenus cupis, dum fanum quendam habitum et incrementum iis compares, animi vero rationalem partem adolescentis ornare cupis, non est utrobique eadem victus ratio ex usu. Quanquam etiam tertiam quartamque vitae formulam licet iuvenice, aliis sordidarum cuilibet artium deditis, idque vel ei, quae corpus exerceat, vel alienum ab exercitio id teneat, aliis ad agriculturam, vel mereaturam, vel tale quippiam se conferentibus; quae genera tot numero sunt, ut difficile certe videatur omnes vitae species certo numero complecti. Ac ars quidem, quae sanitatem tuenclam profitetur, omnibus profecto hominibus simitatis tuendae documenta pollicetur, aut singulorum propria, aut omnium communia, aut haec quidem propria, illa vero communia. Verumtamen fieri nequit, ut de omnibus simul disseratur, sini primo loco, quemadmodum quis, ad longissimum prolata vita, etiam bona valetudine perpetuo utatur. (Sane hanc vitam ab omni ex necessario negotio liberam esse oportet, ac foli corpori vacare.) Secundo loco, ut de iis, quae cum arte aliqua, aut opere, aut vitae instituto, aut ministerio privato puhlicove, in summa, quae cum premente aliquo negotio conjunctae sunt. Sic utique fieri potest, ut de omnibus disseratur. Neque enim aliter aut dilucidus, aut memora tu facilis, aut certa m ethodo traditus ferum noster videatur, nisi hunc ordinem sequatur. Sed ad id, quod primo loco propositum est, revertendum, docendumque, quemadmodum, qui optimum corporis habitum est nactus, ab omnibus, quae ad publicum in vita spectant, secedens, ac sibi soli vivens, nec morbo uno, quoad fieri potest, unquam tentetur, nec ante longissimum vitus tempus morte occupetur. Immortale namque fieri, quod genitum est, plane non potest, tametsi nostri temporis philosophus quidam in egregio scilicet opere illo, in quo immortalitatis vilem docet, id ostendere sit aggressus. Ut vero corpus in plurimum perduret tempus, id vero fieri poste profecto convenit, praesertim ejus, qui optima sit natura. Sunt enim qui ab ipso ortu adeo improspere corporis sint fletu, ut, ne si Aesculapium quidem ipsum iis praefeceris, vel sexagesimum annum videant. Sed non est nunc de bis locus. Quare ad illum hominem potius, qui optimo est habitu, reversi repetamus ea, quae inter initia demonstravimus, nempe quod comesse bibereque nobis necesse est, propterea quod e corpore nostro aliquid semper defluit; quum vero edendum nobis bibendumque fit, necesse rursus est excrementorum excernendorum curam rationemque haberi. Horum vero quum variae sint species, aliae eorum, quae in ventriculo perfiniuntur, aliae eorum, quae in jecinore, arteriis et venis, aliae ejus quod per singula membra distribuitur alimenti, sane cujusque suam esse vacuationem oportet, sicuti id ipsum ab initio instituisse natura videtur, quae instrumenta animalibus contulit, alia, quae excrementa ipsa expurgent ac separent, alia, quae deducant, alia, quae in unum colligant, alia, quae excernunt, de quibus omnibus tractatum nobis fusius est in iis commentariis, quos de naturalibus facultatibus, et quos de partium animalis usu inscripsimus. Nunc hypotheseos loco haec praesumenda fiant ad ea, quae paramus. Primum namque excrementum et a sincero separatur, et paulatim impellitur per omnia intestina usque ad satis capax spatium, quod in eo intestino visitur, quod rectum appellant; ad cujus exitum musculi quidam sunt inserti, qui ipsum coereeant, intusque detineant, ac intempestive effluere vetent. Quum vero