GALENI DE PTISANA LIBER.

Cap. I. Quandoquidem paulo ante quosdam mesucos iuveni, qui apud quendam aegrotum ptisanae cremore utebantur, nullam tamen adhibebant prius distinctum explicasionem, quibusnam morbis utilis illa aut inutilis existat, praeterea neque de exhibitionis modo et quantitate, neque de tempore sorbitioni assumendae opportuno quicquam determinabant, verum, ut ridetur, quando ipsi voluerint, usum ptisanae accommodatum arbitrabantur, operae pretium fore putavi, si de illius usu quaecunque sunt ab Hippocrate obscurius explicata, hoc in loco enarrarem ob mustorum notitiam, quae in exacta hujusce rei tractatione per ordinem a nobis sunt recensenda, videlicet coctionis modus, vires ipsius, actio, tempus opportunum, exhibitionis quantitas et modus; quot praeterea emolumenta aegrotantium corporibus afferat, si rite propinetur, et rursum quot lude incommoda proveniant, si luerit importune administrata; ad haec quibusnam corporibus illius usus expediat, et quibus etiam minime conducat, simul erit a nobis explicandum. Sed quoniam composita quaedam res est ptisana et ejus cremor, (paratur enim ex hordeo, quod pinsendo suerit probe purgatum et expositum, cui scilicet cortex detractus est, ex aqua praeterea, ac tali quapiam coctione,) primum illius partes per capita tractare decrevi: quae nisi fuerint prius determinatae, totam sermonis seriem plurimum laedent, etsi reliqua dehrceps omnia exactissime absolvantur.

Cap. II. Quod igitur optimam aquam eligere oporteat ad ptisanae praeparationem, nemo, opinor, dubitat. optima autem aqua substantia, et gustu, et olfactu, et eolore probatur; gultu quidem et olfactu, ut alienam qualitatem nullam prae se ferat, hoc est, ut non dulcis, non salsa, non acida, non acris, non male olens aut putrida existat, vel omnino aliam aliquam ascititium qualitatem possideat, sed omnis penitus expers sit qualitatis, atque omni prorsus adventitia careat qualitate, nec non cujuscunque rei mixtione, quae gustu aut olfactu deprehendatur. Oportet etiamnum, ut pellucida sit ac pura minimeque coenosa, sed veluti diligentissime colata et ab omnibus ipsi innatantibus ramentis liberata. Hujuscemodi igitur aqua usui quidem valde est accommodata, natura tamen non est ita sincera, quemadmodum ne ullum quidem aliud sensilium elementorum. Si vero talis sit aqua, qualem disserui, illico ipsa est partium tenuiorum et facile coquitur ac distribuitur, hypochondriaque celeriter pertransit, ac non modo naturali calori admota cito alteratus, verum etiam igni externo apposita brevi calefit. Cujus sententiae testis est Hippocrates, aquam enim, quae cito calefit et rursum cito refrigeratur, putat esse levissimam; neque ea lexis pondere diiudicatur, sed quod tenuium sit partium, ac in se ipsam contrarias qualitates facile recipiat. Talis autem aqua tum frigida, tum humida est, ac proprie aqua: quae vero aliqua substantia aut qualitate fuerint adulteratae, quales sunt bituminosae et sulfureae atque aluminosae, tanto a propria aquae natura recedunt, quanto suerint adulteratae. At si etiam demonstrutionem quaeris, quod aqua refrigeret et humectet, haud praesentis est sermonis, qui de ptisana institutus est, disserere. Verum quod aqua frigida et humida fit, prisci omnes indicarunt et experientia testatur; atque id omnium ratione concessum accipientes ad hordei explicationem accedimus.

