<foreign xml:lang="grc">Περὶ τῶν ἐν ταῖς τροφαῖς δυνάμεων</foreign>

GALENI DE ALIMENTORVM FACVLTATIBVS LIBER PRIMVS,

Cap. I. De iis quae alimentis insunt facultatibus non pauci praestantissimorum medicorum scripserunt, multamque huic speculationi operam navarunt, quod omnium, quae sunt in medicina, ea propemodum sit utilissima; nam aliis praesidiis non omni tempore utimur, sine alimento autem ne vivere quidem neque sani neque aegri degentes possumus. Merito igitur praestantissimorum medicorum plurimi facultates, quae ei insunt, accurate observare studuerunt: alii quidem sola experientia nobis illas innotescere affirmarunt; alii vero rationibus quoque uti volunt; alii denique et plurimum ipsi tribuerunt. Quod si, ut in geometria et arithmetica, qui de alimentis scripserunt, idem omnino consensissent, nullam nunc oporteret nos denuo de iisdem post tot ac tales viros scribendi molestiam subire. Verum quum mutuis dissensionibus suspectos sese reddiderint, (fieri enim nequit, ut omnes vera dicant,) quae ab illis sunt tradita, a severis judicibus examinari necesse est; iniquum enim fuerit uni prae aliis absque demonstratione fidem adhibere. Porro quum demonstrationum duo genere sint principia, (aut enim a sensu, aut a notione evidenti demonstratio omnis ac fides proficiscitur,) nos quoque ad praesentis speculationis collectionem necesse est aut altero horum, aut utroque uti. At quum ea quae ratione fiunt judicia non omnibus itidem facilia sint, quum et natura sagacem esse oporteat, et a puero ingenium iis quae rationem. acuunt disciplinis excoluisse, satius est ab experientia auspicari, eoque maxime, quod bona pars medicorum hac sola alimentorum facultates inventas esse pronunciarint. Ac empiricos quidem, qui omnem operam studiumque eo contulerunt, ut, quae ratione sunt inventa, ambitiosis contentionibus oppugnarent, fortasse quis contempserit: verum Diocles (tametsi professione est dogmaticus) haec ad Plistarchum in primo de sanitate tuenda libro scripta reliquit. Qui ergo omnia sapore eodem, odore, calore, aut alio id genus praedita, facultates easdem obtinere existimant, haud recte opinantur, nam multa ostendere quis possit dissimilia fieri ab his, etiamsi, quod ad praedicta attinet, inter se conveniant. Neque sane, si quid alvum, aut urinam movet, aut aliam quamlibet habet facultatem, ideo tale esse quodque est putandum, quod vel calidum sit, vel frigidum, vel falsum, quandoquidem non dulcia omnia, aut acria, aut falsa, aut caetera id genus easdem habent facultates; sed totam naturam causam esse qui putaverit, cur hoc unicuique eorum soleat contingere, a veritate haudquaquam aberrarit. Qui vero singulorum causas, cur videlicet nutriant, aut alvum, aut urinam cieant, vel aliud quidpiam ejusmodi praestent, reddendas autumant, ignorare videntur, primum, quod haec inquirere haud frequenter ad usus sit necesse, deinde, quod multa sint in rerum natura, quae principiis quibusdam ex natura sua quodammodo sent similia, ut nullam causae rationem admittant; ad haec nonnunquam hallucinantur, quum incognita et controverso neque admodum verisimilia sumendo abunde causam ipsam creduat se assignasse. Quocirca neque iis, qui causes ejusmodi asserunt, neque iis, qui de omnibus causam putant esse reddendam, est attendendum, sed potius iis, quae diuturna experientia fuerunt explorata, credendum; quorum autem possumus, causa est inquirenda, quando, quod de ipsos dicimus, sic speramus fore notum magis ac magis credibile. Haec sunt Dioclis verba, sola experientia alimentorum facultates nobis notas esse arbitrantis, non ex indicationibus, qua ecum a temperamento tum a saporibus sumuntur: quum autem, quae est in partibus plantarum, alia adhuc inesset indicatio, ejus non meminit. Dico autem, partibus plantarum indicationem inesse, qua praeter alias Mnesitheus est usus; per hanc enim in plantis alias quidem radicibus, alias caulibus facultates inesse ostendit, quemadmodum certe et foliis, et fructibus, et seminibus alias. Quod igitur experientia, ut alia pleraque, ita et cibi qui facile aut sucus concoquantur, quique stomachum juvent, aut offendant, denique qui alvum ducant, laxent, aut sistant, nos doceat, nemo est, cui vel tantillum est mentis, qui ignoret: caeterum in his ipsis non parum falluntur, qui citra distinctionem faciunt de rebus periculum, ut in commentariis de simplicium medicamentorum facultate, atque in tertio de temperamentis demonstravimus; ac sane, qui utrobique committuntur errores, multum inter se sunt similes. Quapropter hoc quoque loco accurate, ut illic, distinctiones scribere, quibus quis intentus singulorum facultates citra errorem possit deprehendere, haudquaquam mei est instituti, qui semel duntaxat de quaque re scribere soleam, non eadem in multis commentariis de iisdem passim inculcare. Usitatum igitur mihi morem ne nunc quidem praetermittam summas tantummodo distinctionum, idque ea brevitate, quam orationis perspicuitas patietur, complexurus. Incipiam autem ab eo, quod omnibus est in ore, quodque Erasistratus minus recte scripsit, melicratum videlicet alvum non cuivis subducere, neque lentem cohibere, sed quosdam esse, qui, praeterquam quod neutrum experiuntur, in contraria etiam incidant, ut sistatur quidem eis alvus a meliorato, laxetur autem a lente; praeterea quosdam inveniri, qui bubulam minori negotio, quam pisces saxatiles, conficiant. Equidem ab istis semper soleo sciscitari, (nam a postremis exordiar,) quodnam ipsis symptoma accidat, quo judicent, se saxatiles pisces non coxisse, utrumne pondus quoddam in ventriculo, ut instar plumbi, aut lapidis, aut luti quiddam incumbere ipsis videatur; hoc nempe modo quidam, quem ex hujuscemodi cruditatibus sensum percipiunt, interpretantur; an mordicationem quandam manifeste in ipso, an flatum, aer ructum gravem sentiant. Tum alii nidorulentum magis sibi ructum accidere, alii mordicationem, nonnulli utrumque responderunt. Horum igitur corporis habitum diligenter contemplatus deprehendi, bilis flavae copiam in ventriculo vel ob pravam quampiam temperiem, vel propter peculiarem constitutionem esse acervatam: peculiarem autem dico constitutionem quoniam hominibus quibusdam bilis ex jecore in intestina defluens in ventriculum redundat; pravam vero temperiem, quum calor. natura ipsis inest acris ac mordax et, ut sic dicam, febrilis. Proinde par est, ut isti cibaria corrupta difficilia melius, quam facilia, coquant; quandoquidem, quae facile concoquuntur, facile item alterantur ac corrumpuntur, contra, quae concoctu sunt difficilia, non facile quoque tum atterantur tum corrumpuntur. Haec certe, si in multum calorem inciderint, coquuntur magis, quam si moderato occurrerint. Atque hac profecto ratione accidit, ut nonnulli bubulam facilius, quam pisces saxatiles, conficiant; lens autem quibusdam alvum moveat magis, quam inhibeat, non alia ratione, quam ut in commentariis, quos de simplicium medicamentorum facultate conscripsimus, demonstravimus. Quemadmodum enim ex iis, quae a nobis praeparantur, nonnulla, quae facultatem ac substantiam habent contrariam, componuntur, ita et natura ipsa permulta, quae sensui simplici apparent, commiscuit; quod in plerisque alimentis comperias. Etenim non lens sola, sed et brassica, atque adeo marina propemodum omnia, quibus testa pro cute est, compositam ex pugnantibus facultatibus naturam sunt sortita: nam solidum cujusque corpus tarde permeat alvumque sistit, humor vero stimulat ad excretionem. Hujus porro rei ex coctione manifesta sumitur demonstratio, quum aqua, in qua dictarunt quodque fuerit decoctum, alvum subducat, ipsa vero corpora sistant. Hinc nonnullos audias, qui dicant, si brassicam leviter coctam et universim ac repente ex lebete in vas aliquod, in quo sit oleum ac garum, transfusam ante alios albos sumpseris, alvum subducet. Alios autem videas brassicam, quae bis cocta nuncupatur, ad ventris cohibitionem hoc modo apparare. Quum ipsam aquae prius incoxerint, aquam quidem totum ex lebete effundunt, aliam autem affundunt puram et calidam, in qua rursus brassicam secundo coquunt, ut, si quid proprii succi post priorem decoctionem habuit reliquum, in hac penitus deponat; omnibus enim, quae in humore coquuntur, usu venit, ut quiddam ab ejus facultate in se derivent , ac de sua vicissim portionem aliquam ipsi impartiantur. Id quod in iis, quae in jure aliquo elixamus, sive legumen, sive animantis pars, sive olus id fuerit, quotidie tibi licet discere: res namque elixa tam gustu quam olfactu ipsius juris, ipsum autem jus rei, quae in se est elixa, qualitatem ac facultatem repraesentat. Totius porro, qui nunc nobis est propositus, sermonis veritatem poteris sic explorare. Lentem, aut brassicam, aut aliquod marinorum memoratorum animalium decoquito, postea decoctum oleo, garo pipereque conditum, cui libuerit propinato; idem facito in brassica bis cocta: videbis enim, potione quidem alvum dilui, solidi autem corporis esu constipari. Quare non est, quod amemur, si ab hujuscemodi cibis, quando cum ipsorum succo solidum corpus sumptum fuerit, tormina interdum et inflationes oriantur: pugna enim quaedam inter utrumque fit, quum solidum quidem corpus haereat subinde ac tardet, succus autem ad excretionem properet: quo casu, si, quod mordicat, excretum fuerit, cessat symptoma, sin moretur, ventrem torminibus ac flatibus infestari est necesse, quibus sola pugnantium excretio finem imponet. At quum nonnullis venter ad egerendum natura sit propensus, aliis autem fit siccus et ad egerendum difficilis, utrique pro sua natura symptomatis, quae ab hujusmodi cibis fiunt, afficientur, quum venter interdum quidem succi, interdum vero solidi corporis facultati opituletur: duabus namque contrariis causis simul commissis, unam superare, alteram succumbere alteri est necesse. Id ipsum autem propter ventris affectus quosdam accidit, non nativos quidem illos, sed aliquo tempore subortos. Nunc enim pituitosum in eo humorem, nunc biliosum acervari contingit: atque ipsius pituitofi alius quidem est acidus, alius salsus, alius dulcis, alius denique sensibilis qualitatis est expers; rursum alius est liquidus, alius crassius, alius viscidus, alius dissipatu facilis. Ad haec humoris biliosi alius est flavus, alius pallidus: in quorum utroque maximum est pro majoris et minoris ratione discrimen, ut interim alias ejus species praetermittam, quae in corporibus aegrotantibus apparent. Singuli igitur memorati humores, quum aut ad alvi excretionem, aut ejusdem retentionem plurimum habeant momenti, posteaquam integra ciborum memoratorum corpora cum suis succis in ventrem pervenerint, iis quidem, quae ejusdem fecum sunt facultatis, ferunt suppetias, adversantur autem iis, quae sunt contrariae. Supra igitur duas genere causas recensuimus, propter quas, iisdem sumptis cibis, diversi in ventre effectus sequerentur. Nunc vero praeter naturalem constitutionem et liquidas solidasque ciborum partes tertia quoque adinventa est. Nec vero, sive edulia, sive cibaria, sive alimenta voces, quicquam intererit: siquidem tum iis nominibus, tum etiam his nihilominus, cibos et escam appellant. Cui rei testis est Hippocrates in opere de morbis vulgaribus scribens ad hunc modum: Escas ac potus experiri oportet, an aeque diu morentur. Ac rursus alio loco: Labor, cibus, potus, somnus, venus, omnia mediocria. De nominibus quidem certe (quod semper praedicamus) non oportet nos esse solicitos, nec, quo pacto quis ipsis utatur, laborare, quum ea praesertim omnia Graecis sint usitata, sed rerum ipsarum scientiam consectari. Alimenta ergo cito tardeve transire comperiuntur, alias ob naturalem nostram ab initio constitutionem, alias ob ventila dispositionem acquisititiam, nonnunquam ob peculiarem aliquam esculentorum ac poculentorum substantiam; quandoquidem ex iis quaedam humida, quaedam sicca durave sunt, ceu alia viscida, alia friabilia ac divisu facilia, nonnulla denique acrimoniam in sese habent, alia acorem, aut amarorem, aut dulcedinem, aut salsuginem, aut austeritatem, aut acerbitatem, aut alias extra has facultates medicamentosas ejusdem generis cum iis, quae purgantibus medicamentis insunt. Siquidem atriplex, blitum, malva, cucurbita, quia sunt lenta ac perhumida, aliis, quae talia non sunt, celerius subsidunt potissimum iis, qui sumptis illis in solo leniter obambulant, modice cedentia; lubricant enim, si quis concutiatur, promptius, quam si quietus jaceat. Eodem in genere ponere quis possit mora, dulcia cerasia, et ex vinis, quae dulcia simul sunt ac crassa; pepones quoque, et quos melopepones vocant, quod humidi sint ac lenti, ventri subducendo sunt idonei facultatemque mediocriter abstergendi habent, et horum maxime pepones; quam facile, si sordidam aliquam partem iis confricueris, perceperis, protinus namque cernes, quicquid in ipsa est sordidum, abstergi: ideoque inter ea, quae urinam movent, connumerantur. Porro inter humida corpora et aquosa sunt quae praecocia vocitant, et Persica, et omnino quaecunque nullam gustantibus ea aut olfacientibus qualitatem vehementem repraesentant; quae, si quidem venter ad dejiciendum est propensus, non aegre subsidunt; sin minus, haerent et ipsa sublimia, nihil ad ipsam excretionem conserentia. Etenim hujuscemodi ciborum materia, medium quodammodo inter alvum sistentia et proritantia locum sortita, exiguum quid in alteram partem affert momenti, si in ventrem incidat nec ad excernendum valde socordem, nec ad distributionem alacrem ac robustum; interdum enim haec quoque alvum cohibent. Quin et melicratum, in quibus celeriter distribuitur, nihil alvo ad excretionem confert, quin imo cibis secum commixtis ad distributionem praeit; quod si celeriter non distribuatur, ad excretionem non secus, ac flava bilis sua acrimonia ac mordacitate, irritat. Hoc ergo cibariorum atque potionum genus duntaxat mordicatione sua ventris partes ad expulsionem proritat: perspicuum autem est, quod etiam intestinorum substantiam nomine ventris complectimur, sic nempe vulgus ventre prominulo et ventre insignes appellat. Alia autem sunt, quae ventrem subducunt, quod facultates in se medicamentosas habeant commixtas, similes ei, quae in scammonio, colocynthide, helleboro et id genus aliis conspicitur; horum enim substantia ex cibo et medicamento est commixta, ut si ipse in ptisanae cremorem succi scammonii paululum quid injicias: qui succus, etiamsi sensum quidem sic effugerit, sua tamen actione minime latebit, sed alvum palam subducet. Atque hoc esse videtur quibusdam, quod ab Hippocrate dictum est: In cibo medicamentum. Alii vero non sic modo, sed de illis quoque cibariis intelligi posse dictum ejus voluerunt, quae neque alendi, neque: purgandi animalis ullam habent facultatem. Haec enim dicunt non modo ut alimenta, verum etiam ut medicamenta saepenumero agere, quum manifeste nos calefaciant, refrigerent, siccent, aut humectent, veluti, dum horum nihil in hominis corpore efficiant, sed ipsum tantummodo alant, tum medicamenti rationem haudquaquam habere. Sunt autem sane paucissima id genus edulia; quotquot vero ea fuerint, alimenti duntaxat rationem plane habent, corpus ejus, qui sumpsit, in qualitate non immutantia; etenim quod calefactum aut refrigeratum est, siccatum aut humectatum, secundum qualitatem est mutatum, quod vero ex cibo ad molem dissipatae substantiae sarciendam animal sibi assumpsit, ab illo duntaxat, ut alimento, juvatur. Quamobrem, quae medii sunt temperamenti, nullaque vincente qualitate sunt praedita, ea solum sunt alimenta, non etiam medicamenta, ventremque non solvunt nec cohibent, stomacho nec robur nec imbecillitatem inducunt, sicuti sudores urinamve nec provocant, nec coereent, nec aliam quamvis dispositionem calidam, frigidam, humidam aut siccam in animantis corpore ingenerant, sed, quale animantis, quod nutritur, corpus assumpserant, tale prorsus conservant. Verum hoc quoque loco distinctio quaedam est utilissima, quae ne ipsa quidem a Diocle est posita, ut nec ab alio quovis, quos mihi adhuc perlegere contigit. Si enim hominis corpus medii plane sit temperamenti, per alimenta medii temperamenti in eo statu servabitur; verum, si id frigidius vel calidius, siccius aut humidius fuerit, medii temperamenti cibum et potum perperam exhibueris: quippe hujuscemodi corpus, quatenus ab exacte media constitutione recessit, eatenus in diversum statum traducatur est necesse: fiet autem id per praesentis intemperiei contraria. Contraria autem peri intervallo in utraque oppositione a medio in utramque partem secedunt: ut, si corpus tribus verbi gratia numeris a temperata ac media constitutione ad calidiorem secesserit, totidem cibum quoque a medii temperamenti cibo ad frigidiorem tacedere erit necesse; sin vero quatuor numeris ad humiditatem discesserit, totidem cibum mediocri sicciorem esse conveniet. Atque in hoc certe permultos est invenire, qui de iisdem cibis ex diametro pugnantia pronuncient. Nuper enim duo inter se concertabant, quorum alter salubre, alter insalubre mel esse affirmabat, uterque ex illato sibi a melle affectu conjectans, nondum illud intelligentes, quod omnes homines non unum ab initio habuerunt temperamentum, neque, si habuissent, immutabile ipsum aetatis cursu, aut in temporum anni ac locorum commutationibus tueri potuissent: ut nunc omittam, quod iidem homines vitae institutis ac victus ratione nativum corporis habitum immutent. Ne igitur longe abeam, eorum, qui de melle inter se disceptabant, alter quidem erat aetate senex, et natura pituitosior, vitaque otiosa, et cum ad alias omnes actiones, tum autem ad eas exercitationes, quae balneum praecedunt, ignavus; ob eamque causam mel ei erat utile; alter vero natura erat biliosus, et annos natus triginta, in quotidianisque operibus multum sese fatigabat; merito igitur in eo mel celeriter in bilem vertebatur, eaque ratione sibi erat nocentius. Noni autem et ipse quendam, qui de ore ventriculi querebatur: quod quum ab acervata in eo pituita provenire ex ipsius sermone conjectassem, consuluissemque, ut cum sinapi betam et porrum sumeret, eorum ope incisam pituitam largiter per alvum excrevit, omnibusque symptomatibus est liberatus. Idem quum post esum ciborum acrium non coxisset, mordicationemque in ventriculo sentiret, sumpto rursus cum beta sinapi, non modo a mordicatione non fuit levatus, verum etiam longe deterius habuit: tum protinus admiratus, quid esset, quod ab iis, quae ante summopere juvissent, nunc graviter laederetur, causam sciscitaturus ad me accessit. Eos porro, qui rei medicae sunt imperiti, in his salii non est absurdum: verum medicos, qui pleraque et eadem utilissima theoremata praetereunt indistincta, quis ferat? Non enim ipsos simpliciter pronunciare convenit, pisces saxatiles permultis quidem concoctu esse faciles, nonnullos vero reperiri, qui bubulam facilius conficiant, sed utrosque distinguere, quemadmodum de melle non simpliciter pronunciare, sed simul adjicere, quibusnam aetatibus, naturis, anni temporibus, regionibus ac vitae rationibus utile sit, aut noxium: v. g. quod calidis et siccis sit adversissimum, frigidis vero ac humidis utilissimum, sive ea temperies eis fit naturalis, sive accesserit propter aetatem, sive propter regionem, aut anni tempus, aut vitae conditionem. Itaque ad praesentem speculationem summe necessarium esse videtur hominum pariter ac ciborum temperamenta considerasse. Porro, qualianam hominum sint temperamenta, et qua ratione ea dignoscere convenit, in commentariis, quos de temperamentis scripsimus, ceu utique et de medicamentorum temperamentis in iis, quae de illorum facultatibus prodidimus, abunde diximus: in praesentia vero tempus exposcit, ut alimentorum temperamenta exequamur ea methodo, qua libro de victus ratione sunt scripta, qui est, ut nonnullis placet, Hippocratis, ut aliis, Philistionis, aut Aristonis, aut Euryphontis, aut Philetae, omnium antiquorum virorum. Initium autem ipsius in nonnullis quidem exemplaribus est: Ciborum omnium ac potuum facultates, tum naturales, tum arte accitas, sic dignoscere oportet; in aliis autem hoc. Locorum autem omnium situm ac naturam sic oportet dignoscere. Quum ergo seorsum libellus hic circumfertur, de ratione victus inscribitur, estque secunda pars, quum opus totum in partes tres sit divisum: quum vero totus unicus et non divisus ex tribus conflatus invenitur, de natura humana et victus ratione inscribitur. Secunda igitur pars, in qua agitur de cibis, non abs re sorte Hippocrate digna putabitur, sed prima quam plurimum ab Hippocratica sententia recedit. Verum id quidem praeter institutum obiterque sit dictum. Cujuscunque autem memoratorum virorum fuerit, omnem in cibis victus rationem ad universalem quandam methodum videtur revocare. Qui enim hordeum natura frigidum et elixatione humidum esse didicerit, sciveritque corporum temperamenta, tum naturalia, tum alicuius affectus occasione acquisita, dijudicare, is rite non tantum sanis corporibus, verum etiam aegrotantibus hordeum edendum exhibebit: praeterea et cataplasmatibus ex hordeacea farina pereommode utetur, qui et corporis et hordei temperamentum tenuerit. Nec vero satis fuerit principalissimam ac primam cujusque cibi temperiem novisse, sed (ut in libris de medicamentis monstratum est) eas quoque, quae hanc sequuntur, qualitates callere oportet, ut quae et ipsae sunt utilissimae, multae quidem, si non omnes, in saporibus, quaedam autem. etiam in odoribus. Quod enim unumquodque ex tanto calido, frigido, humido et sicco quodam modo est temperatum, idcirco hoc dulce, illud amarum, salsum, acerbum, austerum acreve apparet. Salsum autem nihil aliud est, quam falsuginosum; nam utraque voce res una declaratur. Item acerbi et austeri commune genus est, quod adstringens appellamus. Caeterum in quarto libro de simplicium medicamentorum facultate de omni saporum genere copiosissime disseruimus: quem certe librum necesse omnino est eum perlegisse, qui ea, quae in praesentia a nobis dicuntur, est assecuturos, ne, quae semel de iis dicta sunt, in hisce libris identidem repetere cogamur. Ergo ciborum nonnulli quidem (quemadmodum haud ita pridem commemoravimus), si quis eos gustaverit, aut olfecerit, nullam insignem ac manifestam qualitatem prae se ferunt, quos sane qualitatis expertes et aquosos nominant; alii autem manifestissimam habent adstrictionem, aut congenitam dulcedinem, aut acrimoniam; sicut nonnulli quoque salsiores, aut amaritudinis quidpiam habere perspicue cernuntur. Quare perspicuum est, cibos ejusmodi eandem cum iis medicamentis habere facultatem, quibuscum sapore conveniunt. Caeterum in commentariis de medicamentis causam explicuimus; quamobrem adstringentia quaedam non eadem cum aliis adstringentibus in corporibus agant, ut aloe, aes ustum, atramentum sutorium, flos aeris squamaque et chalcitis. Etenim, quod in quoque istorum adstringenti facultati ac substantiae alia quaepiam est admixta, evenit, ut opera, quae sigillatim edunt, immutentur, perinde ac si malo cydonio scammonium intus miscueris; quod utique interdum facimus, partes mali, quae circum semen sunt, exculpentes, deinde cavitatem scammonio implentes, deinde circumlinentes ac assantes, atque ita malum mandendum exhibentes. Quod namque hunc in modum praeparatum est, absque stomachi subversione alvum subducit, facultate nimirum purgatrice, quam malum ipsum a scammonio acquisivit, in ipso vincente, propria autem ipsius mali manente; alioqui nec jucundum, nec adstringens, nec stomacho esset utile. Ad eum igitur modum cibaria quaedam facultatem quampiam habent in se ipsis admixtam, cui aut purgare, aut aliud quippiam agere fit naturale: in quibus non est dubitandum, quin saporum facultates id efficiant, quae a natura habent ut efficiant; in quo enim qualitas inest adstringens, ipsa, quantum in se ipsa est, vicina corpora cogit, constringit ac refrigerat. Idem autem corpus nonnunquam alias sui partes calefacientes, alias refrigerantes habere potest (ut in libris de simplicium medicamentorum facultatibus demonstravimus), natura scilicet eas ita permiscente, ut medici quidam frigido cuipiam pyrethrum aut piper interdum commisceant. Haec certe (uti diximus) in commentariis de medicamentis copiosissime pertractata his, quae nunc a me docentur, sunt utilissima: nam qui haec ante didicerit, modum reperiet, quo cibos omnes sigillatim apparare queat. Nam nos quoque ex beta et lente edulium nonnunquam damus, atque ante nos Heraclides Tarentinus multis non tantum inculpata valetudine fruentibus, verum etiam malo aliquo affectis saepe exhibebat. Primum ergo betarum copiam, deinde, quum condimus, aut salis plusculum, aut dulcem garum ei injicimus: sic nempe alvum magis subducit. Sin minus vis subducere, lentem excorticatam bis decoquito, aqua videlicet priore effusa, dein salis aut gari portiuncula addita aliquod eorum, quae alvum modice sistunt, injicito, puta acetum, ea mensura, ut gustum non offendat: ita enim iucundissimum atque utilissimum effeceris pharmacum et cibum non paucis eorum, qui diuturna diarrhoea conflictantur. Porro dixi, non paucis, non omnes complecti volens: nam hic quoque distinctionibus opus est, per quas eorum, qui diarrhoea jampridem laborant, affectus invenientur. Omnino enim nullius rei facultates experientia commode explorabis, nisi prius per rationem ad unguem compertum habueris affectum, cui applicatur id, quod exploras, sive sit cibus, sive potus, sive medicamentum: materia enim est auxiliorum ejusmodi affectuum cognitio, non ipsorum remediorum. At quoniam fieri non potest, ut, nisi quis materiarum, quibus utimur, facultates exacte calleat, illarum ope egentibus succurrat, necesse est, ut alibi de medicamentorum, ita hoc quoque loco de alimentorum facultatibus differamus. Cognitio autem horum vix tandem longo tempore recta nobis accedit, quam consequimur quum ex certa definitaque experientia, tum ex halituum saporumque natura, quos habere videntur ea, quae examinantur; ad haec ex consistentia, quam habent secundum lentorem, aut friabilitatem, aut laxitatem et densitatem, aut levitatem et gravitatem: haec enim omnia ad ipsarum inventionem adeo conferunt, ut, quum in peregrinam regionem perveneris, si quid esculenti nunquam prius tibi conspecti offenderis, permultas fis occasiones atque adjumenta ad eius facultatem pernoscendam habiturus. Caeterum, quae Mnesitheus de radicibus, caulibus, foliis, fructibus seminibusque prodidit, non certam valde habent dignotionem, si experientia definita ipsa exploraris, quod ex iis, quae sequentur, fiet manifestum: statui enim de cibis singulis seorsum pertractare. Quod si tractatus ipse longior sit aut futurus sit, poterimus ipsum postea alio quodam minore libello perstringere, qui iis, qui artem callent, utilis erit: quandoquidem exercitatio sola ac doctrina, quae per diffusam enarrationem traditur, nos artifices reddit. Ideoque non nascite illud mihi vulgo dici videtur, optimam esse doctrinam, quae viva voce traditur; neque enim quemquam ex libro nauclerum; aut alterius artis opificem factum videre est: libri enim sunt iis, qui ante eruditi fuerunt, monimenta, non rudium et indoctorum doctrina perfecta. Quod si qui praeceptoribus careant, velintque iis, quae alere ac capide sunt scripta, (qui nobis scribendi mos est,) diligenter incumbere, magnum ii fructum capient, potissimum si ea relegere identidem non graventur.

Cap. II. Haud injuria medicorum plurimi praesentem doctrinam a tritico mihi videntur auspicati, quandoquidem cum apud Graecos omnes, tum barbarorum plurimos semen hoc et frequentissime et summa cum utilitate usurpatur. Inter tritica autem plurimum habent alimenti, quae densa sunt totamque substantiam habent adeo compactam, ut dentibus. nix dividi queunt; talia enim exigua mole corpora plurimum nutriunt: quae vero iis sunt contraria, quaeque dentibus quidem facile franguntur, fractaque rara ac laxa apparent, magna mole exiguum reddunt alimentum. Quod si utrorumque parem modum pendere libuerit, quae densa sunt, multo graviora esse comperies: haec autem sunt colore etiam laxis flaviora. Explorare autem horum naturam non simpliciter oportet, superficiem externam duntaxat contemplando, sed dividendo quoque, ut diximus, ac frangendo; multa enim, quae extrinsecus flava ac densa fuerunt visa, rara intus ac laxa albaque apparuerunt. Haec sane furfuris habent plurimum, et si quis, posteaquam molita sunt, tenuissima farina excussa, ex reliquo panes, quos furfuraceus appellant, fecerit, parum quidem ipsos alere, ventrem vero multis excrementis implere experietur, ob eamque causam facile etiam subsidere: praeterea, quod furfur nonnihil facultatis habeat detergentis, merito, intestinis ad excretionem irritatis, celeris eorum fit dejectio. His autem contrarii quidem sunt panes purissimi, plurimum ponderis exigua mole habentes, omnium vero panum tardissime dejiciuntur. Videbis sane illorum molem admodum lentam, ita ut quam longissime indivulsa trahatur, quod corporis lenti est proprium. Merito igitur ii quidem et fermento copiosiore indigent, omniumque maxime subigere eos oportet, nec statim post fermentum et subactionem assare: furfuraceis vero paucum fermentum, et lenis subactio, breveque intervallum sufficit. Pari modo, qui puri sunt, assationem diuturniorem, furfuracei breviorem postulant. Porro non pauca est inter purissimos ac sordidissimos pro minoris majorisque ratione latitudo, quum alios quidem puros, alios sordidos et vocemus, et revera sint. Est autem et alia panum species inter hos plane media, quos αὐτοπύρους appellant: medici autem veteres ipsos nominabant confusaneos. Caeterum quod hi fiant ex farina secretionis experte, furfure scilicet a pura farina non separato, omnibus id est perspicuum: illinc enim nomina ipsis indiderunt, αὐτοπύροις quidem, quod tutum ipsum triticum, nulla sui parte adempta, in panificium cedat, confusaneis autem, quod ad ipsos conficiendos tota farina nusquam a furfure sejuncta comportetur. Verum et inter hos ipsos, qui ad unguem medii inter furfuraceos et quampurissimos panes esse videntur, non parva est pro tritici natura differentia: siquidem ex denso ac gravi tritico praestantiores, ex laxo autem ac levi panes fiunt deteriores. Et apud Romanos quidem, ut et apud alios propemodum omnes, quibus ipsi imperant, panis quidem purissimus siligineus, qui autem huic est proximus, simllaceus nuncupatur: verum σεμίδαλις quidem Graecum nomen est et antiquum, σιλίγνις vero neque Graecum est, neque ipsum aliter possum exprimere. Inter panes igitur siligineus plurimum alimentum praestat: post ipsum autem similaceus: tertio loco medius, qui et confusaneus, et αὐτόπυρος dicitur: quartum post hunc est sordidorum genus, in quibus furfuraceus est postremus, minimumque omnium nutrit, et omnium maxime per alvum subsidet. Concoctu autem inter panes sunt facillimi, qui plurimum sunt fermentati et pulcherrime subacti, quique in clibano igne moderato fuerunt assati: nam ignis ardentior primo statim occursu superficiem externam circumurens in testae modum indurat, acciditque duplici nomine pravum panem fieri: priori quidem, quod partem internam habeat crudam atque illaboratam, posteriori vero, quod externam siccam habeat ac praeassatam et testaceam. Porro ignis moderato remissior panem minus belle elaborat, sed ipsum crudiorem relinquit, et maxime partem omnem ejus internam. Qui autem in igne moderato, longiore spatio, per totos se ipsos aequabiliter assati fuerint, ii tum bellissime in ventriculo concoquuntur, tum ad caeteras actiones, quae coctionem consequuntur, fiunt accommodatissimi. Pessimi autem panes ii sunt habendi, quibus nihil memoratorum ante adest. Quum autem jam sines probitatis et pravitatis in panibus constituerimus, nemo jam est, qui non vel tacentibus nobis facile intelligat, alios esse panes, qui aut optimis, aut deterrimis sim propinqui, alios porro ab illis longe discedere, tum alios quosdam inter utrosque hos locum medium obtinere. Proinde, quemadmodum prius de melle admonuimus, non simpliciter esse pronunciandum, ipsum salubre esse aut insalubre, sed pituitosae quidem naturae, hoc est humidiori ac frigidiori, quam sit temperata, ipsum esse salubre, nec minus, etiamsi ea natura tantum fuerit frigidior sine multa humiditate, aut humidior sine multa frigiditate, calidis autem temperamentis, ac his etiam multo magis calidis et siccis haudquaquam ipsum convenire, ita panum quoque is athletae quidem est accommodus, qui neque bellissime est assatus, neque multum habet fermenti, privato autem et seni, qui bellissime quidem in clibano est affatus, fermenti autem habet multum: porro qui fermento omnino caret nemini prorsus est accommodus. Quod si casei aliquid insuper addatur, (ut rustici apud nos festis diebus solent apparare, eosque panes ipsi vocant azymos,) ejusmodi prompte omnes laeduntur, etiamsi fortissimo sint corporis habitu, cujusmodi sunt messorum ac fossorum robustissimi: ab his namque facilius confici videas panes azymos, ut bubulam etiam ac hircinam, quam a gravibus athletis: quid enim jam loquar de ovilla aut caprina? In Alexandria vero asinina quoque vescuntur: sunt qui et camelina: ad ipsarum enim coctionem nonnihil confert tum consuetudo, tum vero non minimum earum carnium quae sumuntur parsimonia, ac denique ipsa totius corporis inanitio, quae illis necessario accidit, qui toto die in privatis operibus sese conficiunt. Carnes enim inanime rapiunt ex ventre succum non modo semicoctum, sed nonnunquam etiam omnino crudum atque incoctum, quum cibo sumpto operibus sese reddiderint; ob eamque causam ii gravissimis morbis postea prehenduntur, et ante senectam intereunt. Quae quum vulgus ignoret, illos ob corporis robur beatos praedicat, quum ea edere at concoquere ipsos videat, quae nemo nostrum neque edere queat neque coquere. Quod autem eorum plerique, qui laboribus sese confecerunt, a pravis cibis minus laedantur, in causa est, quod iis somni sint profundiores, quae res ad coctiones multum ipsis adfert momenti: quod si ipsos plures ordine noctes insomnes ducere coegeris, morbo statim corripientur. Illi igitur unicum hoc ad pravos cibos coquendos habent commodum; athletae vero alimentis quidem utuntur optimi succi, sed crassi ac viscosi, illi sane, qui inter ipsos sunt graves, quo nomine palaestritae potissimum, nunc vero et pancratiastae et pugiles ita appellantur. Quum enim id solum eis sit propositum, ut ad certamina sese comparent, in quibus interdum totum diem aut luctari, aut intentis viribus certare coguntur, idcirco cibo indigent corruptu ac evaporatu difficili; talis autem est, qui succum habet crassum ac viscosum, cujusmodi potissimum est cibus ex carnibus suillis et panibus (ut diximus) apparatis, quibus soli vere athletae vescuntur. Quod si quis privatus et haud exercitatus eodem cibo uti voluerit, celerrime in morbum plenitudinis incidet, quemadmodum, si homo utens exercitationibus oleribus ac ptisanae succo aleretur, totum suum corpus celeriter labefactarit ac confecerit. Porro si quis nostrum panibus istis utatur, quibus dixi athletas uti, succus ex eis abundabit crassus ac frigidus, qualem proprie crudum succum nominare consuevimus. Est sane et pituitae succus crudus et frigidus, non tamen crassus, ut qui humiditatem multam habeat et spiritum flatulentum; crudus autem succus proprie nuncupatus talis est, quale id apparet, quod in urinis subsidet quandoque puri adsimile: verum pus et graveolens est et lentum, crudus vero succus crassitie et colore illi duntaxat est similis, quum neque graveolens sit neque lentus. Non tamen febricitantibus quidem ex crudorum humorum copia solis in urinis subsidet, cujusmodi dixi, sed et sanis, qui post multos exantlatos labores cibos duros ac consectu difficiles esitant. Verum de aliis quidem postea tractabimus; nunc vero, quoniam de panibus primo statuimus disserere, iis, quae a nobis dicta jam fuerunt, haec adjiciamus. Omnium quidem optimi sunt clibanitae, ad eum quem praescripsi modum tum assati, tum ad assationem praeparati. Proximi autem ipsis sunt furnacei, eodem videlicet quo praedicti modo praeparati: sed quia in profundo non similiter affantur, ob id ab ipsis bonitate superantur. At qui super craticulam, aut cineres calidos, aut foci pavimentum ceu clibanum assantur, pravi omnes sunt, ut qui inaequaliter se habeant: nam partes ipsorum extimae supra modum sunt assatae, intimae autem crudae. Caeterum iis, quos propterea, quod cineribus tecti assantur, subcinericios nuncupant, cineres ipsi pravitatem aliquam aspergunt quapropter omnium panum hos, si ipsis caetera omnia ante pariter adfuerint, quod ad affandi saltem modum attinet, propemodum dixerim osse deterrimos, Oportet enim semper ea, de quibus agitur, ita accipere, ut, quae inter te comparantur, in illis duntaxat, de quibus alitur, mutuo dissideant; quandoquidem si quae pluribus inter se modis discrepant contuleris, quae de singulis ipsis membratim et seorsum dixeris, ea omnia collecta habebunt. De panum igitur differentia abunde dictum est.