abunde congestum jam grave animali fuerit, tum foras agi sinunt, ad celeritatem emissionis etiam abdominis musculis una cum diaphragmate adjuvantibus. Iecinoris excrementorum aliud est, quale quod florem in vino appellant, aliud, quale quod faex dicitur. Attrahitur alterum a vesicula, quae facinori subiicitur; alterum a liene. In his collecta excernuntur, alterum in priorem tenuis intestini partem, alterum in ventriculum: ab susque jam per omnia intestina, utraque cum sicciori alimenti excremento permeant. Quod autem in venis et arteriis excrementum acervatur, ejusmodi plane est, quale in lacte concreto serum. Hoc renes a sanguine secernentes ad vesicam transmittunt. Ea porro id collinit, tervatque ad eundem ferme modum, quem de sicco excremento supra retulimus. Quippe adnascitur hic quoque ad exitum ipsum musculus quidam transversus, qui osculum vesicae ita ad unguem comprimit, ut inde, nihil effluat. Postquam vero hujus quoque collecta jam copia animal urget, illico ic remittens laxansque statione cedit. Vesica vero omne excrementum excernit, mirius hic quoque, ut ad celeritatem exitus siccorum excrementorum, auxiliantibus musculis iis, qui in abdomine sunt siti. Reliquum excrementorum genus ili singulis animalis nux suitur partibus ex ipso unde aluntur succo: aliud quidem ceu semicoctae quaepiam reliquiae, quae assimilari nutriendae parti nequierunt: aliud, quod prius transmittendi alimenti fuit vehiculum, nunc functum officio, humidum tenueque superest: quale nimirum setosum illud jam dictum, quod ex vasis in vesicam defluit. Huic excrementu nullus certus a natura praescriptus meatus est: expellitur tamen partim actum per ipsa molliora corpora, quae fluentis ejus violentiae cedunt, potissimum quum a spiritu majore impetu irruente impellitur, partito etiam per exiguos omnes corporeae molis meatus, quorum non modo reliquum corpus universum, sed etiam tota cutis plena est. Dictum autem nobis de generatione horum est in libris, quos de temperamentis edidimus. Ergo tenuissimum hujus generis excrementum facile sane ejicitur, partim in speciem halitus ab insito calore solutum, partim violento motu confertim erumpens. Appellant vero, quod lita excernitur, sudorem. Alterum vero, cui nullum nomen est, quod videlicet nec vulgo est cogustum, ut quod conspectum prae tenuitate effugiat, qui id ratione contemplali sunt, iis perspiratio sensum latens vocatur. In hac insensibili perlpiratione etiam crassioris excrementi nonnihil excernitur. Huic autem et vehementiore deducente calore, et impetu impellente majore opus est, quum alioqui periculum sit, ne ante itineris finem consistat, saltem ad cutim. Ab hoc excremento tum pilis originem esse ostensum nobis est, tum vero iis, quae circa omnium cutim semper acervantur, sordibus. Ac dicta ferme nobis universa sunt tum generationis, tum etiam expulsionis excrementorum necessaria capita; quae in aliis nostris operibus, quorum proxime meminerimus, suere demonstrata, hypotheses opportunae sunt iis, quae nunc molimur. Nam quoniam excerni haec oportet, utpote quae vitiosa qualitate sint, tametsi Asclepiades reclamet, convenit (arbitror) primum novisse, quibus maxime causis morentur, dein rationem inire, qua nec in ipsas incidatur, ac, si quando inciditur, quamprimum error corrigatur. Atque ne incidatur quidem, hinc licet assequamur utique, si, excreta abunde sint, necne, compertum habuerimus; ut vero erratum jam corrigatur, alia quadam nrethodo est opus.

