GALENI DE PR0BIS PRAVISQVE ALIMENTORVM SVCCIS LIBER.

Cap. I. Continua non paucos armos serie grassata fames apud multas gentes Romanis subditas manifeste declaravit haud prorsus mente captis, quantum facultatis habeat lucri pravitas ad morborum procreationem. Qui namque civitates habitant, ut mos erat ipsis quamprimum aestate frumentum parare, quod ad tutum subsequentem anuum fuppeteret, ex agris omne frumentum una cum hordeis, fabis ac lentibus capientes, caeteros fructus Cereales (quos legomina ac chedropa nominant) rusticis reliquerunt, ex his etiam ipsis non pauca in urbem devellentes. Itaque regionis hujus homines, consumptis hyeme iis; quae relicta suerani, vere toto succi pravi alimentis uti coacti sunt, vescentes arborum fruticumque germinibus ac turionibus, bulsusque et stirpium mali succi radicibus, agrestia praeterea quae vocant olera, prout cuique horum se copia offerebat, profuse ad saturitatem usque ingerentes, quemadmodum et herbas virentes totas edebant elixas, quas prius nunquam, ne periculi quidem faciundi gratia, degustaverant. Itaque ridere erat ex his quosdam ultimo vere, sed prope omnes ineunte aestate, ulceribus in cute quamplurimis correptos, quorum non unica esset in omnibus facies; siquidem eryfipelas alia, phlegmonen alia referebant, atque alia herpetem, sicuti impetiginem alia, et psoram et lepram alia. Atque horum quae mitiora erant, per cutim efflorescentia vitiosum succum e visceribus profundoque corporis evacuarunt; aliis vero quibusdam carbunculi et phagedaenae specie quum apparuissent cum febre, plurimos interfecere, paucissimis aegre posumultum temporis servatis. At sine cutaneis affectibus febres plurimae viguere, quas ipsas tum alvi recrementa sequebantur graveolentia et mordacia, dysenteriasque et tenesmos postremo afferentia, tum acres urinas, atque eas graviter olentes,quae quorundam vesicam exulcerarunt. Jam nonnulli dijudicati sudoribus sunt, iisque ipsis male olentibus, abscessibusve putredinosis. Quibus nihil horum accidit, interiere omnes, aut cum manifesta visceris unius alicujus phlegmone, aut ob vehementiam et malignitatem febrium. Quumque medici nonnulli paucis omnino quibusdam sanguinem mittere auderent morbi initio, (merito enim remedii hujusce usum reformidabant ob virium jam tum antea imbecillitatem,) nulli eorum animadverti sanguinem profluxisse probum, qualem ridemus de sanorum corporibus profluere, sed aut plus justo rufum, aut nigriorem, aut setosum nimis, aut acrem, ac venam dissectam ipsam inter fluendum vellicantem mordicus, sic ut aegre inde ad cicatricem duci vulnus posset. Quosdam vero, praesertim morlbundos, etiam cum febribus symptomata invnserunt mentum affligentia cum vigiliis una altoque sopore. Atque nil sane mirum rideri debet, si quidem contrariis inter se tum morbis tum symptomatis correpti suere, qui tunc aegrotarunt, ut qui non solum natura invicem. aut aetate, sed etiam anteacta rictus ratione differrent, alimentisque usi essent in fame pugnantibus inter se facultatibus praestitis. His enim rebus, quarum copia erat, omnes vescebantur. In diversa porro rerum copia alii cibos adtribuere succi acidi, acrisve, aut fassi, aut amari, sicut austetis alii, aut acerbis usi sunt, aut qui evidenter refrigerarent, aut immodice humidi essent, aut viscidi, aut medicamentosi. Ipse quosdam novi ex fungorum esu periisse statim, quosdam ex cicutae, aut ferulae, nec sane paucos ex his nix servatos. Ac caeleris quidem omnibus hominibus, qui ratione niterentur, facile fieri posse videbatur, ut, quemasimodum forinsecus exulcerationes ac variae apparebant tumorum facies, phlegnionosorum et oedematoforum, eocumque ad haec, qui erysipelas et scirrlrum referrent, sic partibus intimis, quaecunque principes magis essent, totidem accidere affectus potuisse. Soli sunt, qui quiduis aliud potius quam succos causari audent, quicunque rationis expertes ab Hippocratica de succis doctrina descivere: equorum apud me nonnulli clam confessi sunt, manifesto se quidem contendendi cernere cupiditatem adversus Hippocratem existimantium, nihil esse in succis ad sanitatem aut morbum usus aut detrimenti, pudere tamen eos post quinquagesimum aetatis annum ad Hippocrate sententiam descendere: sic enim videri poterimus (dicebant) non suium discipulis, sed etiam iis, qui tolo praeterito tempore nobis usi essent, obfuisse. Quin in honore se quoque apud mortalium multos esse ajebant, ceu vera dogmata professos: quae si ipsa quoque prava esse faterentur, quum indoctiores aliis visum iri se, tum vero futurum, ut eorum, qui antea ipsorum opera utebantur, nullus in posterum esset usurus. His itaque multum veniae conducemus par est, non quidem culpato eorum instituto, sed de illorum una infortunio miserti, qui, antequam judicium ferre de doctrinis possent, magistros nacti sint improbos; illi contra odio merito habendi sunt, qui ob honoris contentionem primi plaritorum sectus erigunt, quippe qui volentes scientesque homines decipere veste videantur, non autem per imprudentiam labantur, quum nullus ad tantum unquam dementiae veniat, ut ignoret, quantum sit malum contentos in corpore humores in medicamentusas qualitates converti. Isti ipsi, quibuscum insututus nobis est sermo, haud sane saclle vel etiam neutiquam fieri posse rentur, ut eos, qui ex lethalis medicamenti assumptione et morboso corporis ipsius affectu periclitantur, discernamus. Neque vero illud non apertissime videmus, ut negare nemo audeat, animalium venenum calculantium succos, quos in morsu reponunt, alios demersam partem celeriter mortificare, alios putrefacere, aut phlegmonen aut dolores vehementissimos ciere, veluti et scorpionem, si quis ineunt bis terris jejunus conspuat, statim perire; nam, sicuti naturae affines aliae aliis sunt, sic quaedam adversantur quibusdam, easque perimunt. Porro affinibus nutriri, a contrariis vero corrumpi contingit: estque de his tractatum fusius in commentariis de naturalibus facultatibus, tum de suuplicibus medicamentis; impraesentiarum autem satis fit enarrasse etiam, quae compersa vidimus in fame. Quod si fidem mihi adhibueris, (cui, quamobrem mentiri debeam, causae nihil sit, contraque permoleste feram, quod auctores multi suis in libris egregie mentiti sint,) explicabo tibi ea, quae in universa vita mea experientia longa didici, idque diis ipsis testibus invocatis. Ego sane patrem habui, qui ad summum geometriae, architecturae, logistcae, arithmetices atque astronomiae pervenit, fuitque ab iis, qui illum norant, aequitate, probitate et temperantia supra philosophos omnes commendatus. Is me puerum etiamnum morbis intactum servaverat praescripta victus ratione. Adolescens deinde factus quum