Cap. III. De aliis autem placentis, quae ex triticea farina parantur, dicere nunc fuerit opportunum. Ergo, quos Attici quidem ταγηνίτας, nos autem Graeci, qui Asiam colimus, τηγανίτας appellamus, parantur ex solo oleo. Oleum quidem solum in sartaginem igni fumi experti impositam injicitur: quod ubi incaluerit, triticea farina multa aqua imbuta ei affunditur; quae celeriter, dum cum ipso oleo coquitur, cogitur ac densatur instar casei teneri in calatho concrescentis, tunc autem jam ipsam vertunt, superficiem quidem ipsius superiorem infra constituentes, ut ipsa sartaginem etiam tangat, quod vero prius erat inferius, quodque abunde jam est coctum, sursum in sublime tollentes, ut jam sit in superficie: et quum jam, quod modo infra est, concreverit, postea vertunt ipsam bis forte aut ter, quoad tota placenta aequaliter ipsis cocta videatur. Perspicuum igitur est, quod ipsa quidem crassi est succi, quodque ventrem cohibet, et succos crudos gignit; quapropter et a quibusdam mellis quidpiam ei admiscetur; sunt qui et salem marinum miscent. Fuerit autem jam id quidem placentae genus quoddam, aut species, aut quocunque modo appellare libeat: quemadmodum et alias quasdam placentarum species tum rustici homines, tum urbanorum pauperrimi ex tempore componunt. Itaque placentae azymae, quas in clibano assant, atque mox, quum extractae sunt, in mel calidum, ut id in totas sese recipiant, injiciunt, placentae etiam sunt genus quoddam; praeterea omnia, quae cum melle ex itriis apparantur.

Cap. IV. Duplex autem est atriorum species, praestantior quidem, quam rhyemata, deterior vero, quam lagana appellant. Igitur omnia, quae ex his ac similagine componuntur, crassi sunt succi, et tarde permeant, jecorisque meatus, per quos fertur alimentum, obstruunt, lienis imbecillitatem augent, calculos denique in renibus gignunt; quod si cocta belle fuerint atque in sanguinem mutata, admodum nutrient. Quae vero eum melle parantur, mixtam habent facultatem: quum enim mel ipsum succum habeat tenuem, et ea, quibuscum miscetur, tenuet, factum merito est, ut, quae mel copiosius, dum parantur, assumpserint, quaeque diutius cocta fuerint, et minus tarde permeent, succumque ex tenui et crasso mixtum generent; jecori vero, renibus et lieni in recte quidem habentibus magis, quam ea, quae sine melle parata sunt, conducant; in iis vero, qui obstructionis principium habent, aut inflammatione, aut scirrho sunt obsessi, nihil minus quam illa noceant, nonnunquam etiam longe gravius, et multo omnium maxime, quorum farina fuerit admodum lenta; succus namque, qui ex iis proveniet, non modo propter crassitiem ferri prorsum inhibetur, verum etiam intrinsecus angustis vasorum finibus circumfixus adeo impingitur, ut haud facile solvi queat; atque ita viscus laetum iis, qui ita sunt affecti, tensum ponderis exhibet, ciborum ac potuum tenuantium ope indigens. Scripsimus autem alibi uno libro de victu attenuante. Nihil tamen eorum, quae ita sunt parata, neque thoracem, neque pulmonem offendunt. Verum de eduliis quidem, quae crassam ac lentum succum generant, alio loco postea disseremus; sermo autem, qui nunc in maribus est, postulat, ut quum alia, quae hactenus exposuimus, memoria teneas, tum inter ea omnium potissimum panum facultatem, quod eis assidue utamur; nec sane obfuerit; quae de ipsis diximus, summatim repetere. Optimus certe panis ad saluberrimus fuerit homini, neque juveni, neque exercitationibus dedito, qui tum salis, tum fermenti habet plurimum, quique plurimum ab artifice, antequam formetur et assetur, sit subactus et (ut supra diximus) in clibano mediocriter calido assatus. Modum vero fermenti ac falis gustu judicato; quod namque in largiori horum mixtura jam offendit, pravum. Quatenus igitur gustus nullum adhuc sensum tristem ex ea missura percipit, eatenus ipsorum copiam augere praestiterit.

Cap. V.Porro qui panis abluendi rationem excogitarunt, minoris sane alimenti cibum, sed qui ab obstructionis noxa absit, quoad licet maxime, invenerunt; siquidem panis hic succum habet minimum crassem ac lentum, ut qui ex terrestri aereus fit factus. Ejus porro levitas apparet cum per stateram, tum quod in aqua non submergatur, sed instar suberis supernatet. Caeterum id edulium, quod ruri apud nos coquunt, quod ex multa triticea farina lacti milia constat, scito ex iis esse, quae intus obstruunt. Ut igitur cibi hujusmodi omnes boni sunt succi et multi alimenti, ita eos, qui ipsis assidue utuntur, laedunt obstructiones in hepate parientes et in renibus calculos gignentes. Quum enim humor crudus lentorem assumpsit, et transitus per renes quibusdam natura sint angusti, ibi, quod crassissimum est ac maxime lentum, diutius moratum tophum prompte gignit; cujusmodi in vasis, in quibus aquam calefacimus, accrescit, aut ad saxa affigitur in plerisque aquis calidis sponte nascentibus. Confert autem ad id maxime renum ipsorum temperamentum, quando ipsorum calor acris fuerit ac velut igneus. Ex eo autem genere sunt et tophi, qui in arthriticis generantur; fluit enim semper, quod in corpore redundat, in partes imbecillimas, pro suaque ipsius natura in ipsis affectum excitat. Caeterum quum postea de lacte agemus, de omni ipsius usu trademus, quemadmodum certe et de cibis incrassantibus; quandoquidem et alia quaedam sunt, quae eam habent facultatem.

Cap. VI. Alica ex genere est tritici, valenterque nutrit, succumque lentum habet, sive in aqua duntaxat coctam cum multo, aut vino dulci, aut etiam adstringente, (nam his quoque suo proprio tempore utimur,) sive cum oleo saleque frixam fumas. Nonnunquam autem et acetum illi injicitur, atque praeparatam eo modo alicam medici ptisanae confectionem fuisse dictitant; quidam autem dicunt, ex alicae ptisana aegrotum fuisse cibatum; veterum vero nonnulli, ut Diocles et Philotimus, ptisanam triticeam alicam hoc modo structam appellitant. Quapropter ejus nomen apud antiquos est rarum, quemadmodum et nomen sitanii; ipsum enim communi appellatione triticum nuncupant. Dictum porro est in libro Hippocratis de ratione victus, panes ex alica factos plurimi esse alimenti, sed minus subsidere; praeterea similaginem et alicam coctam valentis ac multi esse alimenti: proinde usum hujus multum vitare convenit, estque potissimum, quibus jecur facile obstruitur, aut renes calculis gignendis sunt appositi. Maxime praeterea intentos esse convenit iis sorbitionibus, quae ex alica lota nuncupata parantur; succus namque ipsius hic est aquae commixtus, qui quum coctionem postulet plurimam, praeparantibus quidem ipsum, quasi fatis coctus fit, imponit, aegrotos vero, quibus ipsum parant, laedit non mininum, celeriter enim, quod instar glutinis sit lentus, concrescit ac densatur. Oportet igitur ipsum multa aqua admixtum super carbonibus coquere, plurimum movendo, quoad exacte coctus fuerit, tum vero falis quidpiam etiam injicere; oleum autem, etiamsi initio statim immiscueris, nihil fuerit incommodi. Sed id quidem obiter sit dictum; ad medendi enim rationem, non ad praeiens restitutum pertinet. Quod si quando sani ob vehementem ventris mordicationem, five ob biliosi humoris multi transitum, five ob aliud id genus sorbitione eguerint, iis alicam plurimum coctam, usque dum extabuerit, deinde colatam atque ita comparatam, ut ptisanae succo colato fit persimilis, sorbendam tunc exhibeto. Eadem autem lotae alicae parandae est ratio.

Cap. VII.Nisi ipse aliquando triticum in aqua elixum comedissem, nunquam aliquem ejus usum in cibo esse credidissem; neque enim, fame grassante, ad hunc utendi modum quis accesserit, quum, suppetente tritico, panem eo facere possit, in coena vero, quemadmodum elixum frixumve cicer et alia quaedam semina similiter parata pro tragematibus, quae vocant, sumuntur, ita triticum elixum a nemine sumitur. Ob eas sane causas nunquam credidissem quempiam triticum elixum esitasse. Quum autem et ipse aliquando rus procul ab urbe cum duobus adolescentibus meis coaetaneis profectus rusticos jam coenatus deprehendissem, et mulieres sese, ut panem facerent, accingere, (pane enim carebant,) unusque ex ipsis repente triticum in ollam conjectum coxisset, deinde sale mediocri conditum, ut ederemus, esset hortatus, (cogebamur autem id facere, ut par est, qui nimirum iter confeceramus atque esuriebamus,) abunde certe comedimus, pondus tamen in ventriculo sensimus, ut lutum ipsi incumbere videretur. Et quum postero die non coxissemus, totum diem cibum ita fastidivimus, ut nihil edere potuerimus, praeterea flatulento spiritu eramus pleni, caputque dolebat, et oculi caligabant; neque enim per alvum quicquam excreveramus, quod unicum in cruditatibus est remedium. Rogabam igitur rusticos, num et ipsi aliquando elixum triticum edissent; tum quonam pacto fuissent ab illo affecti. Illi vero et esitasse frequenter eadem qua nos necessitate compulsos responderunt, triticumque ita praeparatum grave et concoctu difficile esse edulium: quod sane vel citra experimentum colligi facile poterat. Quando enim ne ipsius quidem sumpta farina (ut ante retulimus) concoctu fit facilis, nili per salem, fermentum, misturam, triturationem clibanumque elaborata fuerit, quis non intelligat, illaboratum triticum esse contumacissimum? Vires tamen triticum habet magnas, si sic sumptum concoquatur, nutritque valide corpus, ac robur insigne iis, qui ipso usi fuerint, conciliat.

Cap. VIII.Amylum ex tritico conficitur, partes exasperatas laevigandi vim obtinens, quae substantiis omnibus consistentia siccis est communis, quae neque astrictionem, neque acrimoniam, neque aliam quamvis facultatem habent insignem, quas substantias jure qualitatis, quae tensu deprehendi queat, expertes appellant, qualis inter humidas substantias est aqua. Caeterum amylum similem panibus lotis habet facultatem; minus enim his non lotis corpori praebet alimentum, et non calefaciens, veluti neque calefaciunt etiam illi, quum caeteri panes calefaciant. Quod vero ad triticum in aqua elixum attinet, cum eo amylum ne conferendum quidem est, quum palam id tum calefaciat, tum valenter nutriat, si concoctum fuerit, quum tamen, ut diximus, difficile concoquatur.

Cap. IX. De hordo et ptisana. Hoc item semen in usu frequenti apud homines est, quod non eandem cum tritico habet facultatem, siquidem illud palam calefacit, hoc vero non modo non calefacit, (quomodo nonnulla, quae in medio sunt calefacientium et refrigerantium, ut amylum et panis lotus,) sed, quoquo modo ipso utare, sive panes ex ipso ieceris, sive ptisanam coxeris, sive polentam feceris, vim quandam refrigerandi habere cernitur. Dissidet praeterea a tritici natura succi specie, quam utrumque ipsorum gignere consuevit; siquidem triticum crassum ac lentum, hordeum autem tenuem et nonnihil detersorium succum in nobis gignit. Quoquo igitur modo hordeum paraveris, nunquam corpus calefacit, sed varie pro modo praeparationis humectat ac siccat; quandoquidem polenta, quae ex frixo hordeo est facta, siccare perspicue cernitur, ptisana autem humectat quum saltem, ut decet, fuerit parata, hoc est, quum in coctione quam plurimum intumuerit, postea igne lento per multum otium in chylum fueris redacta; acetum autem ei tunc admiscetur, quum plane intumuerit; quum vero cocta exacte fuerit, sub edendi tempus salem tenuem injicere oportet; oleum autem si initio statim inieceris, coctioni nil nocueris; aliud tamen nihil est miscendum, nisi velis anethi aut porri quidpiam, adque initio statim, immiscere. Video autem a cocis omnibus ptisanam pessime parari; in mortalio namque crudam ipsam tundentes, non ad ignem coquentes dissolvunt; sunt qui amylum etiam injiciant, ut per coctionem in chylum copiosum videatur esse redacta. Talis certe ptisana merito maxime est flatulenta et concoctu admodum difficilis. Quae vero in ptisana recte paranda praetermisi, ea adjicere oportet. Crudam ptisanam aliquamdiu in aqua praemaceratam, deinde in mortarium injectam manibus terere convenit asperam quampiam rem in se habentibus, cujusmodi est, quod vocant spartum, ex quo jumentis soleae nectuntur; usque eo autem terendum, dum praepositus cortex sit abjectus, is enim, quo vestitur ceu tonui tunica, non totus inter pinsendum abjicitur, quapropter et praemaceratur, et in mortario tunditur. Quod si non quicquid est paleae deciderit, elixa ptisana magis quidem deterget, nullam autem aliam noxam accipit. Pessima autem est ptisanae praeparatio, quum, ubi coci crudam ipsam in mortario cum aqua contuderint deinde parumper coxerint, sapam injiciunt; quidam autem cum his mel quoque et cuminum iiijrciunt, confusam quandam missuram verius quam ptisanam comparantes. Verum quae probe parata fuerit, utilitates, quas memorat Hippocrates, tum sanis, tum aegrotis hominibus praestabit; siquidem lentor ejus (ut inquit) levis, et continuus, et blandus est, et lubricus, et humidus moderate, sitimque arcet, et ad abluendum, si quid opus erit, est idoneus, neque adstrictionem habet, neque tormina gignit, denique in ventriculo non exturgescit, si quidem inter coquendum intumuit, quantum plurimum intumescere poterat. Haec certe nobis in praetentia de ptisanae facultate suffecerint, non medendi rationem tradentibus, sed alimentorum dumtaxat facultates explicantibus, quamquam in sermonis transcursu ipsorum usum quoque attingimus.

Cap. X. Nunc certe ad hordeaceos panes transire fuerit tempestivum, quos homines eodem, quo triticeos, modo parant. Sunt autem non modo triticeis, verum etiam olyrinis, et multo adhuc magis tiphinis friabiliores, nihil in se lentoris, ut illi, habentes. Ex quo perspicuum est, quod exiguum corpori praebent alimentum, et potissimum si facti ex pejore hordeo fuerint, ex quo Hippocrates ne ptisanam quidem fieri voluit; neque enim, dum coquitur, succum copiosum ex se ipso emittit, Laudatissimum autem est, quod candidum, ubi pistum est, apparet nonnihilque densitatis ac ponderis, quantum hordeo datum est, habet. Porro quod totum plenum est, et circumscriptionem externam habet tensam, melius eo est, quod gracile est ac rugosum. Verum hoc quidem seminum omnium commune tibi esto indicium, nisi forte aliquando molem multo, quam pro sim natura, habeant majorem, sintque molliora ac laxiora; scito enim, ea humiditatem habere superfluam, praedictisque esse deleriora. Ob eamque causam non convenit iis post collectionem uti, sed, ubi ea in locis siccis reposueris, diu ab eis abstinere, quo interea pars quidem humoris superflui exhalet, pars autem etiam coquatur, quoad siccata mediocriter contrahantur. Defluit enim a plantis, seminibus et fructibus, postquam collecta fuerint ac reposita, primum quidem quicquid ipsis aquosum est ac tenue, post autem et nonnihil humidi naturalis. Quum enim substantiam habent justo sicciorem, suntque iis deteriora quae ad summum bonae habitudinis pervenerunt, non tamen jam omnino sunt prava; quin imo iis affectibus, quos siccando corrigere oportet, sunt utiliora. Quae autem diutissime fuerunt reposita, vires habent imbecilliores. Hujus porro terminus sit, quum ab ipsis divisis quasi pulvis quidam tenuis excidit. Haec itaque semel nunc dicta in omnibus memoria teneto; non enim libenter de iisdem saepe eadem repeto, nisi quando necesse videtur nudum dumtaxat caput memoriae causa repetere. Ad panes autem hordeaceos, de quibus dicere institueramus, reversi dicamus, in iis quoque quasdam esse differentias illis, quas paulo ante in triticeis recensuimus, respondentes. Omnes namque triticeis multo minus alunt; qui tamen ex praestantissimo hordeo conficiuntur, minus a triticeis in eo superantur; qui vero ex laxo ac levi, panibus furfuraceis respondent; panes autem ex hordeo hujusmodi citissime per alvum subducuntur, quod et reliquis non minimum accidit, si triticeis eos contuleris. Quae porro inter hos mediae panum hordeaceorum sunt praeparationes, similes sunt iis, quas in triticeis retulimus.

Cap. XI. Ex recenti hordeo mediocriter frixo laudatissima fit polenta, cujus si copia non sit, nonnunquam et ex aliis ipsam conficimus. Quum autem polenta omnis, quae recte sit facta, boni sit odoris, ea est suaveolentissima, quae ex optimo ac recenti hordeo, et quod aristam non admodum habeat siccam, est confecta. Compluribus autem per sanitatem mos est eam sapa et vino dulci mulsoque commixtis, nonnunquam sola etiam aqua conspersam aestate duabus tribusve ante balneum horum bibere, ajuntque sentire se hoc potu siti liberari. Si tamen cum vino austero fuerit epota, ventrem desiccat. Polenta autem gentes quaedam pro pane utuntur; quod ego rusticos in Cypro facere sum conspicatus, tametsi ii frumenti plurimum metant. Veteres autem militibus etiam polentam praebebant; Romani tamen milites ipsius imbecillitatem damnantes, ea non amplius nunc utuntur; exiguum enim corpori alimentum dat, privatis quidem et omni exercitatione abstinentibus satis multum, iis autem, qui quoquomodo exercentur, minus quam sat est. Porro ex iis humidis frixis fiunt mazae, de quibus deinceps disseremus, praesertim quum Philotimus in primo libro De alimentis de ipsis copiosius disputans, quod in eis tamen erat utilissimum, indefinitum reliquerit.

Cap. XII. Cujusque eduliorum vires potes vel ante certam experientiam ex ipsius natura conjicere. Etenim perspicacis ingenii viro farina, quae plane tenuis est et alba et ab omni furfurea substantia pura, satis intelligetur in ventriculo quoque citius ac magis alterari, eoque probius concoqui, et facilius in corpus distribui, promptiusque nutrire, ut quae tuta corporibus alendis assimiletur atque apponatur; quod autem in ipsa furfureum est ac durum, ut extrinsecus in aqua dissolvi non cernitur, eadem ratione ne in ventriculo quidem madefactum dissolvitur, sed totum, ut sumptum fuerat, individuum permanet atque inconfectum. Hoc igitur non potest nec probe concoqui nec distribui, propterea quod venarum orificiis, quae tum ad ventriculum tum ad intestina pertinent, neque apte cohaeret omnino, neque illabitur; quas res necessario sequitur, tum ut major stereoris vis ex ipso acervetur, tum ut citius subsideat, partim propter ipsius copiae pondus, partim etiam quod furfureum omne qualitatem habeat detergentem. Quae omnia si quis reputet, intelliget tantum mazam in alendo corpore ab hordeaceis panibus relinqui; quantum hi a triticeis relinquuntur; quippe, quum hordeum suapte natura furfureum habeat non paucum, frixum jam illud ipsum habet tum siccius; tum fractu ac comminutu difficilius; siccius autem est id, quod in hoc est praestantius, ex quo corpus sumebat alimentum, quo fit, ut mara panibus hordeaceis aegrius coquatur, magisque ventriculum flatu impleat; in quo etiam si diutius manserit, turbationem excitat; citius autem subducitur, si pista diutius fuerit ac subacta; quod si mel quoque addatur, citius etiam ob id ventrem ad excretionem incitabit. Caeterum quod Philotimus opinatur, succum crassum, glutinosam ac frigidum ex omni maza generari, (quem ipse cum praeceptore suo Praxagora vitreum appellat,) secus profecto habet, quum polenta, neque lentorem habeat, quod alicae inest maxime, nec multum nutriat. At illum fefellit maza copiosior ac diutius in vino dulci et sapa macerata, quam ipse, quemadmodum Athenienses, tritam appellavit; quod enim in ea triticeae massae respondet, ductile est ac glutinosum quum ob diuturnam macerationem, tum ob humoris polentae commixti crassitiem. Quemadmodum autem tritura multa cum crasso liquore facit, ut trita farina lenta appareat, etiamsi ea ex milio sit, ad eundem modum succus ptisanae apparet lentus, tametsi nihil in sese habeat glutinosum neque emplasticum, sed contra detergens atque incidens, adeo ut in cute nostra videatur sordes eluere. Sin autem, postquam alicui sorbendam ipsam exhibueris, vomere apium feceris, pituitam, quae in ventriculo continebatur, detergebit, et omnia vomitu simul cum ea ejiciet.

Cap. XIII. Mnesitheus quidem tiphas tertio loco post triticum et hordeum numerat; Diocles autem de ipsis tradit negligentius, compendiosum scribendi genus diffusae accurataeque explanationi praeponens; eodem certe compendio de tritico, hordeo aliisque multis tradidit. Paulo autem de his Praxagoras ac Mnefitheus, quam Diocles, copiosius scripserunt, attamen ne ipsi quidem satisfaciunt. Philotimus vero de quibusdam admodum copiose, de aliis autem egit jejune; sunt et quorum ne meminit quidem, quemadmodum nec zeiae. Perspicuum autem est, quod nec praeceptor ejus Praxagoras; quandoquidem Philotimus non modo eorum, quae ille scripsisset, nihil praetermisit, sed pleraque etiam perpolivit atque adjunxit. Illud vero mirum videri debet, quod ne is quidem, qui librum de ratione victus composuit, qui Hippocrati est adscriptus, (quisquis is vir antiquus fuerit,) nominis zeiae mentionem unquam fecerit; quod si tiphas a nonnullis putabat appellari zeias, id ipsum significasse oportuit. Verum satius forte fuerit ipsorum verba ascripsisse. Diocles ergo in primo libro de sanitate tuenda ad Plistarchum (in quo ciborum facultates explicat) sic scribit: Post hordeum autem ac triticum facultatibus sequuntur omnium maxime olyrae, tiphae, zeiae, panicum, milium. In quibusdam autem exemplaribus zeiae nomen omnino non est, quin et in quibusdam non facultatibus, sed utilitatibus scriptum est hoc modo: Post hordeum ac triticum utilitatibus sequuntur omnium maxime olyrae, tiphae, panicum et milium; perinde ac si olyra semen esset a tipha diversum. Mnesitheus autem uno semine duo nomina nit contineri, scribens ad hunc modum: Ex seminibus ad nutritionem sunt appositissima triticum et hordeum; quod autem haec deinceps sequitur, duplici quidem nomine nuncupatur, eadem tamen res est, alii enim tipham, alii olyram nominant. Deinceps ista adjungit: Post haec autem sunt zeia, milium et panicum. Diocli certe ea de tipha et olyra scribere, quae modo ascripsi, satis visum fuit; Mnefitheus vero particulatim quoque de iis postea tractavit, primum quidem de tritico et hordeo, mox de tiphis, scribens his verbis; Reliquorum vero seminum tipha quidem est optima, nam et nutrit admodum, neque magno negotio conficitur. Panem autem ex zeia nemo affatim citra sanitatis dispendium mandit; quod si quis ei pani non assueverit, etiamsi minimum sumpserit, aegrotabit; est enim gravis et concoctu difficilis. Qui vero regionem colunt vehementer frigidam, eo semine coguntur nutriri, ipsumque serere, quod frigoribus perstrenue resistat. Atque hi principio quidem paulatim edere assuescunt, tum quia ingrati odoris est cibus, tum quia rarus est in ejusmodi regionibus frugum proventus; post autem, quod familiare sit edulium, accidit, ut facillime in corporibus conficiatur. In summa autem statuere oportet, zeiam gravem esse, ac concoctu difficilem, firmam, ac membranosam. Ex his Mnesitheus apertissime indicavit, cuiusmodi semen vocare velit zeiam, quae in frigidis regionibus colitur. Equidem nec ipse regiones omnes hybernas peragravi, nec ab aliis audivi, qui eas perlustrassent, semen aliquod esse frumentaceum, quod incolae setam aut aeam appellerent; utroque enim modo scriptum invenitur, in aliis priore syllaba in ε et ι, in aliis autem in e tantum desinente. Credere tamen possum, fieri potuisse, ut Graeci semen id sic appellarint, barbari autem proprium ipsi nomen indiderint. Conspicatus autem in multis Thraciae et Macedoniae agris non aristam modo, sed et plantam totam nostrae tiphae in Asia simillimam, interrogavi, quodnam apud illos homines haberet nomen; qui mihi omnes responderunt, plantam totam et ejus semen βρίζαν appellari, priori syllaba tribus his literis scripta, β ρ ι, sequente ζ et α, in recto saltem casu, in accusativo autem cum litera ν. Ex hoc. porro semine panis fit gravis odoris et ater, membranosam (ut Mnesitheus scripsit) substantiam habens; quod si nigrum quoque panem, qui ex zeia sit, esse ascripsisset, facilius crederem, id esse semen, quod ab eo zeia nominatur. Est item in frigidissimis Bithyniae locis semen quoddam, quod zeopyrum nominatur, prima syllaba ι non habente, ut apud Homerum habet, quum ait:

Et zeia et triticum cum foecundo hordeo et albo.

Ex eo autem panis fit praestantior, quam qui in Macedonia aut Thracia ex briza conficitur. Ac fere, quemadmodum nomen aptum zeopyrum ex utroque nomine, zea scilicet et pyro, id est tritico, componitur, sic substantia ejus inter utrumque media quodammodo est, ut si ex utroque esset commista: proinde quanto tritico est deterius, tanto Thracia briza est praestantius. Porro urbium nomina, in quibus semen id provenit, furit Nicaea, Prusa, Crassopolis, Claudiopolis, Heliopolis et Doryle, quod quidem extremum est Phrygiae Asiaticae oppidum; habet autem et Phrygia ipsa semen ejusmodi in agro proveniens, quemadmodum et aliae quaedam orbes finitimae. Videre autem est panem, qui ex hoc semine conficitur, lauto eo, qui ex briza in Thracia et Macedonia fit, esse meliorem, quanto triticeo est deterior. Meminit zeiae et Theophrastus libro septimo de plantis, sic scribens: Inter ea, quae tritico hordeoque sunt similia, ut zeia, olyra, tipha, avena et aegilops, zeia est firmissima, copiosissimeque fructificat, multiplicem altamque radicem effundit, calmo multiplici et crassa assurgens, fructus autem est levissimus, et cunctis animalibus admodum jucundus. Deinde subdit: Tipha autem omnium est levissima , nam calamum unicum, cumque tenuem habet: quare solum gracilius, nec, uti zeia, pingue ac fertile exposcit. Post haec subjungit: Sunt autem haec duo, zeia scilicet et tipha, tritico simillima. Haec quidem de zeia Theophrastus. Herodotus autem libro secundo ad verbum haec scribit. Tritico hordeoque plerique victitant, apud Aegyptios vero his in victu uti summum dedecus putatur, utuntur autem olyris, quas alii zeias cum z nominant. Dioscorides quoque in secundo De medica materia haec scribit. Zeiae duplex est genus, quorum alterum simplex, alterum δίκοκκον nominatur, quod semen duabus membranis conclusum gerat; nutrit autem hordeo valentius, tum stomachum juvat; panis ex ea sit, qui minus tritico nutrit. Crimnon autem, quod ex zeia et tritico sit, estque in tritura crassior farinae pars, ex qua sit puls, nutrit abunde, et facile conficitur; quod vero ex zeia fit, ventrem magis cohibet, potissimum si tumefacta prius fuerit. Praeterea olyra ejusdem cum zeia est generis, sed minus aliquanto nutrit: panis quoque ex hac sit et crimnon. Athara autem sit ex zeia trita tenuiter sub mola; sorbetur autem non secus, ac liquida pulticula, puerisque est accommoda; in cataplasmatisque ea utimur. Tragi semen alicae est quidem simile, nutrit autem multo minus, quam zeia, quod multum aceris habeat; ob id et concoctu est difficilior, et alvum magis mollit. De zeia igitur haec sufficiant. Mnesitheum prosecta jure quis demiretur, quod discrimen inter olyram ac tipham non noverit; utrumque enim in Asia est frequens, et potissimum in regione, quae est supra Pergamum, adeo ut rustici ipsi panibus ex ipsis factis semper utantur, propterea quod triticum omne in oppida comportent. Olyrini sane, si modo ex bona olyra, stant, post triticeos saltem sunt praestantissimi; secundi autem ab his sunt tiphini; quod si olyrini ex vitioso semine sint facti, tiphini noti erunt eis inferiores. Calidi vero panes ex laudatissima tipha facti olyrinis longe sunt praestantiores, asservari vero deteriores seipsis evadunt; quum enim massa illorum sit tenax ac ductilis, densatur majorem in modum, et maxime quum negligenter parati fuerint, adeo ut, qui panem hujuscemodi post unum aut duos dies, ac multo magis sequentes aliquot comederit, putaturus sit lutum ventriculo suo inesse; at calidus adhuc quum est, ab ipsis etiam urbanis expetitur, ipsumque cum caseo quodam mandunt, quem vernaculo nomine oxygalactinon appellant. Porro hunc quoque tenerum esse oportet, et ipsum panem calorem clibani adhuc retinere. Qui certe in hunc modum est affatus, non rusticis modo, sed urbanis quoque hominibus in deliciis habetur; qui vero trium quatuorve dierum est, vel ipsis rusticis manditur insuavius; praeterea concoctu est difficilior, ac tardius per aleum subducitur, quae calido minime accidunt; qui tametsi hordeaceo, quod ad dejectionem pertinet, multum relinquitur, non tamen in eo adeo, ut miliaceus, est vituperandus; quin etiam corpus admodum, dum calidus est, nutrit, ut pene triticeo syncomisto par sit. Habet autem tiphae semen extrinsecus corticem, veluti olyra et hordeum, verum de cortis catum in panes congeritur, omninoque usui accommodatur; nam et ex aqua manditur elixum haud aliter, ac vocatus a rusticis apothermus, sapa (quam alii σίραιον, nos ἔψημα vocamus) injecta; nonnunquam etiam cum sale esitatur, quomodo me triticum ipsum retuli comedisse. Ex nobilissima autem olyra, quum, ut decet, fuerit decorticata, nominatum tragum conficiunt, quo plerique utuntur primum in aqua decoquentes, deinde, ea effusa, rapam, aut vinum dulce, aut mulsum infundentes, superinjiciunt et pineas nuces aqua praemaceratas, donec plurimum intumuerint. Quidam autem semen hoc genere quidem, non tamen specie, cum olyris idem esse affirmant. Sunt autem et alia permulta semina praedictis quidem assimilia, non tamen eadem penitus specie, quae partim in hordei ac tiphae, partim in tiphae olyraeque, aut olyrae et tritici medio sunt loco; quaedam vero ad olyrae, alia ad hordei aut tiphae, alia ad tritici, ceu alia ad panici, alia ad milii naturam, proxime accedunt: quae nomina habent, alia simplicia, ut in Italia ex quo alicam faciunt, alia composita, ut in Cappadocia quod vocatur gymnocrithon, id est hordeum nudum ac corticis expers, in Bithynia autem zeopyron. Verum satius fuerit, ejusmodi nominum ac seminum disquisitione omissa, de omnibus communi quodam sermone tractare. Quae igitur parva mole plurimam habent substantiam eamque crassam ac viscidam, optimi sunt succi ac multi alimenti, non tamen facile per alvum secedunt; quae vero his sunt contraria, mollem quidem ac laxam habent substantiam, partes autem ipsorum furfureae citius quidem subducuntur, sed alunt minus. In his ipsis quae graveolentia sunt, et gustum quendam habent iniucundum, perspicuum est, quod omnia et pravi tueri sunt, et coctu difficilia. Quod autem exiguae moli permultum insit substantiae, tum ex pondere, cum in statera appenduntur, tum ex farinae copia cognosces; ea namque copiosa in iis seminibus, quae compacta densaque sunt substantia, ab exigua mole redditur. Porro caliditatis et frigiditatis discrimen ante quidem, quam edantur atque intro in corpus sumantur, quum ex colore et gustu facile tibi erit colligere, tum etiam ex usu, quem foris applicata afferunt; postea autem quam esitata atque intro in corpus sumpta fuerint, exactam fui dignotionem ac sensum, dum in ventre sunt, iis, qui sumpserint, asserunt, quod calefaciant, aut refrigerent, aut neutrum horum manifeste efficiant. Quod vero ad colorem naturalem attinet, in hordeis quidem et olyris est albus, in trilicis autem subflavus; tiphae autem vel trilicis fiunt flaviores. Quin et harum corpus coactum est ac densum, quod fortassis ad seminis parvitatem nonnihil adfert momenti, est enim id tritico longe exilius, quamquam non desint, qui aptum quoque in tritici numero ponant, et quod apud Homerum de equis dicitur, ubi illos Hector ita affatur,

Triticum enim vobis primum praedulce ferebam,

de tiphae semine dictum esse aiunt; esse enim illam equis parvum triticum, eamque ipsos sine noxa mandere, verum autem triticum non sine noxa. Nec absurde certe tipham quis triticum exile vocaverit, quum ei et colore et densitate et caliditate sit adsimilis.

Cap. XIV.De bromo.Hoc semen in Asia est frequentissimum, et potissimum in Mysia, quae est supra Pergamum, ubi et tiphae et olyrae uberrimus est proventus. Jumentorum autem est alimentum, non hominum, nisi utique aliquando extrema fame ad panes ex eo quoque semine conficiendos compellantur: citra famem autem coctum ex aqua manditur cum vino dulci, aut sapa, aut mulso, non aliter quam tipha. Calidum autem est admodum, non secus ac illa, quanquam non aeque est durum; ex quo minus quoque corpus nutrit; et panis, qui ex eo fit, alioqui est insuavis, non tamen alvum aut sistit, aut proritat, sed, quod ad id saltem pertinet, medium locum obtinet.

Cap. XV. De milio et panico, quod melinen vocant. His item in pane nonnunquam utuntur, urgente dictarum frugum penuria. Panis tamen, qui ex eis fit, exigui est alimenti ac frigidus; perspicuumque est, quod praearidus est ac friabilis, nihil enim in se habet neque lentoris, neque pinguedinis, jure ergo alvum humentem desiccat. Agricolae autem horum farinam coquentes, deinde adipem suillam aut oleum miscentes esitant. Porro milium ad omnia panico est praestantius, suaviusque editur, facile concoquitur, ventrem minus sistit, magis nutrit. Nonnunquam autem rustici farinam ipsorum lacti incoctam mandunt, non aliter quam tritici; et liquet, quod id edulium, ipsum per se sumptum, tanto est praestantiae, quanto lac utriusque seminis naturam ad boni faeci procreationem aliaque omnia excellit; dico autem alia omnia concoctionem, ventris subductionem, distributionem et ipsam in edendo dulcedinem ac voluptatem. Nihil enim suavitatis seminibus inest, praesertim panico, quod in nostra Asia nascitur; nam apud alias gentes, ut in Italia, multo melius provenit,

Cap. XVI. De leguminibus. Legumina appellant ea Cerealia semina, ex quibus panis non fit, ut puta fabas, pila, cicera, lentes, lupinos, oryzam, ervum, eiceres, aracos, ervilias, phaselos, foenum Graecum, aphacen, et si qua sunt similia. De quorum omnium facultate deinceps tractabimus, ut, quum ea nota fuerint, usus ipsorum minus sit noxius.

Cap. XVII.De oryza. Semine hoc omnes in sistenda alvo utuntur, ipsum eodem modo, quo alleum, coquentes; difficilius tamen, quam alica, conficitur, et minus alit, ceu utique et in edendi suavitate ab ea quam plurimum relinquitur.

Cap. XVIII. De lentibus. Neque ex his panem quis facit, aridae enim sunt ac friabiles, corticemque habent adstringentem, et quae ipsorum est velut caro, crassi est fuco, ac terrei, austeram qualitatem habens exiguam, cujus cortex multae est particeps. Succus porro in ipsis est, ut ante retulimus, adstringenti contrarius. Quocirca si quis in aqua ipsas coxerit, et deinde aquam tale, aut garo, et cum ipsis oleo condiens sumpserit, potus is alvum dejicit. At ex bis decoctis lentibus ad eum modum, quem retulimus, lens apparata facultatem habet succo contrariam, ut quae ventris fluxus siccet, stomachum, intestina et totum denique ventrem corroboret; quamobrem coeliacis et dysentericis cibus est accommodus. Lens vero decorticata; ut illam adstringendi vehementiam et ea, quae ipsam consequuntur, amittit, ita magis nutrit, quam quae cortice spoliata non est, succum crassum pravumque gignit, tardeque commeat, non tamen alvi fluxus desiccat, uti ea, cui cortex non est ademptus. Jure igitur, qui largius hoc edulio utuntur, elephantiam, quam vocant et cancros incurrunt, si quidem crassa siccaque cibaria succo melancholico generando fiunt idonea. Quare iis dumtaxat, quibus aquea in carnibus est cachexia, lens utilis est cibus, sicuti aridis et squallentibus admodum noxius. Eandem ob causam visum integrum et inculpatum hebetat, ipsum immoderate exiccans, ei vero, qui contrario modo se habet, confert. Menstruis autem purgationibus non est accommoda, crassum enim et tardifluum sanguinem reddit, at muliebri nuncupato profluvio est utilissima. Quum autem ptisana in eo saltem contrariam ipsi habeat facultatem, ex amborum mixtione praestantissimum edulium componitur, quod homines nostrates phacoptisanam nuncupant, utrumque haud aequali portione miscentes, sed ptisanae minus injicientes, ut quae in succum vertatur, et in molem magnam attollatur, lens autem cocta exiguum quendam tumorem asciscat. Hoc tamen edulium eodem, quo ptisana, modo paratur, praeterquam quod satureia aut pulegium adjicitur; quo fit, ut suavius simul et concoctu facilius reddatur, cum ptisana illis minime gaudeat, sed solo anetho porroque sit contenta. Pessime autem coqui divitibus lentem sapa apparant, quandoquidem lens haudquaquam incrassantium mixtionem postulat, sed humidorum potius, et quae suam ipsius crassitiem incidant; cui vero sapa commiscetur, jecoris obstructiones solet gignere, viscerisque hujus ac lienis inflammationes inauget nisi melle addito melior fiat: perspicuum autem est, quod et scirrhosos visceris utriusque affectus exacerbat. Quod si suillam simul libeat coquere, ptisanae quidem recentem, lenti autem sale jamdiu conditam reperies accommodam, veluti sane, quae inter eas est media, quam nuper salsam appellant, phacoptisanae est accommoda, tum si suavitatem, tum etiam si coctionem spectes. Magis tamen lens cum falsis carnibus esitata crassos humores augebit; nam hae quoque sanguinem crassiorem et melancholicum magis generant. Quapropter non est his copiosius utendum, et maxime si cui corpus sit aut melancholicum, aut crasso, aut (ut omnia complectar) pravo succo abundet. Haec eadem et de regionibus, anni temporibus et aeris constitutionibus in quoque edulio intelligere operiet, ac autumno quidem melancholicis cibis ac siccantibus abstinere, hyeme vero eis uti, quemadmodum sane aestate humectantibus et refrigerantibus, vere autem, quod medii sit temperamenti, mediae facultatis cibos edere. Est porro mediorum non una species, quaedam enim sunt hujusmodi, quod extremorum omnino sint expertia, quaedam autem ex amborum aeque pollentium mixtione mediocritatem sunt adepta, quod paulo ante dixi, quum quis ptisanae lentem commiscuerit. Sic et ex beta et lente mixtam compositionem Heraclides Tarentinus non sanis modo, verum etiam aegrotantibus exhibebat; est enim id edulium medium ex pugnantibus compositum, quod beta quidem minus subsideat, lens autem magis subducatur. Perspicuum autem est, quod succus teutlophaces, qui in corpus distribuitur, ex amborum facultate, lentis videlicet ac betae, est mixtus.