Cap. III. Hordeum igitur, ut quidem universe sitinitur, refrigerat et exiccat, habet autem et nonnihil deturgens et flatulentum. At particulatim exterior ipsius cortex suriuraceus siccior existit et magis detergit: interior ejus para, veluti carnosa et nutritia, detergit quidem et ipsa, verum furfure minus, habet autem in se ipsa partem flatulentam. Caeterum altera membrana, quae tenuis est, sub fuisure posita, hordeum amplectens, inter haec facultate media est: ideo detergit sursure quidem minus, hordeo autem magis. Hoc autem sermone optimum hordeum subaudiendum est, quod nihil ex putredine ascititium nullamve excrementitiam humiditatem obtineat, quodque neque nimis fit recens, ueque prorsus vetustum. Etenim recens excrementitia plenum est humiditate, quam a regione contraxit, ut tum humore refertum, tum flatu elistentum sit; vetustum vero tempore exhaustum ac imbecillum est redditum propriasque facultates amisit. Atque indicium est corrugatio huic oborta et magnitudinis imminutio, illudque praeterea, quod, dum contunditur, veluti tenuem quendam ex se pulverem emittit. Plenum itaque hordeum eligere convenit in ptisana conficienda, neque admodum recens, neque vetustum nimis, nec non adventitiae omnis qualitatis expers. At non id folum falis est, sed ab experientia ipsis probatio adducenda. Si namque praeter en errata etiam elixatione in majorem molem attollatur, id ad ptisanae coctionem assumendum, siquidem recta ratione, ut per est, decrevit aliquis illam consicere. Quae igitur optima sit aqua et quomodo probetur, quod etiam optimum sit hordeum et quibus indiciis cognoscatur, per capita recensuimus.

Cap. IV. Reliquum autem tertium est de coctione disserere. Etenim ipsam quidem sic paranti in mortario quum hordeum prius in minutas partes consregerint, deinde celeriter elixarint, in quidem sapam, alii autem amylum, nonnulli etiam cyminum et mel inliciunt: sed talis prava est omnino confectio. Optima vero probeque apparata hujuscemodi certe fuerit Hordeum adhuc crudum oportet prius in aqua macerare, deinde manibus ipsum conterere, donec tenuis ejus membrana excutiatur, postea validius rursum manibus confricare, quousque totum id, quod paleaceum esu auferatur, nisi quis ptisanam ipsam voluerit magis detergentem efficere; tunc enim melius est hordeum cum ipsa membrana coquere. Porro ipsa coctio hunc in modum fieri debet, ut prius quidem multum ebulliat, postea vero molli igni, quousque in cremorem vertatur.

Cap. V. Sic enim ptisana decocta, quicquid inerat flatulentum, deponit, et quaecunque ejus bona attestatus est Hippocrates, adipiscitur. Illius enim viscidum (inquit) laeve et continuum et blandum est et lubricum et humidum moderate, sitimque arcet, facile eluit et movet alvum, si quid eo indigeat, neque astrictionem habet, neque malum movet, neque in ventriculo turgescit; siquidem in coctione intumuit, quantum plurimum intumescere poterat. Quod igitur ptisana nihil habeat glutinosi aut emplastici, quemadmodum reliqua fere omnia viscida, manifestum est. Neque enim corporis tantummodo sordem abstergit, verum etiam pituitosum humorem in ventriculo existentem exiriluta quadantenus expurgat. Plurima vero decoctio mixtorumque exacta unio apparentem hunc lentorem efficiunt, qui certe nullam habet asperitatem, sed undequaque laevis est, aequalis, permanens atque continuus. Quum enim nullius aut astrictionis aut acrimoniae particeps sit, ex quibus ortum habet asperitas, laevis necessario non ad tactum modo, verum etiam facultatibus existet. Nam viscida alia, ut oleum, mel, reliquaque hujusmodi, tangenti tibi laevia quidem aequaliaque apparent, quum nihil in