De plenitudine

GALENI DE PLENITVDINE LIBER.

Cap. I. Omnes prope hujusce temporis medicos aliud nomen quam plenitudinis neque frequentius nominare, neque eo quicquam aliud magis ignorare deprehendimus. Quicunque igitur possunt rationem tum reddere, tum pereinere, ipsorum plurimi quid tandem plenitudinem appellent interrogantibus, id nomen, quemadmodum et multum er paucum, in relatione ad aliquid dici respondent, proinde ipsam mensirra definiri non posse. Quod enim alteri mustum, hoc interdum alteri malus est. Quumque ipsius rogaveris petendo, ut rem ad quam referri plenitudinem prolitentor, explicent, nonnulli quidem magis muti quum pisces fiunt; quidam vero tam multa et absurda nugantur, ut quae ab ipsis enunciantur, ea non pollis assequi. Sed paucissum multum et paucum pro ratione virium intelligi putant; fique rursum ipsos rogites, quid vires vocitent, nonnulli nihil prorsus respondent; qui vero pronunciare quid ausi fuerint, eorum nullus ac alter idem profert; plurimi autem omnia potius quam vires interpretantur. Sed si quis inter ipsos reperiatur eousque peritus, ut vires dicat esse vel effectricem substantiam, vel causam effectricem, rogetur postea primum, an quaedam fit substantia ejusmodi, quae animal gubernet, deinde si fit, quid tandem ipsa sit, explicet;. nequaquam prout interrogatur, controversiam diluit.; verum aut omnino tacet, aut absurdam adeo profert orationem, ut tacere satius sit. Siquis vero in sus comperiatur eousque sapiens ac modestus, ut quae virium sit substantia proferre nequeat, quod autem sit, ex actionibus augmari se dicat; interrogatus iterum is ipsis, an quae ab Asclepiade multisque Asclepiadis sectatoribus ac methodicis de eo scripta fuerunt, quod nullae animantibus infuit vires, perpenderit discusseritque, apparet utrum ab illis ea prodita flet, haudquaquam novisse. Rursum prorsum inter illos ipsos, quicunque vires non esse contendunt, quod relatione quidem ad ipsas plenitudinem tum intelligi, tum constitui negent, dilucidius innotescit. Non enim fieri potest, ut plenitudo comparatione ad imperfectum, qui plane non existit, habitum et intelligatur et constituatur; ceu ad solas vasorum capacitates et multum et paucum contendunt esse. Interdum vero per initia neque omnino plenitudinem nominant, neque ab ea aliquam evacuationis in dicationem accipiunt, sed a sola constipatione, quam quod nemo illorum eodem modo recenset, alibi demonstravimus. Est sane tertius quidam estus chorus illorum, qui neque norunt utrum et quaedam fint et an minime sint vires, neque se inquirere fatentur, verum signis quibusdam evidenter. apparentibus circa aegrotantem obortis longa experientia sibi evacuationem inventam dicunt. Hi si rogentur, quae tandem sint ea signa, vasorum distentionem, ruborem, universi corporis gravitatem, ad motum pigritiam, memhrorumque trusionem esse pronunciant. Eorum nonnulli et ulcerosum opero-. fumque lassitudinis tensum adiiciunt; ad haec priorem ritam in etio et liberaliore eduliorum ac potuum usu transactam, et consuetarum excretionum retentione. In hac igitur syndrome ( sic enim vocant symptomatum congeriem j venae sectionem ex observationibus factis ajunt prodesse. Hi igitur. non solum a se ipsis, verum ab universis aliis hominibus etiam rationem auferunt, quum experientia omnia reperiri asserunt. Alii vero, quemadmodum jam nunc dictum est, ratione utundum esse pronunciant. Hi vires quoque nullas plane esse ; illi .esse quidem, sed earum substantiam a nullo cognosci constent; ut paucissimi suit, qui virium aut facultatum substantiam et essentiam pronunciare audeant; imo nec harum etiam numerum, nec essentiam eandem omnes ostendunt. Quinetiam. ex istis qui commentarios posteris. reliquerunt, quidam minore negotio tanquam de una facule. tale animal regente disputant, nulla ratione adhibita; quidant id probare conantes, plures quam unam non esse ajunt. Proinde necesse est latu illum, qui in aegrotantis corpore plenitudinem esse judicet, a medicis empiricis appellatis et methodicis, sive ad vires, sive ad vasa plenitudo respiciat, dissensisse.