Cap. XIX.De fabis. Fabarum quoque usus est multiplex, quippe ex iis conficitur puls, tum liquida in ollis, tum spissa in patinis. Tertius praeterea ipsam praeparandi est modus, qui fit cum ptisana: et plurimo sane hoc edulio gladiatores quotidie apud nos utuntur, corporis habitum carne non densa nec constricta (cujusmodi est suilla) implentes, sed quodam modo fungosiore. Flatulentus autem est is cibus, etiam si elixatus diutissime fuerit ac quovis modo paratus, quum tamen ptisana tempore, quo coquitur, flatum omnem deponat. Qui autem animum attendunt, eosque affectus, qui cibos singulos manent, animo assequuntur, sentiunt in toto corpore velut a spiritu flatulento tensionem quandam, potissimum si quis huic cibo non est assuetus, aut ipsum non belle pereoctum sumpserit. Habent autem fabae substantiam non densam, nec gravem, sed fungosam ac levem, quae vim quandam, quo modo ptisana, habet detergendi; apparet enim perspicue ipsarum farinam sordes a cute detergere, quod mangones ac mulieres intelligentes in balneis quotidie fabarum farina utuntur, quemadmodum alii nitro, atque aphronitro, et in summa detergentibus; hac praeterea et faciem inungunt; quemadmodum ptisana, tollit enim lentes, quae in summa cute apparent, et quam vocant ephelin. Ob hanc sane facultatem ventrem non cunctanter permeat, ut quae crassi sunt succi ac lenti, quaeque nullam detergendi habent facultatem, cujusmodi esse diximus alicam, tragum, similaginem et amylum. Quum autem fabarum puls sit flatulenta, multo adhuc magis erunt flatulentae, si quis integris ipsis coctis utatur. Si tamen frixae fuerint, (quidam enim hoc modo tragematum vice utuntur,) flatum quidem deponunt, sed concoctu sunt difficillimae, tardeque praetereunt, et crassi succi alimentum corpori exhibent. Quod si virides, priusquam maturae sint atque exiccatae, edantur, idem eis accidet, quod fructibus omnibus, quos ante perfectam maturitatem mandimus: humidius scilicet alimentum corpori praebebunt, ob idque excrementosius non in intestinis modo, sed in toto etiam habitu; merito igitur fabae hujusmodi minus quidem nutriunt, sed promptius dejiciuntur. Plerique autem hominum non crudas modo fabas virides comedunt, verum etiam cum suilla eas elixant veluti olera, ruri vero cum caprina et ovilla. Alii fabas inflare sentientes caepas admiscent, quum pultem in patinis ex ipsis struunt. Sunt qui caepas crudas nec simul elixas cum ipsa mandant; quicquid enim omnibus cibariis inest flatulentum id per calfacientia et tenuantia corrigitur.

Cap. XX. De faba Aegyptia. Faba Aegyptia, sicuti nostram magnitudine longe superat, ita et naturam habet humidiorem magisque excrementitiam. Quod si memoria tenes, quae de ejusdem quidem generis leguminibus, verum temperamento humidioribus et ob id magis, quam praedicta, in coctione, excretione, distributione et nutritione excrementosis dicta sunt, non est, quod plura nunc de hac faba audire desideres, quum possis ex iis, quae de ea, quae apud nos est, didicisti, ad illam transire.

Cap. XXI.De pisis. Pisa tota substantia cum fabis quandam habent similitudinem, eodemque cum fabis modo sumuntur. His duabus tamen rebus ab eis discrepant, luta quod non aeque, ac fabae, sunt flatulenta, tum etiam quod detergendi facultatem non habent, ideoque segnius, quam illae, per alvum secedunt.

Cap. XXII.De ciceribus. Non admodum consuetum est urbanis hominibus ex ciceribus pultem conficere; a rusticis vero nonnunquam vidi parari, quemadmodum et ipsorum farinam cum lacte elixari; non enim, ut fabae et pisa, possunt comminui, ut ex ipso fracto pulmentum, quod ἐρειγμὸς dicitur, fiat. Apud multas autem gentes mos est cicera in aqua elixa mandere; nonnulli vero nuda ipsa sola, alii sale modico condientes esitant; nostrates vero ex siccis caseis quiddam farinae simile facientes id ipsis aspergunt. Est autem cicer edulium non minus, quam faba, flatulentum, sed valentius nutrit, quam illa, ad venerem autem incitat, creditumque etiam est semen generare; unde quidam equis admissariis ipsum exhibent. Inest praeterea ciceribus facultas abstergendi major, quam fabis, adeo sit quaedam ex ipsis calculos in renibus haerentes manifeste comminuant; nigra autem sunt ea atque exigua; in Bithynia maxime provenientia, arietinaque ipsa nuncupant. Satius autem est succum ipsorum in aqua coctum bibere. Utuntur autem homines et ciceribus adhuc virentibus, antequam sint matura, quo modo et fabis: nuper autem, cum de fabis ageremus, sermonem fecimus omnibus immaturis fructibus communem. Eadem porro et de frixis ciceribus audivisse existima, quae de fabis frixis diximus, quandoquidem frixa omnia flatum quidem deponunt, verum difficilius coquuntur, et ventrem magis sistunt, crassiorisque succi alimentum corpori exhibent.

Cap. XXIII. De lupinis. Hoc quoque semen frequentis usus esse novimus secundum alteram ejus vocabuli significationem, quandoquidem rem aliquam ita appellant, tuor quae multis corporis affectibus convenit, tum quae omnibus aut plurimis hominibus est in usu, etiamsi utendi ipsa omnibus unica sit necessitas. Secundum igitur hanc secundam significationem lupinus legumen est multi usus; elixus enim, deinde in aqua dulci maceratus tantisper, donec in ea omnem sibi ingenitam exuerit insuavitatem, ita demum manditur cum garo ac oxygaro, vel etiam sine his tale mediocri conditus, non quo modo hordeum et alia, quae varie apparantur, Est autem durae ac terrestris substantiae; quocirca concoctu sit difficilis succumque crassum gignat est necesse, ex quo non probe in venis confecto crudus proprie appellatus succus acervatur. Caeterum quum inter parandum quicquid habuit amaritudinis deponat, qualitatis, quae sensu deprehendatur, expertibus similis evadit. Par igitur est ipsum neque ad dejectionem, neque ut astringentia ad fluentis ventris cohibitionem esse accommodum, sed tarde permeare, et difficulter dejici ac pertransire, quandoquidem medici cibos ejus generis sic appellant, qui nullam exuperantem habent qualitatem, quae alvum ad excernendum incitet, aut apium excernere prohibeat. Illae quidem qualitates alimentis infiunt non tanquam alimentis, sed tanquam medicamentis. Quae vero nullam ejusmodi qualitatem habent manifestam, a medicis quidem jure qualitatis expertia appellantur, secundum autem differentiam, quae in humiditate, et siccitate, crassitie, ac lentore spectatur, accidit ipsis, ut aut tarde aut celeriter transeant, aut medio modo inter haec duo se habeant, humidis quidem ac lubricis, ut celeriter, duris autem et siccis, veluti lupino, ut tarde transeant; quae vero in memoratis differentiis medium inter haec locum obtinent, nec celeritatem insignem, nec tarditatem in dejiciendo efficiunt. Haec ergo quemadmodum de omnibus communiter, ita et haec nosse item oportet, quod omnia scilicet, quae consistentia sunt humidiora, exiguum corpori praebent alimentum, quod celeriter in halitus exhauritur ac digeritur, ut rursus alio non multo sit opus, contra dura et terrestria permanens, copiosum, et quod aegre digeratur, corpori dant alimentum; quod si glutinis quoque nonnihil habeant, multo haec omnia evidentius efficient. Constat item, haec non facile concoqui, ceu utique nec facile in sanguinem verti, nec solidis animalis partibus assimilari; quod si ita est, nec celeriter nutrient, quum tamen victu fuerint, alimentum corpori dant copiosum.

Cap. XXIV. De foeno Graeco. Semen hoc non foenum Graecum modo, sed et bovis cornu, a nonnullis autem caprae cornu appellatur, inter manifesto autem calefacientia censetur, eundemque hominibus in cibo usum praestat, quem lupini. Prius enim sumunt ipsum cum garo alvi subducendae gratia, estque huic rei multo, quam lupini, accommodatius, quum nihil ex propria substantia habeat, quod transitum remoretur. Manditur autem et cum aceto et garo, sicut lupini. Multi praeterea et foenum Graecum et Lupinos ex vino, garo et oleo sumunt; alii etiam panem addunt, coque opsonio sunt contenti, quod quidem ventrem minus subducit, caput tamen (ceu nonnullis foenum Graecum ex garo facere fidet) non ferit, neque stomachum subvertit; nam hoc quoque foenum Graecum in quibusdam efficit. Ad eundem autem modum quidam phaselis et erviliis in cibo utuntur si de quibus mox communem omnium ejusmodi sermonem ascribam. Vescuntur autem nonnulli foeno Graeco prius, quam ipsius planta semen produxerit, aceto lac garo intingentes; quidam autem oleum affundentes, eo opsonii vice cum patre utuntur; sunt qui cum aceto quoque et garo ipsum mandant. Caput autem hoc quoque sumptum copiosius ferit; quod faciet impensius, si quis ipsum sine pane sumpserit: quibusdam item stomachum subvertit. Succus autem elixi foeni Graeci cum melle sumptus ad omnes pravos humores, qui ni intestinis habentur, subducendos est accommodus, suo quidem lentore leniens, calore autem dolorem mitigans; quod autem abstersoriae facultatis quoque sit particeps, intestina etiam ad excretionem instigat; sed parcius mel ei est admiscendum, ne mordacitas exuperet. In diuturnis vero thoracis citra febrem affectibus pingues cum eo palmulas elixare quidem oportet, ubi autem succum ipsum expressum copioso melli miscueris, ac rursum super carbones ad mediocrem crassitiem coxeris, tum demum longe ante cibum uti.

Cap. XXV. De phaselis et erviliis. Haec quoque semina homines, quomodo et foenum Graecum, prius in aqua, quoad radicem produxerint, macerantes, ventris subducendi gratia mandunt ante alios cibos, garo intingentes. Succum autem, quum coctus est atque in corpus distributus, habent copiosioris alimenti, quam foenum Graecum. Atque in Alexandria juvenem quendam novi arsi medicae deditum, qui per annos quatuor singulis diebus solis his pro opsonio utebatur, phaselos dico, foenum Graecum, erviliam et lupinos; attigit autem interdum et olivas ex Memphide, et olera, et paucos fructus, eos, qui citra coctionem manduntur; propositum enim ei erat ignem nunquam accendere. omnibus certe illis annis sanus fuit, nec ulla in re habitu corporis fuit deteriore, quam ab initio. Mandebat autem fructus hujuscemodi cum garo, scilicet oleum aliquando solum ei adjiciens, nonnunquam etiam vinum, alias acetum, interdum veno salem tantum, sicut et lupinos. At de salubris quidem victus ratione in libris De tuenda sanitate copiose tractavimus, tractabimus autem rursus et in hoc opere summatim. Nunc autem iis, quae de erviliis ac phaselis dicta sunt, id quoque addatur, haec edulia medium quodammodo locum obtinere inter ea, quae succum bonum et pravum generant, inter concoctu facilia et difficilia, tarde et celeriter transeuntia, flatulenta et flatus expertia, parum et multum nutrientia; nullam enim efficacem habent qualitatem instar quorundam, quae aeres, aut austeros, aut acerbos, aut salsos, aut amaros, aut dulces habent sapores.

Cap. XXVI. De cicereulis. Cicereulae substantia quidem erviliis et phaselis sunt assimiles. Utuntur autem his plurimum in nostra Asia rustici, et potissimum in Mysia et Phrygia, non modo, quemadmodum in Alexandria et aliis plerisque urbibus erviliis et phaselis, sed etiam ut phacoptisanam parantes. Succum autem habent phaselis et erviliis facultatibus quidem consimilem, sed consistentia crassiorem; ob eamque ipsam causam plus aliquanto, quam illa, nutriunt.

Cap. XXVII. De aracis. Postremam nominis aracorum syllabam scriptam per c in Aristophanis Holcadibus invenimus, ubi inquit: Aracos, triticum, ptisanam, alicam, zeiam, lolium, similaginem. Semen hoc cicereulae semini est assimile, fueruntque nonnulli, qui putarent, ipsum non esse generis a cicereula diversi, quandoquidem et usus ipsius omnis, et facultas cicereulae facultati est assimilis, nisi quod araci sunt duriores, minusque facile elixantur; quae causa etiam est, cur cicereulis concoctu sint difficiliores. Apud nos autem sylvestre quoddam rotundum ac durum ervoque exilius, in fructibus cerealibus repertum, arachum nominant, non per c, sed per ch ultimam syllabam proferentes, et ipsam detergent, uti et semen securidacae, seligentes.

Cap. XXVIII. De dolichis. Dolichorum nomen a Diocle quidem scriptum est una cum aliorum quoque seminum nos alentium nominibus; scriptum autem etiam est in libro Hippocratis De ratione victus, cujus etiam libri antea abunde memini. Existimo autem, ipsos sic appellare semen plantae hortensis, quam nunc vulgo numero multitudinis bifariam nominant; quidam enim siliquas, alli phaseolos nuncupant vocem ipsam quatuor syllabis proferentes, eoque modo nomen diversum ab eo, quod tribus syllabis pronunciatur, phaseli scilicet, efficientes. Sunt qui phaselum eundem cum cicereula esse dicant, alli ipsius speciem. Quod tamen ad dolichos attinet, conjectare quis possit, eos nominari plantas has hortenses, vel ex iis, quae Theophrastus in octavo de plantarum historia scripsit ad hunc modum: Et aliis quidem caulis est erectus, ut tritico, hordeo et omnino frumentaceis atque aestivis, aliis autem tendens in latus potius, ut ciceri, ervo, lenti, aliis humi procidens, ut erviliae, piso, cicereulae; dolichus vero, si ligna longa, affixeris, ascendet et frugifer fiet, alioqui vitiosus atque sterilis reddetur. Ex eo autem, quod ligna longa jubet affigi, affirmatque, nili id fiat, sleriles ipsos reddi, posset quis conjectare, ipsum verba facere de iis, quos nunc phaseolos seu siliquas appellant; ipse autem siliquas ea appellat, quae semen eorum leguminum, cujusmodi est lens, ervum, pisum, faba ac lupinus, continent. Quemadmodum enim frumentacea semina spicis, ite memorata jam siliquis continentur; atque ipsos quidem dolichos siliquae continent; ob eamque, opinor, causam fructum totum vulgo nunc siliquas nominant, quo modo totos frumentaceos fructus spicas. Non me autem fugit, alia quoque multa esse, quibus homines multum utuntur, quae generis totius nomen sibi assumpserint, ut calamus, quo scribimus, et atramentum. In libro autem De ratione victus Hippocrates scriptum sic reliquit. Pisa minus quidem instant, sed magis per alvum secedunt, erviliae autem et dolichi his quidem secedunt celerius, verum minus sunt flatulenti et nutriunt uberius. Quum enim Hippocrates bis verbis pisa fabis comparet, quarum prius, ut cibi flatulenti, meminerat, deinde ervilias et dolichos ascribat, in eo significat, dolichon ejusdem esse generis cum praedictis seminibus, et potissimum cum erviliis. Verum quum nullam prorsus cicereulae aut phaseli mentionem fecerit, suspicari quodammodo possumus, illorum seminum quoddam licere appellare dolichon. Quod si quis phaselos quoque in cicereularum genere reponat, negare saltem non poterit, quin cicereulae in praedicta oratione dolichi appellari queant. Nam et Diocles in leguminum catalogo ut fabas primas recensuit, mox pisa, deinceps ad verbum sic scribit. Dolichi vero non minus quam pisa nutriunt; praeterea flatu similiter carent; quod vero ad suavitatem pertinet ac dejectionem, vincuntur. Verum is quoque deinceps erviliae quidem et lentis, et ciceris, et orobi mentionem faciens, cicereulae autem nomen praetermittens, eandem praebet dubitationem. Dicere tamen quis possit, omnia haec; ervilias; cicereula, phaselos, unum esse genus, verum pluribus nominibus appellari, fortasse ut stylum et columnam propter quasdam differentias, quae in ipsis apparent. Verumtamen quod dolichi non minus pisis nutriant, tum quod aeque ac pisa flatu careant, indicio esse debet, Dioclem dolichos appellasse, quos nunc phaseolos nominant; siquidem cicereula non magis quam pisa flatu caret, quemadmodum nec ervilia, nec phaselus, sive haec (ut dixi) unum genus, sive unius generis sint differentiae. Philotimus autem et Praxagoras nullius ciborum hujusmodi meminerunt, nisi fabarum dumtaxat et pisorum; quamobrem nihil ex illis, quidnam dolichorum nomine significetur, possumus colligere. Itaque vocet quisque, quo libeat nomine, quos nunc vulgo phaselos et siliquas appellant, dum sciat, ea talem obtinere facultatem, cujusmodi Diocles dolichis attribuit. Ad cujus sententiam Hippocrates in libro De ratione victus prope accedit, quum inquit, ervilias et dolichos facilius dejici, quam pisa, ac minus inflare; praeterea alere ipsos testatur. Nam ita res habet, nisi quod integros et etiamnum virides una cum suis siliquis ex oleo et, garo ut plurimum homines mandunt; nonnulli autem vinum etiam adjiciunt. Sed eos, ut pisa, non reponunt propter humiditatem copiosiorem, cujus occasione solent corrumpi; quod si quis eos quoque secure velit reponere, sicuti pater meus factitabat, siccare ipsos penitus oportet; sic enim hyeme tota manent imputres et incorrupti, eundem nobis usum quem pisa praestantes. Quidam meorum amicorum Romae agens misti narrarit, in Caria in patria sua, quam Ceramum appellabat, in agris dolichos noti aliter quam alia legumina feri, figuramque eos habere cicereulis longiorem.

Cap. XXIX. De ervo. Boves tum apud nos, tum apud alias plerasque gentes ervum prius in aqua dulcoratum pascuntur; homines vero ab hoc semine prorsus abstinent, est enim insuavissimum et pravi succi; in magna tamen fame (quemadmodum Hippocrates quoque scripsit) necessitate coacti ad ipsum nonnunquam accedunt. Nos vero ad eundem modum quo lupinos praeparantes, ervis cum melle utimur ceu medicamentis crassos thoracis ac pulmonis humores expurgantibus. Porro inter erva alba minus sunt medicamentosa iis, quae ad flavitiem aut pallorem recedunt. Quae vero cocta bis fuerint, et in aqua identidem dulcorata, insuavitatem quidem deponunt, sed una etiam cum ea abstergendi et incidendi facultatem, ut sola in eis relinquatur terrestris substantia, quae substantia alimentum fit, quod citra insignem amarorem desiccandi vim habet.

Cap. XXX. De sesamo et erysimo. Sesami semen pingue est, ideoque repositum celerrime fit oleosum; quamobrem eos, qui ipso vescuntur, celeriter implet stomachumque subvertit ac tarde concoquitur pingueque corpori praebet alimentum. Liquet ergo, quod ventriculi partibus vigorem ac robur addere nequit, quemadmodum neque aliud quodvis pingue. Est autem crassi succi; ideoque non propere pervadit. Ipso autem solo non admodum vescuntur, sed cum melle crudo, quas vulgo sesamidas vocant, effingentes. Panibus etiam inspergitur. Porra quemadmodum milio panicum (quod etiam μελίνην diximus appellari) assimile quidem quodammodo est, verum undequaque deterius, ad eundem modum et sesamo erysimum corporis substantia quodam pacto est affine, sed in cibo est insuavius, corporique alimentum parcius exhibet, praedictoque omnino est deterius. Caeterum utrumque temperamento est calidum, ob eamque causam sitim etiam excitat.

Cap. XXXI. De papaveris semine. Sativi papaveris semen panibus utiliter, ceu condimentum, inspergitur non secus ac sesamum; verum album nigro praestat. Refrigerandi autem habet facultatem, ideoque somniferum etiam est; quod si sumptum liberalius fuerit, cataphoram inducet, difficileque concoquetur. Inhibet praeterea quae ex thorace ac pulmone tussi expuuntur. Censeri vero iis, qui catarrhis fluxu tenui a capite defluentibus infestantur. Corpori autem nullum memorabile praestat alimentum.

Cap. XXXII. De lini semine, quod etiam composito nomine linospermon dicitur. Nonnulli frixo quidem ipso, ut opsonio, cum gero non secus ac lectitio sale utuntur; utuntur autem et melli permiscentes; quidam panibus quoque ipsum aspergunt. Stomacho autem noxium est et coetu difficile, exiguumque alimentum corpori exhibet. Quod vero ad ventris dejectionem pertinet, ipsum nec probaveris, nec vituperaris; exiguam tamen movendae urinae habet facultatem, quae magis apparet, quum frixum sumitur; tunc autem alvum quoque magis sistit. Rustici autem homines eo utuntur saepenumero frixo tusoque, mel admiscentes.

Cap. XXXIII. De hormino. Hoc quoque frixo utuntur, deinde eatenus laevigant, ut farina evadat, mel quoque ei admiscent. Parum in se ipso habet alimenti, ut quod mediae inter erysimum et cuminum sit naturae.

Cap. XXXIV. De cannabis semine. Non, quemadmodum planta ipsa cannabis vitici quodammodo est similis, ita semen semini facultate est simile, sed plurimum ab eo dissidet, ut quod concoctu sit difficile, stomachoque ac capiti noceat, pravique sit succi. Sunt tamen, qui eo quoque frixo cum aliis tragematibus vescantur; tragemata autem voco ea, quae post coenam voluptatis inter bibendum excitandae gratia manduntur. Multum autem calefacit, ideoque sumptum paulo largius caput ferit, vaporem sursum ad ipsum mittens calidum simul ac medicamentosum,

Cap. XXXV. De viticis semine. Id semen etiam ipsum per se frixum manditur, crediturque appetitus venereos inhibere, alimentum autem corpori praebet exiguum, idque siccans ac refrigerans, flatus autem valde dissipat: quorum omnium occasione iis, qui castos se servare volunt, est accommodum, unde et nomen dicunt ipsi plantae fuisse impositum. Caeterum caput non ferit, quomodo cannabis.

Cap. XXXVI. De aphaca et vicia. Horum seminum figura non est rotunda, veluti fabarum, sed aliquanto latior, quomodo lentium. Haec quoque eum ipsis siliquis atque. integra planta rustici reponunt, ut brutis pecudibus sint pabulo; per famem tamen quosdam novi qui haec quoque comederint, potissimum vere, quum etiamnum virent, quemadmodum fabas et cicera esitare consueverunt. Sunt autem non insuavia modo, sed concoctu etiam difficilia, alvumque inhibent. Perspicuum ergo est, quod, quum natura sint ejusmodi, alimentum, quod ex ipsis distribuitur, habent haudquaquam boni succi et crassem, ad succum melancholicum gignendum idoneum, ceu prius de lente diximus; verum illi quidem multa bona insunt, his autem nihil bonorum illius adest. Caeterum viciae nomen apud nos quidem est tritum, eoque finio nominatur; Attici vero ἄρακον aut fabam appellabant.

Cap. XXXVII. De seminibus alienigenis, quae in quoque genere permixta reperiuntur. In tritico quidem frequens lolium saepe invenitur; in hordeis vero nascitur quidem, sed paucum; quam autem aegilopem appellant, ea in hordeis frequens invenitur, quum prima generatio vel incrementum ipsis non recte successerit. Porro pater meus, aetate jam declinante, agriculturae studiosus factus, triticum ac hordeum aliquando seminavit, omnibus diverti generis seminibus; quae ipsis erant admixta, diligenter selectis, quo certo cognosceret, num ex ipsorum mutatione lolium et aegilops nascerentur, an propriam haec quoque semina naturum haberent. Quum autem forte una cum puris seminibus in tritico quidem frequens lolium; in hordeo autem parum, sed magnam aegilopis vim enatam conspiceret, in aliis quoque seminibus itidem experiri est aggressus. Reperit igitur in lente quoque ex mutatione ipsius durum rotundumque aracum et securinum, semina non esculenta, enata, praeterea aparinen, quae non modo non esculenta est, sed plantae lentis, dum assurgit, undique implexa ipsam strangulat ac suffocat, et detrahit non aliter, quam ervangina ervum. Atque haec quidem prava admodum sunt semina. Nigrum autem triticum nuncupatum ex tritici quoque mutatione generatur, sed pravitate quum plurimum a lolio relinquitur. Deprehendit autem alia quoque semina similiter immutari; proinde iis, qui seminibus iis salubriter uti vellent, praecepit omne quod pravum esset seligerent, neque id pro nihilo ducerent, ut pistores, qui populo publice inserviunt. Etenim quum anni constitutio prava aliquando fuisset, lolium affatim tritico innasci contigit; quod quum neque agricolae accommodatis ad eam rem cribris exacte purgassent, neque pistores, quod paucus esset tritici proventus, statim quidem multis caput dolere coepit, ineunte vero aestate in cute multorum, qui comederant, ulcera aut aliud quoddam symptoma, quod succorum pravitatem indicaret, est subnatum. Non igitur oportet nos in purgandis seminibus, quae ad esum comparantur, esse negligentes, persuasos, etiamsi noxam, quae quotidie fit, ob exiguitatem sensu non percipimus, quod tamen longo tempore ex ipsa acervatur, tandem erupturum.

GALENI DE ALIMENTORVM FACVLTATIBVS LIBER SECVNDVS.

Cap. I. Quum a plantis et animalibus sumamus alimenta, qui autem ante me fuerunt omnes in iis, quae de alimentis scripserunt, a Cerealibus nuncupatis seminibus initium sumpserint, propterea quod panum esus inter ipsa est utilissimus, ob eam causam ego quoque de tritico, hordeo, tipha, olyra, ad haec de iis, quae legumina ac chedropa appellant, primo libro tractavi. Decet autem hoc libro ad alia alimenta, quae a plantis, deinceps transire, post autem ad ea, quae ab animalibus sumuntur, quaecumque hominibus sunt utiliora; nam id aequum mihi esse videtur. Fuerunt etiam nonnulli, qui, haudquaquam omnibus congenerans prius explicatis, neque alimentis omnibus, quae a plantis sumuntur, post Cerealia semina subditis, de illis prius semper tractarunt, quae majorem hominibus afferunt utilitatem. Suilla certe et hoedina, et caprina, et vitulina, et bubula, et ovilla, et his nihilominus, quae venatores in montibus venantur, magnum usum praestare hominibus cernuntur, quemadmodum certe et volucria pleraque et aquatilia. Verum quum reputassem, genera omnia uno libro comprehendi non posse, nihil magnopere interesse sum arbitratus, ex iis alimentis, quae praedictis supersunt, in secundo quidem volumine ea, quae a plantis, in terito autem ea, quae ab animalibus sumuntur, persequi. Licebit enim cuivis, qui opusculum, in quo alimentorum facultates, quibus maxime uti velit, sunt traditae, ad manus habebit, nunc primum, nunc secundum tertiumve librum evolvere. Ut igitur sermo omnis de plantis primis duobus libris absolvatur, ad ea, quae dictis ante supersunt, aggrediens hinc auspicabor. Omnia edulia, quae primo libro fuerunt memorata, plantarum erant semina; nunc vero a fructibus exordiens, in primis a seminibus eos distinguam, eoque magis, quod plerique crediderunt, nihil interesse, sive semen dicas, sive fructum. Quae igitur semina modo retulimus, exiguum quiddam a fructibus discrepant, ab iis vero, quae nunc memorabimus, non mediocriter dissident. Etenim fici fructus sunt ipsae ficus, quae vero in ipso est cenchramis, semen est fici, sicut et uva totius vitis est fructus, folus autem acinus vitis est semen; pari modo et pici et mali fructus est pirum ac malum, semen autem tria aut quatuor grana, quae in ipsis mediis habentur. Quid jam de cucurbitis et cucumeribus, qui ipsorum pepones sunt aut non sunt, qui melopepones, aut quid reliqua ejusmodi omnia commemorem? quamplurimum enim totus fructus a sentine discrepat. Caeterum in fabis, lupinis, dolichis, lente et aliis id genus seminibus, quae siliquis obvolvuntur, quod quidem ex siliqua semineque est compositum, est fructus; plurima tamen substantiae pars seminibus inest. Porro aliorum propemodum omnium, quae primo libro memoravimus, semen solum manditur; solius autem dolichi, dum adhuc virescit, fructus integer comeditur; ubi enim exaruerunt siliquae, quae semina ipsa continent, hominibus sunt inutiles; fabarum autem viridium siliqua non est esculenta, quemadmodum neque ciceris, neque aliorum, quae Theophrastus vocare solet siliquata. Jure igitur dixi, vulgo siliquas nominari, quos nonnulli phaseolos nuncupant, quod sola ipsorum siliqua fit esculenta. Verum de horum quidem facultate prius diximus, veluti etiam quod veterum nonnullos existimo phaseolorum nomine dolichos comprehendisse. Caeterum plantarum fructus ab arboribus sumuntur et pleribus hortensibus, inter quae quidam medicorum pepones, melopepones et cucurbitas recensent, a quibus hoc libro docere incipiam.

Cap. II. De fructibus, qui fugaces appellantur. Horam anni Graeci id tempus appellant, in cujus medio caniculam exoriri contingit; tempus autem id dierum est quadraginta. Hoc quidem tempore omnes horarii, quos vocant, fructus constant, nonnulli jam declinantes, alli incipientes, alii in suo vigore, aut ultra vigorem, aut citra consistentes. Vocant autem ipsius horarios, non quod id solum temporis sint, sed (ut mea fert opinio) quoi pfos ab iis, qui ad reponendum sunt idonei, distinguant; quandoquidem et triticum, et hordeum, et omnia, quae primo lituo explicui, anniversariam atque aestivam habent generationem, sed non cito corrumpunt tur, quo modo cucurbitae, mora, pepones, malopepones, persica, et alia id genus; quae si quis in hyemem servare volens exiccata repofuerit, eo modo veterem naturam in contrarium immutabit. Nonnulli certe e cucurbitis semen vacuantes, deinde ipsarum velut carnem siccantes, in hyemem quidem reponunt, utuntur autem omnes ipsa magis, quam alio quovis fructuum esculentorum. Non tamen tritici, neque aliorum ejusmodi Cerealium seminum, quum sunt reposita, natura in contrarium cedit; manent enim suis substantiis talia, qualia erant, quum jam inde ab initio aestate fuerunt perfecta; illud autem perspicuum est, quod quae corpus habent compactum, quemadmodum habitum ipsius habent perdurantem, ita solidum ac terreum, et ob id multum nutrientem; quae vero consistentia sunt humida, corrumpuntur, exiguumque habent alimentum, et quod facile e corpore excernatur; quae causa etiam est, cur ejusmodi promptius quam solida per alvum dejiciantur, et potissimum quum nitrosum quippiam ipsis inest ac absterforium, sicuti quaedam ex fugacibus hunc ipsam facultatem habere ostendimus memorabilem: quae deterioris etiam succi esse perhibemus iis, quae nullam saporis qualitatem habent sensibilem, quomodo aqua optima nullam habet. Haec igitur omnia, et iis multo magis quae ante exactam maturitatem mandimus, flatulenta quidem sunt, verum subducuntur celerius, quemadmodum etiam quae succum habent tenuem citius distribuuntur. Sunt autem omnia haec pravi succi; folusque is utiliter ipsis utetur, qui aestu vehementiore et longiore itinere sese confecerit, tunc enim juvant corporis squalorem humectantia et, si frigida sumantur, moderate refrigerantia. Ac humectandi quidem semper habent facultatem , refrigerandi vero haudquaquam habebunt, si calida sic, ut dixi, affectis fuerint esitata; non enim proprio temperamento adeo sunt frigida, ut, etiamsi calida sumpta fuerint, ventriculum refrigerent; quare adscititia egent refrigeratione, quae partium, quae tum ad ventriculum, tum ad hepar pertinent (quibus primis occurrunt), calori adversetur. His itaque de omnibus ejusmodi eduliis prius in universum constitutis, nunc ad proprias cujusque facultates transibimus.

Cap. III. De cucurbita. Cruda quidem insuavis est stomachumque laedit et concoctu est difficillima, adeo ut, si quis alterius cibi inopia cucurbitam mandere coactus fuerit, ut quidam jam est ausus, pondus frigidum ventriculo incumbere sentiat, stomachumque habeat eversum, atque ad vomitum provocetur, quo folo a prementibus symptomatibus poterit vindicari. Hanc igitur et alia fugacium pleraque, aut postquam elixa fuerint, aut statim certe, aut in sartagine frixa, aut assa, omnes homines edere consueverunt: Atque sermonem hunc perpetuo memoria teneto: est enim omnibus communis, quae per ignem alterare est necesse. Cucurbita autem (de qua dicere institueram) elixa nullam evidentem saporis habet qualitatem, nisi quis dicat, quendam etiam hunc esse saporem, qui neque acris est,neque falsus, neque acerbus, neque amarus, neque aliud quidquam ejusmodi manifeste repraesentat, veluti nec ipsa aqua. Verum hujusmodi omnia communi nomine vocare consueverunt qualitatis expertia, vocenturque nobis sic clarioris doctrinae gratia. Quum ergo talis sit cucurbita, non immerito multos apparandi modos admittit, ut quae in medio sit omnis excessus, ob idque ad quemvis excessum. ex aequo duci queat; quandoquidem nihil eorum, quae congenitum quempiam habent excessum, in contrariam excessui parandi rationem facile ducitur. Proinde cucurbita, quantum in se est, humidum frigidumque, et ob id exiguum corpori praebet alimentum, ut paulo ante de iis omnibus, quae succum habent aqueum ac tenuem, praecepimus. Facile autem subsidet cum ob suae substantiae lubricitatem, tum ob communem omnium ciborum humidorum rationem, qui scilicet citra astrictionem sunt humidi. Ad haec coquitur non aegre, si modo prius corrupta non fuerit; id vero illi accidit, quum parata vitiose fuerit; aut succus pravus in ventriculo fuerit acervatus, interdum autem quod in ipsis tardaverit, quod aliis quoque omnibus fugacibus, quae humido sunt temperamento, solet accidere, corrumpuntur enim in ventriculo, ni celeriter occupent subsidere. Quemadmodum igitur cucurbita, quantum in se ipsa est, succum, qui in totum corpus alendi gratia distribuitur, habet qualitatis ad sensum expertem, ita, quum alicui eorum, quae vehementem habent facultatem, mixta fuerit, facile illi assimilatur; ut, si cum sinapi sumpta fuerit, succus, qui ex utroque in corpus distribuetur, acris cum manifesta caliditate erit: eadem ratione, si cum falso quopiam mansa fuerit, (ut quidam in patinis cum salsamento struunt,) succum in corpore falsum generabit; est autem sic apparata cibus suavissimus, si salsamentum ex Ponticis illis fuerit, quae mala appellant. Quod si cum malis cydoniis elixa conditaque, ut decet, fuerit, succum austerum in distributione habebit praepollentem. Assa autem vel frixa in sartagine quam plurimum quidem de propria humiditate deponit, reliquum autem ipsius nullam insignem obtinet facultatem, uti nec cum in jure simplici parata fuerit. Caeterum ob aqueam qualitatem sibi innatam merito gaudet origano; omnia enim ejusmodi succis acribus, ver acidis, vel austeris, vel salsis admisceri postulant, si modo in cibo suavia sunt futura, et iis, qui usi fuerint, nauseam non sunt paritura.

Cap. IV. De peponibus. Universa peponum natura frigidior est cum humiditate copiosa; habent autem facultatem quandam abstergendi, cujus beneficio urinam cient, et deorsum expeditius quam cucurbita melopeponesque permeant. Quod porro abstergeant, intelliges, si sordidam cutem ipsis fricueris. Quamobrem si quis ephelin aut lentes in facie habeat, aut alphos extimos et in superficie, hos quoque detergent, semen tamen potentius quam ipsorum velut caro deterget, adeo ut vel adversus renes calculo intestatos conveniat Succum autem in corpore gignit vitiosum, idque potissimum, quum probe concoctus non fuerit, quo casu cholerae morbo obnoxios efficere consuevit; nam et priusquam corruptus fuerit, ad vomitum quoque est idoneus, largiusque sumptus (nisi quis post ipsum aliquid eorum, quae probi sunt succi, supermandat) omnino vomitum excitabit. Illud porro perspicuum est, homines in hoc quoque fructu appellationem fecisse, quomodo in atramento, quo scribitur, quod μέλαν appellant; nam vox haec πέπων velut τὸ πέπανον, hoc est maturum, significat, quod aliis quoque, quae maturescunt, convenit. Nam et racemus, quum exacte est maturus, dici potest πέπων, quemadmodum certe et quum nondum maturuit non potest nominari πέπων, nimirum qui crudus est et immaturus. Ad eundem modum et fructus omnes autumnales, et pira, et cucurbitae πέπειρα, i. e. matura, vocari consueverunt, quemadmodum et melopepon, qui in se ipso πέπονα, i. e. maturum, continet; unde medici quidam non simpliciter nominare voluerunt peponas, sed totum id σικυοπέπονα, i. e. cucumerem maturum, aut peponem cucumeralem nominari oportere contenderunt. Nos vero in praesenti sermone de ejusmodi non laboramus, ut quae ad medicinam nihil conserant; multo enim satius est rem dilucide interpretari, quam hujusmodi anxia disquisitione doctrinam obscurare. Tum porro clarissime explicabimus; quum vocabula vulgo maxime usitata eligentes ipsorum significationes servaverimus.