essem, pater vero in agrum agriculturae studiosus concessisset, urgebam ego quidem studia supra condiscipulos omnes non interdiu solum, sed etiam noctu; toto vero caniculae tempore, quum omnibus fugacibus fructibus me explessem cum aequalibus una meis, autumno in morbum incili acutum, fio ut sanguinem mittere necesse habuerim. Reverso deinde in urbem patre, meque quum increpasset, tum revocata in memoriam priore rictus ratione, qua sub ipso usus essem, praecepit, uti de caetero hanc servacem, aequalium meorum intemperantiam aversatus. Quin in sequenti quoque anno studiose egit, ut vivendi rationem meam observaret, ne quid de fugacibus fructibus, nisi tuodice, attingerem. Agebam tunc temporis aetatis annum undevigesimum; quo anno quum incolumis evasissem, sequentique deinde diem obiisset pater, liberaliter cum aequalibus una in victu fructibus usus, qui sub caniculae tempus proveniunt, morbum incurri priori non dissimilem, uti tune quoque vena mihi necessario secanda suerit. Ex eo tempore aliquando singulo quoque deinceps anno semper aegrotavi, aliquando intermisso uno, ad anuum usque vigesimumoctavum: quo tempore, quum periculum adiissem, ne, qua parte septo transversi, jecur adhaeret, abscessus esset, mihi ipsi usum interdixi fugacium omnium, praeterquam ficuum uvarumque exacte maturarum, susque ipsis non immodice, sicuti antea, sed moderate adhibitis; habebamque alium quendam biennio majorem sodalem ejusdem mecum instituti. Adhibita itaque diligenti de exercitatione cura, tum ne quid cruditate laboraremus, immunes hactenus a morbis perseveravimus annorum multorum spatio. Jam quoseunque ex amicis aliis perfunsos habui, ut se exercerent vivendique servarent ordinem, animadverti ad hanc usque diem incolumes perstitisse, quosdam annorum vigintiquinque intervallo, quosdam non totidem quidem annis, sed satis tamen multis, prout perfossus quisque fuerat, uti sugaribus fructibus abstineret, reliquisque praeterea vitiosi succi eduliis, de quibus propositum nobis sit hoc libro pertractare.

Cap. II. Ergo qui exercitatione uti ante cibum pofsunt, iis haud certe exquisita victus ratio suerit necessaris, aliis vero, qui ob negotiorum molem hoc facere prohibentur, non sedum innocentiore rictu, verum etiam medicamentis salubribus opus fuerit. Plurimi quoque lo eo rerum statu degunt mortales, ut bis neque ante cibum recte exercere se liceat, neque opportune satis cibum capere, neque vero prohe alimentum conficere: hosce intactos morbis perdurare diutius impossibile fuerit, nisi consulant subducta sibi alvo per intervalla, interdum purgatione etiam validiore, ac tempestiva sanguinis missione, salubribusque quibusdam ad haec medicamentis opportuno tempore epotis. Quicunque vero quietioris vitae institutum ingressi furit, nec coguntur ante lucem adire potentum limina, nec, postquam crebro fuderint operibus necessariis lectitandis, refrigescere, neque aliquibus, dum lavantur, assistere, neque alios, quum te domum iterum conferunt, reducere, ipsi postea lugenti fesiinatione loti coenatum properare, lusce nos prius victus rationem praescribemus, unde sanguinem in primis probum obtineant; aliisque deinde consulere conabimur, qui negotiosam vitam ducunt. Puerisque necesse, ut in memoriam revocentur, quae in tribus commentariis disseruimus de alimentorum facultatibus conscriptis. Igitur inter frumentaeed cibum exhibent succi boni panes puri rite oonfecti, qui et in clibano sint cocti et antea subacti, tum fermento constent modico, salisqrie mixtura: secundas ab his obtinent firmacei. Nec sane minus alica inter ea, quae optimi succi sunt, censetur, sicuti suilla quoque caro, siquidem ille ventriculus exquisite concoquat, et in sanguinem vertat jecur viscidi nihilominus nescio quid retinent, quodque ideo jecoris renumque meatus obducat, quibus astrictiores in natura fuerint. Si quis igitur crebrius utatur, gravitatis secundulnpraedictas jam partes sensum quendam, aut dolorem etiam nonnunquam praesentiat. Jecinoris porro obstructionem comitatur distributionis impedimentum, ac plenitudinis collectio in mesuraei simarumque visceris partium venis; quo cnsu periculum rursus est, ne aut phlegmone sequatur partium, in quibus facta collectio fuerit, aut redundantium humorum ipsorum putredo; quandoquidem alterutrum sequi necesse sit crudos crassosque humores, ut aut in sanguinem convertantur concocti, aut putrescant, sicuti reliquis quoque omnibus accidit, quaecunque locis calentibus diutius moram trahunt. Proinde inventa medicamenta sunt, sic a medicis salubria appellata, quae attenuandi omnia facultate constant; horum si quidem officium est angustiores alas expedrre, tum abstergere, siquid ex humoribus glutinofi vasis adhaerescit, humorumqrie crassitiem incidere et extenuare. Caeterum frequens horum usus sanguinem scrotum, aut bilictum, aut melancholicum temporis tractu reddiderit; siquidem solita sint medicamenta haec universa prope, praeter id, quod attenuent et incidant, etiam vehementius excalefacere; ab iis autem, quae sto calefaciunt, stolidiores partes exiccantur, humoresque redduntur crassi, unde renum calculi existant tophacei. Ergo quum corporis constitutio probatissima ea habeatur, quae simul et temperatissima sit et humorum transitum expeditum teneat, hac natura praeditum oossibile sic siquidem se ante cibos quod satis sit exerceat, incolumem assidue praestare, etiam aliquando succi crassioris cibis plusculum usum; quod genus, sicuti diximus, alica est et suilla caro, panesque furnacei et clibanitae, quibus quidem nec exacta adhibita fuerit praeparatio, qualem paulo supraretulimus, et imperfecte in clibano decocti sint. Ejusdem cum alica naturae est tragus quoque, quem vocant, qui ipse quoque inter frumentacea alimenta connumeratur, atque is tamen alica ipsa aegrius in ventriculo concoquitur. Nec dissimilem ab his plane facultatem obtinet ovorum natura; de quibus distinguendum tamen plenius fit, quemadmodum de lacte quoque. Docebuntur haec ad amussim in sermonis progressu haud ita multo post. Prius namque, quemadmodum horum ipsorum memini, ut alimentorum vel uti formulam quandam exprimerem, in quibus cum visciditate una succorum bonitas et malitia inest, ad eundem modum de iis quoque mentionem faciam, quae mediocriter se, habent et natura constant inter incrassantes cibos et attenuantes media; de quibus alibi unico libro disserui, qui est de attenuante victus ratione. Hujusmodi tamen plurima medicamenti potius quam alimenti nomine vocentur: at quae crassas glutinososque succos progignunt edulia, haec fuerint, quae quum valentissimo alant, tum bonum procreare sanguinem consueverint, siquidem ea ventriculus ac jecur probe conficiat.