Cap. II. Jam vero et a nobis adversus empiricos- et methodicos oratio in aliud tempus disseratur; alios vero aggradiamur, qui ratione artem administrari dicunt, Sed et nonnulli hujus tempestatis eo procedunt audaciae, .ut etiam rectarum nomina sibi nscribant; quum quae ad ipsas spectant, eorum nihil quicquam agnoscere possint. Audire etenim frequenter licet multos coram aegris dicentes, hic homo plenus est, ipsique vena incidenda; at ubi de ratione mentio inciderit, te empiricos vel methodicos appellant. Sed, quod diximus, ad eos qui analogismo utuntur, digressi, cum eotam praecipuis disseramus, qui semper exviribus plenitudinem metiuntur. Arguuntur enim in neque utres neque culoos praetor modum repletos vidisse; imo ne cibi quidem justo plus aliquando sumpsisse, ut venter distenderetur, neque urinam in vesica quam deceat copiosiorem, aut. stereus in recto intestino collegisse. Nam in omnibus hujusmodi affectionibus singula quae diximus organa sic evidenter distenduntur, ut nisi quod exuberat excrementum, celerius excernunt, laesionem homo lubeat. Non tamen idem extat tentus rei gravantis aut mordentis, aut abdita quadam qualitate laedentis. Audimus certe idiotas quoque idem sibi accidens evidenter citra ullam de dogmate contentionem inter pr e tar i, ut interdum quidem tanquam alimentis quantumvis parce assumptis graventur premantmque ; interdum vero quasi mordeantur ac penitus eroduntur, At saepenumero quum accurate, quid acciderit, enarrare nesciunt, se fastidio laborare proferunt. Nullus siquidem istorum sensuum propter immodicam ciborum copiam, qua venter extentus diflentusque plurimum est, idem apud homines illos apparet. Illuc est, quod in hujusmodi corporis constitutione ventrem rumpi metuant, quum nos eum vehementer intentum conspicimus. Ubi vero gravari dicunt, contractum interdum videmus. Sic de vesica quoque judicabis; cujus quidem alia est affectio, quum humoris plurimum, alia quum paucum continet, aut quum gravatur; ac proinde excretionem,. dum ex plenitudine tenditur, copiosum conspicere licet; dum gravatur, paucissima m quidem, sed frequentissimam; non enim impletionis tempus expectat, verum quod molestum est, quamprimum cupit expellere; quemadmodum quoque ubi a mordaci illius qualitate stimulatur ; tunc enim continuam molitur excretionem. Itaque quum gravatur, tauquam ab ea quae continetur sarcula, tunc non recte quis dixerit, eam male assiri, sed .ipsi copiam oneri esse, tunicam licet omnino non distendat. ille jam si hujusce opiuionis principes prorsus affirmant, illis, qui contraria sentiunt, negantibus ; utrique denuo interrogandi sunt, utrum vesica eodem dolore vexetur, quum quoquo versum distenditur et rumpi periclitatur, quod contentum non amplius perferat, quumque gravatur ac mordetur. Hic enim .rursus qui ad vasorum capacitates plenitudinem semper aestimant; ex facili concedunt; qui quoad vires, quaestiones hujusmodi moleste ferunt, succenfentque variis modis, sursum et deorsum re- . nitentes, quod nolint hanc osse plenitudinem concedere. Nos itaque utrosque a contentione liberari cupientes, ad concordiam adhortati sumus ; hos qui plenitudinem non ad valla continentis capacitatem unquam relatione diri putent, quibuscum primis disputationem incepimus, monentes veritati ne obstreperent, memores, partes dum repletae distemdantur, eas molestiis affici ; illos, qui solum ita plenitudinem consistere autumant, ut quod. gravat, corpori, quod gravatur, plenitudinem esse concederent. Utrosque rursum appareo- . tibus indiciis flectentes, in mentem revocemus eis praecipue, . qui quoad vires solum copiam intelligi profitentur, tum peritonaeum ruptum, aut edusiorum plenitudine dilatatum, tum fii rebhs externis demonstremus i utres et vesicas hoc pati,: imo nonnunquam dolia ipsa, quum spiritui violento plena fuerint. Quaeramus autem de his qui e pulmone sanguinem propter vasis rupturam, citra ictum, vel cusum, vel aliam quandam id genus extraneam violentiam