Cap. V. De melopeponibus. Melopepones minus, quam pepones, sunt humidi, nec adeo pravi fiunt succi, minus item urinas movent, tardiusque deorsum descendunt. Ad vomitum praeterea excitandum non tantum quantum pepones habent momenti, sicut nec celeriter adeo, ut illi, in ventriculo corrumpuntur, quum pravus humor in eo collectus fuerit, aut alia quaepiam corruptionis causa ipsum prehenderit. Caeterum tametsi in juvando stomacho autumnalibus fructibus longe strui inferiores, haudquaquam tamen ei, ut pepones, sunt noxii, neque enim vomitum, ut illi, excitant. Huc accedit, quod in peponibus homines a carne intima, in qua semen habetur, abstinent, in melopeponibus autem mandunt, idque ipsis ad dejectionem confert. Qui vero eorum quasi carne tantum vescuntur, non tam cito eam, ac peponum, excernunt.

Cap. VI. De cucumeribus. Urinam quidem et ipsi quomodo pepones cient, sed minus quam issi, quod ipsorum substantia minus sit humida, ideoque non facile, ut illi, in ventriculo corrumpantur. Invenias autem qui ipsos (ceu alia multa, quae homines plerique coquere nequeunt) concoquant, ob naturae scilicet cum eis familiaritatem, quam nos tum in commentariis de temperamentis, tum autem in libris de medicamentorum facultatibus copiosissime exposuimus, demonstrantes a tutius substantiae proprietate suum cuique animantium generi cibum esse famlliarem: asinis quidem et equis paleam, foenum, hordeum, ac id genus alia; leoni autem crudas animalium carnes; homini tum has omnes coctas, tum panes ex frumentaceis seminibus, ut diximus, confectos. Atqui et helleboro coturnices, et cicuta sturni citra noxam vescuntur, ceu utique ervo boves. Quae igitur cuique coetu facilia aut difficilia sint alimenta, aut ex substantiae proprietate, aut aliquo symptomate per experientiam sunt discernenda. Quid autem sibi velit, quod dico, ex aliquo symptomate, primo libro id exposui; quandoquidem, quibus biliosus humor, aut omnino pravum excrementum quodvis in ventriculo saepe congeritur, in iis, quae natura coctu sunt facilia, celeriter corrumpuntur, veluti hominibus quibusdam, qui calorem nativum habent non humidum, neque bene temperatum, sed squallidum atque igneum; hi enim, quae alii facillime concoquunt, facile alterata ea corrumpunt, ructusque eis accidunt omnino nidorulenti. Caeterum illud perpetuo memoria teneto, quod, etiamsi quis eorum quidvis, quae aliis concoctu sunt difficilia, coxerit, succus tamen, qui ex eo in corpus distribuitur, eandem retinet naturam. Nam fieri non potest, ut succus, qui ex pepone distribuitur, crassus ac terreus fiat, etiamsi is coctus pulcherrime fuerit, quemadmodum nec qui ex lente aut bubula distribuitur, evadat unquam aquosus ac humidus, quem sape et consistentia tenuem appellant. Id autem plurimum habet momenti non modo ad sanitatis custodiam, sed etiam ad morbi declinationem, ut alibi demonstratum nobis est, et nunc rursus summatim procedente sermone repetemus. Ergo qui cucumeres belle concoquunt, quum eo ipso fisi affatim iis se impleverint, iis tandem longo temporis tractu accidit, ut succus frigidus ac mediocriter crassus in venis coacervetur, qui in ea coctione, quae fit in venis, haud facile mutationem in probum sanguinem recipiat. Ob eam igitur causam omnibus pravi succi eduliis censeo abstinendum, etiamsi ea quibusdam concoctu sint facilia; nobis enim non advertentibus pravus succus ex ipsis post longum tempus in venis colligitur, qui postea exiguam ad putredinem occationem nactus febres malignas accendit.

Cap. VII. De fructibus, qui ex arboribus colliguntur. Pira sane et poma, et ficus, Persica, Punica, et id genus alia, fructus sunt arborum, quibus homines utiliter vescuntur, quum et alii praeter hos sint, quibus homines non vescuntur, de quibus in praesentia dicere non est institutum. In universum autem ac communi ratione de fructibus, quibus homines vescuntur, scire oportet, humidos quidem tenue humidumque ex se distributum alimentum corpori praebere; quam rem omnino consequitur, ut ejusmodi alimentum celeriter corpus totum permeet ac pervadat, excernaturque tum per cutim, tum per urinas, Proinde omnia ejusmodi cibaria medici rite affirmant pauci esse alimenti. Contra autem habet in solidis fructibus consistentia; ex ipsis enim alimentum copiosius corpori apponitur, tardiusque permeat, maxime quum succum in se ipsis habent crassum, aut lentum, aut adstringentem.

Cap. VIII. De ficubus. Quod omnibus quidem non modo autumnalibus fructibus, sed et iis, quos fugaces appellant, est commune, id ficus quoque habent; non enim potuerunt succi pravitatem effugere, tametsi minus, quam caeteri fugaces omnes, ipsius sunt participes. Verum haec ipsis insunt bona, quod ventrem prompte permeant, et quod facile totum corpus pervadunt; nam abstergendi quoque insignem habent facultatem, quo fit, ut post ipsarum esum nephritici multas arenulas excernant. Praeterea quum omnes autumnales fructus exiguum corpori praebeant alimentum, id omnium minimum ficubus usu venit; carnem tamen non compactam neque sumam generant, ceu panis et suilla, sed sublaxam ac subinanem, ut fabae. Flatibus hae quoque ventrem implent, esseutque eo momine admodum dolorificae, ni etiam celerem descensum essent adeptae, cujus beneficio celeriter pervadentibus, flatus, quem excitant, non diu manet; atque in eo minus caeteris fructibus autumnalibus laedere consueverunt. Caeterum maturae ficus immaturas non mediocriter antecellunt, quod et in aliis quidem omnibus fructibus cernitur, non tantum tamen in eis est discrimen; nam quae ficus prorsus sunt maturae, nihil propemodum omnino laedunt, quomodo nec caricae, quae multiplicem quidem habent utilitatem, si quis tamen largius esitaverit, ab eis offendetur, quandoquidem sanguinem non admodum probum gignunt; quo fit, ut ex ipsarum usu pediculorum multitudo proveniat. Habent etiam tenuandi facultatem et incidendi, qua ventrem quoque ad excretionem irritant renesque expurgant. jecori autem lienique inflammatione obsessis sunt noxiae, quemadmodum et ficus, non peculiari quadam et eximia facultate, sed communi ratione dulcium omnium ciborum ac potuum; obstructis autem illis aut scirrho affectis, ipsae ex sese non magnopere commodant, aut officiunt, sed medicamentis inridentibus ac extenuantibus et abstergentibus mixtae non mediocriter juvant. Proinde nonnulli medicorum in dictis lienis et hepatis affectibus exhibent ipsas longe ante cibum cum thymo, aut pipere, aut zingibere, aut pulegio, aut satureia, aut calaminthe, aut origano, aut hyssopo. Ad eundem autem modum, si caricae cum alio quopiam eorum, quae facultatem habent acrem aut omnino incidendi ac extenuandi, assumantur, juvabunt non solum sic affectos, sed etiam sanos, siquidem jecoris meatus, per quos fertur alimentum, apertos esse, non aegrolis modo, sed fanis etiam est tutissimum. Ad eum igitur modum vulgo ficubus cum tale attenuante, aceto et garo praeparatis vescuntur, quod ipsas utiles esse experientia didicerint. Verisimile autem est ipsorum nonnullos, medici cujusdam consilio impulsos, ad hoc modo edendas ipsas accessisse, deinde eam notitiam ad vulgus emanasse. Qui vero cum cibo aliquo crassi succi caricas ficusve mandunt, non mediocriter offenduntur.

Cap. IX. De uris. Ficus et uvae, quemadmodum inter fructus autumnales principatum obtinent, ita fugacibus omnibus magis nutriunt, minimumque pravi succi habent, praesertim quum exactam maturitatem fuerint adeptae. Porro quod ipsae nutriant, maximo argumento sunt ii, qui vinearum fructus custodiunt, qui quum duos menses solis uris ac ficubus, quarum custodiae praesunt, vescantur, (nisi forte panis quidpiam illis addant,) corpulenti tamen admodum fiunt: at caro, quae ipsis gignitur, haudquaquam est firma ac densa, quemadmodum ea, quae ex carnibus fit, sed laxa est ac flaccida; ob id celeriter etiam, quum vesci ipsis desierint, constringitur ac considet. Verum uvae minus alunt, quam ficus, marinumque id ipsis inest commodum, quod velociter subsideant. Quocirca, si quando haeserint, graviter laedunt, quum id maturis ficubus non insit; hae enim, etiamsi non perbelle excernantur, modo probe in ventriculo coctae fuerint, alimentum corpori dant innoxium. Quorum neutrum uvis adest; neque enim retentae belle coquuntur, et dum in jecur ac venas distribuuntur, succum crudum generant, qui non facile in probum sanguinem mutetur, nam acinorum substantia composita est ex ipsarum velut carne et humore, qui per carnem est dispersus, ex quo fit vinum, praeterea ex seminibus, atque ex membranosa tegumento, quod omnia haec extrinsecus circumambit. Caeterum seminum quidem substantia sicca est et quodammodo adstringens, omniaque intestina pervadit, nihil quod sensu deprehendi queat a sese mutata, non secus ac in ficubus grana; haec enim in utroque fructu proportione inter se respondent, quum utrumque totius plantae fit semen, permeetque non alteratum, non in chylum versum, nulla denique in re mutatum. Est et proportio quaedam in tegumentis utrumque fructum continentibus, quae ipsis eum usum praestant, quem cutis animalibus. Exiguam autem tegumentum id recipit in ventriculo mutationem, quo fit, ut quidam, quum ipsum et omne id quod intus habetur suxerint, una cum seminibus expuant; quae et ipsa nonnulli conantur expuere, potissimum quum acini grandes fuerint, nam in exilibus id factu est difficile. Liquet porro, quod alvus magis laxetur, si stola acinorum caro cum succo fuerit deglutita sine seminibus ac membrana extrinsecus ambienter laxatur autem impensius, quum scius ipse succus expressim (mustum vulgo appellant) fuerit deglutitus; qui ventrem ni velociter pertranseat, flatibus nonnihil implet. Ex hoc sane alimenti nonnihil corpori accedit, copiosius tamen ex carnea substantia, eoque accidit uvas quasdam nutrire magis, quam dejici, contra alias promptius dejici, quam nutrire. Ergo quibus exiguus est succus, magis nutriunt, quibus vero est uberior, minus quidem nutriunt, sed promptius subsident. Vocant autem uvas ejusmodi generosas, in quibus acini humidam quidem substantiam habent exiguam, solidiorem autem non paucam, quam ceu carnem acini esse diximus. Atque iis utuntur eas variis modis autumno reponentes; etenim in mustum ipsas conjiciunt, impletasque iis novas ollas in vinaceis recondunt. Voco autem vinaceos solidas uvae reliquias, quum in torculari succus ipsius omnis prorsus expressus fuerit; quas etiam homines in doliis componunt, stipantes ipsas valide ac constringentes: appellantque id ipsum faecem, quod ego vinaceos appellavi; nomine autem vinaceorum uvarum radicem, quae ex palmite enascitur, appellant, quam nos pediculum nominamus, unde acini ipsi pendent; in hanc igitur faecem ollas novas uris refertas condunt, operculis exacte obturantes, ne alicunde difflentur, et qua operculum cum olla committitur, pice illinunt, perspiratus omnes obstruentes. Ipsam autem ollam esse oportet ex luto suaveolente et perfecte assato. Hujuscemodi certe uva ventriculum dissolutum roborans, hominibus cibum fastidientibus appetentiam excitat, non tamen per alvum subsidet; et si sumpta largius fuerit, caput ferit. Quae in musto conditur, magis adhuc, quam haec, caput infestat, pensilis vero nihil prorsus caput laedit, ventrem autem nec sistit, nec ad dejectionem irritat; eodem autem modo se habet et ad appetentiam, ut quae nec imbecillam excitat, nec seriem dissolvit. Porro aliarum uvarum ea concoctu est facillima, quam dixi homines in musto et vinaceis in totum sequentem annum usque ad secundam vindemiam reponere. Quae autem ex ipsis suspenduntur, quum inaruerint, sunt inutiles, aliae quidem statim ipso vere] aliae vero omnino fallent aestate. Non parva autem est inter uvas differentia, quod aliae sint dulces, aliae acidae, aliae austerae, aliae denique, quae nullam vehementem habeant qualitatem; vocant autem ipsas vinctas. Caeterum quae dulces sunt, succum habent calidiorem, et ob id sitim excitant, austerae vero et acidae frigidiorem, vinosae autem locum inter calidum ac frigidum medium obtinent. Dulces item alvum subducunt, et maxime si sint humidae; acidae austeraeque non huic modo rei, verum etiam coctioni in ventriculo, distributioni ac nutritioni sunt noxiae. Acidae certe, etiamsi exactam in ipsa vite maturitatem adeptae suspendantur, ne sic quidem dulcescunt; austerarum autem quaedam, si suspensae diutius fuerint, dulciores redduntur; acerbae vero, ut acidae, etiamsi suspensae fuerint diutius, mutationem in dulcius nunquam poterunt assequi; quocirca ipsarum esus perpetuo est cavendus. Omnium quidem certe usus (si quis moderate fumat) est tutissimus, quum uvae natura fuerint carnosae ac maturae, sive in vite summam maturitatem obtinuerunt, sive, quod maturitati deerat, ex consequenti suspensione sint adeptae; post pensiles autem eas, quae nullam austeram vel acidam qualitatem prae se ferunt, affatim ventris dejiciendi gratia licet ingerere. Quidam autem in eundem usum mustum quoque idque dulcissimum bibunt; id enim maxime subducit quod vero ab uvis austeris aut acidis est expressum, ad omnia est pessimum. Equidem nominibus sic sum usus, quemadmodum homines hujus saeculi utuntur, satius esse ratus, res dilucide docere, quam vetere lingua Atticorum uti. Quibus vero antiquius id doctrinae perspicuitate fuerit, uvarum partes solidas, quae musto expresse supersunt, βρύτια appellant, στέμφυλα autem olivarum, quum oleum fuerit expressum; quod vero crassum in uvis subsidet, vulgus Atticorum τρύγα nominat. Proinde nulla apud eos in vocibus est homonymia ut apud alios homines, qui βρύτια etiam τρύγα nuncupant. Quin et tertia quaedam hujus nominis τρυγός est significatio Graecis hujus saeculi usitata; nam vinaceorum dilutum τρύγα vocitant, quod rursus ab Atticis δευτερίας, a nostratibus στεμφυλίτης (lora) appellatur. Conjectis namque in parva dolia vinaceis tantum aquae superaffundunt, quoad omnia persuadeant; quod ubi satis factum videtur, in dolii fundo foramen aperiunt, ut dilutum effluat, idque pro vino bibunt. Perspicuum autem est, quod pro vinaceorum copia aquam experientia docti affundunt, quo videlicet lora neque aquosior sit, neque meracior; deinde rursum aliam aquam, parciorem tamen priori, vinaceis affundunt ita, ut id quoque in potu sit tolerabile; quod quidam Attici proprie, non ut prius, δευτερίαν nominari volunt. Utraque lora capiti dolorem affert, nisi quis dilutiores ipsas bibat, sed prior magis caput ferit. Commodum autem huic potui id inest, quod ocius per urinas reddatur; qua in re magnum est pro varia uvarum (ex quibus sunt vinacei) specie discrimen. Quandoquidem, si dulces fuerint, potus multo erit suavior, cujusque per urinas reddetur; sin vero acerbae aut acidae fuerint, insuavior longe ac minus ciens urinas. Id autem dilutum valentius fit ac multo vinosius, quum vinaceus ad ver aut aestatem fuerit asservatus. Hyeme vero si quis utatur, ut caput malus ferit, sic et per urinas minus secedit.

Cap. X. De uvis passis. Uvae passae cum aliis uvis eandem habent rationem, quam caricae cum ficubus; multae enim fiunt dulces, acerbae autem omnino paucae; plurimae vero ex dulci et austera qualitate sunt mixtae; quanquam dulces nonnihil quoque austerae qualitatis habent, et ausurae dulcedinis. Caeterum ut dulces temperamento sunt calidiore, ita austerae frigidiore. Ad hoc austerae stomachum roborant et ventrem constipant, et his multo magis acerbae; mediam autem quodammodo inter ipsas constitutionem dulces obtinent, ut quae nec stomachum dissolvant, nec alvum subducant. Dulcibus tamen ut vis quaedam semper inest contemperandi, ita et mediocriter detergendi; quibus duabus facultatibus exiguas mordicationes, quae os ventriculi infestant (quod et stomachum appellamus), obtundunt. Perspicuum enim est, quod mordicationes majores valentiora postulant remedia. Inter passas autem praestantiores sunt, quae tum pingues sunt, tum corticem habent tenuem. Nonnulli autem et recte sane e dulcibus grandibusque (quales sunt Scybelitides), priusquam mandant, stemma eximunt; quae et ipsae inveteratae cutim durum crassamque habent, easque prius in aqua coguntur macerare, et semen ipsum facilius sic eximitur. Aliae quaedam sunt his contrariae, solidae et crassae, quae nullum prorsus semen habent: crescunt hae in Cilicia, colore subflavo. In Pamphylia autem Scybeliticae et colore nigrae, quae, ut dixi, sunt maximae; minimae autem in Cilicia fulvae proveniunt. Aliae praeter has in Cilicia nascuntur, colore nigro, magnitudine mediae, quemadmodum et apud alias plerasque gentes, potissimum in Libya. In Asia autem variae passarum species mediocri magnitudine proveniunt; etenim quaedam subflavae, aliae nigrae, aliae dulces, et aliae subausterae cernuntur. Porro in frigidis regionibus ne uvae quidem ipsae maturari exquisite queunt, nedum passarum quaepiam; quapropter resinam vinis immittunt, ne celeriter acescant. Porro quemadmodum passarum differentia, quae a colore sumitur, nihil ad passarum facultatum confert, ita nec magnitudo; sola autem qualitatis, quae gustui inest, differentia potest omnia; cui soli intentus invenies, ut ante diximus; et in quibus, et quo tempore uti conveniat. Alimentum ex passis tale qualitate in corpus distribuitur, qualis ipsarum natura fuerit, dulce ex dulcibus, austerum ex austeris, mixtum ex iis, quae utriusque qualitatis sunt participes; quantitate vero copiosius. ex pinguibus ac dulcibus; parcius ex austeris et macris. Quod si passarum pinguium ac dulcium, a quibus semina fuerint exempta, parem molem cum pari uvarum mole contuleris, passas valentius nutrire deprehendes. Hujusmodi sane ut minus, quam caricae, subducant abstergantque, magis tamen, quam illae, stomachum juvant.

Cap. XI. De fycaminis, quae et mora appellant. Non haec Attici sermonis affectatoribus scribimus, (fortasse enim ne legere quidem ipsa dignarentur, corporis simul et animi sanitatem pro nihilo ducentes,) sed medicis quidem, qui de Atticismo non magnopere laborant, tum autem et aliis, qui ut animalia ratione praedita viventes honorem, gloriam, divitias et auctoritatem inter cives corporis et animi valetudini postponunt. Certo enim scio, hos linguam Atticorum nihilo pluris quam caeterorum hominum aestimare, corporis vero sanitatem praestaturus quiddam ducere ac dignius ei homini, qui vivere secundum naturam studuerit. Quum igitur intelligam, sermonem simpliciorem iis esse utiliorem, nominibus utar, quae ipsi intelligant, etiamsi vetustis Graecis non sint consueta. Mororum igitur nomen vulgo est cognitum, si non alia de causa, saltem ob medicamentum ad oris affectus utile, quod διὰ μόρων appellatur, quod eorum succum recipiat. Quosdam autem ex fructibus autumnalibus, quos deinceps recensebimus, plerique homines ignorant, quo nomine ante annos sexcentos ab Atheniensibus fuerint appellati; animadvertunt enim, hujus tempestatis Athenienses fructus omnes non alio nomine appellare, quam quo reliqui Graeci appellant, sed et mora ipsa sycamina nihilominus quam mora nominare, item persica, nuces, praecocia, ac in summa reliqua omnia pro aliorum Graecorum consuetudine: neque enim detrimenti quicquam ipsis ex vetustarum appellationum ignoratione accidet, si facultates ipsorum exploratus habuerint. Satius enim fuerit scire, ex iis cibis, qui ad excretionem incitant, posteriores quidem sumendos, qui tarde permeant, omnium autem primos, qui celeriter quidem pervadunt, corrumpuntur tamen, si in ventriculo morentur diutius, quam ipsorum nomenclaturae nosse. Non tamen omnino ignorare homines mihi videntur, qui ordo in iis, quae mandunt, sibi fit servandus, quandoquidem ipsius videas in plurimis cibariis eum servare. Prius enim sumunt radiculas, olivas et foenum Graecum ex garo; post haec malvas, betam et alia id genus olera cum oleo et garo. Etenim si vel tantillum mentis habeant, diuturna experientia docet eos facultates eorum, quae quotidie ad escam sibi praeparant; quorum vero multo intervallo usus atque experientia incidit, ea foli homines solertes observant ac memoriae mandant. Sycamina igitur celerrime pertranseunt, cibisque aliis praeeunt, si in ventriculum purum inciderint, et sumpta primis epulis fuerint: quod si sumpta post alios cibos fuerint, aut etiam pravum succum in ventriculo offenderint, celerrime una cum aliis cibis corrumpuntur novo quodam corruptionis genere, et quod verbis explicari nequeat, ut in cucurbitis accidit. Omnia enim haec, si modo celeriter incorrupta subsederint, cibis fugacibus minus sunt noxia; sin minus, corrumpuntur non aliter, quam pepones, quamquam hi quoque, si celeriter subducantur, nullam magnam noxam asserunt. Tempus autem utendi, ut peponibus, ita et moris est, quum corpus ventriculi squallore aestuat, quo tempore necesse quodammodo est hepati quoque idem accidere. Cucurbitae quidem et cucumeri tum maturo tum ante maturitatem, ad haec et melopeponi nulla adstringens qualitas inest, sycaminis vero, et potissimum quum nondum admodum maturuerint, qualitas ejusmodi conspicue inest, immaturioribus autem inest simul et acida. Proinde nonnulli ab arbore ipsis detrahentes ac siccantes reponunt, medicamentum ad dysenteriae ac diuturnae diarrhoeae curationem utile sibi futurum. At nunc nobis non est propositum medicamentorum facultates exponere. Rursus igitur ea repetamus, quae sycamina ipsa, ut alimentum, possunt agere. Quod quidem celeriter subducantur, dictum nobis prius fuit; quod eis accidit forte propter solam substantiae humiditatem ac lubricitatem, forte etiam propter admixtam qualitatum quandam acriorem, quae dejectioni excitandae latis esse possit, quandoquidem qualitas adstringens non modo ad subductionem nihil confert, verum etiam suapte natura ventrem constipat. Didicisti autem ex commentariis de simplicium medicamentorum facultatibus, pleraque esse corpora, quae facultates habeant contrarias. conjector igitur, mora exiguam in se ipsis habere facultatem ejusmodi, qualis magna medicamentis purgantibus inest, cujus causa non modo facile secedunt, sed corrumpuntur etiam, si diu in ventre manserint. Quod si corrupta (ut dixi) non fuerint, omnino quidem humectant, non tamen omnino refrigerant, nisi sumpta fuerint frigida. Alimentum autem corpori praebent minimum, quomodo pepones, non tamen ut ii, vomitum excitant, neque stomachum laedunt.

Cap. XII. De cerasiis. Ex cerasiis quaedam sunt, quae moris sunt similia, cujusmodi sunt ea, quae minimam habent adstrictionem, alia ruborum fructui, ut ea, quae evidentius adstringunt, quaedam autem sunt, quae vel valentius iis adstringant. Proinde memoratae cujusque speciei facultatem ex iis; quae de sycaminus et rubi fructibus diximus, potes colligere.

Cap. XIII. De rubi fructibus. Ruborum fructum homines apud nos batinum appellant, quemadmodum mora et sycamina; utroque enim modo ipsa nominant. Sunt autem batina, quam mora, magis adstringentia, et si quis largius iis vescatur, capitis dolorem sentiet; alii vero et stomacho anguntur. Proinde fructum hunc abluamus oportet, priusquam mandere ipsum aggrediamur; quod maxime in sycaminis quoque est faciendum. Non tamen ventrem subducunt, sed potius cohibent, et si quis immatura ipsa prius siccata repofuerit, multo etiam magis. cohibebunt. Omnia tamen medicamenta, quae ex mororum succo parantur, si facta ex iis quoque fuerint, facultatem habebunt efficaciorem.

Cap. XIV. De fructibus caniculi. Fructus canirubi multo magis, quam ruborum, adstringit, ob eamque causam ventrem magis cohibet. Vescuntur autem ipso frequenter rustici, exiguum alimentum corpori suggerente, vocantque canirubum.

Cap. XV. De fructibus juniperi. Fructus juniperi, qui ἀρκευθὶς dicitur, acris est admodum cum exigua dulcedine, et minori praeterea adstrictione, habet autem et aromaticum quiddam. Perspicuum igitur est, quod calefacit quidem tum propter acrimoniam, (demonstratum enim est, acria omnia calefacere,) tum autem maxime propter odorem ac gustum aromatibus assimiles, omnia enim aromata calida. Hepar autem et renes purgat, et succos crassos ac lentos videlicet tenuat, unde medicamentis salubribus admiscetur. Alimentum autem ex ipso exiguum corpori hominum accedit. Quod si quis ipsum largius sumpserit, stomachum mordet, et caput calefacit, ob idque ipsum nonnunquam replet doloribusque infestat. Ventris dejectionem nec proritat, nec cohibet, minas tamen mediocriter ciet.

Cap. XVI. De fructibus cedri. Fructus cedri, qui κεδρὶς dicitur, colore quidem et figura fructui juniperi est similis, (subflavus enim est ac rotundus,) diffidet autem ab eo acrimonia. Nec multum abest, quin fructus hic ex genere sit medicamentorum, quum nullum praebeat corpori alimentum, nisi quis aqua ipsum macerarit. Omnibus enim acribus id est commune, ut, soluta ipsorum acrimonia, exiguum alimentum corpori praebeant. Quin etiam cedrorum fructus, ut fructu juniperi durior est ac siccior, ita profecto exilior, nihil ut ille habens aromaticum. Perspicuum autem est, quod et stomachum valde mordicat, et capiti dolorem infert, nisi quis ipsum parcissime sumpserit.

Cap. XVII. De nuce pinea. Nux pinea boni ac crassi est succi, multumque nutrit, non tamen facile coquitur. Appellant autem nunc Graeci ipsam non κῶνον, sed στρβιλον.

Cap. XVIII. De fructu myrti. Graeci fructum hunc μύρτα nominant, nutritque tenuiter aeque, ac fructus juniperi, facultatem tamen habet contrariam, quandoquidem valenter adstringit, et ob id ipsum alvum sistit, non tamen pro ratione adstrictionis frigidus facultate est, propterea quod adstrictionem habet non solam, sed acrimonia etiam quadam permixtam. Porro cibis omnibus, qui qualitatem medicamentosam habent vehementem, est commune, ut, quum eam qualitatem elimatione, aut affatione, aut maceratione deposuerint, exiguum corpori dent alimentum, prius autem prorsus non nutriant: id enim ipsum et caepis et porris accidit.

Cap. XIX. De persicis. Fructum hunc sive mala pertica, sive (ut Graecis nunc mos est) simpliciter persica appellare velis, sive aliud quoddam vetus nomen praeter haec vestigare, potes id per magnum otium facere. Nunc autem discas, quod nominibus ipsis erit utilius, quod scilicet ipsorum succus et veluti caro facile corrumpitur, pravaque omnino est. Quocirca (quod quidam facere solent) non sunt post alios cibos mandenda, corrumpuntur enim in superficie natantia. Sed in omnibus, quae pravi quidem sunt succi, verum humida sunt ac lubrica, et quae subduci facile queant, id communiter tenendum, ea ob id ipsum ante alios cibos esse sumenda; ita enim fiet, ut citius subducantur, et aliis cibis viam muniant; quae si sumpta postrema fuerint, una secum alia quoque corrumpent.

Cap. XX. De Armeniacis ac praecocibus. Haec quoque ex genere sunt persicorum, bonitate nonnihil illa superantia; neque enim in ventriculo, ut illa, corrumpuntur, neque acescunt, vulgo autem suaviora apparent; unde etiam stomacho sunt gratiora; caetera enim illis sunt similia. Suavibus autem omnibus id inest, quemadmodum insuavibus, ut ventriculum resupinent ac subvertant, et ad vomendum incitent, cupientem quam celerrime, quod infestat, abjicere, id quod facit pro momento eorum, quae infestant; quae enim vergunt deorsum, ea ipsa expellit; quae vero supernatant, per vomitus ejicit; idem facit, et quum succi pravi ex toto corpore in ipsum decumbunt; etenim qui ex iis in partem ventriculi superiorem confluunt, vomitu vacuantur, qui vero in inferiorem, pariunt diarrhoeam. Porro quod fructus omnes autumnales exigui sint alimenti, dictum id nobis prius fuit. Praecocia tamen, quae vocant, Armeniacis sunt praestantiora; qui tamen praecocium nomen fugitant, utraque mala Armeniaca appellant, alli vero Armenis per quatuor syllabas, non quinque.

Cap. XXI. De malis. Genus horum non est simplex, quomodo neque picorum, neque punicorum; quaedam enim sunt, quae saporem habent ausierum, alia acidum aut dulcem, nonnulla etiam ex iis mixtum, apparentque et dulcia simul et estriugentia. Praeterea alia quaedam cum dulcedine manifestum habent acorem; ad haec alia cum acore acerbitatem. Invenias autem interdum et quae hos tres sapores simul habeant evidentes adeo, ut acida appareant et dulcia, acerbitatisque habeant nonnihil. Perspicuum autem est, quod adstringens, austerum et acerbum, tria haec nomina, saporis qualitatem unicam significant. Quod vero acerba quidem in eo ab austeris differant, quod valentius astringant, (commune autem ipsorum genus est astringant, ex quarto libro de simplicium medicamentorum facultate didicisti, in quo de faporum substantia ac facultate tractavimus. Memor igiter illutum scito, mala quidem, quae astringunt, succum habere frigidum ac terreum, quae vero acida apparent, frigidum quidem, verum tenuium esse partium, mediae autem temperiei esse dulcia, quae tamen ad calidius vergunt, quemadmodum, quae omnis qualitatis sunt expertia ac veluti aquosa, ad frigidius inclinant. His igitur uteris pro vincente in saporibus facultate; austeris quidem pomis, quum ventriculus vel propter calidam intemperiem vel multam humiditatem fuerit imbecillus; acerbis autem, quum duo haec aucta admodum fuerint; acidis, quando succum crassam non magnopere frigidum suspicaberis in ipso esse collectum, quandoquidem fuscus frigidus non acida sed acria, postulat. Utraque certe et acida et acria succos crassos incidunt, in eo tamen differunt, quod haec quidem cum calefactione, illa autem cum refrigeratione id praestent. Perspicuum porro ex iis, quae saepe jam diximus, est, quod adstringentia quidem, quantum in ipsis est, alui dejectiones semper cohibent, acida vero, quum succum crassum in ventre invenerint, ipsum incidunt ac deorsum subducunt, ob idque dejectiones humectant, quod si ventrem purum invenerint, ipsum magis sistunt. Porro succus dulcis, quum sine acrimonia et crassitie, id est, quum solus plane fuerit, aptius, quantum in ipso est, distribuitur; quod si acrimoniam aut crassitiem habuerit, facilius subducitur. Est autem et aliud succi genus non in pomis modo, verum etiam in aliis omnibus, quod aqueum et qualitatis expers appellant, ut antea quoque diximus, quod stomachum quidem minime juvat, in medio autem est memoratarum facultatum, quemadmodum et aqua ipsa. Inest autem pomo ejusmodi id vitium, quod, quum ad mandendum ipsum aut voluptate aut utilitate adducantur, quando neque gustu jucundum ipsum, neque, quemadmodum adstringentia, robur ventri inducere; neque fluentem ipsum sistere comperiunt, merito contemnunt, quemadmodum et apud nos quidem in multis Asiae locis suibus ipsum projicimus, πλατανίστινον appellantes, quod tenera platanorum folia gustu quodammodo repraesentet. Caeterum ab optimis etiam in tuto genere malis, priusquam in arboribus maturuerint, cavendum est; concoctu enim sunt difficilia et frigida tardeque permeant, et pravi sunt succi, ut interim omittam, quod succum etiam habent frigidum ac leviter crassum. Quae vero belle matura in hyemem et ver proximum asservant, ea saepe in morbis maximum afferunt praesidium, aut cataplasmatis modo cum farina admota, aut in calidis cineribus mediocriter affata, aut pulchre in aquae bullientis vaporibus pereocta. Caeterum post cibum statim dare ipsa conveniet, nonnunquam autem et cum pane ad ventriculum et stomachum roborandum iis, qui dejecta sunt appetentia tardeque concoquunt, quique vomitu, diarrhoea ac dysenteria infestantur. In hunc usum acerba sunt apta; parata enim, ut jamjam praecepi, mediocrem retinent astrictionem, quum, si mediocriter austera fuissent, in ejusmodi apparatu astrictionem omnem deposuissent, ob idque similia iis evadunt, quae ab initio sunt aquea.

Cap. XXII. Quum autem quosdam audivissem, qui dicerent, ventrem sibi ab esu astringentium subduci, satius esse putavi, quae de eo ratione atque experientia saepe cognovissem, hoc loco semel fusius explicare. Quum Proras rhetor quidam, eruis noster, narraret, ventrem sibi post esum pomorum ac pirorum austerorum dejici, re intellecta, atque in ipso per experientiam comprobata, audacius postea in aliis id ipsum sum expertus. Rogavi enim hominem, ut mecum vel unum diem viveret, ut scirem, quo tempore et quam multis vesceretur astringentibus; ac primum hominem statim sum hortatus, ut more suo viveret, neve ulla in re consuetam sibi victus rationem immutaret. Ipse autem quum post balneum, paucula aqua praebibita, foenum Graecum, radiculam et id genus alia, quae ante cibos omnes fere sumere consueverunt, similiter et ipse sumpsisset, vinumque dulce quantitate mediocri adbibisset, comedit deinceps malvas cum oleo et garo et pauco vino, et post illa piscis quidpiam, suillae et axis; deinde, quum secundo bibisset, pauco tempore intermisso sumpsit pira austera; postea ad deambulandum progressi, non multum deambulavimus, quum venter illi majorem in modum est solutus. Quae quum essem conspicatus, pactus sum amico, ut postridie, quae ad suam victus rationem pertinerent, mihi committeret. Qui quum mihi prompte esset assensus, prima omnium post balneum pira exhibui, deinde alia deinceps, ut consueverat; quibus peractis, non modo non vehementer, sed ne mediocriter quidem alvum dejecit. Mirabatur sane (ut par est) rei eventum, causamque ejus a me sciscitabatur; cui ego haec, quae nunc referam, exposui. Nam quum garum, inquam, una cum iis, quae cum eo sumpseras, alvum suapte natura subducat, idque jam ante feceris, astringentia postremo loco sumpta iis potissimum, qui stomachum habent imbecillum, dejectionis sunt causa, ventriculum roborantia et ad expellandum deorsum, quae in sese continet, incitantia; quod magis (inquam) fatebere, si cras prima omnium astringentia sumpseris, secunda autem post illa carnosa, omnium postrema, quae cum oleo et garo manduntur. Minime, inquit, repente enim vomerem, si malvas ultimas cum oleo et gero manderem. Optime, inquam, respondisti; illa enim ventriculum subvertunt, et potissimum os ipsius, quod jam omnes stomachum vocare consueverunt; astringentia vero roborant ac firmant; quo fit, ut, si quis altus succus ventriculum subverterit, (quod solet bilis pallida efficere, in quibus copiosior est acervata,) qui sic est affectus, si quod astringentium gustarit, succum infestantem repente deorsum excernet. Deinde ostendi ei juvenem quendam, qui narrabat, quum paucis diebus ante purgandi gratia succum scammonii sumpsisset, et horis quinque post sumptum medicamentum jam praeterlapsis nulla secuta esset excretio, stomachum quidem sibi premi, ventriculum autem intumescere ac gravari coepisse, quas ob res pallidum se attonitumque atque annui incertum symptomata, quibus infestabatur, mihi communicasse. Quonam igitur modo hominem sanaverim, audi, inquam juvenem ipsum. Tum protinus praesentem ei exhibui ac narrantem, ut ego imperarint sibi, exiguum quiddam mali astringentis, aut punici, aut piri manderet; ipse autem, simul tutque comedisset, malis statim fuerit liberatus, copiosissima ac conserta ex ipsius ventre facta excretione. Scito igitur, dixi rhetori, tibi quoque idem contingere, quum propter ventriculi tutius ac stomachi imbecillitatem astringentia postremo loco sumpseris. Tum ille, verissimum, inquit, est quod dixisti; talis enim mihi natura est stomachus, facileque a quibusvis subvertitur; ego vero post cibum studiosius austerum quidpiam esito, tunc quum ipsum supinum admodum esse sentio, adeo ut prope jam nauseet. Ex hac de rhetore narratione satis intelligere poteris, iis, qui stomachum habent imbecillum, ventrem dejici, quum postremis epulis astringentium quidquam sumpserint.