Cap. III. Ominum tamen minime improbantur edulia, quae attenuantium et incrassantium in confinio sunt, ut quae in excessuum meditullio et temperie quadam locentur. Hujusce generis panes optimi sunt, qui quomodo parentur, fusius dictum a nobis est in primo de alimentorum facultatibus libro: gallinarumque praeterea carnes gallorumque gallinaceorum, tum phasianarum avium, perdicum, columbarum, attagenum, turturum, turdorum, memtarum et passereulorum omnium, pisciumque ad haec saxalilium littoraliumque et pelagiorum, et gobiorum, et muraenae, et buglossi, et asellorum, breviterque piscium flatnium, quicunque nullam inter edendum nec visciditatem, nec saporis sceditatem, nec insuavitatem repraesentant. Nec farre paucas distinctiones requirit horum omnium natura; atque de horum omnium natura tractaturus deinceps sum, quum de mali succi cibis dicemus, additis prius hoc loco, quae desunt. Etenim quicunque plurimum exercere se possunt, somnumque, quantum libuerit, producere, vitamque delegerunt a civilibus negotiis procul, possunt sane in crassi glutinofique succi cibos capere, praesertim si cui post largum horum esum nullus unquam in dextro hypochondrio aut ponderis, aut teusionis sensus oboriatur; quibus vero non licet aut per aetatem, aut ob consuetudinem aliquam exercere se ante cibum, abstineant eduliis id genus omnibus. Omnino vero otiosi ne ipsi quidemladmittere alimenta hujusmodi debuerint, sed vel gestationibus, vel deambulationibus utantur validioris exercitationis vice; sicuti namque quies corporis omnimoda maximum est ad tuendam sanitatem incommodum, sic plane maximum fuerit in mediocri motione commodum; quando ne aegrotaturus quidem omnino aliquis sit, qui, ne quando cruditate laboret, curam gesserit, nec motu aliquo vehementi a cibo moveatur. Quemadmodum enim omnium maxime commendatur ad sauitatem exercitatio ante cibos, sic a cibis motus unusquisque vel in primis damnatur, eo quod a ventre alimentum ante concoctionem distribuatur, crudiorumque ita humorum vis colligatur in venis, unde morborum genus omne progigni soleat, nisi prius aut laboribus pluribus dissipentur ipsi, aut concoquuntur, inque sanguinem vertantur a jecoris venarumque facultate. Itaque securissimum fuerit cibos cavisse crassi glutinofique succi, quibus quidem valetudinis solius bonae cura fit, non autem bene habiti corpore esse studeant, quod gymnastici sariunt.

Cap. IV. Cibos igitur crassi tueri enumerabo deinceps, quos hactenus sermone non retuli, initio a panibus sumpto. Ex quibus qui neque fermenti, quod satis sit, neque satis accepere, neque subacti plurimum, sed nec alihano probe cocti fuerunt, crasso supra omnes (neco conflent, praeter id quod viscidi etiam nonnihil participant: quod succi genus Praxagoras et Philotimus appellunt glutinosum. Crassi praeterea succi est culeus omnis, sed recens succum vitiosum non obtinet, qui inveteratis adest. Viscositas in eorum quibusdam crassitiei accessit, non tamen in omnibus, idque ob lactis, unde conficiuntur, naturam; cujus non pauca sunt discrimina pro animantium diversitate et alimentorum, quae alibi usia capiunt. Ac plurimus quidem apud nos est caprini lactis usus, sicuti bubuli apud alias nationes; quin et frequenter ovillo utuntur. Crassum tamen hoc est, asinarum lacti contrario modo se habens hoc nomine; pingue bubulum, omnium in messio caprinum, quippe quod nec immodice pingue, neque vero crassam fit, ideoque etiam operibus mediocre habetur, quae in humano corpore edit, quum tenue ferosumque lac, sicuti minus alit, ile ventrem subducat magis, crassam contra minus quidem alvum emolliat, at magis interim nutriat. Ex tribus namque substantiis constat lac quodque dissimilium inter se partium; quarum una scrofa est tenuisque, crassa altera ac caseolo, tertia vero pinguis atque oleosa. Neque in omnibus tamen animantibus aequa harum portio est, sed in camelarum atque asinarum laete serosae humiditatis plurimum, caseosae in ovillo, pinguis in bubulo. Caprae pio reliquis animalium generibus intra excessum omnem mediocriter se habent; illae enim ipsae, siquidem invicem rursus conserantur, in jam dictas differentias cadunt, quando non sane parva ea sit, quae ab aetate sumitur, sicuti nec quae ex pascuis ducitur atque anui tempore intervalloque insuper a partu; de quibus ipsis plenius in tertio de alimentorum facultate libro tractavimus. Illud hoc loco dixisse satis sit, minime tuto sumi caprarum lac absque melle; multis namque, qui solum id sumpsissent, in caseum coactum fuit in ventre: quod quum contingit, mirum, quam hominem gravet ac suffocet. Hoc ipso admiratione dignius, quod in concreto in grumos sanguine fit, si vel in vulnus defluat, vel ventrem, vel intestinorum aliquod; inde enim et exolvturtur et refrigescunt, pulsusque tum parvi tum mest evadunt. Quin etiam concretus ad hunc modum in vulneribus sanguis causa est, ut putredo celeriter vicinas partes sanas corripiat. Unde igitur fiat, ut humorum nostrorum omnium maxime proprius, postquam refrixerit, affectus afferat ingentes adeo, disquirendum sane non parum fuerit; inde tamen aperte colligas, quanta sit pravorum humorum qualitatis facultas, quorum rationem nullam ducunt, ut rei vilis, medici quidam hoc tempore, illos sequuti, qui se primum, ut ita statuerent, compararunt. Lac certe, ne coaguletur in ventre, epotam nonnulli addito melle et aqua tertioque ad haec sale. Optimi faeci est lac, quod bene habitorum animalium sit, ac post emulsionem statim bibatur; at quod decoctum plus justo fuerit, succi nimis crassi evadit, potissimum