te ipsis habeant inaequalitatis, ut una pars tenuis, altera crassa, divulsa, aut distracta sit, proptereaque tactui laevorem suum ostendunt; in actionibus autem tuis ac facultatibus quorundam aliorum respectu nequaquam. Non enim aequaliter atque continue madesaciunt omnes partes corporis, cui admoventur, sed in hoc dissident a se invicem viscidorum omnium partes, ptisana excepta. Haec enim, ad tactum laenis existens et continua atque indivulsa, similem etiam habet facultatem. Quin illa quidem gustui nullam prae se ferunt voluptatem; at haec praeter alias sui dotes gustum suavitate ac jucunditate delectat, idque potissimum aegrotantibus praestat. Porro, licet panis virtute reliquis cibariis antecellat, tamen multam ipsis etiam habet insuavitatem, quod, quamvis in aqua sit maceratus, dentibus nihilominus a nobis sit conficiendus: ut rursum hac in re ptifiana reliquis superior existat, quod nullam, dum manditur, pariat insuavitatem. Habet quin etiam lubricitatem, ejus praecipue cremor, sed quae in transitu non adhaereat membris; id quod reliquis fere omnibus vsscidis sistet contingere, una ptisana excepta; ipsa enim in partes thoraci adjacentes facile descendit ob tuam vim detersoriam; et addejectionem est idonea, quemadmodum et ad distributionem, in hisque potissinrum, quibus in hepatis convexa cibi haud facile submittuntur. Est etiam moderate flaccida, id est: humida, ac fitim sedans; ac humiditatem quidem nanciscitur ab aqua, licet refractam ob hordei naturam mediocriter exiccantem; quod enim ex contrariis facultatibus conflet, aliam quandam adyentitiam naturam acquirens, ipsa sugit extrema. Sitim autem ideo abigit, quod humida existat; magis etiam, quam aqua, sitim arcet, quamvis ab ea vincatur humiditate, quousam velocius distribuitur, quodque humorem habeat ob lentorem magis permanentem, quodque praeterea frigida fit. Ob haec et ardentibus febribus est accommodatissima, quod in omnibus sus opponatur, non modo quia refrigerat et humectat, verum etiam putridos humores deterget, corporique non parvum affert alimentum, humores vero jam femiputres concoquit et in bonum succum transmutat. Haec autem habet omnia, quum interim nullam habeat aut astrictionem aut stomacbi subversionem; nam quantum ad ventriculi robur confert astrictio, tantum ad humores incrassandos idonea est; is vero humor, qui crassescere non potest, stomachum subvertendo conturbat; quod quidem omne prohibet ptisana, quod nullum obtineat vitiosum excessum. Sed neque perturbatione neque tumultu aliquo ventriculum pereellit, quod nullam ab acrimonia aut a flatulento spiritu vim obtineat, quoniam inter coquendum amittitur. Haec itaque omnia sunt ptisanae commoda, quae ex proba coctione acquissent. Et uberius quidem oratio edocuit, ac rursus summalim recensebit. Laeves sunt ipsius partes, aequales, continuae ac sibi conjunctae ut nihil ejus aut tenue, aut orassem, aut cumino inaequale appareat; idque non tactu solum habet, sed jam est ani propria facultate et actione. Gustui quoque suaris est, nullum scilicet habens insuavitatem, et humida, sitimque ob praesentem suum lentorem extinguens. Quod vero laenis, humida suavisque sit, adstrictionis et alterius validae qualitatis expers est. Inter haec omnia proba coctione flatulentum omne deponit. Quum igitur talis existat, merito acutis febribus convenire illam existimamus, non tantum quod illis in omnibus adversetur, verum etiam quod facillimae fit concoctionis, suasque omnes quali lates habeat imbecillimas, et facilis sit distributionisr et putrefactos humores ob detersuriam qualitatem expurget, eos vero concoquat, qui fenriputres jam evaserunt.