Cap. XXIII. De cydoniis et struthiomelis. His pomis exiguum quiddam, quod in aliis non invenitur, inest. Nam praeterquam quod astrictionem habent copiosiorem, succus etiam eorum diu durat ac permanet, si quis ipsum cum melle coctum asservere velit, quum aliorum pomorum succus, si reponatur, acescat, propterea quod multam habet humiditatem frigidam. Nos autem et medicamentum, quod ex succo struthiomelorum conficitur, quodque iis, qui dejectam habent appetentiam, est accommodatissimum, quum forte in loco conspicuo non esset positum, tandem post annos septem invenimus, nihil in qualitate immutatum; crustam enim in ore vasculi densam fecerat, cujusmodi in melle saepenumero et alus quibusdam accrescit, quam servare incumbentem conveniet, si velis pharmacum aut mel diutissime citra mutationem servare. Atque id milii obiter sit dictum; cujus autem rei gratia medicamenti, quod longiore tempore mansit incorruptum, memini, denuo id resumam. Permanens est struthiorum malorum succus, quando paratus recte fuerit, quemadmodum et cydoniorum; verum hic minus est suavis et maxime astringens; quocirca ad ventriculi admodum exoluti robur uti eo aliquando possimus. In Iberia autem edulium componunt, quod μηλοπλακοῦντα appellant, quod adeo durat, ut patinae recentes ipso refertae Romam afferantur. Componitur autem ex melle et carne laevigata cocta cum melle; nostrum vero medicamentum, quod iis, qui dejectam habent appetentiam, comparatur, non ex melle solo et malorum succo, sed piperis albi habet quidpiam et zingiberis et aceti. Non tamen jam plura de eo verba facere convenit, quum alibi de eo absolute tractaverimus.

Cap. XXIV. De picis et puniris. Quae de malis diximus, si ad pira et punica transtuleris, nihil erit, quod nos de ipsis novum dicere oporteat. Etenim in his quoque alia sunt austera tantum vel acerba, alia arida, alia dulcia, alia ex horum mixtione composita, et alia, quae nullam penitus hujuscemodi qualitatem habent exuperantem; quo fit, ut, quum aquea sint ac hebetia, omnis facultatis roborandi sint expertia. Pirorum igitur usus pomorum usui omnino est similis. Punica vero caetera quidem sunt similia, in eo tamen discrepant, quod nunquam cum farina macerata assentur, neque in aqua aut vapore elixentur. Succum autem habent piris et pomis copiosiorem, et praeterea gustu suaviorem eo qui est in istis succo. Sunt autem interdum praedictis duobus fructibus utiliora tum ad alios affectus, tum ad eum, cujus. Hippocrates libro secundo de morbis vulgaribus meminit his verbis. Mulier cardialgia torquebatur, nec prius malum est sedatum, quam polenta succo punici aspera semel in die uteretur, reliquis cibis abstinens; neque amplius vomitu rejiciebat, qualia Cheron Charitonis filius. Perspicuum certe est, quod, vitioso humore partes ad os ventriculi (quod certo cor etiam appellant) attinentes imbuente, mulier erat nauseabunda cardialgiaque torquebatur. Nam verbum καρδιώσσειν nil aliud significat, quam symptoma, quod mordicationi stomachi succedit. Hunc certe humorem polenta quidem exiccavit, succus autem puniri eum ea sumptus ventriculum roboravit adeo, ut humorem in tunicis ipsis contentum expellere potuerit. Punica quidem quam minimum corpori praebent alimentum, ut ipsis nunquam ceu alimento, sed tantum ut medicamento egeamus. Pira vero et potissimum quae magna sunt (vocant autem ipsa apud nos foeminino genere μενάτας) aliquantulum nutriunt. Proinde in tenues orbes ipsa secantes et postea exiccantes reponunt, quae elixa vice ciborum purum nutrientium hyeme et vere, quum fames est, mandunt. Attici quidem priorem syllabam ῥοιῶν scribunt sine jota, Iones vero cum jota; verum id nihil ad hominum vitam affert commodi, quemadmodum neque in οὔων (sorbis), quae Graeci quidem omnes hujus nostrae memoriae sic nominant, Attici autem cum υ pronunciare ipsa non permittunt. Speculationem igitur de nominibus illis relinquentes, de facultate ipsius fructus disputabimus.

Cap. XXV. De mespilis et sorbis. Quae de praedictis diximus, eadem de his quoque sunt dicenda. Ambo enim astringunt; verum mespila multo valentius, quam sorba; proinde ventri fluenti cibus est utilissimus. Sorba tamen in cibo ipsis suaviora; omnino enim nihil habent astringens aeque, ac mespila, sed ipsorum succus est austerus sine ulla acerbitate. Liquet autem, quod omnibus hujuscemodi parce est vescendum, non autem affatim, ut uvis ac ficubus; nullo enim ipsorum, ut alimento, sed ut medicamento potius indigemus. Haec tibi fiunt utiliora, quam scire, priorem syllabam nominis οὔων a veteribus Atheniensibus per literam o tantum scribi et pronunciari.

Cap. XXVI. De fructu palmae. Fructum palmae sive glandes appellare velis, sive palmas eodem cum tota arbore nomine, (ut jam Graecis omnibus mos est,) neutro modo aut nocueris aut profueris ad facultatis ipsius cognitionem. Non parva autem in ipsis est differentia: quaedam enim sunt siccae et adstringentes, ut Aegyptiae; aliae molles et humidae et dulces, ut quae caryotae appellantur; praestantissimae autem hae in Syria Palaestina nascuntur in Ilierichonte. Reliquae omnes palmae inter dicta duo genera sunt mediae. Difficiles autem sunt concoctu, capitique dolorem inferunt; quarum aliae quidem magis, aliae minus sunt humidae, ac dulces, siccae, atque astringentes. Verum constitutis extremis, jam omne, quod in medio est, facillime deprehendes. Nulla certe ex ipsis est, quae non dulcedinem quandam et astrictionem habeat; siquidem caryotae exiguae astrictionis, Thebaicae obscurae dulcedinis sunt participes. At succum quidem dulcem nutrire, austerum autem gratum esse stomacho et ventrem sistere ostendimus. Palmae autem, si largius sumantur, omnes concoctu sunt difficiles, et capiti dolorem afferunt, quaedam autem et morsus cujusdam sensum ori ventriculi incutiunt, quod medici stomachum appellant. Succus autem, qui ab ipsis in corpus distribuitur, crassius quidem omnino est, habet autem et lentoris quidpiam, quum palma ipsa pinguis fuerit, sicuti caryotae. Quum autem dulcedo tali succo mixta fuerit, celerrime quidem hepar ab ipsa obstruitur, laeditur autem maxime ab ipsorum esu, quando aut inflammatione, aut scirrho obsidetur; post hepar autem et lien obstruitur ac laeditur. Multo autem maxime palmae virides, si paulo largius sumantur, ad omnia sunt noxiae. Perspicuum porro est, quod dulces quidem limeum habent calidiorem, astringentes autem frigidiorem; quin et palmae virides, quemadmodum et ficus, flatus gignunt; nam palmae virides eandem habent ad alias palmas proportionem, quam ficus habent ad caricas. In regionibus autem non admodum calidis palmae non perfecte maturescunt adeo, ut reponi queant; quo fit, ut, quum homines cogantur ipsis virilibus vesci, crudis succis impleantur, rigoribusque, qui aegre calefiant, et hepatis obstructionibus prehendantur.

Cap. XXVII. De olivis. Perexiguum quidem et ipsae corpori praebent alimentum, et potissimum caducae, quas vulgo fere cum pane, sine pane autem mandunt cum gero ante alios cibos, ventris subducendi gratia, quas ἁλμάδας et κολυμβάδας appellant. Porro quemadmodum caducae pinguedinis habent plurimum, ita hae succum astringentem, proinde stomachum roborant, et appetentiam excitant. Aptae autem ad hanc rem sunt, quae cum aceto reponuntur, quas artis obsonatricis periti varie praeparant; cujus artis nolim medicum omnino esse ignarum: nam quod suavius est, facilius iis, quae ex aequo sunt salubria, concoquitur. Verum non est nunc dicendi locus neque de opsonatricis speculationis peritia, neque de arte ipsa; alius enim locus ipsis est proprius.

Cap. XXVIII. De nuribus. Quidam nuces regias appellant eas, quae nunc nuces ab omnibus nominantur. Sunt et aliae quaedam, quae λεπτοκάρυα appellantur, praedictis multo rumores, quas nonnulli ponticas seu avellanas vocitant. Multus autem ambarum est usus. Alimentum corpori praebent exiguum, copiosius tamen pontica nuncupata, quam nuit regia, quod ipsius substantia sit coactior ac minus oleosa, regiae autem laxior est, continetque in se ipsa plus pinguitudinis. Habet tamen et astringentis qualitatis non exiguum, quae tandem procedente tempore marcescit, tota ipsius substantia in succum pinguem transmutata, adeo ut cibo prorsus sit inepta, quod tua pinguitudine oleo veteri assimilis appareat. Caeterum quae viridis adhuc est ac humida, neque astringentis qualitatis, neque oleosae conspicue est particeps, sed magis quodammodo est qualitatis expers, quod saporis genus aqueum (ut dixi) vocare consuevimus. Coquitur tamen haec nux facilius quam pontica, stomachoque est gratior, et multo magis quando cum caricis manditur. Traditum autem a plerisque medicis est, hominem a pharmacis lethalibus nihil magnopere laesum iri, si utrasque has ante alios cibos cum ruta sumpserit. Liquet praeterea quod humida quidem apta ad dejectionem est, sicca vero minus. Plerique autem ventris subducendi gratia cum garo etiam ipsam praesumunt, in quem usum viridis est accommodatior, ut quae astringentis qualitatis minus sit particeps. Quin et siccarum quoque, si prius (quod nonnulli faciunt) in aqua fuerint maceratae, facultas viridibus est assimilis.

Cap. XXIX. De amygdalis. Amygdalae nihil prorsus habent facultatis astringentis, sola enim tenuandi facultas ac detergendi in eis praepollet, qua tum viscera purgant, tum humores e pulmonibus ac thorace sputis expectorant; quaedam autem ipsarum facultatem habent succos crassius ac lentos incidendi adeo exuperantem, ut mandi prae amarore nequeant; oleosae tamen ac pinguis qualitatis, ut nuces, sunt participes; cujus causa et ipsae procedente tempore fiunt, ut illae, oleosae; minor tamen eis inest haec qualitas, quam in nucibus, quo fit, ut tardius, quam nuces, oleosae fieri cernantur. Ex his sane intelligi potest, quod neque ventri subducendo conserunt, neque corpus multum nutriunt. Quae vero qualitatem amaram habent praepollentem, eae ad pus et succos crassos ac lentos ex thorace et pulmonibus expuendos plurimum conferunt. Eorum vero, qui nullam artem ad vitam utilem excoluerunt, sed se ipsos appellant Atticos, alii fructum hunc genere foeminino amygdalas enunciari oportere contendunt, alii neutro amygdala, ne id ipsum quidem, de quo tantopere contendunt, intelligentes, utroque nomine apud viros Atticos scriptum esse.

Cap. XXX. De pistaciis. Haec quidem ad magnam Alexandriam proveniunt, sed multo uberiora in Berrhoea, urbe Syriae, parum quidem nutrientia, verum ad hepar roborandum et succos in ipsius viis infarctos purgandos utilia; qualitatem enim habent aromaticam, subamaram et subastringentem. Scio autem et alia hujuscemodi pleraque hepati esse utilissima, quemadmodum in opere de simplicibus medicamentis est demonstratum. Porro non ausim affirmare, ullam ex ipsis stomacho accedere utilitatem, aut laesionem insignem, quemadmodum neque quod alvum dejiciant aut sistant.

Cap. XXXI. De prunis. Raro invenias hunc sum fructum austerum, aut acidum, aut in summa insuavitatem aliquam habere, quum maturus exacte fuerit; prius enim quam pruna eo maturitatis pervenerint, omnia propemodum aut acorem, aut acerbitatem, aut amatorem repraesentant. Corpori itaque ex hoc fructu minimum alimenti accedit, utilis tamen est iis, quibus propositum est ventrem mediocriter humectare ac refrigerare; aptum autem non aliter, quam praedicturum quaedam, subducit tum humiditate sua, tum lentore. Siccatus vero et ipsis potest esse usui, quemadmodum et ficus. Fama est, ea pruna omnium esse praestantissima, quae in Damasco urbe Syriae nascuntur, secunda autem post illa esse, quae in ea regione, quam Iberiam ac Hispaniam nominant, proveniunt; verum haec quidem nihil astrictionis prae se ferunt, nonnulla vero Damascenorum vel plurimum. Optima autem inter ipsa sunt, quae cum mediocri astrictione magna sunt et laxa; quae autem exigua sunt et dura et acerba, prava sunt, tum si esum spectes, tum si alui dejectionem, quae maxime sequitur ea, quae ex Iberia asseruntur. Cocta autem in melicrato, in quo plusculum sit mellis, alvum admodum dejiciunt, etiamsi quis sola ipsa sumpserit, et multo magis, si post ipsa melicratum sorpserit. Perspicuum autem est, quod ad alvum dejiciendam confert post sumpta ipsa vinum dulce adbibere, temporisque aliquid interponere, non autem statim post prandere. Atque etiam id omnibus, quae alvum dejiciunt, commune memoria est tenendum, quemadmodum et alia, quae pluribus speciebus sunt communia, ne de iisdem saepe audire postules.

Cap. XXXII. De sericis seu jujubis appellatis. Ne haec quidem ausim affirmare quicquam ad sanitatis tutelam aut morborum profligationem pertinere; mulierum enim atque infantium intemperantium est edulium, quod exigui est alimenti ac concoctu difficile; et praeterquam quod stomachum non juvat, parum etiam alimenti corpori exhibet.

Cap. XXXIII. Do cerasiis. Ceratia, quorum tertia syllaba per litteram t et scribitur et pronunciatur, nihil habent cum cerasiis per s scriptis similitudinis. Est autem pravi succi edulium ac lignosum; quam rem necessario sequitur, ut concoctu sit difficile; nihil enim, quod lignosum est, facile coquitur. Quin etiam incommodum id ipsis inest haudquaquam aspernandum, quod non celeriter dejiciantur. Proinde satius esset a regionibus orientalibus, in quibus nascitur, ad nos non advehi.

Cap. XXXIV. De cappare. Capparis planta est fruticosa, plurima in Cypro proveniens. Facultas autem ipsi inest tenuium admodum partium; quo sit, ut, quemadmodum et alia omnia, quae tenuium sunt partium, minimum alimenti in corpus eorum, qui ipsa vescuntur, distribuat. Utimur autem fructu hujus plantae magis ut medicamento, quam ut alimento. Sale etiam conspersus ad nos defertur, propterea quod putrescit, si solus reponatur. Perspicuum sane est, quod capparis adhuc viridis quidem, priusquam saliatur, plus habet alimenti, ex salitura autem amittit quam plurimum; omnique alimento, nisi sal eluatur, prorsus quidem destituitur, alvum tamen subducit; quod si abluatur et, quoad facultatem omnem ex sale depofuerit, maceretur, minimi quidem alimenti fiet edulium, erit tamen ceu opsonium ac medicamentum ad appetentiam, quae collapsa fuerit, excitandam accommodatum; praeterea ad pituitam, quae in ventre habetur, detergendam ac subducendam, expurgandasque lienis et hepatis obstructiones; uti autem ad eas res oportet ante alios omnes cibos ex oxymelite vel oxelaeo. Hujus etiam plantae teneros surculos non aliter, quam terebinthi, mandunt, virides adhuc, ut hujus, in aceto simul et muria aut aceto solo condentes.

Cap. XXXV. De sycomoris. Plantam sycomori vidi in Alexandria una cum fructu, parvae ficui albae assimilem m. Is fructus nullam habet acrimoniam, exiguae tamen dulcedinis est particeps, estque facultate, ut mora, humidior quodammodo ac frigidior. Quin potius in medio mororum ac ficuum jure quis ipsum collocarit, indeque nomen ipsi arbitror esse positum; ridiculi enim sunt, qui fructum hunc ob id alunt sycomora fuisse nominatum, quod moris et ficubus fit assimilis. Ipsius autem generatio ab aliis arborum fructibus magis quodammodo est diversa; non enim ex surculis ac germinibus, sed ex ipsis ramis ac stipitibus enascitur.

Cap. XXXVI. De persio. Hanc etiam plantam nidi in Alexandria, ex magnisque et ipsa est arboribus. Narrant autem, fructum hujus apud Persas adeo esse noxium, ut, qui ipsum comederint, eos interimat: qui tamen, si in Aegyptum transferatur, fit esculentus, manditurque non aliter, quam pira et mala, quibus etiam magnitudine convenit.

Cap. XXXVII. De citrio. Id quoque malum Medicum appellant, qui id agunt, ut quae loquuntur nemo intelligat, quamvis inter virtutes orationis perspicuitatem numerent. Satius autem fuisset, quamnam partes citrii habeant facultatem, et quodnam commodum ex ipso hominibus accedat, investigasse, quam anxie hujuscemodi inquirere. Id igitur ego moliar, dicamque, hujus fructus tres esse partus, acidam, quae in medio ipsius sita est, tum autem fructus ipsius velut carnem, quae medium ipsum ambit, et tertiam, quae est tegumentum extrinsecus circumdatum, quod suaveolens est et aromaticum, non odore modo, verum etiam gustu. Jure igitur concoctu est difficile, ut quod durum est ac callosum. Quod si quis ipso, ut medicamento, utatur, coctioni nonnihil conferet, quo mode et alia omnia, quae acrem habent qualitatem. Eadem autem ratione, si sumptum parce fuerit, stomacho robur inducit; proinde ipsum comminuentes, succumque exprimentes, solent medicamentis immiscere, quae per os sumuntur, quaeque ventrem dejiciunt, aut totum corpus purgant. Parte autem fructus acida et non esculenta, qua semen continetur, quum ad alia quaedam utuntur, tum saepe in acetum imbecillum conjiciunt, quo ipsum reddant acrius. Pars autem inter duas jam dictas media, quae sane corpus etiam nutrit, quaeque neque acidam, neque acrem habet qualitatem, propter duritiem concoctu est difficilis. Ob eam causam omnes ipsam mandunt cum aceto et garo, ut saporis hebetudinem acuant, fortasse autem quod experientia didicerint, aut a medicis acceperint, ipsam coqui facilius, si mansa eo modo fuerit.

Cap. XXXVIII. De fructibus plantarum agrestium, inter quos sunt quereuum glandes. Omnibus hominibus mos est eas plantas vocare agrestes, quae sine ulla agricolae industria in agro proveniunt, siquidem et vites appellant agrestes, quas nullus vinitor procurat, ipsas ablaqueans aut circumfodiens, aut pullulantia germina extirpans, aut ejusmodi aliquid perficiens; ex quo plantarum genere est fagus, quereus, ilex, cornus, comarus, et aliae id genus arbores, quemadmodum et frutices quidam, ut rubus, canirubus, acherdus, pirus et prunus sylvestris, quam προῦμνον apud nos appellant, et qui frutex ἐπιμηλίδας fert. Appellatur autem is fluctus in Italia unedo, stomachoque nocet, et capiti dolorem affert, acerbusque est admodum cum exigua quadam dulcedine. Cornis quidem, et canirubi fructu, et glandibus, et μιμαικύλοις (sic autem comari fructus appellatur) rustici passim vescuntur, reliquarum vero arborum aut fruticum fructibus non admodum utuntur. Quum tamen fames regionem nostram aliquando invasisset, essetque magnus glandium ac mespilorum proventus, rustici in fossis ipsa condentes, hyeme tota et vere primo pro frumentaceis eduliis sunt usi. Prius autem glandes hujuscemodi suibus erant pabulum, tunc vero, quum eos hyeme nutrire, ut ante consueverant, non possent, initio quidem mactantes, ipsis in cibum sunt usi, post autem apertis fossis, glandibus vesci coeperunt, varie ipsas ad esum comparantes; interdum enim in aqua elixabant, et in calidis cineribus celantes mediocriter assabant; post autem nonnunquam imminuentes, pulmentarium ex ipsis conficiebant, alias aqua sola conspergentes, sed condimentum aliquod immittentes, alias mel effundentes, aut lacti incoquentes. Ab his autem copiosum est nutrimentum, neque quicquam est eorum, quae hactenus hoc secundo libro exposui, ei simile, quandoquidem glandes aeque nutriunt, ac frumentaceorum eduliorum pleraque. Atque olim quidem (ut aiunt) homines ex ipsis duntaxat vivebant; Arcades autem, quum reliqui Graeci fructibus Cerealibus uterentur, eas diu in cibo retinuerunt. Alimentum autem, quod ex glandibus corpori accidit, tardi est transitus ac crassi succi; quare consequitur, ut ipsae concoctu sint difficiles. Caeterum mimaecylus glande querna ad omnia est deterior, quemadmodum haec glande castanearum, quas vocant; omnium enim glandium hae sunt praestantissimae. Sunt qui hos fructus λοπίμους appellent. Hi namque inter fructus agrestes et soli alimentum corpori dant alicujus momenti; corna enim, et iligna glans, et rubi et canirubi fructus, brabyda, mimaecyla, zizypha, diospyra, halicacaba, terebinthi et acherdi fructus, et quae ejusdem sunt generis, exiguum quidem habent alimentum, verum pravi succi sunt omnia; praeterea nonnulla ex ipsis sunt, quae et stomachum laedunt, et cibo sunt injucunda; ob id suum sunt pabulum, et eorum quidem non domesticorum, sed qui vitam in montibus degunt; his enim nutrimentum ab iis fructibus plurimum accedit.

Cap. XXXIX. De alimento, quod a plantis ipsis sumitur. Non modo plantarum semina ac fructus, sed etiam integras ipsas saepenumero mandimus, saepe autem, quum interdum urget necessitas, radices tantum, aut surculos, aut novella germina. Nostrates certe homines, quamquam raparum (quas et buniadas nominant) folia et caulem abjicere sunt soliti, nonnunquam tamen penuria melioris cibarii ipsa quoque mandunt. Pari modo in radiculis et iis, quae apud nos nomine vernaculo rhapia appellant; est autem haec planta (ut sic dicam) agrestis radicula. Ad haec pyrethron, sion, equapium, foeniculum, scandicem, cichorium, chondrillam, gingidium, daucum et plurimarum arborum ac fruticum tenera germina cocta homines fame adacti saepe mandunt; quaedam etiam nulla urgente fame, ut qui palmae verticem mandunt, quem ipsius cerebrum appellant. Quid autem loquar de teneris spinis? manduntur enim et ipsae cum aceto et garo, nulla cogente fame, estque cibus hic tolerabilis. Sunt qui oleum etiam ipsis adjiciant, praesertim quum prius in aqua ferbuerint; utuntur enim ipsis bifariam, saepe quidem crudis, interdum autem et elixis. Porro spinosas plantas appello scolymum, atractylida, eryngium, cnicum, atragida, et quam spinam albam nomluant, praeterea speciem alteram chamaeleontis; quorum nonnulla rustici quidam in acetum muiiamve immittentes reponunt eodem modo, quo rapas, caepas, et quae vocant ampeloprnsa, pyrethron, et alia ejusmodi. Hujus autem generis sunt ciboria, colocasia, et quod abaton nuncupatur. Matulestissimum autem est, quod omnia haec, praeterquam quod exiguum corpori dant alimentum, succum etiam pravum generant. Ad haec quaedam ex, ipsis noxam stomacho afferunt praeter (ut dixi) spinas, quae nunc nuper e terra emerserint. Quae vero ex ipsis in muriam acetumve injicientes reponunt, et in totum anuum sequentem asservant, ab ipsa praeparatione vim quandam provocandae appetentiae acquirunt, si quis ipsis moderate utatur; cujusmodi fiunt viticis uniones et terebinthi. Haec itaque in plantis agrestibus numerant; de quibus id communiter nosse sufficiat, quod omnes pravi sunt succi. Quod vero ad domesticas attinet, non communiter, sed privatum cujusque facultatem nosse longe praestantissimum fuerit, et earum potissimum, quibus assidue utimur: quae etiam ob id aptum a nobis expetuntur, quod ea longa experientia comprobata sunt caeleris esse praestantiora. De iis igitur deinceps verba faciemus, sumpto ab oleribus initio.

Cap. XL. De lactuca. Multi medici, quemadmodum fructibus autumnalibus ficus, ita hoc olus aliis omnibus anteposuerunt; succi enim est, quum alia omnia, laudabilioris. Quod autem in eo nonnulli reprehendunt, id maxime est laudandum; quod si revera ei inesset, nulli non olerum modo, sed ne optimi quidem et nutrientissimi succi eduliorum esset secundum. Sanguinem enim aiunt lactucam generare. Alii vero non simpliciter sanguinem dicunt, sed multum adjungunt, lactucam sanguinem multum generare affirmantes. At hi, etiamsi praedictis prudentius ipsam accusant, magis tamen mentiuntur, tametsi id ipsum, quod multum sanguinem generat, nemo potest in ea iure reprehendere; perspicuum enim est, quod cibus is succum haberet omnium ciborum praestantissimum, si quidem suapte natura sanguinem quidem plurimum, aliorum autem succorum nullum generaret. Quod si dixerint, ex lactuca plurimum sanguinis acervari, in eoque ipsam accusent, facillimum erit, quod objiciunt, emendare, quum possint, qui lactucis vescuntur, laborem quidem augere, ipsarum autem usum minuere. Verum haec dixisse sufficiat adversius eos, qui olus hoc non recte vituperant. Scire autem convenit, quod, quum olera omnia sanguinem gignant paucissimum ac pravi succi, lactuca non multum quidem generat, neque mali succi, non tamen omnino laudabilis. Mandunt autem ipsam ut plurimum quidem crudam; quum autem aestatis tempore accingere sese ad semen producendum coeperit, in aqua dulci praecedam sumunt cum oleo, garo et aceto, aut cum aliquo salsamentorum condimentorumve, et eorum potissimum, quae cum caseo parantur. Plerique autem prius, quam in caulem assurgat, ipsa utuntur aquae incoquentes; quod ego nunc, ex quo dentes mihi male habent, coepi facere. Quidam enim meorum sodalium conspicatus, olus id jam olim quidem mihi esse consuetum, nunc vero difficilem habere manducationem, auctor mihi fuit, ut ipsum coquerem. Aetate autem juvenili, quisse milli ventriculus bile assidue infestaretur, lactuca, quo ipsum refrigerarem, utebar; quum vero ad aetatem declinantem perveni, hoc olus fuit misti adversus vigilias remedio; tunc enim, contra ac in juventute, somnum mihi dedita opera conciliabam, grave enim mihi erat praeter voluntatem vigilare, quod milli accidebat, partim quod in juventute meapte sponte vigiliis assueverant, partim quod declinantium aetas ad vigilias admodum est propensa. Itaque lactuca vespere commansa unicum mihi vigiliarum erat remedium. Caeterum θριδακίνην nihil aliud voco, quam quod nunc homines θρίδακα appellant, quandoquidem apud nos aliud quoddam est olus agreste, quod θριδακίνη nuncupatur; quod in viis ipsis nascitur, et locis fossarum eminentioribus, et praeterea herbosis aquosisve (quae λιβάδας appellant) ac plerisque incultis. Exiguum autem est id olus, instar lactucae hortensis nunc nuper enatae, amarorisque quidpiam prae se fert, et multo adhuc magis, dum adolescit; ubi autem caulem jam produxerit, saporem amarum habet vel manifestissimum. Porro huic lactucae aliud praeterea olus est simile, quam chondrillam appellant, quae citius in caulem assurgit, amaritudinemque habet magis perspicuam et lentum quendam succum albumque, cujusmodi est tithymallorum succus, non tamen acer perinde ut ille, utimurque interdum ipso ad effluvium pilorum, qui in palpebris sunt, cohibendum. Haec igitur olera, quo ab hortensibus secernantur, agrestia nuncupantur, de quibus paulo ante communiter tradidimus. De lactuca autem hortensi, quam omnes mandere et θρίδακα nominere consueverunt, summatim rursum memoriae causa repetens dicam, ipsam succum quidem habere frigidum et humidum, non tamen pravi esse succi; quo sit, ut neque coctione omnino privetur, quo modo reliqua olera, neque ventrem sistat, quemadmodum etiam non proritat; quae ipsi jure accidunt, quum neque austeri, neque acerbi quicquam habeat, a quibus in universum venter sistitur; quemadmodum a salsis et acribus et omnino ab iis, quae vim quandam habent detergendi, est excretionem inritetur, quorum etiam nihil lactucae inest.

Cap. XLI. De seri. Num, quos solos Romani intybos appellant, veteres Athenienses seres duntaxat nominarint, an et alia quaedam olera agrestia, nequeo certo affirmare. Caeterum intybi facultatem habent lactucis adsimilem, suavitate tamen et aliis, quae supra de lactucis fuerunt comprehensa, ab ipsis relinquuntur.

Cap. XLII. De malva. Quemadmodum lactuca agrestis ab hortensi, ita malva agrestis a sativa est diversa; plantae enim congrueres in eo inter se dissident, quod agrestis quidem siccitate, sativa vero humiditate superat. Porro succo malvae lentor quidam inest, qui lactucae non inest, a refrigerandoque abest perspicue; id quod etiam ante, quam edas, intelliges, si utrumque olus vicissim calido cuipiam affectui, ut eryfipelati, cataplasmatis modo applicueris; quod etiam vulgo faciunt, tenera folia diligenter ad exactum laevorem conterentes; senties enim in hoc cataplasmate lactucam quidem manifeste refrigerare, malvam autem calorem quendam habere moderatum ac veluti tepidum. Caeterum hoc olus facile subducitur, non modo propter humiditatem, verum etiam propter lentorem, et potissimum quando quis cum oleo et garo copiosum ipsum sumpserit. Nutrit autem et ipsa mediocriter. Verum si trium horum olerum succum compararis, betae quidem tenuium est partium, tergendique facultate est praeditus, malvae autem crassius magis est et lentus, lactucae inter utrumque est medius.

Cap. XLIII. De beta. Malvam quidem, ut lactucam, diximus non modo esse sativam, sed aliam etiam quandam esse agrestem; nulla autem beta est agrestis, nisi quis lapathum ita nominare velit. Succus autem betarum tergendi vim habet manifestam adeo, ut ventrem ad excernendum excitet, et stomachum interdum mordicet, praesertim qui natura sensu exactiore est praeditus, ob idque edulium id stomacho est noxium, si largius sumatur. Corpori autem ab ipsa, ut ab aliis oleribus, paucum alimentum accedit. Verum obstructum hepar beta magis, quam malva, aperit, et multo magis, si cum sinapi, aut omnino saltem cum aceto mandatur. Lienosis item eodem modo sumpta utile est medicamentum; jure enim quis ipsam ita mansam medicamentum potius quam alimentum dixerit. Videmusque homines fere omnia ejusmodi opsoniorum, non alimentorum, vice esitare, quemadmodum etiam interdum porrum mandunt, et pulegium, thymum, origanum, caepam, praeterea et assium et cardamum et alia id genus.

Cap. XLIV. De brassica. Hanc quoque plerique, ut opsonium, mandunt, medici autem ut siccante medicamento utuntur. Dicta autem jam quaedam de hac fuerunt in libris de medicamentorum facultatibus, tum etiam libro superiore. Nunc autem summatim dicemus, ipsius quidem succum facultatem habere purgatricem, corpus autem ipsum communi siccandum ratione sistere magis, quam ad dejiciendum incitare. Quum igitur, quae in ventre continentur, excernere voluerimus, e propinquo cacabo, in quo cocta cum aqua fuerit, extractam ipsam protinus in vasa, in quibus oleum cum gero paratum fuerit, conjicere conveniet, Nihil autem retulerit, si fidem loco gari sumpseris. Quod si humentem alvum siccare voluerimus, priorem aquam, ubi brassica mediocriter coela videbitur, effundentes usiam calidam mox injiciemus, ac deinde rursum brassicam, quoad contabuerit, ei incoquemus; quod non facimus, quum ventris dejiciendi gratia sumitur; volumus enim hoc casu proprium ipsius succum omnem non deponere, sed quoad fieri maxime licet, retinere. Porro nihil, quod coquitur, proprium succum servare omnino potest, quin potius omnem abjiciet, si coctum diutius fuerit. Quin et lenticulam diximus eodem, quo brassicam, modo oportere parare, ut quae utrumque possit efficere, ventris subductionem scilicet et cohibitionem. Vocatur autem, quae sic paratur, bis cocta, et lens, et brassica, et caepa, et porrum, et multo magis ampeloprasum et allium. Quod si quid aliud a veteri natura ad contrariam velis reducere, sic parabis, hujus ante omnia memor; id, quod bis coquitur, neque aerem, neque aquam frigidam contingere; non enim poterit amplius, etiamsi diutissime coxeris, plane tabescere; sed oportet, ut paulo ante diximus, aquam calidam habere paratam, ut, quum ex priore extraxeris, in illam protinus conjicias. Lens itaque et brassica aequali inter se mensura siccant, ob idque visum hebetant, nisi forte totus oculus humilior fuerit, quam naturalis habitus postulet. At lens quidem non exiguum corpori dat alimentum, idque crassum ac melancholicum, brassica vero paucum habet alimentum, idque quam lens humidius, ut quae edulium est non firmum, sed laxum: succum tamen non habet probum, ut lactuca, sed pravum et graveolentem. Quod vero ad urinas attinet, ipsas (quod sciam) insigniter neque provocant, neque morantur. Qui perditissimam ac falsam doctrinam consectantur, olus hoc ῥάφανον contendunt appellari, perinde ac si jam cum iis Atheniensibus, qui ante sexcentos annos fuerunt, nobis esset sermo, non cum Graecis, qui nunc sunt, quibus omnibus mos est in nulla alia planta brassicae nomine uti.

Cap. XLV. De atriplice et blito. Haec sunt aliis oleribus aquosiora et, ut sic dicam, qualitatis expertia, magis quam cucurbita, aut saltem non minus, quum cocta videlicet fuerint; stola enim inter ejusmodi olera lactuca utroque modo manditur. Quod si quis atriplicis et bliti qualitatum gustu assecutus brassicae deinde recordetur, fatebitur, lactucam esse in medio horum olerum et brassicae, quando haec quidem siccat admodum, illa autem omnino fiunt aquea: quo fit, ut non ex solo oleo et garo ipsa mandant, sed acetum etiam injiciant; alioquin enim stomacho sunt noxia. Dictum autem nobis fuit, quod olera hujuscemodi ad facilem dejectionem quodammodo sunt propensa, et potissimum, si cum humiditate lubricum quiddam habeant; propensionem tamen ac momentum ad inferiorem excretionem habent non magnum, sed exiguum, propterea quod nulla qualitas ipsis inest acris aut nitrosa, quae ventrem ad excernendum excitet. Manifestum porro est, quod alimentum a se ipsis corpori praebent exiguum.

Cap. XLVI. De portulaca. Quidam portulaca utuntur ut cibo: nutrimentum autem habet exile, idque humidum, frigidum et lentum; ut medicamentum autem stuporem dentium sanat suo lentore morsus experte: de quo fusius in opere de medicamentis paratu facilibus tradimus.

Cap. XLVII. De lapatho. Licet cuivis, ut ante diximus, lapathum appellare betam agrestem, ut quod non gustu modo, sed viribus etiam betae hortensi est assimile. Verum quum beta lapatho sit suavior, idcirco nemo est, qui non ipsa libentius calcatur. Proinde nihil est, quod ego plura de lapatho commemorem, quum omnia, quae opus erant, in beta exposuerim.

Cap. XLVIII. De pxylapatho. Vel nomen ipsum plantae hujus qualitatem ac vires indicat; est enim lapathum acidum. Quod autem ad lapathum attinet, nemo est, qui crudum ipsum mandat, quemadmodum neque betam: oxylapathum tamen mulieres rusticae pica laborantes, interdum et pueri quidem gulosi crudum manducant. Perspicuum autem est, quod olus hoc ex eorum est genere, quae non nutriunt, multo magis, quam lapathum.

Cap. XLIX. De solano. Inter ea olera, quibus vescimur, nullum novi, quod tantam habeat adstrictionem, quantam solanum; merito igitur raro quidem ipso utimur ut alimento, ut medicamento autem assidue; efficax enim est in iis, in quibus refrigerationis adstringentis usus incidit. Minimi autem est alimenti.

Cap. L. De plantis spinosis. Plerique rusticorum plantis hujuscemodi e terra nunc nuper emersis, priusquam ipsarum folia in spinas defleant, vescuntur, non crudis modo, sed in aqua etiam elixis, crudas quidem aceto et gero intingentes, coctis vero praeter haec oleum affundentes. Quod autem olera omnia nutrimentum habeant paucissimum, et ipsum quidem tenue et aquosum, dictum supra a nobis fuit; spinosa vero stomachum mediocriter juvant. Inter has plantas sunt scolymus, atractylis, et quam spinam albam appellant, dipsacus, unicus, tragacantha, atragis, et quam pluris, quam conveniat, aestimant, cinara.

Cap. LI. De cinara. Omnes, qui vulgarem consuetudinem fugiunt, plantam hanc κυνάραν appellant, non per κ et ι, sed per κ et υ primam syllabam pronunciantes. Pravi autem succi est edulium, et maxime quum plusculum jam obduruerit; etenim tunc succum biliosum in se ipsa continet copiosiorem, totamque substantiam habet lignosiorem, adeo ut ex ea quidem humor melancholicus, ex ipso autem succo tenuis ac biliosus gignatur. Satius igitur fuerit ipsam elixam mandere, sic ut, si quis cum oleo, garo et vino ipsam fumat, coriandrum injiciat, sin vero in patina paret, aut frigat in sartagine, haec semoveat; multi enim eo modo ipsarum veluti capita, quae spondylos nominant, mandunt.