si triticeam farinam miliumve aut amylum una decoquas. Cascus cralso succo omnis constat, vetus mali etiam tueri est, possis tamen subducendae alvi gratia ante cibum recens coagulatos edere cum melle; nam et vetustis hi crassam minus succum obtinent, ac nequaquam pravum. Quod ex coactis defluit ferum, satis quidem alvum ducit. Cibus etiam fuerit crassius, quique eam ob rem jecoris meatus infarciat, placenta, quam ex lacte et caseo, quamque ex simila et lacte parant, aut si qua lagana aut rhyemata addantur. Nec minus crassi succi funi, quaecunque ex multo et simila parantur, aut in universum triticea farina. Ipsa quin etiam per se lagana et rhyemata, omnisque ex tritico bellaria sine fermento, quoties casei etiam aliquid adlicitur, crassi valde succi sunt; videnturque mihi veteres, quae nunc lagana et rhyemata vocamus, communi iturorum nomine appellasse. Crasso succo constant cochleae etiam ovaque elixatione aut assatione ad summum durata; nam quae sartagine friguntur, etiam mali succi fiunt, ac in ventriculo concoctionem sortiuntur nidorosam, et quae reliquos secum cibos in corruptelam trahant; proinde inter ea, quae concoctionem fugiunt, omnium pessima sunt. Quae mediocriter elixa luerunt, eoque vocantur tremula, praestabiliora sunt et ad concoquendum et ad distributionem in corpus et ad nutritionem et ad succi bonitatem, quemadmodum sane et quae sorbilia vocantur, mediocriter elixa, eam ob rem gutturis asperitates lenientis, quoad nondum spissatus eorum humor concreverit. Ex aquatilibus etiam mollia, quae voeant, loligines, sepiae, polypi aliaque id genus erasso glutinosoque succo constant, flenti et cetacei pisces, de quorum genere habentur thunni; his ipsis moderatiores pelamides. Crassi valde succi sunt ostrea quoque, buccinae et purpurae, ac breviter quaecunque Aristoteles testacea appellat, matulae, lopades, pectines, pinnae et id genus. Inter haec purpurae et buccinae carnem habent duriorem caeteris ac succi crassioris, reliqua vero humidiorem et viscidiorem, omniumque maxime ostrea. Illud expedit scire, horum omnium fuero ventrem subduci, ut et lactis sero, solido autem eorum corpore, quod et difficilius concoquatur et crassi succi fit, crudum progigni succum crassumque ac frigidum. Brassicae ac lenti idem contingit manifesto, sicuti permultis aliis obscure: de quibus prolixius disseruimus commentariis tribus, de alimentorum facultam inscriptis. Atque alia quidem, quorum crassam esse succum pronuncia vimus, glutinosa omnia et viscida sunt, exceptis testaceis, quae diximus. Brassica ac lens non ean dem succi naturam sortitae sunt, sed nitrosum et quo alvus subducatur, sicuti dracunculus acrem et insigniter amarum, arum autem utrumque quidem, sed obscurius, austerum et amarum bulbi, quos si elixatione plurima eluas, solidum relinquitur, quod crassi succi sit. Ex eduliis his omnibus fungis frigidissimus et glutmosissimus crassusque simul fucens inest, atque inter hos ex solis boletis nullus fertur interiisse, qui tamen ipsi choleram etiam nonnullis attulerunt non cocti. At reliquorum fungorum esus quibusdam mortem intulit; nonnulli mortis inde adiere discrimen diarrhoeis correpti aut choleris, aut strangulatu periclitantes. Tuber, quod vocant, crasso modice succo praestitum est, non tamen malo; ejusdem modi est amylum quoque. His ipsis crassioris succi plus habet nucleus pluens, qui tamen ne ipse quidem mali succi est: veteres hunc etiam strobilum appellant. Inter ea, quae crassi succi sunt, jecur quoque et renes et testes censentur. Jecur tamen mali sueti non est; renes ac testes non sane boni, nisi gallinaceorum, praesertim altilium; quod genus suillum quoque jecur est, quod, quum caricas ederint, ficatum vocant. Animalium aliorum lieni satis malus succus inest et melancholicus, in suibus non perinde talis. Cor certe substantia constat visceribus caeteris et duriore et fibrosa magis, iniistis namque, vasorum in medio, substantia quaedam cernitur concreti sanguinis, at in corde fibrae visuntur solidae multae longae, quemadmodum in musculis, circa quas nemora substantia concrevit. Proinde sunt qui cor in musculorum genere reponant, quorum substantia molem constituit corporis nostri universam, eamque, quae proprie caro vocatur, quam in victimis edimus. Caeterum musculorum principia, quae capita quoque vocant, quadanlenus nervorum plus habent, dispersis per haec ligamentis, ex ossibus, unde initium sumunt, ortis; sub extremum tendines exoriuntur, quos vocant. Eamque ob rem extremae musculorum partes utrinque nervosiores sunt, sicuti camerum, quod mellium est totum, quod et maxime nutrior vocatirrque caro ab hominibus, qui fibras prae teunitate inspicere nequeunt, ex ligamentis nervisque per hanc dispersis enatas; quumque hoc carnem jam coeperint nominare, jure musculum vocant principium hujus extremmnque tantum. Atqui non ita su habet res, -verum musculus quidem totus circumscriptione propria quadam separatus cernitur ab aliis, ipse tamen suam quandam actionem obit ex motibus voluntariis, (sic enim vocant has, a naturalibus et involuntariis divisas,) partes autem ipsius praedictas disi. ferentias sortiuntur. Porro extremis animalium partibus minimum inest cernis, ossei vero ac nervosi plurimum; neque id tamen ob nervum voluntarii motus auctorem, (parvus enim is est,) sed ob eum, qui colligat, tendonemque praeterea, sic a veteribus medicis vocatum, a recentioribus autem aponeuroseos nomine. Viscida haec immodice et glutinosa sunt, ubi elixa suerint; atque ideohorum etiam alimentum. Neque absimilis naturae