Cap. XIII. Dicamus ilaque primum, a quibus maxime remorentur dictorum excrementorum singula; mox, quo pacto, quod retentum est, extrudatur. Ergo iis quae in ventriculo continentur excrementis mora contingit, aut ipsius cibi potusque vitio, aut ipsius ventriculi una cum intestinis. Et cibi quidem potusque vitio, aut propter qualitatem eorum, aut quantitatem, ad haec ordinem utendrque modum. Et propter qualitatem quidem, si acerba, ausiera, aut siccae naturae fuerint. Propter quantitatem, si justo plura aut pauciora furit assumpta, ordinis errore, si, quae sicca adstringentiave fiunt, primo, quae humida, pinguia et dulcia, facundo loco sunt fumpta. Modi usus ratione, si, quum his fuit edendum, totum feinel sumpserit alimentum. Quae vero ventriculi intestinorumve vitium sequitur excrementi mora, vel ob naturalem eorum affectum accidit, vel certe acquisitrtium. Ac quae quidem naturae eorum vitio causae proveniunt, ex pravis corporis habitibus sunt, sicuti, ubi de his agemus, dicetur. De acquisititiis hoc loco agemus. Laedentium ventris affectuum octo sunt differentiae, singulae ipso genere intemperies; et quatuor quidem simplices, calor, frigiditas, siccitas, humiditas; quatuor compositae, calor una cum siccitate, idem cum humiditate, frigus adjunctum siccitati, idem cum humiditate. Sane eo crevisse magnitudinis harum quamlibet oportet, ut jam imbecillam reddiderit expultricem vim, aut ventriculi tantum, aut gracilium intestinorum, aut crassiorum, aut etiam ournium simul, aut ex his quorundam. Creantur porro ejusmodi intemperies modo ab iis, quae intro in corpus sumuntur, modo ab iis, quae foris incidunt. Et ab iis, quae in corpus fumuntor, quum in cibo vel potu via quaepiam medicinalis est immixta ex earum genere, quae vel calefaciunt, vel refrigerant, ver siccant, ver humectant, vel una calefaciunt et siccant, aliaye quapiam connexione harum qualitatum afficiunt. Ab iis, quae foris incidunt, vel ambientis nos acris vitio (quum is immodice calefacit, aut refrigerat, aut siccat, aut humectat, aut conjugatione quavis harum qualitatum afficit), vel aquae, qua faveri mus, vel unctionis, qua uncti simus, vel denique alterius cujusquam, quod, quom foris ventriculo adhaeserit, aut calefaciendi immodice hunc, aut refrigerandi, aut siccandi, aut humectandi facultatem habuit, His igitur de causis supprimitur excrementum ventris. At flavae bilis excrementum moratur aut propter attrahentis expellentisve facultatis infirmitatem, aut propter vasorum, quibus deducitur atque excernitur, angustiam. Porro infirmitas tum vesiculae totius, quae jecinori subjicitur, tum eorum meatuum, qui ab ea in jecur subeunt, tum eorum, quibus in intestinum bilis evomitur; ex laedenti intemperie provenire potest, tali utique, quali intestinorum ventrisque expultricem facultalem laedi diximus. Angustia vero vastorum aut phlegmones vitio fit, aut propter scirrhos, aut obstructionem, aut circumjacentium partium compressionem, aut osculosum conniventiam, Jam ipsa a proximis partibus compressio aut propter immodicam copiam eorum, quae in se continent, aut propter phlegmonen, aut scirrhum accidit, aeque ac osculorum conniventia aut propter horum quippiam, aut etiam siccitatem. Porro siccitatem; accidere faciunt, et quae valenter astringunt, et quacpariter calefaciunt et siccant. Illa namque humorem. exprimendo, et quae patebant, contrahendo constringendoque ac densando; haec eliciendo per halitum humorem siccitatem inducunt. Phlegmone namque et scirrhus, quoniam morbi plane sunt, ad praesentem disputationem non pertinent, et alioqui de ipsis commodius agetur in sequentibus. Pari ratione atrae bilis excrementum aliquando supprimetur, si lien eo te modo habeat, quo bilis vesica, vena vero, quae ad illum a porta jecinoris pertinet, eodem modo, quo vesicula illa, quae biliosum excrementum attrahunt, quae vero ex liene in ventriculum fertur, eodem modo, quo meatus ille, qui bilem egerit. At excrementum, quod per singulas animalis, quae nutriuntur, partes congeritur, et copia tua, et erasisitudine, et praeterea lentore retardatur, ad haec ob imbecillitatem caloris, qui id incidat solvatque, praeterea transitus angustiam. Ac copia quidem, crassitudo et lentor vel ex cibi potionisque natura provenit, vel laedente quapiam alteratricis facultatis in ea parte, quae nutritur, infirmitate. Imbecillitas vero caloris, qui non id excrementum retolvat ac tenuet, ab exercitationis defectu provenit. angustia transitus aut ob scirrhum, aut phlegmonen, aut obstrusionem, aut compressionem alienius, aut conniventiam evenit Quorum cujusque originis rationem paulo ante retulimus. Sunt tamen partes, quae praeter latentes hos meatus alios quosdam apertos et conspicuos obtinent, sicuti cerebrum et oculus. Id autem institutum a natura est aut propter praestantiam partis, aut propter actionem exquisitius obeundam, aut propter contineotium corporum densitatem. Est namque cerebrum rationalis animae ceu domicilium; quod cum osse stolido undique sit teptum, plurimis maximisque canalibus expurgatur, primum per nares et palatum, secundo per utramque aurem, tertio per calvae suturas. Nec absimile est etiam aliquid ab eo confluere ad oculos. Oculus vero ipse non tanquam primatum aliquem inter partes obtinens, sed velut qui purus esse omnino postulet, quo videlicet probe munus tuum obeat, per evidentes meatus ejicit, quicquid in eo excrementa gignitur, nempe per nutes palpebrasque.