Cap. LII. De apio, equario, fio et smyrnio. Haec omnia urinas cient; inter quae apium est usitatissimum, et suarius, et stomacho gratius, equapium autem et sion minus in usu. Smyrnium vero non est inusitatum, siquidem Romae maxima copia venditur, acriusque multo est quam apium et calidius, praeterea aromaticum etiam habet quidpiam. Proinde urinas provocat valentius, quam apium, equapium et sion, mensesque mulieribus movet. Vere autem caulem producit, qui crudus esculentus est, non aliter, quam folia, quae hyeme sola plantae inerant caulem nondum habenti, ut neque tum apium habet. Postea vero accedente caule, tuta planta jucundior redditur, sive quis crudam ipsam, sive elixam mandat, sive cum oleo et garo, sive vinum velit adiicere, sive acetum. Sunt qui cum aceto folo et garo mandant, quo modo et apium; alli autem olei nonnihil iis adjiciunt. Caeterum equapium et sion cocta manducant; utrumque enim ipsorum crudum est insuave. Sunt qui apium et smyrnium foliis lactucae mixta manducent: nam quum lactuca olus sit insipidum, succumque praeterea habeat frigidum, non modo suavior, sed utilior etiam redditur, si acrium olerum quoddam assumpserit; ob eam certe causam nonnulli erucae ac porri folia, alii ocimi ipsi admiscent. Romae autem vulgo jam omnes homines olus id non smyrnium, sed olus atrum nominant: quod forte aliquis omnino ne inter alimenta quidem numerare dignabitur, quemadmodum neque sion, neque equapium, sed omnia hujuscemodi statuet ciborum esse opsonia, quemadmodum et caepas, et allia, et porra, et ampeloprasa, et (ut in summa dicam) omnia acria. Hujus autem generis est ruta, hyssopus, origanum, fericulus, coriandrum, de quibus in commentariis de opsoniis disputatur, qui medicis quidem et coquis quodammodo sunt communes, finis tamen utrisque ac scopus est peculiaris, quandoquidem nos utilitatem, quae ex cibis provenit, spectamus, non voluptatem. Quibusdam tamen bibi insuavitas magna ex parte causa est, quo minus ipsum conficiant; ob eam igitur causam satius fuerit cibos mediocriter condire. Coquorum autem suavitas condimentis ut plurimum uti consuevit adeo pravis, ut ipsa coctioni plus noceant, quam commodent.

Cap. LIII. De eruca. Hoc olus manifestissime calefacit: proinde solum ipsum mandere, nisi lactucae foliis misceatur, non est facile. Semen autem generare creditur, et coeundi appetitum excitare. Capiti etiam dolorem infert, praesertim si quis ipso solo vestiatur.

Cap. LIV. De urtica, quam et cniden nominant. Herbarum agrestium una haec est, tenuiumque est partium ac virium, unde nemo ipsa, ut alimento, jure utitur, nisi fame maxima prematur. Utilis autem est ut opsonium ac medicamentum, quod alvum dejicit.

Cap. LV. De gingidio et scandice. Gingidii maximus est in Syria proventus, manditurque non aliter, quam scandix apud nos, stomachumque admodum juvat, sive crudum, sive elixum ipsum mandere velis, elixationem autem diuturniorem non tolerat. Sunt qui ipsum mandant cum oleo et garo, alii autem vinum etiam vel acetum injiciunt, multoque magis ita stomachum juvat, collapsamque appetentiam, si cum aceto sumatur, excitat. Perspicuum porro est, quod haec herba medicamentum potius est quam alimentum; habet enim perspicue adstrictionem et amarorem non mediocrem.

Cap. LVI. De ocimo. Plerique hoc quoque utuntur ut opsonio, cum oleo et garo ipsum mandentes, pravioris autem est succi; quae res impulit quosdam, ut falsa de eo prodiderint, affirmantes ipsum celerrime paucis diebus scorpiones generare, si tritum in ollam novam immitteretur, et potissimum, si quis quotidie ollam ad solem calefecerit. Verum id quidem falsum est; vere autem ipsum dixeris olus stomacho esse noxium, pravique succi et concoctu difficile.

Cap. LVII. De foeniculo. Quemadmodum anethum, ita foeniculus interdum sua sponte nascitur; ferunt tamen et ipsum in hortis, utunturque assidue anetho quidem in condimentis, foeniculo autem etiam ut opsonio; nam apud nos reponunt ipsum eodem modo, quo pyrethrum et terebinthum, componentes adeo, ut in totum annum sit utilis, quemadmodum cepas componunt et rapas et alia id genus, quorum alia quidem cum aceto solo, alia cum aceto et muria simul componunt.

Cap. LVIII. De asparagis. Utrum syllaba secunda nominis asparagi per ph sit pronuncianda, an per p, ut omnes nunc proferunt, disquirere nunc non est propositum; haec enim scribimus iis, quibus sanitatem tueri est propositum, non sermonis Attici affectatoribus, qui sane in eo videntur neque Platonis scripta, neque ipsius mentem intelligere. Quum igitur Graeci propemodum omnes teneros caules, quo tempore ad fructus ac seminis productionem augescunt, asparagos per p appellent, ipsorum facultatem exponemus, iis, qui ipsis utuntur, quo lubet nomina appellare permittentes. Multa sane olera et in summa plantae multae suapte natura hujuscemodi germina producunt quidem, non omnia tamen manduntur. Ob eam causam (ut in aliis antea fecimus) de usitatioribus verba faciemus. Brassicae igitur germen (quod nonnulli κῦμα etiam nominant, arbitror, per contractionem nominis trifyllabi κυήματος) minus quam brassica ipsa siccat, tametsi aliorum olerum caulis temperamento est ut plurimum, quam folia, sicciore, r potissimum quam jam prope fructus decidit: dico autem alia olera esse haec, lactucam, atriplicem, blitum, betam, malvam. Contra vero accidit, ut radiculae, asparagi, et rapae, sinapi, cardami, pyrethri, et omnium propemodum acrium et calidorum sit humidior. Bulbus autem et apium, sion, eruca, ocimum, oxylapathum, lapathum et omnes oleracei generis herbae; antequam semen effundant, ejusmodi caulem quendam producunt, qui post semen effusum siccatur, fitque ad cibum hominibus inutilis. Haec autem omnia aquae incocta mandunt cum oleo, garo, pauco aceto adjecto, ita enim jucundiora sunt, stomachumque magis juvant. Alimentum tamen paucum dant corpori, et id non boni succi.

Cap. LIX. De alio genere asparagorum. Aliud autem asparagorum est genus, quod in plantis fruticosis provenit, oxymyrsine, chamaedaphne et oxyacantha. Ab his praeterea alii sunt diversi, quorum alius regius, alius palustris nominatur, quemadmodum et alius est bryoniae, ab his diversus. Omnes autem stomachum juvant, urinasque cient, et parum nutriunt. Si tamen ii belle conficiantur, tanto firmius alunt, quam olerum asparagi, quo ipsi sunt sicciores. Porro arborum ac fruticum germina inter se quodammodo sunt similia, non tamen omnino eadem; arborum enim germina sunt lignosiora; proinde de ipsis quoque seorsum nobis deinceps est dicendum.

Cap. LX. De germinibus. Arborum ac fruticum germina olerum asparagis proportione respondent. Sunt enim haec quoque productiones quaedam, quum planta ipsa fructum parat producere; eo tamen differunt, quod arborum quidem stipes (qui cauli oleraceorum et herbaceorum proportione respondet) perpetuo manet, in illis autem caulis est annuus. Omnia igitur arborum ac fruticum germina aquae incocta mandi possunt praeter insuavia quaedam ac medicamentosa; quum tamen vulgo aliis cibis praestantioribus affluunt, istis abstinent; vescuntur tamen urgente fame, nam nutriunt et ipsa aliquantum, si confecta probe fuerint. Omnium autem praestantissima sunt terebinthi, et viticis, vitis; junci, rubi, et canirubi germina. Nostrates autem terebinthi germina in aceto vel muria condentes reponunt.

Cap. LXI. De discrimine, quod partibus plantarum esculentarum inest. Optarem vera esse, quae Mnesitheus in opere de alimentis conscripsit. Universalia enim praecepta, si vera fiunt, multa pannis verbis docent, quemadmodum, si falsa sunt, multum sunt nocua. Quae igitur Mnesitheus de partibus plantarum in universum praecipit, haec sunt: Primum igitur radices omnes concoctu sunt defundes, turbationemque inferunt, verbi gratia radiculae, allia, cepae, rapa, et reliqua ejusdem generis. Quorum enim radix, seu quod intra terram provenit, est esculentum, omnia haec inter ea, quae concoctu sunt difficilia, numerantur. Nam quum radices sursum omnibus, accidit, ut humorem multum insu ipsis colligant, cumque crudum habeant plurimum; neque enim fieri potest, ut ipse totus sit concoctus, quandoquidem, quod coctum est, id perfectum esse videtur; atqui humor, qui radicibus inest, alibi in partes plantae distributus coctionem perfectam acquirat necesse est; partes enim omnes a radicibus alimentum recipiunt. Necesse igitur est ibidem humores crudos acervari; quo loco collecti, coctionem absolutam, quae sit in partibus supernis, expectant. Non abs re igitur in radicibus plurimum humoris inconfecti continetur. Merito sane et corporibus nostris alimentum ab iis relinquitur humidum ac turbationis plenum. Haec tibi Mnesithei est sententia, quae verbis quidem videtur probabilis, experientia autem falsa esse convincitur. Siquidem radiculae radicem habent caule ipso ac foliis multo acriorem: similiter et cepa, ampeloprasum, porrum, et allium: quod si betae quoque et malvae et rapae radicem comparare ad folia volueris, plus virium in ea invenies, quemadmodum et in althaeae, quae agrestis quaedam malva esse videtur; nam radix ipsius, ut et betae, quum tumores multos inflammatos discutiat, facultatem suam indicat, id quod ipsorum folia nequeunt efficere. Quin et plantarum medicamen totarum, quibus radices praedictis sunt similes, folia sunt imbecilliora, ut cyclamini, scillae eri, dracontii, an complurium aliarum. Ut enim in aliis plantis substantiae pars maxima in caule est ac stipite, ita in his in radice, quam radicem ipsarum natura auget maxime ac nutrit, et quod in ea probe consectum non fuerit, in folia et caulem excernit. Haec igitur hyeme radicem habent magnam, vere autem, quum semen parant producere, caulem proferunt. Videtur autem natura in animalibus quoque interdum totius substantiae animalis excrementis (quemadmodum et Aristoteles prodidit) ad partium quarundam non necessariarum procreationem abuti: ut in cervis quidem ad cornua, in aliis autem animalibus ad pilos ac spinas multas et magnas producendas. Tutius itaque est gustantum prius atque olfacientem singulas plantarum partes aptas per se explorare, post autem mandentem experiri; quandoquidem olfactus ac gustus, cujusmodi saporem ac odorem pars plantae habeat, edocentes cum iis etiam temperamentum omne statim ostendunt. Experientia autem, si modo quis ipsam cum propriis distinctionibus fecerit, facultas ipsa plane invenitur. Interdum etiam cum iis ipsius plantae consistentia cum succo, qui ipsi inest, indicat: quaedam enim succum habent humidum quendam et aqueum, aliae crassam vel lentum; quos etiam succos privatim rursum gustare conveniet: quidam enim ex ipsis sunt acres, aut acini, aut amari, alii falsi, quemadmodum et quidam ipsorum sunt austeri, alii acerbi, alii aquei, aut dulces. Non est igitur audiendus Mnesitheus, tanquam verum in universum dicat, sed potius singulae plantarum partes ipsae per se experientia examinandae,

Cap. LXII. De rapis. Hujus plantae (quam γογγυλἰδα aut βουνιάδα appelles licet) oleraceum quidem est quod terra extat, radix autem, quae terra continetur, dura quidem est, nisi coquatur, et non esculenta, aquae autem incocta miraberis quod nulla plantatum congenerum minus nutriat. Hanc quoque varie vulgo apparant, adeo, ut in muria vel aceto condientes in totum anuum ipsa utantur. Succum autem in corpus distribuit mediocri crassiorem: proinde si quis ipsa liberalius vescatur, succum crudum, quem vocant, acervabit, potissimum si ipsam minus justo in ventriculo confecerit. Quod vero ad ventrem attinet, nemo ipsam aut dejicere aut sistere dixerit, praesertim quum cocta belle fuerit: coctionem enim diuturniorem postulat, eaque est laudatissima, quae cocta bis fuerit, quemadmodum prius de ejusmodi praeparatione docuimus. Quod si sumpta crudior fuerit, concoctu est difficilior ac flatulenta stomachoque noxia, nonnunquam autem et ventrem mordicat,

Cap. LXIII. De aro. Manditur et hujus plantae radix eodem modo, quo rapi. In quibusdam autem regionibus acrior quodammodo provenit, ut prope ad dracontii radicem accedat. Et dum ipsam coquis, priore aqua essufa, in alium calidum convenit conjicere, quemadmodum in brassica ac lente diximus. Ad Cyrenen autem planta haec a nostrate est diversa: nam in illis locis arum minime est medicamentosum et acre, ut rapis etiam sit utilius: idcirco hunc quoque radicem in Italiam advehunt, ut quae longiori tempore imputris et sine germine possit perdurare. Perspicuum autem est, quod talis in cibo quidem est praestantior: si quis tamen humores crassos vel lentos in thorace et pulmonibus collectos tussi velit ejicere, acrior ac medicamentosa magis est praeferenda. Manditur autem et aquae cum sinapi vel aceto incocta, cum oleo et gero, atque etiam cum condimentis saleque et iis, quae ex caseo parantur. Non obscurum etiam est, quod succus, qui ex ipsa in hepar et totum corpus distribuitur, ex quo animalia aluntur, crassior quodammodo est, quemadmodum de rapis diximus, potissimum quum radices ipsae qualitatis medicamentosae fuerint expertes, cujusmodi sunt, quae Cyrenis afferunt; quandoquidem apud nos in Asia arum magna ex parte est acrius, facultatemque habet jam medicamentosam,

Cap. LXIV. De dracontio. Hujus quoque radicem bis terve elixantes, quoad medicamentosum omne deposuerit, nonnunquam exhibemus mandendam, quemadmodum et ari, quando humores crassi et lenti, qui in thorace ac pulmonibus habentur, vi majore iudigent. Commune autem id omnibus cibariis memoria est tenendum, quod acria quidem et amara, si edantur, corpus parcius nutriunt, insipida autem et iis adhuc magis dulcia multum, et multo magis, si compactam habeant substantiam, ut neque humida sint consistentia, neque crassa, neque laxa. Haec certe si perpetuo memoria tenueris, et praeterea attenderis, num singula, quae explorantur, dum elixantur, aut affantur, aut in sartagine parantur, suae qualitatis vehementiam deponant, nihil erit, quod a me de omnibus speciatim audire desideres; sed (quod in aliis feci) ea potissimum exponam, quibus assidue vescimur.

Cap. LXV. De asphodelo. Radix asphodeli et magnitudine et figura et amatore scillae radici quodammodo est similis. Si tamen, ut lupini, paretur, maximam partem sui amaroris deponit, in eoque a scilla discrepat; nam scillae qualitas difficillime eluitur. Hesiodus certe asphodelum laudat, quum sic ait:

Nec, quanta in malva atque albuco sint bona, norunt.

Equidem novi quosdam rusticos, qui grassante fame vix tandem compluribus elixationibus, lotionibus macerationibusque in aqua dulci esculentam ipsam reddiderint. Porro haec quoque radix, quemadmodum et dracontii, facultatem habet tenuandi atque aperiendi. Proinde quidam pro summo remedio ipsius recentissimum unionem ictero laborantibus exhibent,

Cap. LXVI. De bulbis. Bulbi quoque ejusdem cum praedictis sunt generis. Manditur enim ipsorum radix sine follis, vere autem interdum et asparagus. Facultatem autem habet in se amaram et austeram, eamque insignem; unde etiam stomachum exolutum ad appetendum quodammodo excitat. Et quanquam corporis substantiam habeat crassiorem ac lentam magis, non tamen adversatur ne iis quidem, quibus ex thorace ac pulmonibus aliquid convenit expuere: sed quum amaritudo ipsa suapte natura crassa ac lenta incidat, crassitiei adversatur, quemadmodum in commentariis de medicamentis docuimus. Quapropter, si elixi bis fuerint, magis quidem nutrient: verum quum amarorem omnem jam deposuerint, adversabuntur iis, quae sputo sunt ejicienda. Melius autem tunc fuerit ipsos ex aceto, oleo et garo mixtis mandere: suaviores enim sic quidem fiunt, et magis nutrientes, flatusque magis expertes ac concoctu faciliores. Quidam autem ex ipsorum esu liberaliore semen sibi inauctum, seque ad venerem alacriores redditos manifeste senserunt. Varie autem ipsos vulgo apparant: nam non modo in aqua elixos, ut dixi, mandunt, verum etiam patinas ex ipsis varie condiunt: sunt qui et frixos, alli assos super prunas mandunt. Verum hi quidem diuturnam elixationem non sustinent, sed exigua admodum sunt contenti: quidam autem, austeritate ipsorum atque amarore servatis delectati, omnino non elixant; incitant enim ipsius magis ad cibum capessendum: juvabuntur tamen, si duos aut tres dies ipsis, ut appetentiam excitantibus, usi fuerint: quod si iis ita paratis largius utantur, et potissimum si (ut solent) crudiores sumant, in cruditatem rursus incident. Sunt qui flatus etiam et tormina, nisi belle fuerint concocti, inferant. Caeterum alimentum, quod ex iis ita mansis fit, non boni est succi: ex iis autem, qui plurimum aut, ut diximus, bis elixi fuerint, succus gignitur crassior quidem, verum praestantior alioqui et qui valentius nutriat.

Cap. LXVII. De pastinaca, dauco et caro. Horum quoque radices manduntur, minus tamen, quum rapae et arum Cyrenaicum, nutriunt. Calefaciunt autem insigniter, et aromaticum quiddam ostentant: caeterum, quomodo et aliis radicibus, conficiendi difficultas ipsis inest. Urinam autem cient: et si quis ipsis copiosius utatur, vitiosum succum mediocriter gignent. Cari tamen radix melioris est succi, quam pastinacae. Quidam autem pastinacam agrestem vocant daucum, qui urinam quidem movet potentius, medicamentosior tamen jam est, multumque, si quis eo vesci velit, est elixandus.

Cap. LXVIII. De tuberibus. Haec quoque radicibus aut bulbis sunt annumeranda, ut quae nullam qualitatem habeant insignem: proinde qui ipsis utuntur, utuntur ad condimenta excipienda, quemadmodum et aliis, quae vocant insipida, et innoxia, et ad gustum aquosa. Quibus omnibus est commune, ut alimentum, quod ab ipsis in corpus distribuitur, nullam insignem habeat facultatem, sed subfrigidum quidem sit, crassitie vero, quale id ipsum est, quod sumptum fuerit. Crassius quidem est, quod ex tuberibus, humidius autem ac tenuius, quod ex cucurbita, atque in aliis proportione.

Cap. LXIX. De fungis. Ex fungis boleti, si belle in aqua elixi fuerint, proprie accedunt ad cibos insipidos: non tamen sic fotis ipsis, ut vulgo, utuntur, sed apparant varie et condiunt ut alia omnia, quae nulla insigni qualitate sunt praedita. Alimentum autem ex ipsis est pituitosum, et frigidum videlicet, pravique est succi, si quis ipsis largius utatur. Omnium igitur fungorum hi minimum sunt noxii; secundi autem post hos sunt amanitae; reliquos vero tutius est omnino ne attingere quidem, multi enim ex ipsorum esu interierunt. Equidem novi quendam, cui post boletorum non satis elixorum (qui innocentissimi esse putantur) usum largiorem os ventriculi pressum ac gravatum coarctatumque fuit, difficilemque habuit respirationem, et in animi deliquium incidit, sudoremque frigidum sudavit, ac demum servari aegre, sumptis iis, quae humores crassos incidunt, potuit: cujus generis est oxymeli ipsum per se, et cum hyssopo et origano ipsi mediocriter incoctis: is enim tum hoc a quodam accepit, tum nitri spumam ipsis inspersam: post quae fungos, quos comederat, vomuit, qui jam quodammodo in succum pituitosum frigidumque admodum ac crassum erant mutati.

Cap. LXX. De radicula. Urbani quidem homines solam ipsam crudam ut plurimum ante alios sane cibos, cum garo, alvi dejiciendae gratia, mandunt; quidam autem aceti quidpiam admiscent. Rustici vero cum pane saepenumero assumunt ut alia opsonia, quae sponte proveniunt; in quibus est origanum viride, et cardamum, thymus, satureia, pulegium, serpyllum, mentha, calaminthe, pyrethrum et eruca; omnia enim haec viridia opsonia sunt esculenta, mandunturque cum alimentis, suntque ex genere plantarum herbacearum. Radiculae autem caulem etiam ac folia mandunt, sed coacti potius, quam lubentes. Radix autem ex iis est, quibus assidue vestimur, estque opsonium magis, quam alimentum, nimirum quae et ipsa cum manifesta calefactione attenuandi habet facultatem, nam qualitas acris in ipsa superat. Vere autem caulem quendam, qui in altum assurgit, gignere consuevit, quemadmodum et alia omnia, quae caulem sunt productura; quem caulem elixantes mandunt cum oleo et gero et aceto, ut rapae caulem, ac sinapi, et lactucae: nutritque magis caulis iste, quam cruda radicula, ut qui in aqua acrimoniam omnem deponat: paucissimum tamen et ipse habet alimentum. Quidam autem non caulem modo, sed et radiculas ipsas elixantes mandunt, non aliter ac rapas. Mirarique subit eos melicos atque idiotas, qui post coenam coctionis juvandae gratia crudas ipsas esitant. Ipsi quidem hanc rem experientia satis sibi exploratam esse affirmant, qui tamen ipsos sunt imitati, omnes laesi fuerunt.

Cap. LXXI. De caepis, alliis, porris et ampeloprasis. Harum quoque plantarum radices quidem vulgo frequentissime esitant, caulem autem raro et folia, quae et ipsa proportione radicum acrem admodum habent facultatem. Corpus calefaciunt, et qui in ipso sunt humores crassos tenuant, lentosque incidunt: si tamen bis terve fuerint elixa, acrimoniam quidem deponunt, tenuant tamen adhuc, et alimentum corpori dant paucissimum, quod certe prius, quam elixa essent, omnino non dabant. Caeterum allium quidem mandunt, non modo ut opsonium, sed etiam ut salubre medicamentum, quod digerendi et obstructiones aperiendi habet facultatem: quodsi elixum paulum fuerit, adeo ut acrimoniam deposuerit, vires quidem habet imbecilliores, succi autem pravitatem non amplius retinet, quemadmodum nec porra quidem, nec caepae, quum elixa bis fuerint. Ampeloprasa vero tantum a porris dissident, quantum in aliis omnibus congeneribus agrestia a domesticis differunt. Quidam autem in totum anuum sequentem, ut caepas aceto condientes, sic et ampeloprasa reponunt, fiuntque in cibo praestantiora, ac minus habent vitiosi succi. Abstinendum tamen ab assiduo usu omnium acrium, et potissimum quum is, qui ipsis vescitur, natura fuerit biliosus: folis enim iis, qui vel succum pituitosum, vel crudum et crassum ac lentum acervarint, cibi ejusmodi sunt accommodati.

GALENI DE ALIMENTORUM FACVLTATIBVS LIBER TERTIUS.

Cap. I. Reliquum autem fuerit de alimento, quod ab animalibus sumitur, pertractare: quod non paucas habet facultatum differentias, tum in partibus, tum in quibusdam, quae in partibus ipsis continentur aut generantur, cujus generis sunt ova, lac, caseus, butyrum et sanguis.

Cap. II. De alimento, quod a pedestribus animalibus sumitur. Partes animalium omnes non eadem facultate sunt praeditae, sed carnes quidem, quum probe concoctae fuerint, optimum gignunt sanguinem, et potissimum, si eae animalium boni succi fuerint, cujusmodi est suum genus; nam partes nervosae justo sunt pituitosiores. Omnium itaque ciborum suum caro potentissime nutrit: cujus rei athletae certissimum tibi praebent indicium. Si enim paribus exercitationibus parem molem alterius cibi diem unam comederint, postero die statim sentient sese redditus imbecilliores; quod si pluribus deinceps diebus id fecerint, non imbecilliores modo, verum etiam alimenti penuria macilentiores palam conspicientur. Idem etiam de eo, quod dicimus, potes in pueris, qui in palaestra sese exercent, experiri, et in aliis, qui quamlibet actionem fortem ac vehementem (cujusmodi est fodientium) obeunt. Porro cernes bubulae alimentum quidem et ipsae corpori suggerunt non mediocre, neque dissipatu facile, sanguinem tamen generant, quam conveniat, crassiorem. Quod si quis temperamento naturali melancholicus magis fuerit, affectu aliquo melancholico prehendetur, si largius his vescatur. Affectus autem melancholici sunt cancer, elephas, scabies, lepra, febris quartana, et quae peculiari nomine melancholia nominatur. Lien autem quibusdam a tali succo intumuit: quam rem pravus habitus et hydropes saepenumero sunt consequuti. Caeterum quantum carnes bubulae totius suae substantiae crassitie suillam superant, tanto suillae bubulas lentore antecedunt. Caeterum ex suum carnibus hominibus quidem aetate florentibus, fortibus, et qui sese multum exercent, suum aetate florentium carnes ad coquendum sunt praestantiores, aliis vero suum adhuc increscentium. Porro, quemadmodum ex suibus qui aetate sunt florenti iis juvenibus, qui bono corporis sunt habitu, conveniunt, sic et boum qui nondum florentem aetatem attigerunt: bos enim temperamento est, quam sus, multo sicciore,quemadmodum et vir aetate florens, quam puer. Jure igitur iis animalibus, quae natura temperamento sunt sicciore, adolescens aetas ad mediocritatem ipsam confert, humidiorum vero natura, quod sibi ad probam ac convenientem temperiem deest, ab aetate florenti assumit. Non modo itaque vituli carnes habent ad conficiendum perfectis bobus praestantiores, sed etiam hoedi capris: capra namque temperamento minus, quam bos, est sicca: si tamen homini et fui comparetur, multum superat. Suillae autem carnis similitudinem cum humana ex eo poteris intelligere, quod quidam carnes humanas pro suillis sine ulla in gestu ver olfactu suspicione comederunt: id enim ab improbis hospitibus et aliis quibusdam factum fuisse jam compertum est. Merito igitur porcelli alimentum nobis praebent tanto manis suibus excrementofius, quanto ipsis sunt humidiores: merito minus etiam nutriunt; num alimentum humidius et distribuitur, et discutitur celerius. Caeterum agni carnem habent humidissimam ac pituitosam: ovium vero excrementosior est ac succi deterioris. Caprarum quoque caro praeter succum vitiosum acrimoniam etiam habet. Hircorum autem tum ad coquendum, tum ad succum bonum generandum est deterrima: hanc sequitur arietum: post taurorum. Porro in his omnibus carnes castratorum sunt praestantiores; fenum autem pessimae tum ad coquendum, tum ad succum bonum generandum, tum ad nutriendum, quemadmodum et sues ipsi, qui quanquam temperamento sunt humidi, quum tamen jam senuerint, carnem habent nonnunquam siccam ac concoctu difficilem. Ad haec caro leporum sanguinem quidem gignit crassiorem, sed melioris succi, quam bubula et ovilla. Cervina autem non minus iis succum vitiosum generat ac concoctu difficilem. His agrestium asinorum bene habitorum ac juvenum caro est propinqua. Sunt tamen qui et asinorum domesticorum, ubi senuerint, carnes mandant; quae pessimi sunt succi ac concoctu difficillimae, stomachumque laedunt, et praeterea inter edendum sunt insuaves, quemadmodum equorum ac camelorum carnes, quibus et ipsis homines animo et corpore asinini ac camelini vescuntur. Sunt qui et ursis, et iis adhuc deterioribus, leonibus ac pardis vescantur, semel aut bis elixantes. Quid autem fit bis elixare, dictum nobis ante suit. Quid jam loquar de canibus (quos et ipsos juvenes ac pingues, et potissimum quum fuerint castrati, apud quasdam gentes frequentissime mandunt), quum multi sint, qui pantheris, ut et asinis bene habitis, cujusmodi sunt agrestes, vescantur? Haec quidem non manduntur modo, sed a quibusdam etiam medicis laudantur. Vulpium autem carnibus autumno venatores apud nos vescuntur, tunc enim uvarum esu pinguescunt. Porro animalia omnia, quibus alimenta propria affatim suppetunt, longe se ipsis in cibo evadunt praestantiora, quemadmodum deteriora fiunt, quibus ea minus adsunt. Proinde quae herbas e terra emergentes, aut arborum surculos, aut germina depascuntur, ea omnia, quum his abundant, habitiora sunt ac pinguia, nobisque alendis accommodatiora. Eaque de causa, quibus herbas altiores pasci est naturale, hyeme, vere primo ac medio fiunt gracilia ac pravi succi, ut boves, qui procedente tempore manifesto fiunt obesiores succique melioris, quum herbae augentur ac densescunt, et ad semen producendum festinant. Quae vero animalia humili herba nutriri queunt, ea primo ac medio vere sunt praestantiora, ut oves, aestate autem prima ac media caprae, quum scilicet fruticum germina, quibus caprae vesci solent, sunt frequentissima. Quum igitur me animalium species inter se comparantem audiveris, dictum meum experientia examina, ac dijudica, atque expende, non animal, quod bene nutritum fuerit ac pingue, gracili ac penuria alimenti extenuato comparans, neque adolescens seni, (iniquum enim ac malum est id judicium,) sed quod in unaquaque specie ac genere, aut quocunque modo appellare velis, optime est dispositum, alteri, quod sit ejusmodi, conferens. Non igitur amplius opus erit pluribus exequi animalia omnia, quae apud singulas gentes proprie nascuntur, cujus generis est in Iberia animalculum, quod lepori est simile, quodque cuniculum nominant, in Lucanis autem, Italiae regione, quod inter ursum ac suem quodammodo est medium, ceu aliud quoddam inter agrestes mures, et quos glires nominant, est medium, quod in eadem Italiae regione et aliis plerisque locis manditur. Quae enim ex ejusmodi animalibus bene sunt nutrita ac plane pinguia, ea experientia explora, praeparandorum ipsorum rationem, quam incolae experientia didicerunt, ab ipsis audiens ac discens. Qualis autem singularum praeparationum sit facultas, jam a nobis discas licet. Quae namque affantes aut in sartagine frigentes mandunt, ea corpori siccius dant alimentum; quae vero in aqua praecoquum, humidius; quae in patinis condiuntur, inter haec media sunt, quanquam et ipsa pro modo conditurae inter se multum discrepant: siquidem quae vinum aut garum habent copiosum, ea sunt aliis, quae ea non habent, sicciora; rursus, quae exiguam quidem illorum portionem aut sapae (quam hepsema quidam nuncupant) ampliorem habent, aut in simplici ac plebejo alboque appellato jure elixa sunt, ea praedictis longe sunt humidiora; quae autem in sola aqua coquuntur, iis quoque adhuc sunt humidiora. Maximum praeterea in praeparatione discrimen accidit pro eorum, quae injiciuntur, facultate, ut quum omnia siccant quidem, sid alia magis, alia minus. Sunt porro haec ex seminibus quidem anethum, apium, carum, libysticum, cuminum, et alia quaedam id genus, ex plantis vero ipsis porrum, caepa, anethum, thymus, satureia, pulegium, mentha odorata, origanum et alia hujusmodi ad opsonatricem commentationem pertinentia, de qua nunc disserere non est propositum. Quemadmodum autem modo praecepimus, quum animalium differentia inquiritur, quae optimo sunt habitu, esse comparanda, ita nunc quoque, quae pulcherrime sunt praeparata, conferantur. Haec itaque de pedestrium animalium carne audivisse sufficiat; de aliarum autem partium facultate deinceps, quum sermonem de limachibus absolverimus, sumus tractaturi.

Cap. III. De limacibus. Perspicuum quidem est, quod neque inter volatilia, neque inter aquatilia hoc animal test numerandum. Quod si inter pedestria ipsius non meminerimus, nihil prorsus de limacium alimento dicturi sumus; quod iniquum fuerit silentio praetermittere, quemadmodum vermes, qui in lignis nascuntur, viperas aliosque serpentes, quibus in Aegypto et apud alias quasdam gentes vescuntur: neque enim illorum quisquam haec nostra lecturus est, neque nos, quae apud illos sunt esculenta, unquam comedemus. Limaces vero Graeci omnes quotidie mandunt, carnem quidem duram habentes, eoque concoctu difficilem, sed quae confecta potentissime nutriat. Succus autem ipsis inest, qui ventrem subducit, quemadmodum et iis, quibus testa pro cute est: quapropter quidam oleo, garo vinoque ipsas condientes, eo jusculo ad alvum deiciendam utuntur. Quod si hujus animalis carne ut cibo solo esculento uti velis, ubi prius in aqua elixaris, in aliam aquam transferas, in qua rursus elixabis: tum demum condies, ac tertio elixabis, usque dum caro tota intabescat: hoc enim modo praeparata alvum quidem sistet, sed alimentum corpori dabit non contemnendum.

Cap. IV. De animalium pedestrium partibus excarnibus. Pedestrium animalium partes excarnes homines mandunt, pedes, rostra et aures; easque ut plurimum in aqua elixas mandunt cum aceto et garo, nonnunquam autem et sinapi: quidam autem ex oleo et garo, vinum affundentes: sunt qui cum oleribus, aut in aqua elixis, aut in patinis conditis. Porcellorum autem pedes ptisanae elixae injecti aptissimi sunt, tum ut illam meliorem efficiant, tum ut ipsi molliores reddantur, et ob id ad elaborationem, quae in ore fit ac ventriculo, meliores. Non parva tamen est et in praeparationis modo differentia, non modo in partibus animalium excarnibus, sed in aliis etiam omnibus: quam fusius in opere de arte opsonandi explicabimus. In hoc autem opere tantum universales partium ipsarum differentias exponimus, ipsas inter se (ut diximus) ita comparantes, ut si omnes ad eundem modum paratae essent; justa enim est haec comparatio. Partes igitur corporis excarnes, ut pinguedinis, ita substantiae carnosae habent minimum: nervosa enim ac cutacea natura in ipsis praepollet: non tamen tales hujus nervi cutisve sunt, quales in reliquo sunt corpore, nant 111 excarnibus magis sunt exercitata, eoque magis lenta. Etenim nervus omnis ac cutis, dum elixantur, ad hujuscemodi naturam deveniunt: quare merito corpus quidem minus alunt, ob lentorem tamen per alvum facilius dejiciuntur. Meliores autem sunt suum pedes, quam rostrum, quemadmodum hoc auribus est praestantius: hae enim constant sola cute ac cartilagine. Cartilago porro in perfectis quidem animalibus omnino confici non potest, in iis vero, quae adhuc augescunt, si in ore bene laevigata et in ventriculo consecta fuerit, paucum alimentum corpori dabit. Eadem autem est ejus quod dicimus in aliis animalibus proportio. Quanto enim eorum carnes alimenti bonitate suilla sunt inferiores, tanto illorum partes excarnes partibus tuum excarnibus sunt deteriores. Caeterum illud nequaquam arbitror quenquam latere, quod partes nervosas voco eas, quae pedibus insunt, ad similitudinem ejus, qui proprie nervus nominatur, quique ex cerebro ac spinali medulla originem ducit. Quae autem in partibus excarnibus nervosa sunt corpora, ad similitudinem quidem ita nominantur: sunt autem ossium ligamenta sensus expertia, et praeterea tendones quidam.

Cap. V. De animalium pedestrium lingua. Peculiaris quaedam huic parti inest substantia: carnem enim habet fungosiorem ac sanguineam magis. Musculi enim carnes sunt exactae, et potissimum ipsorum partes mediae: nam multi in suis ipsorum finibus in magnos tendones desinunt, quos plerique medicorum aponeuroses musculorum nominant: quos longe maximos musculi generant, qui ad artuum fines pertinent: quin et musculi quidam capita habent nervosa. Et ipsius linguae, quam coci e suibus eximentes elixant, corpus quidem proprium caro quaedam est fungosa, uti diximus: non tamen eam eximunt solam, neque elixant, sed simul cum musculis, qui in ipsam inseruntur: ut plurimum vero etiam cum epiglottide, et larynge, et glandulis, quae illic stant, tum iis, quae linguae sunt propriae, salivamque generant, tum iis, quae sunt ad paristhmia ac laryngem. Praeterea venae et arteriae et nervi linguae cum aliis carnibus sunt communia: illa enim una cum carnibus manduntur, nisi quod in hac particula tria haec vasorum genera plura sunt ac majora, quam proportione magnitudinis. Quae porro facultas sit alimenti, quod a glandulosis corporibus sumitur, deinceps audito.

Cap. VI. De glandulis. Quantum lingua a carnis substantia, tantum glandulae a linguae substantia recesserunt: non tamen omnes aequali omnino ab ea distant intervallo. Sed quae illi adjacent ac contingunt, iis quadantenus sunt similes, quae in mammis habentur, quando saltem eae lacte nondum resectae fuerint. Non enim glandulae mamillares perpetuo suo munere funguntur, ut cum usiae propemodum omnes, tum autem eae, quae sunt circa linguam; natura enim eas linguae comparavit ad salivam generandam, mamillares vero post foetum conceptum fiunt rarae ac laxae et lacte plenae, at quo tempore lacte carent, contrahuntur ac densantur, tantum a se ipsis differentes, quantum permadidae spongiae ab exsiccatis; sic enim appellant, a quibus quum humorem omnem expresserint, circumdatis vinculis ipsas constringunt, totumque ipsarum corpus cogunt. Sunt autem et circa larynga ac pharynga hujusmodi quaedam glandulae, sicut et in mesenterio; verum hae quidem sunt exiles, coque vulgus ipsum latent; quae vero sunt ad paristhmia ac larynga, magnae sunt ac conspicuae. Sunt et aliae exiguae in multis corporis partibus, vasorum divisiones firmantes ac fulcientes. At glandula illa, cui thymo nomen est, haudquaquam est exigua, sed in nuper natis animantibus est quam maxima, increscentibus autem illis ipsa decrescit. Omnibus autem ipsis illud est commune, ut suaves in cibo ac friabiles appareant. Mamillares vero, quum lac habent, de ipsius etiam dulcedine quidpiam prae se ferunt: quapropter hae glandulae, quum lacte sunt plenae, summopere a gulosis expetuntur, praecipue suillae. Alimentum autem, quod ex iis probe quidem in ventriculo concoctis provenit, prope sane ad carnium alimentum accedit; quod si minus, quam sat est, sint confectae, succum crudum aut pituitosum generant, humidiores quidem pituitosum, duriores vero crudum, de quo ante diximus. Testes autem, quum ex genere sint glandularum, non perinde tamen laudabilis sunt succi, ut mamillares, sed habent virosum quiddam, seminis, quod generant, naturam referentes, ceu renes urinae. Atque etiam animalium gressilium testes ad coquendum longe sunt difficiliores. Nam gallorum gallinaceorum altilium testes et suavissimi sunt et laudabile corpori praebent alimentum. Glandulae item collo vesicae adjacentes prope ad testium naturam accedunt. Sunt qui renes quoque inter glandulas annumerent: hi namque glandulosum quiddam habere ipsis videntur. Verum pravi admodum sunt succi, et concoctu difficiles, ut adultiorum animalium testes, quum exectos ipsius mandunt: iuniorum enim sunt praestantiores. Taurorum autem, et hircorum, et arietum insuaves sunt, ac ad coquendum difficiles et mali succi.