sunt pedestrium animalium labra, atque his propinqua, ut quae vrscidum, minus licet massum, succum generent; id quod vel elixatio ipsa declaret, qua hujuscemodi corpora plurimum intumescunt et dissolvuntur. Concoctioni tamen haec quoque accommoda sunt, animae liumque volatilium alae, communi exercitatorum corporum ratione; quippe quae excrementis vacant omnia, flenti his abundant, quae otiosa sunt. Pinguium tamen porcellorum cutis probe elixa habet illa quidem glutinosum pinguemque faecum, at non valde crassam,nec qui, ut extremae partes, similiter concoquatur, quemadmodum plane nec aeque bonum atque harum, sed excrementitium magis. Pars est in animali crasse succi cerebrum quoque et spinalis medulla. Tales mediocriter sunt glandulae, atque ob id victimarum quoque novellarum testes. Illud enim in communi de universis animantium partibus meminisse convenit, daras siccasque evadere ac concoctioni rebeHes aetate contectorum, humidas contra ac molles, et quae ob id facilius concoquantur, iuniorum, nisi ab edito statim partu edimtur, ut quae mucosae omnes sint, praesertim animalium, quae humidiore carne praedita sunt natura, cujusmodi agnorum caro est ac porcellorum; nam hoedorum et vitulorum, quod animalia haec sicciora natura sint, longe magis et concoctioni accommoda est et alimento exhibendo. Ad eundem modum se res habet in testibus et glandulis, nec minus in lingua; nam et hujus natura aliquo pacto glandulosa est. Mammarum vero glandulae, quum lac in se continent, ubera vocantur, cibum autem praestant crassum; et siquidem bene habitum animal suerit, multum inde ac boni succi alimentum existit; etenim hoc quoque, quum ex iis fit, quae in universum pronunciantur, praestat semel auditum promptum habere memoria. Lac quidem optimi esse succi ab omnibus medicis scriptum reperitur; atque ideo sunt, qui existiment, quibus ulcus in pulmone fuerit, posse solo,hujus usu sanari, dumtaxat antequam magnum id et callosum fiat Muliebre porro lac, ut familiare ejusdemque nobiscum naa tusae, caeteris praeferunt ad tabificas affectus cum alii quia dam medici, tum vero Euryphon in primis et Herodotus; atque ita affectis praeripiunt, mulieris mammam infantium ritu exugant, quoniam, ut mammis optimum excidit, propriae facultatis nonnihil deperdat. Est itaque manifestum, lac cibis reliquis, ut optimi omnium succi, praelatum scisse, horum quidem praecipue, nec minus tamen aliorum quoque medicorum judicio. Caeterum quod dicebamus sciri oportere non de his solum, sed etiam de eduliis aliis multis, in universum jam accipe. Animalium bene quidem habitorum lac boni succi est; at orale habitorum non aliter, atque animalis sanguis, mali; neque enim fieri potest, ut, quum mali succi corpus totum suerit, boni succi reperiatur lac. Eam ob reni diximus, in bene habitis animalibus optimum esse ad succi bonitatem lac; eodemque modo glandulas succi boni esse, eum eas ipsas, quae lac continent, tum alias, quae animalium sanorum sunt. Eadem ratione se habent jecur ac testes: nam ne haec quidem in mali succi animalibus bono constant succo, ideoque nec in aetate provectis, quorum nullum boni succi sit; animalia autem, quaecunque etiamnum lactentia, siquidem boni succi parentis lac fit, ipsa quum alias partes omnes, siquando alias, affectus optime habent, tum vero jecur bemi succi. Animalium porro partes reliquae cujusmodi succum progignant, paulo post dicetur; nunc enim, postquam coepi de crassi succi cibis disserere, satius fuerit, imposito prius orationi huic fine, sic demum ad alia transire. Pauca igitur quum reliqua sint hujusmodi, jam me ad ea conferam, atque ea hic secernam, quae mali succi sunt, ab iis, quae boni, siquidem is sit orationis, quam nunc molimur, usus, proposito sibi hoc scopo, ut succi bonitatem invehat, nitet malitiam. Quoniam autem, sicuti initio dixi, esculentorum substantia, quae crassi succi sunt, corpus aegre perspirabile reddit et obstructiones aliquas sarit, potissimum jecinoris ac renum, idcirco consulebam, ne afsiduus esset eorum usus, etiamsi bono essent succo praedita; nam quae mali succi sunt, fugienda prorsus, orasses ea tenuesve succos nostros sariunt. Jam illud quoque diximus, sus, qui se vehementer exercent, licere citra noxam, si viscera praeterea habuerint bene natura constituta, crassis viscidisque cibis frequenter uti, caeterorum autem nulli. Igitur inter crassi succi cibos glandium genus utrumque est, tam quas quereus producit, quam quae palmarum fructus sunt: vocantque palmarum glandes eodem, quo arborem, nomine palmas, quas vero quereus fert, cibum hominibus suavem praebentes caltaneas, quidam castanea neutro genere, ut vocant; cives tamen, sicut alii quoque Asiae incolae, Sardianus eas appellant et Leucenas a regionibus, in quibus multae illae proveniunt. Atque alterum quidem vocabulorum, aron obscurum est, unde prosectum sit; at Leucenae a loco quodam montis Idae nomenclaturam sortitae sunt, quem plurali numero vocant, ut Thebae. Ergo glandes, sicuti diximus, hujusmodi nunc crudas edunt homines, nunc assas, interdum elixas; aliae vero, quae figura, ut in palmulis, oblonga cernuntur, cibus sunt suibus magis, quam hominibus, accommodus, nisi si quando harum ustus ingruat necessarius valde; id quod in maxima fame insu venit. Ilicum porro glandes (Graeci ἀκυλους vocant), quae austerae ac durae, ideoque insuaves sunt, vitare expedit, ut concoctioni adversantus ac crassi succi, etiamsi quis elixas sumat. Quod autem astringentis succi differentiae quaedam sint ausierus et acerbus majoris minorisque ratione/ perspicuum est, astringente qualitate remissiore in austero, sicuti in acerbo intensiore intensa. Sed quanto glandibus acerbae magis sunt acyli, tanto sane magis glandes castaneis; hae namque estringentem qualitatem imbecillam valde possident, quum inter crassi succi cibos sint non aliter, atque aliae glandes; ventrem tamen minus astringunt et, quam alterae illae, facilius concoquuntur, nec mali succi quicquam obtinent. Atque harum tamen quoque fugienda copia, non eo sudum, quod aeque, ac dictorum pleraque, crassi lucri sint, sed etiam quod ventrem sistant et aegre concoquantur, flatumque procreent. Caeterum palmarum fructus, quem omnes (uti diximus) ductu ex arbore nomine palmulas vocant, astringentis dulcisque lucri particeps est. Sunt ex recentioribus medicis, qui eas Graece φοινικοβαλάνους appellent voce composita; neque tamen veteres Graecos ita nominasse invenio, issi enim fructum hune palmarum glandes vocarunt, non φοίνικας, aut φοινικοβαλάνους. Verum proposita nobis hoc tempore non est nominum distinctio, quae hominibus in, otio degentibus studio fit, neque his omnibus, sed lis lentum, quibus statutum est, ut veteribus Atticorum vocabulis utantur. Incolumitate vero omnes quidem opus habent, neque tamen omnes, qualem deberent, servare rictus rationem possunt ob intemperantiam, aut negotia, aut eorum, quae peragenda essent, ignorantiam; quicunque vero salubrem rictus rationem intessigere queunt, hujusque legibus vivendum sibi esse statuerunt, his liber luo componitur. In acylis igitur et quereuum glandibus et castaneis privatim pro arborum diversitate non multum inest in fructu discriminis, at in palmulis inest, quod merito notetur. Nam si Aegyptias pala mulas, quae durae, ausierae ac siccae habentur, iis, quas palatas vocant, contuleris, quae praedulces sunt, ac modice praeterea astringunt, rideri possint contraria inter se esse natura praeditae; aliae autem harum in medio locantur, quae munirem minoremve austeritatem aut dulcedinem participent, harumque succus crassius est et qui facile jecur obstruat. Illud enim de dulcibus ac crassi lucri cibis sciendum ac memoria servandum, horum scilicet succo jecoris ac lienis vias impediri. Quod si viscera phlegmone praeterea laborare paulum coeperint, hanc ipsam valde adaugent, sicuti sane stationes affectusque scirrhosos et abscessuum exortus irritant. Atque haec longius fortasse a salubri rictu recesserint, cujus partem institutus nobis sermo edocet. Rursus igitur ea aggrediamur, addamusque reliquos crassi duleisque succi cibos: sunt enim quidam ex iis, quibus crassus tantummodo succus insit, ut lenti; quidam autem xiscidi sunt, ut malva; quibusdam utrumque inest, quod genus sunt, quae Aristoteles ostracoderma testacea et mollia appellat.

Cap. V. Optimum conciliatur alimentum corpori nostro ex iis, quae neque crassi, neque glutinosi succi sunt, unde sanguis generetur consistentia mediocris: nam qui teunis valde fit, vitiosus certe fuerit; quum enim exiguum ex hoc alimentum constet, imbecilla ac macilenta fiunt corpora, quae sic nutriuntur. Optime igitur ad incolumitatem sariunt cibi, qui mediam inter praedictus naturam sortiti sunt, ut nihil in iis visendi valde aut glutinosi exuperet. Sed et summe friabile, sic ut nihil retineat glutinosi succi, pravum fuerit. Panes certe, qui ex panico et milio conficiuntur, quum edit quis, arenam propemodum aut cinerem mandere sibi videtur. Quamobrem et quum etnos ex his conficitur, quemadmodum et lecibus, illis pinguia omnia et viscrda permixta esse oportet. Rustici sane, adjecta suis pinguedine et caprarum adipe, edunt haec cum ovillo bubulove lacto. Etnos appello, quod ex deglubitis frefisque leguminibus paratur, lerithum moliturum farinam aqua elixam, addito pingui aliquo. Porro cibos quos dam si consideres, antequam legitimam praeparationem acquirent, sive ea elixando, sive assando, sive surgendo, sive sola maceratione contingat, terrei issi ac duri apparent; si vero macerentur, aut decoquantur, molles; cujusmodi inter frumentaceas fruges hordeum est et triticum, inter arboreos vero fructus nuclei pinei. Est igitur animus tibi rei quoque huic adhibendus, non solum quum in alienam regionem delatus cibum insuetum aliquem sumpturus es, verum etiam apud nos ipsos, ut rei cujusque naturam prius tentes aquae solius maceratione citra decoctionem, aut cum decotione etiam una et assatione. Semina enim, quae intumoscunt, fructusque, Equidem pristinam duritiem et siccitatem cito exuant, ac mollitudinem et humiditatem acquirunt, meliora omnia habentur, deteriora vero, quae tumorem tuum et duritiem retinent, ut quae difficulter concoquuntur et substantia terrea constent, sic ut aegre in sanguinem vertantur, viribusque egeant praevalidis, ut in corpore conficiantur, dum ea venter concoquit et a jecore venisque in sanguinem vertuntur. Opere itaque utroque frustrantur in imbecillo corpore; succus enim ex hujusmodi cibis provenit, crudum quem vocant, unde morbi genus omne existat. Quoniam itaque in unaquaque fructus specie multiplex inest discrimen, prius macerentur quaedam et interdum decoquantus consulo eorum, quae edenda sint, ut certum fiat de ipsorum natura periculum. Pater quidem meus, rerum harum studiosus, hoc pacto amygdalas quoque probabat, nucesque tum magnas, tum parvas, Ponticas scilicet et avellanas. Idem adhibebat oleribus quoque experimentum, fabis, pisis, cicereulis, lupinis, ochris, dolichis et reliquis id genus omnibus, maceratis prius illis, aut elixis, deinde, quantum tumescerem, inspectu. Jam quorsum attinet plisanae