extussiunt, num putent ipsos ab immoderata plenitudine vas distendente in hunc affectum incidisse ? Caeterum alios separatim admoneamus, puerum vehementer pusillum idem onus ac adolescentem bono corporis habitu praeditum ferre nequaquam posse (quod enim puero, arbitror, suerit gravissimum, hoc adolescenti levissimum erit j. Utrum igitur neque onus omnino id, quod quis ferre nequit, neque multum, id quod gravat adeo, vocabimus ? An onus quidem et gravitatem, plenitudinem vero nuncupari non permittemus? Verum ita de dictione, non de re disceptatio erit. At quod ad alium modum pertinet, ne homo quidem habendus est, qui se nunquam, viginti licet talenta ejus humeris imposueris, gravari dicati lis autem qui sese dogmati servili addixerunt, nihil satis dixi potest:. Quamobrem eos jam omittamus, imo si verum oporteat dicere, hinc discedere jnbentes, cum illo; quicunque ingenuus et veritatis amator extiterit, disseramus.

Cap. III. Duas igitur plenitudinis tum notiones tum relationes suili erimus; hunc ut ad virium robur et facultatem corporis eam sustinentis ; illam ut ad suscipientem capacitatem. Atque sus suppositis, tum quot universae animalis sint facultates, tum qua ratione cujusque aptarum plenitudinem vel cognoscemus, vel curabimus, deinceps inspiciamus ; hrsnper vero quot universae humorum species existant, qui vel gravant vires, vel in vasis contineri nequeunt. In his erum mefficum oportet esse et studiosum et excellentem, non in evidentibus contemnendis, quae omnis demonstratio, riis initia sunt. Sed nihil fortassis admiratione dignum ignorari et id aptum ab istis, qui nihil de demonstratione perpendemus, nihil invenerunt, nihil didicerunt. nihil exercuernut. Ita vero imperiti sunt, ut nunc si quis eorum sus commentariis occurrerit, ferret me primum hoc in opere demonstraturum, quae omnino eum novisse oportet, qui de plenitudine .accurate quid consideraturus sit; deinde cujusque plenitudinis dignotionem et curationem inventurum; ignorans; si res tam arduae eam haberent naturam, ut uno libro doceri possent, artem longam non fore. Nos sime, quod alia quaedam in arteriis, alia in nervis et venis sit facultas, in libris de Hippocratis et Platonis placitis abunde demonstravimus. In eodem opere docuimus, arteriarum facultatis veluti fontem quendam esse cor ; nervorum cerebrum; venarum jecur. Porro in opere, quod de Elementis ex Hippocratis sententia inscripsunus, ludicavimus substantiam generationi et interitui obnoxiam qualitatibus quatuor, humore, siccitate, calore et frigore per tutam ipsam immutari ; et propriam corporis cujusque substantiam in certo quodam harum temperamento consistere; ob idque etiam facultatum ipsis corpora gubernantium essentia temperamenti proprietas existit. ostendimus haec in libro de naturalibus facultatibus, necnon alio in opere privatim. Quinetiam faece in pluribus commentariis jam a nobis dicta sunt utriusque plenitudinis generis dignoscendi signa, et uniuscujusque sub utroque seorsum. Utriusque autem plenitudinis dico, tum ad vires, seu facultatem, tum ad enchyma; vocant enim sic alterum plenitudinis genus, quod locus continens metitur, consistens non in animantibus stilum, sed etiam in inanimatis itidem, velut pannis, crinibus, pestibus, vasis tum -fictilibus tum aereis ferreisque, et caeteris quae ex aere, argento et stanno fiunt. Haec etenim etiam rumpuntur, si multum spiritalis substantiae intus in se conclusum habeant, nisi quis forsan et eam plenitudinem. relatione ad contentricem facultatem velit consistere, oblitus sententiae, cujus antea meminimus in facultatis nomine, dicentes eandem esse causant effectricem, ut nihil intersit aut effectricem aut efficientem licere. Neque vero si quis substantiam esse tum causam effectricem velit licere, reclamamus ; sed illud tantum hoc in sermone observari volumus, et effectricem et activam diri, non passivam ct materialem sive causam sive substantiam esse facultatem. Quod si observemus, liquet