Cap. VI. Caeterum in morbis non temere est exuifienda, sed prius multis opus est distinctionibus. Neque eum illis est admiuissearrda, qui cum periculo laborant, aut sanguinis missione purgationeve indigent, aut aliquo clyfiere, aut his, qui ventriculum habent excrementis refertum, antiis, qui a magno aliquo dolore vexantur, ac nullo modo sus, qui aut medicis fomentis, aut venae sectione, aut purgationibus egent; sed neque siccissimis illam morbis convenit exhibere. Praeter haec etiam opportunum exhibitionis tempus ejusque mensuram et aegrotantis consuetudinem considerare oportet; adde etiam, illiusne cremorem susum, an ptisanam integrum, vel potius utraque, an etiam neutra propinare conveniat. Ea igitur sorbitioni hora suerit opportuna, (jam enim sine distinctione illam administrare vetuimus,) cum universum corpus aequaliter dispositum fuerit, ut nulla pars ejus aut calidior aut frigidior sit. Tale autem est, quum morbi adest declinatio: post illa enim universus corporis calor in omnes aequaliter partes diffusus est. Sed neque multa adsit plenitudo, aut humorum crassitudo; periculosam enim est, etiam ex ipso Hippocrate, plurimum ac cotisertim replere, paulatim vero tutum. Proponatur igitur cibus et juxta aegrotantis consuetudinem mensuretur. Si quidem cibum assumere semel tantum assuevetat, tu quoque potionem illi semel tantum offerendam curabis: verum si bis in die antea vescebatur, bis itidem cibum tu etiam dabis. Porro augmentum sorbitionis hujus et additionem in siccioribus quidem morbis fieri nequaquam oportet; validioribus enim tales morbi potionibus egere videntur, quam ptisana existat, quo magis possint humectari. Sicci autem morbi sunt pleuritis et peripneumonia, omnesque alii, qui in pectore consistunt, quum scilicet nulla adhuc ab eis (puta proveniunt; quin etiam illi, qui jecur, ventriculum et intestina occupant, sicci dicuntur, quando ni1U1 excernitur, aut durum, nec pro necessitate, nec laudabile. Caeterum siccitates, quae in arteriis ac venis oriuntur, ex lingua et extima cute deprehenduntur, quemadmodum capitis affectus, quum per palatum aut nares nihil expurgatur. Eadem etiam ratione inflammationes et ulcera sicca esse pronunciamus, a quibus nihil per saniem excernitur. Quippe talibus morbis ptisanam parare opus non fuerit; neque enim illos humectare potest, ut quae non admodum humectet ea, quae magna ac validiori egent facultate humectante, nec non repletionis noxam corporibus praebeat. Quod si corpus humidius fuerit, aliquidque jam e pulmone expuatur, tunc ejus potionem augere semper atque addere oportet; humectans enim simul et incidens eos qui in corpore prius erant humores et in membris per nutritionem robur efficiens, animal ab ea, quae ipsum infestat, cacochymia cito liberum reddit. Quum enim duo haec in unum convenerint, prava omnia excrementa facile expurgantur. Atqui praeter hanc aliorum nullum est ex sus, quae sive ut medicamenta, sive ut alimenta offeruntur, quod utraque haec possideat, sed aut parum attenuans abunde humectabit et nutriet, quemadmodum panis et alica et ova et pisces, aut incidendi vires habens humectare ac nutrire non admodum poterit, ut oxymel et si quid hujusmodi alterum est; haec autem omnia bona uni adfunt ptisanae, ita nihilominus, ut nullam utilitatem sit allatura, si absque convenienti determinatione administretur, quum aliquando exhibita mortis potius esse possit occasio. Quum enim laboranti opus suerit clystere ad expurganda excrementa, aut venae sectione ob sanguinis abundantiam, aut etiam doloris veheruentiam, dolore scilicet plenitudinis causam minime tolerante, porrecta tunc ptisana mortis causa effecta est, plenitudinem duplo majorem torte tum reddens. Propterea, quum febris infestat, illam propinare minime expediet, sive eum dolore, sive etiam citra dolorem ea existat, aut si paulo post cibum sebrire horno inceperit, necdum ille desuetus fuerit. Porro eaedem hae distinctiones non solum in cremore, verum in ipsa etiam ptisana sunt adhibendae, in his scilicet, quibus utilis illa futura est; quum tamen non statim illis ministrare conveniet, sed primum quidem cremorem solum, aut saltem cremetis portionem majorem, ptisanae autem minorem, deinde aequales utriusque partes, tandem etiam fotam ipsum ptistmam. Illud enim omnino sciendum est, ad corporis tum robur, tum nutritionem ptifauam ipsam valere quamplurimum, ad facilem vero consertionem et concoctionem ac facilem distributionem cremorem esse magis accommodatum. De ptisana igitur summatim a nobis haec dicta sint, ut cum temperatum illius usum, tum in ea exhibenda necessarias distinctiones perspectas habere possis.