meminisse? id enim ne pueri quidem ignorant, omnium maxime commendari, quae statim intumescit, contra improbari, quae longo tempore exiguum tumorem acquirit; prior enim illa liquescit et in succum abit, altera vix colliquabilis est et, quum in duritie perflet, pauxillulum omnino quid tueri remittit. Sunt tamen in seminibus Cerealibus quaedam, quae natura minime intumescunt. Graeci ex veteribus quidam vocarunt haec indomita. Ad hunc plane modum triticum quoque explorabat genitor, farinaeque ad haec copia; bonum enim quod est, farinae vim mulsam edit, quod vero malum, paucam. Quamobrem diligenter ipsis quoque, quae diximus, ausculta; communiter enim ad semina omnia ratio haec pertinet fructusque, quoscunque tandem reponere possis; quam ego paterque tempore multo ac diutina experientia exploratam habuimus et statutam. Porro clarum est, fructus, ut reponi possint, idoneos me eos esse dicere, qui, antequam putrescant, siccantur; sunt namque qui hoc ferre non possint, ut mora et qui pepones et melopepones vocantur, tum Persica, et quaeounque his sunt similia, quae prius, quam siccescant, putrescunt. Sunt tamen qui cucurbitas in minuta frusta concisas exiccent, alli citrulos. Fungos quidem malos esse, indicium inde sumi maximum censent, quod siccari nequeant. Nam de prunis quid attinet dicere? quae non modo Damasci, aut in Hispania, verum etiam apud nos reponi, nullus est qui ignoret, sicut in fructibus paucissimi sunt, qui siccari non possint, exceptis peponibus (uti diximus) et melopeponibus, et Armeniacis, et Persicis, et iis, quae Romani praecocta vocant. Ficus namque ipsae quoque siccatae perdunant, et cucumeres non aliter ac cucurbitae. Caeterum haec quoque hyeme, quum usui adhibentur, ad eundem modum exploranda veniunt. Quae enim cito ex aqua macerationem capiunt, live ea elixos, sive minime, bonitate ejusdem speclei, caetera vincunt, vitiosa vero sunt, quibus longo tumpone id contingit, tum tumoris minimum acquirunt. Scito igitur, cibos, qui cito intumescunt, non solum ad concoquendum potiores esse, sed ad succi etiam bonitatem, cujus gratia singula tractantur hoc libro; est enim eorum, quae statim in tumorem assurgunt, natura melior, quod et facilius concoquantur, et laudatores succos procreent. Nihil enim aeque ad fimei bonitatem facit in cibis omnibus, quam si probe in ventriculo concoquantur, ut qui secundam et tertiam concoctionem facilius admittant. Nosti autem, fetamdam concoctionem in jecore ac venis absolvi, tertiam vero in partibus singulis, quae nutriuntur, cujus causa duabus illis prioribus egemus. Quaecunque enim nutriuntur, ita demum nutrientur, si, quae illa nutriunt, qualitate immutentur, et iis, quae nutriuntur, assimilentur; porro quae praeparata atque ante concocta fuerint, crudis promptius immutantur: etenim mutuo se concoctiones excipiunt; eam, quae ventriculi est, jecur; atque hujus ipsius concoctionem partes, quae nutriuntur; atque ita corporis quidem partibus omnibus alimentum praeparavit jecur; huic ventriculus; ventriculo os; ori quaedam assatio, quaedam clinatio, quaedam frictio in sartagine, aut simplex aliqua maceratio; omnibus autem his natura gubernatrix plantas fructus ferentes praeparat; suntque eorum aliqua, quae ipsa profert, quibus nec clinatione, nec macerationes neque vero praeparatione alia opus sit. Atque haec in universum meminisse expedit cibis omnibus communia.

Cap. VI. Jam ad alia privatim transeundum, si qua dicendo praetermisimus. Sunt haec in animalium quidem partibus intestina, ventriculus, uterus, auriculae, oculi, caudae; in seminibus Cerealibus maxima horum ipsorum pars, sicuti sane olerum quoque ac stirpium, quas fugaces vocant. Itaque intestina et ventriculus et uterus duriore substantia constant, quam caro; et quo duriore, eo etiam concoctu difficiliore; minus praeterea, quam carnes, alunt, minusque succi boni sunt. Caudae his etiam ipsis duriores habentur; tum reliqua in lus pro duritie proportione respondent in concoctione et nutritione, nisi quod excrementis vacant ob commotionem. Sunt his non dissimilia volaorium colla. Avium et pedestrium animalium ventri nihil convenit; est enim avium venter crassius, durus, et qui ob id aegre concoquatur, quique concoctus multum praestet alimenti; optimus habetur gallinarum atque anserum, quum tamen reliquae auferis partes durae sint et concoctioni adversentur et excrementis redundent praeter alas. In nugnis vero struthia, quas nunc structiones appossent, singulae sunt partes durae, difficiles concoctu et excrementitiae. In auribus cartilago pars est, quae neque alat et sicca sit: obducta his cutis tendis est et sicca, tum quae haud facile concoquatur et alimenti parum subministret. Oculos pauci edunt; constant in ex substantiis inaequalibus, siquidem aha sunt natura praeditae tunicae, alia musculi, atque alia crystallinus humor et vitreus. Ex his musculi soli concoctioni maxime accommodi sunt in animalibus, quibus natura sit succi bonitati idonea, quod genus sunt porcelli aetate convenienti. Fuerint autem hi hominibus, qui quidem aetate vigent atque exercentur, adulti, aetate autem inclinantibus ii, qui etiamnum crescunt: nam tenellorum adhuc porcollorum caro excrementitia est. Quum autem inter animalia pedestria optimi sint succi sues, proximi ab his habentur hoedi, deinde vituli; agnina caro humida, glutinosa mucosaque est. A caeterorum vero animalium, quae pedestria sunt, esu abstineant, censeo, qui succi bonitatis curam gerunt. Speciatim horum differentias tractavimus tertio de alimentorum facultatibus libro.