facultatem actionis causam fore. Necessitas autem exigit, actionem, ipsum quoque esse agentis ad rem patientem motum; quemadmodum et affectum in patiente motum esse ab agente ad rem patientem. Quamobrem facultatis notio in relatione ad aliquid dicitur; substantia in dispositione ad aliud versatur. At facere quodcunque, aut agere in se ipsum, praeter notionem est; ita quoque et continere sese. Qui etenim maxime contentricem facultatem, ut Stoici, invexerunt, quod continet, aliud, aliud, quod continetur, faciunt. Nam spirituosum substantiam, quod continet; materialem, quod consuletur, appellarunt. Huic aerem et ignem continere dicunt; terram vero et aquam ab illis contineri. Quanquam nonnulli ex sus qui te nunc Herophileos nominant, haec quum ne per somnium quidem audiverint, summa pronunciant considentia de contentrice facultate; constantes quidem se ignorare, utrum aer, aut ignis, aut utrumque, lapides, ligna, et quae sunt hujusmodi caetera contineat ; affirmantes autem simpliriter facultatem quandam esse, quae hujusmodi omnia comprehendat ; nam dissolvi ac distinere oporteret, nisi aliquid ea colligeret et complecteretur. Postea rogati, nunquid in oratione tali audeant uti axiomate, Quae existunt omnia, re continente indigere; nec ne; illico quidem et prompte respondent, quaestionemque asseverant; at lude ad absurdum abducti, praedictis tribuunt, et indignantur interrogantibus, tanquam supervacaneis sophistis. In usu enim est apud hujus seculi medicos, si quid aliud, ut de maximis decretis promptu ferant sensentiam; reprehensi vero doleant, corripientesque ipsos sophistas vocitent. Hoc igitur modo orationem in absurdum quippiam decidere necessarium est, dum nos res omnes . continentem causam requirere contendimus. Jam tibi recenseo contentricem causam, quaenam illa sit, Herophllei enim ipsam fatentur se ignorare, utrum ex iis quae sinit aliquid, an ex iis, quae non sunt, eum ipsi accipiunt ? Si enim ex iis, quae non sunt, admiror virorum sapientiam, si et eorum, quae sunt, unumquodque rerum non exissemtium egere aliqua pronuncient ; si vero in rebus contemtuicem causam statuant, meminerint se dixisse, res omnes, ut sint, contentrice causa suffigere. Accidet enim ita, et causam ipsam altera quoque causa, quo consistat, egere, et illam rursus altera, idque sic in infinitum. Quod si entium alia aliam quandam causam ad esse desiderare, esta vero esse ex se ipsis habere dixerint ; primum intelligant se nequaquam axioma, quod ab initio ut longe -erissimum proposuerunt, observare, ens nimirum omne ad esse causam continentem requirere; deinde prolixissimam producere orationem, cur quaedam ea indigeant, quaedam non indigeant, vel qualia sint ex his ipsis utraque. Nam neque Herophileorum plurique, neque recentiores Stoici, aliqua demonstratione spiritum et ignem tum semet tum alia continere, aquam atque terram alio continente indigere produnt. Quam etenim prompta imaginatione durum, renitens, et densum sc continere ; rarum vero et molle et cedens alterum; quod contimeat, postulare dicitur- At hi viri non solum nullam proferentes demonstrationem tuae ipsorum suppositioni fidem adhiberi volunt, sed etiam pugnantem in seipsam statuentes postea non percipiunt. Nam aerem et ignem omnium tenuissima, mollissima et facillime cedentia, terrae duritiei et soliditatis esse causam dicunt; quasi vero aliud alii aut fa. cultatem, aut naturam, aut actionem, aut qualitatem eam possit communicare, quam ipsum nondum receperit. Etenim ab igne non modo nihil contineri, sed etiam omnia dissolvi, perspicue liquet. Verum contra Stoicorum hypothesim complura alibi scripsimus. Nunc ad Heropbileos revertor. Atque adversus hos in praesentia dixisse satis. erit, antesignano videlicet illorum et praesidi longe diversa accidisse, quod in permultis adeo, quae promptas demonstrationes habeant, addubitet; de -illis. vero, quae demonstrari nequeunt, quorumque falsa est hypothesis, sententiam proferat.