Cap. XIV. Ergo excrementorum tum causas, sum instrumenta jam diximus. Quae quemadmodum quis retenta vacuet, deinceps docendum, initio rufus a ventre sumpto. Ergo illud commune omnium excrementorum documentum sit, ut retentionis causae contrariam causam siemper admoveas: Speciale vero per singulas hoc, si comestorum paucitate et siccitate restricta alvus sit, ut tum plura, tum humidiora exhibeas, si siccitate, plura quidem non offeras, sed humidiora, si austeritate et acerbitate, dulcibus et pinguibus cibes; quod si in ordine sumptorum erratum sit, ut eum errorem corrigas; si, quum bis edendum erat, semel comedit, ut non bis modo, sed etiam faepius pascas. Eodem plane modo et recens contractas intemperies contrariis remediis sarpias: nempe, quod siccatum est, humectans, quod restiperatum est, calefaciens, ac reliquos affectus simili ratione corrigens. Quibus vero haec flant, in iis, quae de medicamentis scripsimus, proditae materiae sunt. At alava, bile retenta, siquidem obstructionis culpa id accidat, em qui extenuet victu utendum est; cujus materia singulari volumine a nobis est tradita. Sin ex compressu id evepiat corporum, quae et ejus bilis meatibus vicina sunt, et immodice sunt referta: siquidem ex crassitudine succi id incidit, extenuante rictu est utendum: sin ex multitudine, praesidiis, quae vacuent. Quod si ob phlegmonen scirrhumve id contigit, jam ros sanitatis tuendae profesta siquem excessit. Sin propter recens contractam intemperiem, quaecunque victa qualitas est, hanc restituere tentandum. Ad eandem formulam conniventiam osculorum aperire conveniet, si ab austeris facta est, pinguibus et dulcibus assumi jussis, sin iis, quae calefaciunt et siceant, successit, adhibitis, quae refrigerent et humectent. Dicetur et talium materia in loquentibus libris. Idem expurgandi modus etiam tertio excrementorum genere retento, et quod per singulas animalis partes colligi diximus, conveniat. Nam si contracta sint et tanquam conniveant meatuum ora, per adversa iis, quae sic assecerunt, succurrendum est: nempe quae ex frigidis causis oriae coarctationes constipationesque carneae molis sunt, veluti quae ex ambientis frigore corporibus nostris ineiderunt, eas calefaciendo; rursus eas, quae calori siccitatique supervenerunt, veluti quae fervoribus felis evenerunt, refrigerando et humectando; pari modo et quae astiingentium vitio provenere, cujus generis sunt aluminosae aquae, has pingui ac molli frictione una cum dulcis aquae balneo reparando. Quod si vel crassitudinis, vel abundantiae, ver lentoris excrementorum vitio obstructi meatus sunt, attenuans victus ratio his apta erit; praeterea medicamenta, quae calefaciunt ac dissecant, quaedam intro assumpta, quaedam foris admota; anteque haec omnia exercitatio. Nam ea quoque tum solvere excrementa potest, tum per fuderis meatus ejicere, tantaque tam cibis, quam medicamentis tenuantibus praestat, quanto satius est nullo corporis nostri habitu et incommodo exigi, quae redundant, quam pariter et carne liquanda, et solidis extenuandis. Haec namque incommoda calidis attenuantibusque medicamentis succedunt; exercitationibus vero adeo nihil tale succedit, ut etiam firmitas quaedam membris accedat, quum et natuvalis ipse calor accenditur, et ex partium lutor se attritu durities quaedam et firmisas comparatur. Quemadmodum vero se aliquis debito tempore mensuraque exercitet, ac singularum actionum ordine decenti qualitateque utatur, nunc equidem exequi non fletui; sicut nec de alimenti ipsius tempore, modo, ordine, qualitate; sed nec de attenuantibus cibis ac potibus, nec de iis medicamentis, quae qualitate immutant; nullius enim horum hactenus particularem usum diximus, contenti summatim et per capita tantum attigisse. Verum in sequentibus libris de omnibus lusius agetur.