Cap. VII. In seminibus Cerealibus optimi succi cibus ptisana est probe decocta. Intelligimus sane sermone hoc, una optimum quoque debere osse hordeum; quod nili tale sit, bene decoqui ptisana non poterit ideo, quod nec maceratione plurimum intumescat, nec cremorem reddat colos qualione. Verum de ptisana prolixius diximus in libris de alimentorum facultatibus et de curandi ratione, jam vero in commentariis in Hippocrates librum de victu acutorum conscriptis; nunc autem rei totius caput indicasse satis sit praesenti orationi necessarium, ptisanam scilicet bene praeparatam cibum esse omnium minime improbandum tum ad succi bonitatem, tum ad sanitatis tutelam; ipsa tamen, etiam optima quae sit, minus alit, quam panis; de quo libro primo de alimentorum facultatibus diximus. Et foenum graecum quidem, si quis frequenter eo utatur, succi boni non siti ptisana vero etiamsi ad saturitatem usque quotidie utaris, nihil succorum bonitati affeceris. Affirmarem idem de faba, nisi flatulenta esset; nam nec succum malum procreat nec meatus infarcit, in quibus salubrium ciborum summa versatur: inest hoc lili propterea, quod qualitate ac faeditate praedita sit abstersoria, ut hordeum. Pisum flatus quidem expers, non aeque tamen, ut laba, abstergit. Ile lente, quod et malum et melancholicum succum gignat, nemo fere nescit: ea ut medicamento utimur plerumque in affectibus plurimis; sed non est nunc de his dicendi tempus. Ochri et dolichi, siculi jam dictis bonitate inferiores sunt, sic cicereulis praestant. Olyra proxime ab hordeo locatur, ab hac autem tipha. Panicum vitare perpetuo debes: μελίνην vocant veterum nonnulli. Milium est quidem semini huic affine, at minus tamen pravum. Cicer ut alat, salis mali certe succi est et nihilo secius, quam faba, inflat, coeundi desiderium auget, scminisque una mustum gignit. Lupinus succi bene crassi est: idem quod satis alat, liquet, siquidem crasso constat succo, neque tamen succi mali habetur. Leguminum aliorum ne meminisse quidem convenit in succorussi bonitatis censu, ut quae mortales, nisi annonae caritas urgeat, ne ast cibi quidem usum adhibeant. Satisque de legtuninibus dictum; deinceps de fructibus dicamus.

Cap. VIII. Sunt autem ex iis, quos querens serunt, omnes fere succi mali, exceptis castaneis glandibus, quas vocant; quae, si recte eas conficiat ventriculus, alibiles fiunt ac crassi succi, minime tamen mali, In caeteris sanctinus ii, qui fugaces vocantur, mali omnes succi sunt; quod si in ventriculo praeterea corrumpantur, non longe a venenosa materia absunt, quemadmodum mora quoque, quae ipsa, etiamsi Persicis ac prunis minus mala sint, corruptelam tamen nihilominus iis malam experiuntur. Opora, sic plivatim a Graecis vocata, qua ficus et uvae continentur, His quidem melior est; non parum tamen discriminis sortitur, quod vel exacte maturus fructus fit, vel nondum talis. Exacte enim maturae ficus prope innoxiae sunt; deinceps ab his matura uva; haec porro, si suspendatur, inflationem omnem ahjicit, prorsusque inculpabilis evadit. De caricis si quis contraria pronunciet, vera dixisse videri possit, effi eas tum mali tum boni una succi, morbificas et salubres; salubres quidem et boni succi, si ventriculum pertranseant, distributunique inde alimentum jecur permeet ac renes, mali vero lucri, si diutius morentur, et quae pediculorum vim gignant. Eaedem si cum nucibus, aut eodem etiam modo cum amygdalis mandantur, cibum optimum exhibent, et cum amygdalis quidem, quasi quae obstructiones solvendi et abstergendi vi polleant, arnon perinde tamen, ac nuces, succi boni sint, nec aeque alunt, cum nuribus autem usta omnino meliores sunt. Atque ex iis, qui venenorum compositionem tractarunt, nonnulli omnibus alexeterium esse affirmarunt, si quis caricas prius cum nucibus usta ac ruta assumat. Reliqua fructuum genera, quae in ambitu lignosum putamen habent, succi mali sunt, maximeque st fructus sint agrestium arborum fruticumque, de quibus copiosius tractavimus in secundo de facultatibus alimentorum libro. In pomis autem et punicis pirisque et mespilis usus ut medicamenti est potius, quam alimenti, stomacho ventrique corroborandis. Inter fluctus censentur nucumeres quoque et pepones et melopepones, quorum nulli succus bonus infit, eo quod, nisi alvum statim subeant, corrumpantur ibi, hnmoremque ex corruptela hac faciunt, qui non longe a mortiferis venenis absit. In fructibus hujusmodi sola est cucurbita, quae culpa vacet; ejusdem tamen, si in ventre corrumpatur, succus valde malus est; quod in moris quoque evenit, quae ipsa etiam, si quidem ante, quam corrumpantur, statim descenderint, nihil incommodi asserunt, nisi quis assidue iis utatur; quod in universum de sugacibus omnibus scire ac meminisse convenit. Olerum nullum quidem boni succi est, boni tamen malique succi in medio lactuca fuerit, deinde malva, ab hac deinceps atriplex et portulaca et blitum et rumex. Succi summe omnino mali sunt olera omnia agrestia, quae vocant; lactucae id genus, chondrilla, scandix, gingidium, seris, cichorium. Stirpium radices, quae oleraceae sunt, si quae acres suerint, ut ceparum, porri, allii, radiculae, dauci, malae omnes; boni malique in confinio ari radices sunt et raporum, quae βουνιάδας etiam vocant, ejusque, quem careum appellant.