Cap. VII. De testibus. Iuvenibus suibus ac bobus apud nos testes exsecant, sed propter usum diversum, nam suum quidem testes cibi causa secantur: suum enim castratorum caro suavior fit, et plenioris alimenti, et ad coquendum facilior: boum vero, ut ad agriculturam sint meliores: tauri enim non facile ab hominibus domantur. Caprae autem et oves propter utrumque usum castrantur. Porro omnes memoratorum animalium testes ad coquendum sunt difficiles ac mali succi: nutriunt tamen, si belle conficiantur, alii magis, alii minus, pro ea proportione, quam in carnibus inesse diximus. Nam quanto suum caro aliis est praestantior, tanto horum quoque testes aliorum animantium testibus sunt meliores: soli autem gallorum gallinaceorum undequaque sunt praestantissimi, et potissimum eorum, qui saginati fuerint.

Cap. VIII. De cerebro. Cerebrum omne cibus est pituitosior, crassique succi, et tarde permeans, ac ad coquendum difficilis: non minimum etiam cerebrum omne stomacho nocet. Quidam autem ipsius mollitie decepti ipsum aegrotis exhibent, quum praeter alia nauseam etiam concitet: quin imo, quum cuipiam a cibo vomitum movere vis, hujus partem pinguiter conditam postremis epulis. edendam exhibe. Illis vero cave exhibeas, qui non appetunt, quos veteres inappetentes appellabant. Merito igitur nemo cerebrum summis epulis mandit, quum omnes ipsa experientia docti sciant, ipsum nauseam excitare. Jure etiam plerique cum origano mandunt, uti nonnulli cum sale variis modis apparato: quippe quum crassi sit succi et excrementium, omnino vomitioni fit accommodatius, quando cum incidentibus et calefacientibus fuerit paratum. Si tamen recte consici possit, alimentum corpori praestabit non contemnendum.

Cap. IX. De ossium medulla. Medulla, quae in ossibus invenitur, cerebro est dulcior, secundior ac pinguior, adeo ut, si ea inter se comparando gestes, putaturus sis, cerebrum austerum etiam aliquid in se habere. Porro medulla nauseam provocat, si liberalius sumatur, quemadmodum et cerebrum: nutrit tamen et ipsa, si probe conficiatur.

Cap. X. De spinali medulla. Spinalis medulla ejusdem quidem cum cerebro est generis: eam tamen perperam medullam appellarunt, quum medulla ipsa non modo spinali hac, verum etiam cerebro ipso sit humidior ac mollior et pinguior. Quod vero in spinae ossibus contineatur, coloremque habeat medullae assimilem, ob id ipsum medullam nominant; quo nomine quidam ipsum quoque cerebrum vocitarunt. Est porro spinalis medulla cerebro continua, ac ejusdem eum eo naturae, nisi quod ipso multo est durior, potissimum in insertus spinae finibus: quantum enim a cerebro abscedit, tanto magis durescit. Pinguedinis sane habet minimum: quo fit, ut nauseam non provocet: et si probe conficiatur, non exiguum corpori dat alimentum.

Cap. XI. De adipe et sevo. Utrumque quidem est oleosum, humiditate tamen et siccitate inter se differunt. Pinguedo namque humida quaepiam res est, oleo longa vetustate incrassato assimilis. Sevum vero adipe multo est sicius: ideoque, si calefactum ipsum fundas, coit facile ac concrescit. Pauci utrumque est nutrimenti, potiusque carnium nos alentium sunt condimenta, quam alimenta.

Cap. XII. De pedestrium animalium visceribus. Omnium quidem animalium jecur crassi est succi, ac ad coquendum difficile, tardeque permeat: omnium autem est praestantissimum, non modo ad voluptatem, sed ad alia etiam omnia, quod ficatum appellatur: quam appellationem inde habuit, quod animalis mactandi jecur multarum ficuum siccarum esu sic praeparent: quod maxime faciunt in suibus, propterea quod hujus animalis viscera aliorum animalium visceribus natura multo sunt suaviora: evadunt tamen et illa se ipsis meliora, quum animal ipsum caricas affatim comederit: verum minime consentaneum hominibus videtur, praeteritis quae natura caeteris praestant, deteriora consectari. Reliquorum autem viscerum lien quidem gustu est non exacte suavis: est enim in eo perspicua quaedam acerbitas: merito autem pravi quoque succi esse creditur, ut qui sanguinem melancholicum generet. Utroque vero tanto pulmo est ad coquendum facilior, quanto est rarior: multo tamen, quod ad nutriendum attinet, hepate est inferior. Pituitosius autem longe est id alimentum, quod corpori praebet. Cor substantia quidem cero est fibrosa ac dura, ideoque ad coquendum est difficile, et tarde permeat: si tamen probe conficiatur, alimentum corpori exhibet non paucum, neque mali succi. De renibus autem (nam hos quoque quidam inter viscera connumerant) prius diximus.

Cap. XIII. De quadrupedum animalium ventriculo, utero et intestinis. Duriores carnibus sunt hae partes: ob id, etiamsi rite conficiantur, succum tamen gignent plane sanguineum, neque inculpatum, sed frigidiorem ac crudiorem. Proinde multum temporis requirunt, priusquam satis confici et in probum sanguinem mutari queant.

Cap. XIV. De agrestium ac domesticorum animalium differentia. Domestica animalia temperie humidiora sunt, quum agrestia, tum ob aeris, in quo degunt, humiditatem, tum vero etiam ob vitae ignaviam. Quae vero in montibus degunt, multum exercentur ec fatigantur, praeterea in aere sicciore vivunt: quapropter eorum caro est durior, nulliusque prorsus pinguedinis aut paucissimae particeps: quae causa est, cur pluribus diebus, quam domesticorum et otiose degentium animalium, fervetur imputris. Liquet item, quod alimentum, quod ab iis provenit, minus habet excrementi: contra excrementitium est, quod a domesticis atque otiosis sumitur. Necesse igitur est alimentum ejusmodi nutrire valentius, quum alterum, succumque gignere multo meliorem.

Cap. XV. De lacte. Lac quoque inter cibos, qui ab animalibus sumuntur, est numerandum: in quo haud parva est pro anni temporibus differentia, et ea adhuc major pro ipsorum animalium specie. Siquidem vaccarum lac crassissimum est ac pinguissimum, liquidissimum autem ac minime pingue camelarum; mox equarum; deinde asinarum: mediae autem consistentiae est caprarum: hoc crassius ovium. Secundum autem anui tempora lac post partum est liquidissimum, temporis vero progressu magis semper ac magis incrassesicit; aestate vero media ipsum etiam in medio suae naturae consistit: post id autem tempus sensim jam crassescit, quoad penitus deficiat, vere autem ut liquidissimum, ita etiam copiosissimum. Quod autem lac, ut prius diximus, pro animalium specie differat, id vel intuenti quidem protinus apparet, manifestius autem fiet, si ex unoquoque lactis genere caseus paretur: etenim liquidissimum lac ferum, crassissimum caseum habet plurimum. Merito igitur liquidius quidem lac magis, crassius autem minus alvum subducit. Contra autem crassius quidem valentius nutrit, tenuius autem minus. Quod si quis lac prius elixando serum omne consumpserit, nihil prorsus subducet. Injectis vero lapillis ignitis tantisper, dum ferum omne consumatur, praeterquam quod sic paratum alvum non subducit, contrarium etiam efficit; ipsumque iis exhibemus, quibus venter acrium excrementorum demorsa infestatur. Id ipsum autem efficiunt non minus, quam lapilli, aut etiam efficacius, ferrei orbiculi igniti. Facile tamen lac sic paratum in ventriculo in caseum cogitur. Ob id mel illi et salem admiscemus, quin et aquam etiam affundere securius fuerit; ut plerique medicorum factitant. Neque mirum tibi videatur, quod, sero consumpto, rursus aquam infundant: non enim seri humiditas est, quam fugiunt, sed acrimonia: cujus occasione lac omne alvum subducit, ex substantiis contrariis mixtum, fero scilicet et caseo. Ad haec tertium etiam pinguem succum habet, et ipsum quidem lac vaccarum, ut dictum est, plurimum: ideoque butyrum (quod vocant) ex eo conficiunt; quod gestu solo usuque quantum in se pinguedinis habeat, facile cognoscas. Quod si partem aliquam corporis eo inunxeris ac fricueris, cernes cutim pinguem non aliter, ac si oleo fricuisses: praeterea, si mortui animalis corium aridum eo inunxeris, eundem cernes effectum: quin imo homines in plerisque frigidis regionibus, in quibus oleo carent, in balneo butyro utuntur. Cernitur praeterea, si ignitis carbonibus ipsum infundas, non aliter, ac pinguedo, flammam excitare. Denique utimur ipso in illis, in quibus utimur adipe, cataplasmatibus aliisque medicamentis ipsum permiscentes. Pinguissimum itaque, ut diximus, est lac bubulum; ovillum vero ac caprinum habent quidem et ipsa pinguedinis quidpiam, sed multo minus; asininum vero hujus succi habet minimum: quocirca raro in ventriculo cujusquam coagulatur, si statim, ut mammis excidit, calidum fuerit epotum; quod si sal et mel adiiciantur, fieri non potest, ut ipsum in ventriculo concrescat ac coaguletur. Eandem ob causam magis per alvum dejicitur, ut quod serum multum habeat, a quo lac omne facultatem accipit dejiciendi, uti a caseosa substantis sistendi. Quantum vero serum ab alia lactis natura succi bonitate superatur, tanto alia omnia, quae ventrem dejiciunt, superat: ob id veteres ad alvum subducendam hoc potu plurimo usi videntur. Tantum autem mellis optimi ei est injiciendum, quantum suave citra stomachi eversionem sentietur. Pari modo et salem ea mensura injicies, quoad gustum non offendat: quod si ipsum magis subducere velis, falis quamplurimum injicies. Haec certe diffusius explicuimus, quam praesens institutum postulet: propositum enim fuerat ea commoda exponere, quae lacti insunt ut alimento: quibus quum id commodum, quod nobis praestat in alvo dejicienda, esset admixtum, fecit rei affinitas, ut in hanc digressionem sermo noster deflexerit. Rursus igitur ad propositum reversi, quae de lactis facultate supersunt exequamur; quorum id omnium est maximum, quod ominum fere, quae mandimus, lac optimum optimi est succi. Verum cave, ne male accipias, quod jam pronunciavimus. Non enim simpliciter diximus, lac omne optimi esse socci, sed praeterea optimum adjunximus. Nam lac quidem, quod vitiosi est succi, tantum abest, ut ad succum probum gignendum conferat, ut, qui eo utuntur, cacochymos reddat. Cui rei argumento fuit is infans, qui, quum, priore nutrice mortua; alterius pravi succi lac suxisset, totum corpus multis ulceribus habuit refertum: utebatur autem secunda haec nutrix in agro sylvestribus oleribus propter annonae caritatem, quae veris tempore acciderat: unde et ipsis hujuscemodi ulceribus scatuit, et alii quidam, qui in eodem agro simili rictu sunt usi. Vidimus et aliis permultis mulieribus infanies nutrientibus id temporis idem accidere. Atque etiam si caprae aut alterius cujuspiam animalis scammonium aut tithymallum depasti lac cibi loco quis sumpserit, omnino alvus illi fluet. Quemadmodum igitur de aliis omnibus, ita de lactis facultatibus intelligere oportet, non tanquam simpliciter de quotis dicatur, sed de optimo duntaxat: quantum autem in singulis generibus unumquodque ab optimo deficit, tanto commodis, quae optimum id nobis praestat, est inferius. Lac igitur, quod feri habet plurimum, etiamsi semper eo utare, nihil penitus afferet periculi: quod vero hujuscemodi humiditatem habet exiguam, caseosam autem crassitiem multam, omnibus, qui ipsi, multum utuntur, est periculosum. Nam eos quidem renes offendet, qui calculis generandis sunt opportuni: jecur item obstruet iis, qui hoc affectu facile prehendi possunt: tales autem sunt, quibus fines eorum vasorum, quae cibum ex simis visceris in gibba transumunt, sunt angusti. Thoracis autem ac pulmonis partibus lac omne est utile. Capiti vero, nisi quis ipsum habeat admodum firmum, non est accommodatum, ut nec hypochondriis, quae leri de causa inflantur; plurimis enim in ventriculo vertitur in flatus, suntque paucissimi, quibus id non accidat. Si vero cum aliquo eorum cibariorum, quae crassi sunt succi, diutius elixum fuerit, flatuosam quidem naturam deponit, sed jecur magis obstruit, et calculos in renibus promptius gignit. Hujusmodi autem edulia libro primo esse diximus amylum, similaginem, alicam, tragum, oryzam, lagana, rhyemata, et panes non bene in clibano assos, nec multa tritura prius elaboratos, nec multo sale ac fermento mediocri saturatos. Caeterum, ut in iis, ita in aliis, quae nonnulli lacti admiscentes mandunt, mixtorum facultas aliquam ex lactis facultatibus augebit aut imminuet. Nunc autem ipsius facultatem definiamus, illud boni esse tueri et multi alimenti statuentes, quod ex contrariis substantiis ac facultatibus conflatum, subducendi scilicet ac sistendi, obstruendique ac tenuandi; quod namque ejus ferosum est, succos crassos tenuat, et alvum subducit, quod vero caseosum est, alvum sistit, et succos crassos gignit, ex quibus, quemadmodum diximus, in hepate obstructiones, et in renibus calculi oriuntur. Nocet autem ipsius usus assiduus dentibus et circumdatis carnibus, quas gingivas nominant: has enim flaccidas, dentes vero putrefactioni et erosioni admodum obnoxios reddit. Sumpto igitur lacte os vino diluto colluere conveniet; satius autem fuerit, si mellis etiam quidpiam ipsi injeceris; ita namque omne caseosum, quod ex lacte dentibus ac gingivis circumfixum fuerit, abstergetur. Quod si etiam cuipiam tam robustum sit caput, ut vini meri collutione non offendatur, melius is dentibus et gingivis consuluerit; verumtamen et mel vino permixtum mixturam ex utroque reddit meliorem. Illud vero dentium incolumitati tutissimum adversus lactis injurias fuerit praesidium, si quis post sumptum ipsum primo melicrato, deinde vino adstringente os colluat.

Cap. XVI. De acido lacte. Acidum autem lac, quod vocant, dentes quidem, qui saltem secundum naturam habent, nihil offendit; qui vero aut ob naturalem intemperiem, aut adscititium quempiam affectum justo sunt frigidiores, hi soli, ut ab dierum frigidorum occursu, ita ab hoc quoque offenduntur; acciditque iis nonnunquam symptoma, quod stuporem nominant, quale post esum mororum immaturarum et aliorum omnium acerborum et acidorum evenire consuevit. Illud item perspicuum est, quod ventriculus, qui quavis de causa est frigidior, acidum lac non belle conficit, temperatus vero, quamvis aegre, conficit tamen aliquantum. Contra ventriculi justo calidiores, sive ab initio tales fuerint, sive a quapiam causa postea in eam temperiem sint adducti, praeterquam quod nihil ab hujuscemodi eduliis laeduntur, commodo etiam aliquo fruuntur. Quin in quoque acidum lac ipsum circumdata nive prius refrigeratum indolenter ferunt, quemadmodum et alia pleraque id genus edulia, atque adeo aquam ipsam nive sic praeparatam. Quocirca admirari subit plerosque medicos, qui de singulis eduliis pronunciarunt, hoc quidem nobis esse utile, aliud vero noxium, praeterea ad coquendum facile aut difficile, mali succi esse aut boni, multi aut pauci esse alimenti, stomacho convenire aut adversari, alvum ducere aut sistere, aut aliam quamvis virtutem vitiumque obtinere. De quibusdam certe licet pronunciare, hoc quoddam edulium omnibus hominibus pravi esse succi, aut ad coquendum difficile, aut stomacho noxium: de plurimis tamen fieri non potest, ut unico edicto citra usiam distinctionem vere pronuncies. Caeterum, quum necessario longa futura esset oratio, si in singulis eduliis tam naturalium temperamentorum quam acquisititiorum affectuum distinctiones adscripsissemus, satius fore existimavimus (quemadmodum in primo horum commentariorum fecimus) ab initio universalem quidem totius doctrinae methodum ostendere, post autem in particularibus nonnunquam eam ad memoriam revocare, praesertim in iis, quae non simplicis sunt naturae, qualis utique est lac, de quo nunc agimus: quod, tametsi sensui quidem similare apparet, ex diversis tamen substantiis ac facultatibus est compositum. Huic namque, etiamsi optimum fuerit, pro diversa tamen ventriculorum natura accidit, ut interdum quidem in hoc acescat, alias vero fumosum ac nidorulentum ructum in altero sursum emittat. Etenim contrarii sunt affectus, secundum quos, quod in ventriculo non fuit coctum, acidum aut fumosum evadit: siquidem caloris inopia in acorem, ejusdem autem excessus in nidorem ac sumum vertit: quae duo lacti eveniunt, quia in se non modo ferosam naturam, verum etiam pinguem et caseosam continet. Hac certe de causa acidum lac quidem, si in ventriculo non coquatur, nunquam in nidorem vertitur, potissimum si in biliosissimum ac servantissimum ventriculum inciderit. Neque enim amplius calidam acremque qualitatem ac facultatem retinet, quam lac a fero habet, nec pinguem et mediocriter calidam, quam lac a pinguedine, quae sibi inest, possidebat. In hujuscemodi enim praeparatione sola relinquitur caseosa substantia, eaque ipsa non ejusdem naturae, cujus ab initio fuit, sed ad frigidius conversa. Itaque de acido lacte dixisse suffecerit, quod frigidum est ac crassi succi: haec enim sequitur, ut ipsum non facile a corpore mediae temperiei conficiatur: ad eam enim in omnibus meis operibus, quum aliquid simpliciter pronuncio, saepe jam monui id esse referendum. Quin etiam succum crudum, quem vocant, (cujus naturam tum prius alibi exposui, tum etiam in libro superiore de eo disserui,) consentaneum est ab istiusmodi cibis abunde generari. Non abs re autem edulium hoc calidissimis ventriculis est utile, quemadmodum frigidioribus adversissimum. Id tamen in singulis cibariis non convenit adscribere, sed in quibusdam meminisse suffecerit, quod succus ejusmodi, qualis ex acido lacte, caseo et omnibus crassi succi eduliis provenit, calculos in renibus felat gignere, quum in calidiores justo fuerint sive ob naturalem intemperiem, sive ob alium quendam affectum ipsis postea innatum, non tamen pro caloris modo meatuum transitus latos habeant. Corporum enim constitutiones, quae morbis maxime sunt obnoxiae, ex partibus contrarii temperamenti componuntur; ut v. g. si ventriculus admodum sit calidus, cerebrum autem frigidum; pari modo et pulmo aliquando ac totus thorax frigidus est, ventriculus autem calidus. Frequenter vero contra evenit, ut omnia alia scilicet aequo sint calidiora, sultis autem ventriculus frigidior sit, hepar vero calidius; atque in aliis partibus similiter. Quapropter initio etiam monuimus, utilissimam esse doctrinam, quae de facultatibus, quae alimentis insunt, tradit, quum eas differentias explicat, quae in humiditate spectantur, et siccitate, et caliditate, et frigiditate, praeterea substantiae ipsorum lentore aut crassitie; ad haec, quod aut similare est, de quo agetur, aut ex partibus temperamento contrariis compositum, cujus generis est lac. Ad horum porro dignotionem dixi nos manu duci cum per olfactum ac gustum, tum per alia symptomata, de quibus in operis hujus initio disserui; uti nunc quoque in lacte ejus naturam ostendi ex iis symptomatibus, quae ei accidunt, quum calefit, aut coagulo cogitur, aut alio quovis modo partes ipsius secernuntur; etenim vel citra coagulum scissio, quam vocant, id efficit, quum lacti abunde calido oxymel frigidum instillamus. Idem etiam mulso efficimus. Interdum etiam citra ullam liquoris instillationem, vase frigidissimam aquam continente in lac demisso, ipsum scindimus. Praeterea sine coagulo id lac, quod post editum foetum emulsum fuerit, protinus concrescit, si super cineres calidos parumper calefiat: videnturque veteres Comici lac ita coactum pyriastum appellasse; in Asia autem apud nos pyriephthum ipsum nominant. Id quidem lac omnino ab alia substantia est purum; quum autem melle ipsi admixto per coagulum cogunt, hoc quidem opere, quod in eo est tenue et aquosum, separatur. Quidam autem ex ipso duntaxat, quod coactum est, mandunt, quod partim ex caseosa lactis substantia, partim ex calida atque ignea coaguli facultate, partim ex melle ipsis admixto est compositum. Alii vero una cum eo, quod concrevit, ferum quoque transglutiunt, idque aut pariter totum cum toto, aut alterum altero copiosius: accidetque, ut aliis quidem largius, aliis vero minus alvus subducatur, proportione quantitatis ferosi humoris. Perspicuum praeterea est, quod eorum corpus, qui solum id, quod concretum est, comederint, amplius nutritur, mulus vero eorum, qui una cum ipso ferosi humoris quidpiam deglutierint, et multo adhuc minus eorum, qui ejus quidem, quod coactum est, parum, ferosi autem humoris plurimum hauserint. Simili modo et in eo, quod a partu sive cum melle, sive absque eo coiit, non parvam differentiam invenies. Quum enim mel non accepit, ad coquendum est difficilius et succi crassioris, praeterea per alvum tardius secedit; utrumque tamen corpus abunde nutrit. Haec de lactis facultate novisse in praesenti opere suffecerit: ejus namque utilitates, quas in morbis praestat iis, qui quavis ex causa tabe laborant, aut ulcus habent in pulmone, proprie ad medendi rationem pertinent.

Cap. XVII. De caseo. De casci quidem facultate jam diximus, quum de lacte sermonem faceremus; satius tamen fuerit nunc rursum particulatim de eo tractare. Nam dum paratur, assumit ab lujecto coagulo acrimoniam, humiditatemque omnem deponit, et potissimum si inveterarit; tum enim quum prius acrior evadit, et manifeste calidior redditur atque ardentior; ob id ipsum siticulosior, et ad coquendum difficilior, et pejoris lucri efficitur. Qua de causa nec id ipsum, quod crassis cibis acres ac tenuantes facultates admixtas habentibus inest commodi, caseus citra noxam possidet. Major enim noxa ex succi ipsius pravitas te et ardenti calore accidit, quam crassorum tenuatio conferre queat, quando ad calculorum in renibus procreationem hic succus non minus est noxius. Ostendimus enim, calculos in illis corporibus nasci, in quibus succorum crassities cum igneo est calore conjuncta. Fugiendus igitur est ejusmodi caseus, ut qui nihil conferat neque ad coctionem, neque ad distributionem, neque ad movendum urinam, neque ad ventris dejectionem, ceu utique nec ad succi probitatem. Deinceps autem malus quidem, sed praedicto minus est putandus, qui neque est vetus, neque acris. Omnium autem caseorum recentium is est praestantissimus, qualis apud nos Pergenti et in Mysia, quae est supra Pergamum, fit, qui ab incolis oxygalactinus appellatur, suavissimus quidem in cibo, stomacho autem minimum noxius, aliisque omnibus caseis concoctu transituque facilior, succum habens non vitiosum, neque usque adeo crassum, quod vitium omnium caseorum est commune. Praestantissimus etiam est is, qui Romae apud divites celebratur, Vatuficum appellant, et praeterea alii quidam in aliis regionibus. Quum autem singillatim permagna sit in ipsis differentia tum pro animalium natura, tum praeparandi modis, et praeterea ipsorum caseorum aetate, conabimur hoc in loco ipsorum facultatem paucis scopis circumscribere, quibus quis intentus meliorem a deteriore facillime discernet. Scopi quidem in genere sunt duo, quorum alter in certa substantiae casei consistentia vertatur, secundum quam mollior est aut durior, densior aut laxior, glutinosior aut friabilior; alter in gustabili qualitate consistit, secundum quam in quibusdam ipsorum acor superat, in aliis acrimonia, aut pinguitudo, aut dulcedo, aut aliud quidpiam id genus, aut omnium est velut aequabilitas. Porro secundum speciales differentias praedictorum generum mollior quidem duriore est praestantior, rarus vero ac laxus denso admodum ac compacto. Jam vero quum glutinosus valde et is, qui ad asperitatem usque est friabilis, sint vitiosi, praestantior est, qui inter hos duos est medius. Quod autem ad eam dignotionem, quae fit gustu, pertinet, is omnium est praestantissimus, qui nullam vehementem habet qualitatem, sed dulcem habet supra alias parum eminentem. Suaris autem insuavi est praestantior, et mediocriter salitus eo, qui est permultum, et eo, qui omnino talis est expers. Postea tamen quam caseum sic examinatum sumpseris, licebit etiam ex ructu cognoscere, qualis inter caseos sit melior aut deterior. Cujus namque qualitas paulatim marcescit, praestantior; cujus contra perdurat, non bonus: iste enim perspicue aegre mutatur atque alteratur, et ob id ipsum aegre conficitur; omnium enim qualitatum, quarum ante meminimus, alteratio necessario sequitur alimentorum coctionem.

Cap. XVIII. De pedestrium animalium sanguine. Sanguis ad coquendum est difficilis, praecipue crassus et melancholicus, qualis est bubulus: leporinus autem ut suavissimus celebratur, multique ipsum cum jecore solent elixare, quidam autem cum aliis etiam visceribus. Sunt qui suum quoque juniorum sanguinem edant, ceu alli etiam grandiorum, quum castrati fuerint. Aprorum vero nemo gestare quidem tentaverit, propterea quod insuavis est et ad coquendum difficilis. Homerus quoque caprarum sanguinem in cibo jucundum esse non ignoravit.

Cap. XIX. De alimento, quod a volucribus animalibus sumitur. Veteres omnes animalia volucria ac bipeda aves nominabunt, nunc autem apud Graecos consuetudo invaluit, ut, quas illi gallinas vocabunt, nunc solas eas aves appellent, quemadmodum et masculos ipsos gallos, Avium porro omnium volucrium genus paucissimum praestat alimentum, si ad genus gressilium conferatur, potissimum si ad suillam, qua non aliud invenias, quod copiosioris sit nutrimenti; volucrium tamen caro ad coquendum est facilior, praecipue perditis, attagenis, columbae, galli gallinacei et gallinae. Turdorum vero, merularum parvorumque passerum (inter quos etiam sunt, quos turriculas vocant) caro, quam praedictorum, est durior; his autem ipsis turturis, palumbi anatisque caro est durior; phasianorum, quod ad concoctionem et nutrimentum attinet, gallinis est similis, voluptate tamen in edendo superat; his durior est pavonis caro, et fibrosior, et ad coquendum difficilior. Porro in omnibus volucribus animalibus, ut exitu quadrupedibus scire in universum oportet, quod augescentium caro multo est praestantior, quam aetate declinantium; media autem est inter utramque florentium; prava autem ad modum est valde novellorum, sed diversa ratione, ac senum; siquidem horum caro dura est et,sicca ac nervosa, ideoque prava ad coquendum et exigui nutrimenti; contra animalium nuperrime editorum corpora mucosa sunt ac humida, eoque excrementis plena, facilius tamen per alvum secedunt. Haec in cunctis animalibus memoria teneto: id enim omnibus ipsis ex aequo inest secundum differentias, quae ab aetate sumuntur. Communis etiam est, si sanitatem spectes, praeparationis modus, quem antea exposuimus, et nunc rursum summatim repetemus, facultates duntaxat in memoriam revocantes: quod, quae assa sunt et frixa in sartagine, ea sunt sicciora; quae vero in aqua dulci sunt elixa, alimentum corpori praebent humidius. De iis porro, quae ex albo jme variisque patinarum condimentis esitantur, antea abunde disseruimus, ceu de domesticis quoque et agrestibus. Non mediocris vero est differentia eorum, quae in stagnis, aut paludibus, aut lacustribus locis vivunt, cum iis, quae in montibus, aut locis siccis degunt, nam pro locorum natura ac proportione animalium carnes fiunt siccae et excrementis vacuae et ad coquendum faciliores, aut humidae et excrementitiae et concoctu difficiliores.

Cap. XX. De anseribus et struthocamelis. Anserum nomen veteribus etiam est consuetum, struthionum vero insolens; nominant enim eos magnos struthiones. Ego vero etiamnum adolescens audivi sophistam quendam ex eorum numero, qui de ejusmodi problematibus differunt, in utramque partem disceptantem, ac probantem, hujuscemodi animalia nunc aves esse, nunc vero non esse: longe autem praestiterit, non id, sed qualemnam alimentum, quod ab ipsis sumitur, habeat facultatum, inquirere: id autem ubi ex me audieris, per otium ab alio disces, utrum oporteat animalia haec aves nominare, necne. Ipsorum igitur caro est excrementitia, multoque ad coquendum est difficilior, quam praedictorum volucrium animalium: ipsorum tamen alae non sunt caeterorum alis deteriores, quandoquidem in multis volatilibus, potissimum quae parva sunt et carne dura praedita, alarum substantia est fibrosa ac dura. Quarundam autem caro tota est ejusmodi, cujusmodi gruum: quas tamen et ipsas mandunt, plurimis ante diebus macerantes, et (ut sic dicam) mortificantes. Inter grues autem et anseres caro tardarunt, quas vocant, quodammodo est media, quae οὐτίδες vel ὠτίδες appellantur; utroque enim modo prima syllaba profertur et scribitur, per ου scilicet et per ω.

Cap. XXI. De differentia, quae est in partibus animalium volucrium. Viscera quidem in volucribus animalibus eandem habent ad carnes proportionem, quam in pedestribus habere memoravimus. Intestina vero horum omnium omnino non manduntur, in eorum tamen ventriculis non ita habet; esculenti enim sunt et nutriunt: quidam autem ipsorum valde etiam sunt jucundi, ceu anserum, post quos sunt altilium gallinarum. Quemadmodum autem in suibus, dum adhuc vivunt, hepar ex caricarum pastu ad voluptatem praeparatur, ita in anseribus video ipsorum alimenta lacte imbui, ut non modo eorum jecur fit jucundissimum, sed potenter etiam nutriat, ac optimi fit succi, et dejectu minime difficile, probeque similiter in ventriculo conficiatur. Ad haec alae anserum ad concoquendum ac nutriendum sunt accommodae, et iis adhuc magis gallinarum. Caeterum, quum juniorum animalium carnes ab annosorum multum dissideant, alarum quoque natura multo evidentius dissidet. Pari modo gracilia ab obesis discrepant; nam juniorum ac probe nutritorum carnes praestantissimae, pessimae autem gracilium et annosarum. Pedes autem paulo minus omnium cibo sunt inepti. Gallorum autem gallinaceorum cristas ac palearia nemo nec probarit, nec etiam damnarit. Horum vero testes sunt praestantissimi, praecipue altitium, et multo magis si orbus eorum, quo sunt nutriti, seroso lacte fuerit imbutus: nam et boni sunt succi, et valide nutriunt, et ad coquendum sunt facillimi: dejectionem tamen nec juvant, nec morantur. Caeterum animalia volucria exiguum quidem habent cerebrum, sed ipsum tanto pedestrium cerebro est praestantius, quanto est durius; volucrium autem ipsorum montana cerebrum habent quam palustria praestantius pro aliarum omnium partium proportione. Quidam autem falso struthionis ventriculum laudant ceu medicamentum quoddam, quod contionem juvat: alii vero longe magis mergi ventriculum laudant. Verum haec neque ipsa facile concoquuntur, neque aliis in eo ipso ceu medicamenta auxiliantur, veluti zingiber et piper, et praeterea alia ratione vinum et acetum. Quod si de volucrium animalium lingua ac rostro dicere aggrediar, quum ea nemo ignoret, garrire merito existimabor.

Cap. XXII. De ovis. Ova quoque inter alimenta, quae ab animantibus sumuntur, sunt numeranda; quorum tres inter se sunt differentiae: prima quidem penes propriam substantiam; gallinarum enim ac phafianarum sunt praestantiora, deteriora vero anserum ac struthionum; secunda autem penes tempus; aut enim longo ante tempore, aut brevi sunt edita; tertia penes cocturae rationem; nam quaedam diutius cocta fuerunt, alia ad mediocrem usque consistentiam, alia duntaxat excalefacta fuerunt; secundum quas differentias alia quidem dura vocantur, alia tremula, alia sorbilia. Tremula igitur ad nutriendum omnium sunt praestantissima sorbilia autem minus quidem nutriunt, sed facilius subducuntur, et faucium asperitates laevigant. Dura vero et ad coquendum sunt difficilia et tardi transitus, crassusque alimentum corpori tribuunt. His vero adhuc tardius permeant, ac pejoris sunt succi, quae in calidis cineribus affantur. Quae vero in sartagine sunt inspissata, atque Ob id ipsum frixa nuncupantur, pessimum habent omnibus modis alimentum: nam interim, dum coquuntur, in nidorem vertuntur, et praeterquam quod succum crassum gignunt, ipsum etiam pravum gignunt atque excrementitium. Porro quae suffocata appellant, elixis et assis sunt meliora: parantur autem ad hunc modum. Ubi ipsa oleo et garo et pauco vino conspersa fuerint, vas, quo continentur; cacabo aquam calidam habenti indunt: deinde, ubi ipsum totum superne obturarint, ignem substruunt, quoad ova mediocrem habeant consistentiam: quae enim supra modum sunt incrassata, duris et assis fiunt similis; quae vero ad mediocrem crassitiem pervenerunt, et melius quam dura concoquuntur, et alimentum corpori dant praestantius. Eidem etiam consistentiae mediocritati intentos nos esse oportet in iis ovis, quae superne caldariis infunduntur, non permittentes neque ipsa omnino incrassari, sed quum adhuc succum suum retinent, vas ab igne submoventes. Ova autem recentia veteribus plurimum praestant: quippe optima sunt recentissima, vetustissima autem pessima: quae vero in horum medio sunt, proportione recessus ab extremis bonitate aut pravitate inter se differunt.

Cap. XXIII. De volucrium animalium sanguine. Gallinarum ac columbarum sanguine nonnulli vescuntur, maxime altilium, qui suum sanguine haudquaquam est inferior, neque voluptate, neque concoctionis facultate, plurimum tamen relinquitur a leporino. Sanguis autem omnis, quocunque modo ipsum paraveris, ad coquendum est difficilis set excrementitius.

Cap. XXIV. De nutrimento, quod ab aquatilibus animantibus sumitur. Animalium in aquis degentium permulta sunt genera, differentiaeque in iis sunt ac species. Nunc vero similitudines inter ipsa, quae ad usum medicinae pertinent, ut in prioribus fecimus, referemus; medicinam autem aut artem sanitatis tuendae dicere nihil ad praesens propositum interfuerit. De omnibus igitur dicemus, quemadmodum in aliis ante fecimus, quibus vulgo assidue vescuntur.

Cap. XXV. De mugile. Mugil ex squamatorum piscium est genere, nasciturque non in mari modo, verum etiam in stagnis ac fluviis. Proinde particulares mugiles magnum inter se habent discrimen, adeo ut pelagici mugilis genus diversum esse videatur ab eo, quod in fluminibus, stagnis, lacubus, aut rivulis urbium latrinas purgantibus provenit. Eorum sane caro, qui in aquis limosis ac sordidis degunt, excrementitia est admodum ac mucosa, optima autem eorum est, qui in puro mari vivunt, praecipue quum ventorum processis agitatur; nam in quieto nullisque agitato fluctibus tanto pilorum caro fit deterior, quanto minus exercitatur; in stagnis autem maritimis (quas λιμνοθαλάττας appellant) adhuc est deterior; et hac adhuc magis in stagnis, quae si parva sint, nec magnos fluvios recipiant, neque fontes habeant, nec largum effluvium, multo profecto est deterior: pessima autem fiunt stagna, ex quibus nihil aquae omnino effluit, sed stabilis est ac plane immota. De iis porro, qui in paludibus lacubusque atque id genus locis degunt, initio diximus: pessimam enim habent carnem, qui in ejusmodi locis degunt: eorum autem, qui in fluviis gignuntur, praestantiores sunt, qui in iis gignuntur, in quibus aqua rapide fluit, ac copiosa est: qui vero in stagnantibus, non boni. Praeterea propter alimenta pisces meliores pejoresve evadunt. Nam quibusdam herbarum ac bonarum radicum copia suppetit, iique eam ob causam sunt praestantiores; alii herbas pascuntur limosas et radices mali succi. Praeterea, qui in fluminibus urbem magnam praeterfluentibus hominum stereoribus et pravis id genus escis victitant, omnium, ut diximus, sunt deterrimi, adeo ut, si paulo diutius permanserint, statim putrescant, et pessime oleant: isti autem in cibo sunt prosus injucundi, et ad coquendum difficiles, exiguumque boni quidem alimenti, excrementi autem plurimum reddunt: quare mirum non est, si pravum succum in eorum corporibus, qui quotidie illis vescuntur, congerant: qui quum sint deterrimi, omnium contra sunt praestantissimi, qui (ut diximus) in purissimo mari degunt, maxime ubi littora, quae aquam in orbem ambiunt, terra non abundant, nec levia, sed aut arenosa sunt, aut aspera: quod si praeterea ad boream spectent, longe erunt meliores. Quum enim exercitationes propriae non parum ad succi probitatem omni animanti conferant, puritas adhuc ejus venti, qui aquae miscetur, substantiae ipsorum bonitatem auget. Perspicuum igitur ex iis, quae diximus, est, mare alterum alteri in eo praestare, quod aut purum plane est, aut fluvios multus et magnos excipit, ut Pontus: pisces enim, qui in ejusmodi degunt, quanto stagnales antecellunt, tanto iis, qui in puro mari degunt, sunt inferiores. Sunt autem et stagna quaedam hujusmodi, quorum quaedam λιμνοθαλάττας appellant, ubi videlicet fluvius magnus stagnum efficit, quod mari conjungitur: et ut fluvius non stagnet, ubi primum mari commiscetur, aqua ex salsa ac dulci est mixta, et piscium caro, qui in ea aqua degunt, media est inter fluvialium et marinorum piscium carnem. Communis autem tibi sit haec oratio in aliis quoque piscibus, qui in fluminibus et stagnis et mari gignuntur: nam bona eorum pars non ad utrumque est nata, quum marini fluviatilem aquam fugiant, fluviatiles autem ac stagnales marinam. Mugil vero omnium maxime aquis utrisque utitur, eaque ipsius natura est, ut a mari longissime discedens adverso flumine natet. Hic quidem mugil numerosas ac parvas spinas non habet, uti nec alius quisquam marinorum: qui vero e fluviis aut stagnis mare ingreditur, non secus ac congeneres plenus est hujusmodi spinarum: nam omnium fere piscium caro, qui in stagnis aut fluminibus gignuntur, tenuibus spinis plena invenitur, quas nullus marinorum habet. Nam quo loco magni fluvii ostium mari committitur, nonnulli quidem piscium fluviatilium in mari, quemadmodum et marini quidam in flumine, capiuntur: quos discernas eo, quod praedictas spinas numerosas aut prorsus nullas habeant. Pauci sane fluviatilium mare ingrediuntur, at marini omnes fluviis gaudent. Continuo autem et gustus mandenti tibi praestantiorem mugilem indicabit: jucundior namque ipsius est caro et acrior pinguedinisque expers: pingues contra et soluti saporis tum cibo, tum ad concoquendum sunt deteriores: praeterea stomacho sunt noxii et vitiosi succi; quapropter cum origano ipsos parant. Quidam vero nostrates pisces quosdam in fluviis genitos λευκίσκους. nominant, rati diversos esse a mugilum genere; caetera tamen omnino animal animali est simile, nisi quod λευκίσκος paulo est candidior, caputque habet minus et saporem acidiorem. Alimenti autem, quod ab eo sumitur, facultas est, qualem prius fluviatili mugili inesse diximus: proinde de nomine, non de re est controversia. Quod autem novisse magis retulerit, id jam dicam. Hic piscis unus eorum est, qui sale conditi asservantur: atque stagnalis sic conditus multo, quam ante, praestantior evadit: quicquid enim mucosum aut virosum gestu refert, id totum deponit: verum recens salitus jamdiu salito est melior. Sed de salitis quidem piscibus paulo post sermo communis habebitur, sicut de iis, qui in nive (ut sic dicam) mortificantur.