Cap. XV. Nunc enim in compendium redigere totum opus placuit, quatenus nulla materia lateret, cujus esse peritum deceat, qui omnem sanitatis tuendae artem profitetur; neque enim refari, si diaeteticum voces eum, qui servandae sanitatis artem tenet, quemadmodum neque, si gymuesten, qui tantum, quae ad exercitationes periinent, callet; quin Erasistratus quoque itu eum appellavit. In sequentibus vero voluminibus dictarum jam nuterrarumcujusque tum tempus, quo exhibebitur, tum qualitatem, tum quantitatem, tum usus rationem trademus, ita ut non jam materia tantum fit, sed sanitatis conservandae causa. Etenim in tribus hisce primis getieribus consistit sanitatis tuendae studium aeque ac medendi methodus, nempecorporibus, causis, signis: cora potibus quidem iis, quae et sana jam sunt, et eo statu servavi debent, signis vero, quae ipsis accidunt, ex quibus corpora ipsa dignoscuntur, causis autem, ex quibus custodia sanitatis perficitur. Harum materiam quatuor generibus juuiorum medicorum probatissimi sunt complexi, assumendis, educendis, faciendis, extrinsecus incidentibus. Et assumendorum quidem nomine cibus, potus, et si quid medicamentorum intro sumitur, etiam aer attractus intelligitur; faciendorum vero frictio, ambulatio, vectio, equitatio, denique omnis motus. Quod si non quivis motus exeret talio est, sed susum qui valentior est, adjiciaturi motui exercitatio, ut sint facienda tum motus, tum exercitatio. Referuntur ad hoc causae genus somnus, vigila et venus. Ex foris isicisientibus primus est ambiens nos aër, deinde quaecunque in lavantium uugentiumve cutem incidunt, etiam si quod medicamenium sanitatis tuendae sines nbn excedit, veluti sili, myrta, nitrum, aphronitrum, et aquarum aliquae sponte natarum et calentium. Educandorum vero materia praedicta paulo supra est. An vero recte tribus praedictis causarum generibus simul divisit sit, non facile dixeritu, quum melius fortasse sit assumendis, faciendis et foris incidentibus alterari immutarique corpus dicere, mutationem vero aut in qualitate fleri, aut quantitate: in qualitate, dum aut incalescit, aut refrigeratur, aut siccescit, aut humectum redditur; in quantitate, dum alitur, aut inanitur. Jam vacuationem ipsam duplicem quoque esse, alteram excrementorum, de quibus paulo ante diximus, alteram naturalis substantiae nostrae assidue defluentis, quae nutritioni ex adverso opponitur. Notasse hoc loco operae pretium fuerit homonymiam, quam Hippocrates in opusculo de alimento distinxit his verbis: Alimentum aliud est, quod nutrit; aliud, quod quasi est nutriens; aliud, quod nutrituram est. Quippe ei, quod prima significatione alimentum sive nutritio est, substantiae ipsius fluorem recte opponas; ei vero, quod in secunda significatione accipitur, tum baemorrhagiam, tum uno verbo omnem sanguinis vacuationem; ei vero, quod tertio significatu dicitur, vomitum et lienteriam. Verum de talibus divisionibus statuere pro arbitrio curris liceat Quisquis autem propositam artem rite administraturus est, hunc omnis materiae, quae ad salubrem rictus rationem pertinet, vires habere compertas est necesse, quando hinc demum dexter ejus oritur usus. Contingit autem dexter ejus usias, ubi opportunum cujusque tempus ac modum quis invenerit. Quare ad hunc potius censeo properans duru, quam pravis opinionibus refellendis immorandum. Sed, quoniam satis verborum primum hoc volumen conlinet, claudetur hoc loco. Quod reliquum operis est, in caeteris exequemur.