Cap. IV. Itaque his etiam omissis rursus dicamus, distentionem et ex plenitudine factam ruptionem, vasorum ipsorum continentium ; non facultatis cujusdam affectus esse ; at gravitatem sentientis facultatis. Nam neque ad hunc totam ea absolute spectat, naturalis siquidem facultatis asseotus gravitas non est. Quapropter si recte in commentario de facultatibus naturalibus demonstravi unam idoneorum attractricem esse facultatem, alteram eorundem alteratricem, tertiam retentricem, et quartam alienorum expultricem, alias quasdam plenitudinis notas in singusis praedictis simul- . tatibus quaerere oportet, quum gravitas satis esse non potest. Non enim quemadmodum imbecillis ventriculus, quae ipsum gravant, ob eximium sensum percipit, ita venae. atque arteriae eundem, sed diversum sensum obtinent. An idem quoque genus in nervis existat, pluris verbis ad fidem. faciendam opus est. Arteriarum igitur plenitudinis, ut ad ipsarum vires ; nolae scientificae in opere de pulsibus traditue fnnt. Noverunt autem ex his plane nihil, qui ex facili quotidie plenitudinem nominant. Non tamen pleuitudinis ad venas signum quoddam scientificum ipse inveni; nec ab altero scriptum invenire potui; quandoquidem imprimis nemo ante nos ipsos facultates scienter distinxit. Paucis enim Philippus et Arcbigenes earum -speculationem attigerunt, absolute vero ne unus istorum quidem absolvit; sed praesens hic sermo non haec solum inquirit, verum etiam cujusque partis plenitudinem, utjechroris, vel cornis, ver renum, vel coli, vel cerebri, vel ossis. Quae igitur ex istis aut difficilem aut nullum habent sensum, ea non simili modo cum ventriculo et vesica in ipsis recrementa sentiunt- . Quaedam autem prorsus nihil, quaedam aut omnino obscures aut nihil;- obscure quidem narium, ut in pleni tudine inunodica; nihil, ut in modica. Quinetiam pulmoni, jecinori et renibus gravitatis sensus interdum innascitur. Etiam quis gravari os ; sed obscure admodum percepit. In cerebr o saepe non obfimra solum gravitas, sini manifesta etiam apparet. In partibus sensu vacuis nullum nec gravitatis, nec alterius cujuspiam symptomatis tensum oboriri constat. Ex ossibus quaedam sensus expertia ridentur, ad haec adeps, et quaedam glandulae, praeterea medullae omnes inter partes sensu vacuas existunt. Cerebrum et spinalis me-dulia, ut nonnulli asserunt, ex partibus sunt praeditis fiensit. Quidam certe carnem circa gibbas jecinoris partes sitam,. quam plerique medici parenchyma vocant, scusibilem affirmat; neque enim nervus omnino unquam ei inseritur. Dubitaverit quoque quispiam de illa, quae simis ejus locis adlucet. Ita namque exiles sinrt nervi qui jecinoris portis inseruntur, ut membranam susum ipsius contexere videantur. Eadem insuper alicui et in liene et renibus, multo magis in pulmone, dubitatio acciderit. Atque forsan siquis in hisce visceribus gravitatis sensus exisset, non ipsorum xisce1um, sed tunicarum membranammque ea continentium esse dixeris, praesertim quae a pulmone et jecinore suspensae pendent, nec firmiter eis adhaerent. Frequenter enim aegroti manifestam sursum ad claviculam trusionem quandam, ut in hepatis tumoribus, et ipsius visceris gravitatem sentiunt. Nam ut totus est felix ille, qui per omnem ritae fuse aetatem hoc mest nunquam percepit, ita frequenter omnes eo laborant. Dicit alicubi Hippocrates : Ad renem dolor gravis; quemadmodum et, in pulmone fit gravitas. Dicta sunt haec ab omnibus fere medicis, quum viscus inllatnmatione correptum suerit. Sed horum nihil plerique medici inquisierunt; imo quidam neque plenitudinem aliquando in universo animante esse posse, sed in una quavis parte, aut etiam pluribus, temere de plenitudine pronunciant. Sed age, si placet, omni dubitatione remota, in certioribus exerceamur.