Cap. XXVI. De lupo. Hunc piscem in aquis dulcibus natum non vidimus, sed e mari in flumina aut stagna ascendisse conspeximus; ideoque parvus raro, quemadmodum mugil saepe, invenitur. Et quanquam pelagius sit, stagna tamen maritima non fugit, nec fluviorum ostia: pelagii enim vocantur, qui in mare profundum succedunt. Alimentum sane, quod tum ex hoc, tum ex aliis piscibus provenit, sanguinem gignit consistentia tenuiorem, quam quod ex pedestribus animalibus sumitur, adeo ut non affluenter nutriat, et celerius discutiatur. Quum autem nomen hoc tenuius nunc in duabus rebus inter se collatis, nunc citra collationem enunciemus, sciendum, nos, quum ipsum simpliciter pronunciamus, ad sanguinem medium inter extrema comparare; extremae autem pravitatis secundum consistentiam sanguis est tum crassius, ut pix liquida, tum ferosus adeo, ut, posteaquam e vena effusus concreverit, plurimum habeat aquosae humiditatis supernatantis. Laudatissimus vero est, qui inter hos exacte est medius, qui fit ex pane optime praeparato (de quo primo libro egimus) et animalibus volucribus, de quibus diximus, perdice scilicet aliisque id genus: quibus ex marinis piscibus pelagii sunt propinqui.

Cap. XXVII. De mulo. Hic quoque pelagicis piscibus annumeratur. Celebratur autem apud homines, tanquam voluptate cibos reliquos superet. Omnium ferme aliorum carnem habet durissimam et valde friabilem: quod idem significat ac si dicas, nihil in eo esse lentoris, neque pinguedinis: nutrit certe, quum probe confectus fuerit, omnibus aliis piscibus copiosius. Diximus autem antea, quod cibus durior ac crassiorum partium et (ut sic dicam) terrestris magis alimentum corpori praestat copiosius, quam humilior ac mollior, praesertim quando praetor id substantiam habet corpori alendo accommodatam ac familiarem: quae substantia voluptate judicatur: num alimenta, quae tota substantia ab alendis animalibus sunt aliena, ea aut non prorsus, aut insuaviter manduntur: ex familiaribus vero quemadmodum humidius minus nutrit, ita coquitur facilius ac distribuitur. Ergo muli caro jucunda quidem est, ut quae alimentum est hominum naturae accommodum: et quamvis aliis piscibus fit durior, manui tamen quotidie potest, propterea quod friabilis est et pinguedinis expers cum quadam acrimonia: nam pinguia et lenta cibaria statim, ut sumpta fuerint, celeriter implent, et appetentiam evertunt; praeterea, quod majus est, compluribus deinceps diebus ipsorum esum non sustinemus. Verum muli hepar propter voluptatem a gulosis summopere expetitur. Quidam vero ne ipsum quidem per se mandere volunt, sed garelaeum, quod vocant, in vase cum pauxillo vini praeparantes in eo viscus ipsum tantisper comminuunt, quoad totum simul ex ipso, et humidis praeparatis succus unus fiat simplex ad tensum ac similaris, in quo muli carnes intinctas mandunt. At mihi profecto nequaquam tantae suavitatis esse videtur, neque tantam corpori utilitatem afferre, ut tantopere fit conspiciendum, uti nec ipsum caput: quanquam gulosi hoc quoque laudant, ac secundas post jecur ferre praedicant. Caeterum neque id intelligere queo, cur permulti grandissimos mulos emptitent, quum nec adeo suavi sint carne, ut minores, nec ad coquendum facili, ut quae dura admodum est. Ob eam igitur causam quum quendam aliquando interrogassem, qui ingenti pecunia praegrandes mulos emerat, quid esset, quod illos tantopere expeteret, respondit, se primum propter hepar illos tanti emisse, tum autem et propter caput. Verum hactenus de mulis haec dixisse huic sermoni, in quo utilitatem inquirere instituimus, satis fuerit. Porro optimi muli fiunt, ut alii etiam omnes pisces, tum in mari puro, tum maxime propter alimenta; nam qui cancellos vorant, et graviter olent, et insuaves sunt, ac ad coquendum difficiles, et mali succi Hos porro dignosces, si prius quidem, quam edas, ventrem. referaris: inter edendum vero ipsis statim gustus ac olfactus judicium afferet

Cap. XXVIII. De piscibus saxatilibus. Scarum, merulam, turdum, iuliam, sucam, peream a locis, in quibus versari comperiuntur, pisces saxatiles appellant; non enim in levibus, aut arenosis, aut terreis littoribus, sed in petrosis promontoriis, et ubi saxa sunt, delitescunt ac pariunt. Inter hos autem scarus excellere suavitate credituri secundum hunc merulae ac turdi tertio loco iuliae, sucae ac peream. Porro alimentum, quod ex eis sumitur, non modo ad coquendum est facile, sed hominum etiam corporibus est saluberrimum, ut quod sanguinem medium consistentia generet. Medium autem voco, qui neque admodum tenuis est, neque aquosus, neque vehementer crassus. At quum magna: hujus medii sit latitudo, de ipsius differentiis procedente sermone disseremus.

Cap. XXIX. De gobione. Gobio litteralis est piscis, ex eorum etiam numero, qui parui perpetuo manent Praestantissimus autem ad voluptatem, coctionem simul ac distributionem et succi bonitatem est is, qui in arenosis littoribus aut saxosis promontoriis vivit; non autem aeque est facundus, neque boni succi, neque ad coquendum facilis, qui in fluminum ostiis, aut stagnis, aut stagnis maritimis versatur; quod si aqua limosa quoque fuerit, aut fluvius urbem expurget, gobio, qui in eis gignetur, erit deterrimus, ceu alii omnes pisces, qui in aquis hujuscemodi versantur. Merito igitur in saxatilibus piscibus nullum est inter congeneres discrimen manifestum, ut qui perpetuo in purissimo mari degant, aquamque dulcissimum et eam, quae ex ejusmodi et marina est mixta, fugitent. Secundis autem post hos pelagicis idem accidit: neque enim in tantum inter se dissident, quantum qui in utrisque aquis versantur. Horum namque qui in purissimo mari degunt, suorum congenerum sunt praestantissimi; contra omnium sunt pessimi, qui in fluminibus urbes expurgantibus victitant; medii vero inter hos sunt, qui in mediis locis versantur. Diximus autem haec supra, quum de mugile agebamus. Caeterum gobionum caro ut carne saxatilium est durior, ita mollior, quam mulorum. Ipsa igitur ex proportione vescentium corpus nutrit.

Cap. XXX. De piscibus molli carne praeditis; quomodo jus album conficiatur. Philotimus in tertio de alimentis de piscibus carne molli praeditis ad verbum sic scripsit: Gobiones autem et sucae, iuliae, pereae, muraenae, turdi, merulae, lacerti, ad haec asini, amyae, passeres, jecorarii, cithari, umbrae, atque mollium carnium genus universum melius quam alii pisoes conficiuntur. Ipsum sane jure quis demiretur, quonam pacto scarum praeterierit, quum is inter pisces saxatiles primas teneat, quibus omnibus caro inest quam aliis piscibus mollior ac friabilior quidam enim ipsorum molli quidem sunt carne, sed nullam habent friabilitatem, ut quibus succus quidam lentus ac pinguis innatet; alii nihil lentoris nec pinguedinis habentes in eo quidem saxatilibus sunt similes, carnis tamen duritie ab eis discrepant, cujusmodi sunt pelagici propemodum omnes, nisi si qui ipsorum pravo alimento propriam carnem corrumpant, ut muli, qui cancellos mandunt. Cancelli autem parva sunt animalia flavo colore, minimis cancris similia. Saxatiles vero nec alimenta, nec loca mutant, nec dulcibus aquis utuntur, ob eamque causam omnes perpetuo sunt inculpati. Quos Philotimus quidem asinos nominavit, alii autem asellos nominant, siquidem probo utantur alimento et mari puro, carnis bonitate cum saxatilibus contendent: qui vero pravo alimento utuntur aut in aquis mixtis, et potissimum si eae vitiosae fuerint, degunt, carnis quidem mollitiem non abjiciunt, sed pinguedinem ac lentorem acquirunt, propter quem neque suaves amplius, ut ante, manent, sed alimentum ex se ipsis excrementitium reddunt. In omnibus porro piscibus id communiter, ut diximus, memoria tenere oportet, pessimos gigni in eorum fluviorum ostiis, qui latrinas expurgant, aut culinas, aut balneas, aut vestium ac linteorum sordes, aut si qua sunt alia in urbibus, per quas medias fluunt, expurganda, et potissimum si populosa urbs fuerit. Quin et ipsius muraenae, quae in ejusmodi aqua degit, caro deterrima invenitur: quanquam certe neque flumina ipsam ingredi invenias, aut in stagnis gigni: pessima tamen in hujusmodi fluviorum ostiis, qualis est Tiberis, qui Romam praeterfluit, gignitur: ideoque in ea urbe omnium fere marinorum piscium minimo emitur, quemadmodum et qui pisces eodem in flumine nascuntur, quos nonnulli Tiberinos appellant, tanquam speciem habeant propriam, nulli marinorum similem. Quod autem mixtione eorum, quae ex urbe fluvium influunt, fiant deterrimi, ex eo intelligere poteris, quod meliores sunt, qui in eodem fluvio nascuntur, priusquam is ad urbem perveniat. Quin et alius quidam est fluvius in Tiberim trecentis et quinquaginta stadiis ab urbe prorumpens, quem Nar appellant, qui piscem habet, antequam ad Tiberim perveniat longe praestantiorem. Nam et ab ipsis statim fontibus magnus oritur, et purus perpetuo declivi rapidoque fluxu in ipsum usque Tiberim profluit, nusquam prorsus ne tantillum quidem restagnans. Porro qui propter consuetudinem vernaculos pisces experientia habent exploratos, iis memoratis paulo ante indiciis ad ipsos dignoscendos nihil opus fuerit; quibus vero eorum usus est insolitus, sive ex alia civitate eo migrarint, sive sint incolae, haec omnia statim initio expendant prius, quam a propria experientia ad cognitionem naturae singulorum piscium adducantur. Non igitur oportebat Philotimum simpliciter de omnibus tenera carne praeditis piscibus simul tractare, neque saxatiles aliis indiscriminatim permiscere: hi namque semper sunt optimi; quod asellis minime contingit, nec muraenis, ut ne gobionibus quidem. Etenim quidam ex his in fluviis et stagnis, alii autem in mari nascuntur, alii in stagnis maritimis, quae vocant, aut omnino in aquis permixtis, ubi magni fluvii ostium mari committitur. Plurimum certe particulatim inter se dissident, ut mugil et muraena: aselli vero his quidem minus, verumtamen hi quoque inter se non mediocriter discrepant. Caeterum gobiones non perinde mollem ac isti et saxatiles pisces carnem habent, veluti nec umbrae, quae σκινίδες aut σκίαναι duplici nomine appellantur. Quod vero ad citharos attinet, Philotimum vehementer miror: quibus quum rhombus sit assimilis, carnem tamen habet ipsis molliorem, quum interim asellis longe sit inferior. Et hos igitur et alios, quos vocant jecorarlos, atque alios, quos Philotimus saxatilibus et asellis permiscuit, scito in medio esse piscium durae carnis ac mollis: nam nondum durae quidem carnis sunt, et ab iis, qui exacte sunt molles, relinquuntur: quibus et soleam Philotimus non annumeravit, ut nec saxatilibus scarum, nisi sane passeris nomine soleam intelligat: similes enim quodammodo inter se sunt passer et solea, non tamen omnino ejusdem sunt speciei: solea enim mollior est et cibo suavior ac in totum praestantior quam passer: quin et lacerti medii quodammodo sunt inter pisces carnis mollis ac durae: nullus tamen memoratorum piscium aceto, aut sinapi, aut origano indiget, veluti pingues, lenti ac duri. Quidam etiam frixis iis in sartagine vescuntur, alii assant, aut in patinis condiunt, ut rhombos et citharos. Verum hi coquorum in patinis apparatus cruditatis in totum sunt causae. Ad coquendum autem sunt praestantissimi, qui ex albo jure fiunt, quod ad hunc modum fit. Copiosam aquam primum injice: deinde olei quod satis sit affundito cum pauco anethi et porri: deinde, quum pisces semicocti fuerint, salis tantum inspergito, quoad totum jus falsum nondum appareat. Haec praeparatio vel aegrotis ipsis est accommoda. Quibus vero inculpata est sanitas, iis piscium in sartagine frixorum, secundo loco super craticula assorum praeparatio est accommoda: verum haec sane oleum garumque cum pauco vino exposcit, frixis vero plus vini garique addere convenit, minus olei. Quod si quibus id stomachum subvertat, paratum habeant acetum, modicum in se gari piperisque continens: qui enim ad id condimentum transeunt, melius concoquunt et dejectio nihil eis deterius procedit: cujus potissimum gratia ex vino et garo quidam frixos pisces mandunt, plerisque piper immittentibus, paucis oleum. Nonnulli autem ex memoratis piscibus, quum frixi fuerint, pauco sale inspersi in cibo simul sunt suavissimi: praeterea ad coquendum fiunt meliores ac stomacho utiliores, quam si alio quotis modo essent apparati. Omnium autem memoratorum piscium alimentum hominibus otiosis, senibus, imbecillibus et aegrotis est accommodatissimum: qui vero corpus exercent, cibos postulant firmiores, de quibus supra disseruimus. Diximus autem saepenumero, molles et friabiles cibos ad sanitatem maxime conferre, quod ii omnium optimi sint succi: nihil enim est, quod ad firmam valetudinem tuendam adeo conserat, quam succus bonus.

Cap. XXXI. De piscibus durae cernis. De his quoque in secundo de alimentis Philotimus ad verbum sic scripsit: Dracones, cuculi, mustela, scorpii, pagri, ad haec trachuri, et muli, ac rursum cernuae, glauci, scari, canes, congri, ac lamiae, libellae, omnesque durae carnis pisces aegre conficiuntur, succosque crassos et salsos in corpus distribuunt. Haec quidem Philotimi sunt verba; nos vero singula ejus dicta ab ipso initio expendamus. Dracones quidem ac cuculi omnibus iis, qui ipsis vescuntur, duram habere carnem mantello apparent. Mustelorum vero non una est species; nam qui piscis apud Romanos in maximo est pretio, quem galexiam appellant, ex genere est mustelorum: qui neque in Graeco quidem mari usquam nasci videtur: quae causa est, cur Philotimus ipsum ignorasse videatur. Hoc tamen nomen in exemplaribus dupliciter scriptum invenitur; in quibusdam enim γαλεοὶ per tres syllabas, in aliis γαλεώνυμοι per quinque. Et liquet sane, celebrem illum apud Romanos galexiam in eorum numero, qui molli carne constant, esse habendum: reliqui vero musteli dura magis carne sunt praediti. Deinceps autem Philotimus scorpium, trachurum, mulum, cernuam, glaucum inter durae carnis pisces recte connumerat, in eo autem peccat, quod scarum (qui piscis est saxatilis) illis accenset. Post haec autem canem ascribit, quem in cetaceorum genere numerare oportebat, ut qui carnem duram habeat atque excrementitiam. Quapropter ipso in partes secto ac salito vulgares homines vescuntur; ingrati enim est saporis ac mucosus, ideoque cum sinapi et oxelaeo atque id genus acribus condimentis eum mandunt. Ex hoc item genere sunt balaenae et delphini et phocae. Ad quos proxime magni thunni accedunt: quanquam non aeque ac praedicti in cibo sunt jucundi; insuaves enim sunt hi, et praesertim recentes, nam falsi evadunt meliores. Thunnorum autem caro, qui et aetate et corporis mole sunt minores, non perinde dura est, coque hi facilius quoque concoquuntur: et iis adhuc magis pelamides, quae sale conditae laudatissimis salsamentis non cedunt. Plurimae hae ex Ponto advehuutur, iis duntaxat, quae ex Sardinia atque Iberia importantur, inferiores. Hoc namque salsamentum jure in summo pretio habetur tum propter voluptatem, tum propter carnis mollitiem: vocatur autem passim usitato nomine falsamentum Sardicum. Post sardas autem ac pelamides myli, qui ex Ponto afferuntur, praecipue commendantur, post ipsos vero sunt graculi. Haec itaque velut obiter de salitis piscibus sint dicta. Libellorum porro haud perperam Philotimus inter pisces durae carnis meminit; verum una etiam earum insuavitatis mentionem facere oportebat, ceu aliorum quoque, quos omnino praetermisit; congrum vero, pagrum, lamiam et aquilam recto duram carnem habentibus annumeravit. Suntque alii quidam pisces, ut ipsa inquit, durae carnis, quorum nomina suppressit, quod eis homines raro utantur; quare satius est nos quoque, omissis nominibus, ipsorum facultates inquirere. Haud ergo male censuit Phllotimus, durae carnis pisces aegrius quam mollis confici. Siquidem tum concoctio, quae in ventriculo fit, tum singulis corporis partibus alendis assimilatio in mollioribus quidem facilius, in durioribus vero aegrius fit. Illa namque fiunt, quum haec alterantur: porro, quae molliora sunt, ea facilius alterantur, quod facilius etiam patiantur: eorum autem, quae alterantur, passio est alteratio. Proinde recte dixit, pisces durae carnis aegre confici: recte etiam, crassum succum gignere: durior namque cibus crassiorem habet substantiam, ut mollior tenuiorem. An vero falsum quoque succum dura cibaria procreent, deinceps erit considerandum. Philotimus namque, ut et ejus praeceptor Praxagoras, falsum succum ex iis, quae supra modum calefiunt, generari tradit. Mihi vero non simpliciter, sed cum distinctione id pronunciandum videtur. Quoniam vero sermo hic ad omnia dura cibaria communiter pertinet, proprio illum capite seorsum deinceps discutiemus;

Cap. XXXII. An dura omnia per decoctionem falsos succos gignant. Non solum in piscibus durae carnis, sed in aliis etiam omnibus duris cibis Praxagoras et Philotimus salsum humorem ex diuturniori decoctione gigni arbitrantur: quem non falsum modo, sed etiam nitrosum appellant. Equidem comperio, plurimorum, aut, si vis, etiam omnium decoctum, quamdiu coquitur, salsius semper evadere, post autem aliquando (ut et ipsi volunt) amarum. Nam corpus ipsum solidum, quod in aqua elixatur, qualitates, quae initio sibi inerant, in ea deponit, ita ut tandem insipidum, quod vocant, et aquosum evadat, neque quicquam salsedinis, aut amaritudinis, aut acrimoniae, aut astrictionis habeat. Clarius autem hujusce rei veritatem intelliges, si quando, quod elixas, in aliam aquam transfusum rursus elixaveris; invenies namque id, quod decoquitur, propriam amisisse qualitatem, aquam autem eam in se recepisse. Quamobrem lupini, qui ex Cerealibus sunt cibis, aquam amaram efficiunt, quod et ipsi qualitatem amaram habeant congenitam: sic et ervum et absinthium, abrotonum, polium, et alia omnia amara: at solidum corpus, quod decoquitur, minus amarum apparet. Quod si in aliam aquam transfundens rursus (ut paulo ante dixi) decoxeris, magis etiam quam ante amatorem abjecisse deprehendes. Quod si tertio aut quarto in aliam aquam transfuderis, magis adhuc id accidet, quam prius, adeo ut tandem omnem prorsus amaritudinem deponat. Ad eundem modum quae acria sunt, ut assium, caepa, porrum, aquam, in qua elixa fuerint, manifeste acrem efficiunt, suum autem proprium corpus minus acre habent. Quod si subinde in aliam aquam transmutaris, omnem prorsus acrimoniam deponent. Quin etiam mala acerba, mespila et pira sylvestria, quanto magis coquas, tanto dulciora ipsa efficias, ipsum vero decoctum acerbum efficitur: sivero succos ipsos solos per se coxeris, primum quidem falsiores, postea autem amari etiam fiunt. Quamobrem, quod ad succos attinet, Praxagoram ac Philotimum recte sensisse (ut diximus) est concedendum; de solidis vero corporibus res aliter habet, ac censuerunt. Nam si, ut paulo ante diximus, ex prima aqua in secundant ipsa transferas, et post illam rursus in tertiam, aut etiam quartam, comperies, ea prorsus priorem succum deposuisse, adeo ut degustantibus aquea insipidaque appareant; quod si aquam non mutes, primo quidem decoctum necessario salsius apparebit, postea vero amarum. Verum jus ipsum in primis Praxagoram fefelisse videtur, quod per elixationem salsius redditur, non intelligentem, quod, sale aut garo statim initio conditurae in aquam injecto, necessario procedente coctione succus falsior quam ante efficitur; quemadmodum etiam, si, nulla alia re immissa, purae ac dulcissimae aquae salis minimum permisceas; nam ea quoque fervefacta falsior redditur. Et quid mirum, quum ipsa aqua optima diutius decocta salsam qualitatem tandem assumat?

Cap. XXXIII. De animalibus, quibus testa pro cute est. Quum id, quod totum corpus ceu vestimentum quoddam cuique nativum ambit, cutis appelletur, eique buccinarum, purpurarum, ostreorum, hiatularum et aliorum id genus tegumentum proportione respondeat, idcirco haec animalia ostracoderma appellant: tegumentum enim, quod extrinsecus ipsis est circumdatum, testae aut lapidi palam est simile. Omnibus porro ejusmodi est commune, ut falsum in carne succum contineant, qui alvum subducit; quod seorsum unicuique magis minusve inest pro qualitatis ac quantitatis ratione. Siquidem ostrea inter alia testacea carnem habent mollissimam; parvae autem hiatulae, vertebrae, ungues, purpurae, buccinae omniaque hujusmodi duram. Non abs re igitur ostrea quidem alvum valentius subducunt, corpus autem imbecillius nutriunt; duriora vero difficilius quidem concoquuntur, sed magis nutriunt. Verum haec quidem omnia elixantur; ostrea vero citra elixationem mandunt; quidam autem etiam in sartagine frigunt. Quemadmodum autem ex testaceis animalibus quae dura sunt carnem ad coquendum, ita etiam ad corrumpendum habent difficilem; ob eamque causam ea saepe iis exhibemus, quibus cibi in ventriculo ob pravos succos corrumpuntur, sive ex jecore in eum confluant, sive in ipsius tunicis contineantur. Habent autem omnia, ut diximus, succum falsum, ventri dejiciendo idoneum, sed minus quae dura carne sunt, quam ostrea: proinde cibum corrumpentibus ea exhibemus bis terve in optima aqua elixantes et, quum prior falsa jam apparuerit, in aliam puram transferentes. Gignitur autem ex ipsis succus crudus, quem vocant, plurimus, ut ex iis, quae molli sunt carne, pituita. Quemadmodum igitur, quum succum salsum exuerint, caro ipsorum corruptu est difficilis et alvum sistit, ita, si quis ipsa sale aut garo condierit (quo modo hiatulas solent) et succum ex ipsis genitum ebiberit, venter quidem ei abunde dejicietur, corpus tamen nihil ex eo sumet alimenta.

Cap. XXXIV. De crustatis. Astaci, paguri, cancri, locustae, carides, gammari ac id genus alia tenui testa concluduntur, duritieque testaceis sunt similia, sed minus, quam illa, salsi humoris continent, quanquam eum habent satis multum. Dura in totum carne constant; ideoque et ad coquendum sunt difficilia et firmi alimenti, quum scilicet in aqua potulenta cocta prius fuerint. Horum quoque caro, ut ostreorum, quum cocta prius, ut dictum est, succum falsum in aqua deposuerit, alvum sistit. Aegre etiam corrumpuntur, non secus ac testacea, quae duram habent carnem.

Cap. XXXV. De mollibus. Mollia vocantur, quae neque squamas, neque asperam cutim aut testaceam habent, sed mollem instar humanae; cujus generis sunt polypi, sepiae, loligines et alia, quae his sunt similia. Haec certe, quoniam neque squameum, neque asperum, neque testaceum tegmen gerunt, modia tangenti apparent, durae tamen sunt carnis, et ad coquendum difficilia, exiguumque in se succum salsum continentia. Si tamen concoquantur, alimentum non paucum corpori exhibebunt. Caeterum haec quoque succi crudi plurimum gignunt.

Cap. XXXVI. De cartilagineis. Horum animalium culis est aspera ac noctu splendicans, ideoque nonnulli, quia splendorem habeant, σελάχια ipsa ajunt fuisse nominata. Inter ipsa autem torpedo et pastinaca carnem habent mollem ac jucundam, ceu et mediocriter per ventrem subeuntem, nec concoctu difficilem. Nutriunt item mediocriter, ceu alia quoque omnia, quae testa molli sunt praedita. Cunctis porro id est commune, ut, quae partes ad caudam sunt, mediis partibus sint corpulentiores: id quod torpedinibus praecipue inest. Nam horum animalium partes mediae videntur in se ipsis habere velut cartilaginem quandam tabidam. Raja autem, leviraja, squatina, omniaque hujusmodi duriora sunt, et concoctu difficiliora, alimentique copiosioris, quam torpedo et pastinaca.

Cap. XXXVII. De cetaceis animalibus. Diximus quidem jam ante de cetaceis animalibus, quae marina sunt; in quo numero sunt phocae, balaenae, delphini et libellae, ac grandiores thunni, et praeter illa canes, quaeque his sunt similia. Nunc autem de ipsis quoque in summa dicendum, quod omnia ejusmodi duram et pravi succi atque excrementitiam habent carnem; quapropter sale prius condientes ipsis ut plurimum utuntur, alimentum, quod ex ipsis in corpus distribuitur, ea salitura tenuius efficientes, eoque coctioni et sanguini faciendo accommodatius. Nam recens horum caro, ni valde probe concoquatur, crudorum succorum copiam magnam in venis congerit.

Cap. XXXVIII. De echinis marinis. Ex mulso eduntur hi et garo alvi subducendae gratia, paranturque in patinis, ovis, pipere melleque injectis. Imbecilli sunt alimenti ac medii inter ea, quae humores extenuant ac densant.

Cap. XXXIX. De melle. Omnis alimentorum materia hactenus duobus generibus est comprehensa, quorum altarum quidem ipsorum a plantis, alterum vero ab animalibus sumebatur; ab utroque vero ipsorum mel est secretum; oritur enim in plantarum foliis; est autem neque succus earum, neque fructus, neque pars, sed ejusdem est cum rore generis; non tamen assidue nec copiose, ut ille, provenit. Memini aliquando, quum aestate super arborum ac fruticum herbarumque folia mel quam plurimum fuisset repertum, agricolas velut ludentes cecinisse, Iuppiter melle pluit. Praecesserat autem nox, ut per aestatem, bene frigida, (nam tum tempus anni aestivum erat,) pridieque calida et sicca suerat aeris temperies. Peritis quidem naturae interpretibus videbatur halitus e terra et aquis a solis calore sublatos ac deinde exacte tenuatos ac coctos a frigore sequutae noctis concretos coaluisse. Apud nos vero raro id accidit, in monte autem Libano quotannis persaepe. Itaque coria super terram extendentes et arbores excutientes, quod ab eis defluit, excipiunt, et ollas ac fictilia melle implent, vocantque id mel roscidum et aerium. Proinde constat, materiam, ex qua mel generatur, rori esse congenerem. Videtur autem et ex plantis, in quarum foliis colligitur, boni malive quidpiam ipsi accedere; ideoque laudatissimum in locis mel gignitur, in quibus thymus et aliae quaedam herbae ac frutices temperamento calidae et siccae affatim proveniunt; tenuiorum enim est partium id mel, quod in hujusmodi plantis generatur; ideoque in calidis corporibus prompte in bilem vertitur; frigidis vero, sive per aetatem, sive per morbum, sive natura talia fuerint, est accommodatissimum; ob id in sanguinem mutatam nutrire ipsa potest; in calidis vero prius in bilem quam in sanguinem mutatur. Quum autem tenuium sit partium, acrimoniae quiddam habeat est necesse, qua alvum ad excretionem proritet; quam certe alimentes ipsum efficimus ad distributionem et coctionem accommodatius. Commodissime autem ipsam adimemus, si primum multum illi aquae admiscuerimus, ac deinde tantisper coxerimus, quoad spumare desinat; oportet autem spumam statim, ut emerserit, continenter ab ipso tollere; quum enim hac parandi ratione acrimoniam deposuerit, neque amplius alvum ad excretionem irritabit, haud cunctanter in corpus distribuetur. Melicratum vero, quod paulisper aut nihil omnino coctum fuerit, prius dejicitur, quam concoqui et in corpus distribui et nutrire possit. Praeterea in eo differunt, quod mel non plene coctum in ventriculo atque intestinis flatus quosdam gignat; contra, quod in decoctione spumam omnem abjecerit, flatus est expers et urinam movet. Quod si quis citra aquae admixtionem mel solum delingat, nutriet quidem infirmius, sed alvum promptius dejiciet. Largius vero sumptum ventrem superiorem ad vomitum solet concitare. Elixum autem sine aqua, neque vomitum similiter movet, neque alvum subducit, verum distribuitur et nutrit magis; urinam autem minus eo, quod cum aqua est elixum, ciet; quanquam ne tum quin dem, quum nutrit, alimenti multum corpori exhibet; adeo ut non defuerint, quibus nihil prorsus alere videretur; qui abunde confutantur in tertio de victus ratione in morbis acutis, qui Hippocratis est liber, a nonnullis quidem contra Cnidias sententias inscriptus, ab aliis de ptisana, utrisque in hoc delinquentibus, ut in commentariis in eum librum scriptis ostendimus. In praesentia vero satius erat ea de melle dixisse, quae diximus, quorum summa est, senibus quidem ac in universum frigidi temperamenti corporibus mel esse accommodum, aetate autem florentibus et calidis in bilem verti, praeterea exiguum nobis alimentum ex ipso accedere, nisi verti in bilem occupet; quod si ei id accidat, tunc nihil prorsus nutrire posse. Clarum autem est, quod pallidam et flavam bilem ex eo gigni dicimus, non atram. Diximus enim jam saepenumero, medicos solere bilem ejusmodi simpliciter citra coloris adfectionem nominare, reliquas vero biles omnes cum coloris sui nomine explicare. Alias autem omnes, porracea excepta, quum corpus graviter aegrotat, excerni videmus; flava vero et pallida et porracea etiam sine morbis evomuntur saepenumero ac dejiciuntur.

Cap. XL. De vino. Vinum quidem ex eorum esse numero, quae nostrum corpus alunt, omnes fatentur: modo si, quicquid alit, cibus sit, vinum etiam in genere ciborum est ponendum. Quidam tamen medici negant id cibum esse appellandum, quod potus in sermone quotidiano cibo sit oppositus, qui potio etiam appellatur, ut cibus esca et edulium; ob eamque causam vinum nolunt vocare alimentum, quanquam alere ipsum non diffiteantur, quod unum in praesentia requirimus. Quod si alias quasdam materias alere quidem concederent, alimenta tamen nominare vetarent, omnium earum doctrinam in unum volumen conferremus; quum autem solum vinum nolint appellare alimentum, tametsi ipsum nutriat, permittant nobis tractatui de alimentis brevem de vino sermonem adjungere; quas enim vires Hippocrates in libro de victus ratione in morbis acutis enumerat, non ut alimenti sunt, sed magis ut medicamenti. Illas quidem igitur et in tertio commentariorum in illum librum et in methodo medendi ac sanitatis tuendae libris exposuimus; in praesentia vero ipsius differentias in alendo sumus tradituri, sumpto hinc initio. Vinorum omnium rubra simul et crassa sanguini generando sunt accommodatissima, ut quae minima egeant mutatione, ut sanguis fiant. Post ipsa sunt nigra crassaque et dulcia; tum quae colore quidem rubra sunt et nigra, consistentia autem crassa una cum adstringendi qualitate. His autem minus sua natura alunt, quae alba sunt simul ac crassa et acerba. Omnium autem minimum nutriunt, quae colore quidem sunt alba, consistentia autem tenuia et aquis hydromeliti faciendo appositis quodammodo similia. Quod vero vina crassa magis quam tenuia alant, declarat ipsorum natura; praeterea experientia id ipsum comprobat. Dulcia vero conficiuntur in ventriculo ac distribuuntur facilius, quam austera, ut quae facultate sunt calidiora. Quae autem admodum sunt crassa, tardius quidem perficiuntur ac distribuuntur; si tamen in ventriculum adeo robustum incidant, ut confici recte abeo possint, alimentum copiosius corpori exhibebunt. Constat praeterea, quod, quemadmodum haec corpori alendo tenuioribus sunt praestantiora, ita ad urinam ciendam sunt deteriora.

Cap. XLI. De cibis sale conditis, in superiore libro praetermissis. De cibis sale conditis et mediis ad finem operis scribere distulimus. Ne haec igitur desiderentur, tempestivum jam fuerit utrorumque vires explicare. Animalium corpora, quorum carnes durae simul sunt ac excrementitiae, ad saliendum sunt accommoda; voco autem excrementitias ut superiori sermone), quae per totas sese diffusum habent humorem pituitosiorem; qui quanto copiosior fuerit ac crassior, tanto caro, si saliatur, melior evadet. Quae vero aut admodum mollem, aut valde siccum et minime excrementosum habent corporis habitum, ad saliendum sunt inepta. Salis namque facultas (ut in opere de simplicibus medicamentis demonstravimus) est composita; nam corporum, quibus admovetur, humores superfluos tenuat ac digerit, et praeterea corpora ipsa cogit in sese ac condensat. quum nitri spuma et laxum aphronitrum tenuare quidem et discutere possint, cogere vero et condensare non possint Corpora igitur, quae natura sunt sicca, salis conspersu exarefacta cibo fiunt inepta. Quidam autem leporem salire aggressus mustelis exiccatis similem reddidit. Suum vero obesorum ac aetate florentium carnes ad saliendum sunt appositae, ut quae utriusque excessus sint expertes, annosorum videlicet siccitatis et novellorum porcellorum immodicae humiditatis. Quemadmodum enim corpora sicca salita coriis evadunt similia, sic contra, quae immodica humiditate difflunnt, salis commereio liquantur. Ob eam causam nec pisces mollis carnis et excrementis vacui, ut quos saxatiles vocant, et aselli, qui in puro mari degunt, ad saliendum sunt accommodi. Graculi vero et pelamides et myli, sardae et sardenae, quaeque saxatina vocant et salsamenta, ad saliendum sunt appositi; praeterea ex marinis belluis cetacea salita evadunt meliora, habent enim et ipsa carnem excrementosam. Muli vero, quod sicca eorum caro sit, et ab excrementis pura, non sunt ad saliendum accommodi. Ex his autem perspicuum est, ea ad coquendum esse difficillima, quae sale condita dura evadunt ac nervosa et veluti cutacea ac coriacea; quae vero contra habent, tenuia quidem ipsa redduntur, mansa autem humores crassos ac glutinosos tenuant. Praestantissima autem omnium, quae mihi experientia cognoscere licuit, sunt, quae a veteribus medicis Sardica salsamenta nuncupantur, hodie Sardas vocant, et myli, qui ex Ponto advehuntur; secundum autem post illa locum habent graculi et pelamides, et quae saxatina appellant.

Cap. XLII. De mediis eduliis. In singulis differentiis eorum, quae alimentis inesse diximus, quaedam sunt media. Etenim inter ea, quae molli sunt carne et quae dura, medium quiddam reperias, quod nec molli, nec dura sit carne; similiter inter tenuantis et incrassantia, calefacientia et refrigerantia, siccantia et humectantia. Atque animalibus naturalem temperiem inculpatam quidem servantibus similia suis naturis cibaria conveniunt; iis vero, quae pravam temperiem aut ab initio sunt sortita, aut post acquisiverunt, non similium sibi ipsis esus, sed contrariorum est utilis. Servatur enim similibus, quod probe secundum naturam est temperatum, quemadmodum, quod male est temperatum, a contrariis ad proprium temperamentum adducitur. Itaque singulae animalium naturae suum proprium medium habebunt, ut homo quidem tale, canis autem tale, atque ita in aliis omnibus: praeterea huic homini sigillatim tale secundum hanc et illum aetatem, ad haec etiam secundum vitae conditionum atque institutorum et regionum, in quibus jamdiu habitant, differentias.