Cap. V. Certius autem lesse mihi ridetur, rursus a gravitate initium capere. Haec enim ficu si tricis facultatis plenitudinis evidentissimum esse signum apparet. Utrum igitur verum est quod dicitur, gravitatem necessario pleniludicis esse comitem, vel gravitati praeire plenitudinem? Non enim sime idem est in ratione vel sequi gravitatem vel praecedere. Verum etenim, cui humorum quorundam plenitudo est in corpore, huic gravitatis sensum esse, in . illis videlicet partibus, in quibus sensu praeditis existentibus plenitudo extiterit. At verum non est, ubi gravitas .aliqua in parte est, in illa humorum esse plenitudinem. Fieri enim potest, facultatem imbecillem a stolidis partibus gravari, ut in paralysi. Nam musculis totius, quod movebatur, memlui ex. nervorum resolutione ad ipsius motum ac translationem factis infirmis, gravitatis sensus paralyticis oboritur. Non enim sibi ipsi grave apparet, quod aegrotet, veluti musculus, vel nervus, vel denique aliud quodlibet corpus primario partes movens ; sed haec affectio, quum gravitatem vocant, exsilio aliis advenire nata est, ipseque per su nervus, vel tundo, vel musculus, vel quaeris pars nos movens,. seipsa in validior imbecilliorque fieri potest; gravare autem seipsum rerum est impossibilium. Ubi igitur para validior evadet, validiores prioribus actiones obibit; invalidior, imbecilliores. Exempli gratia, musculus, si lue sic, qui crus movet, simus vehementer illam membri partem, cui infertus est; attrahet; bono habitu praeditus, vehementissime; aeger, invalide; viribus resolutus, obscure. Quodsi vero non musculus, sed nervus sit, qui musculum ipsum movet, istius vicissim sanitas et morbus, bonus habitus et imbecillitas haec in artubus expedient, quae musculus moliri dictus est. Ita vero si quoque spiritus primum sit crus movens, de eo haec dicentur. Age igitur, ponamus- perspicuitatis gratia, a spiritu, qui per nervos scrtur, musculum moveri, a musculo primum tibiam; cui musculus insertus est, dein articulum in genu; cui mus totum committitur. Vere siquidem in hisce hypothesibus dixeris musculum ipsum membruinqum ipsum totum, nempe tibiam; spiritui imbecillo gravitatem auferre. At vero si nervum moveri a spiritu, a nervo musculum, a musculo russum tibiam statuamus, spiritus imbecillis ab omnibus hisce enarratis gravabitur. Quare jam hic liquet fieri non posse, ut, quid primum gravet, aut gravetur, dignoscas ; nisi quid primario quamque in nobis partem moveat, antea compertum habeas. Sed id quoque russiam accuratius examinabimus ; de quo sermo fuit, ad finem perducatur. Atque nunc perspicuitatis gratia cum hypothesi fiet enarratio. Supponatur itaque musculus esse primum movens tum seipsum, tum tibiae os. Is equidem nequaquam sibi ipsi granis est, ne etiam quum anbeclllimus existit; test libis illum gravat: utrum autem moveri suium cupientem, an conquiescentem, alterius non exiguae speculationis sit, quae in libris de musculorum motu definita est, citra quam speculationem neque affectionem, neque locum affectum ex gravitatis fieusibus datur dignoscere. Protinus enim quibusdam vel membrum unum, vel etiam universum corpus, dum movere se volunt, gravatur; quioscentibus autem nullus grani satis sensus est; Nonnulli quoque ante motum se gravari dicunt. Quae igitur utrorumque horum dispositio sit, nulla ratione queas deprehen-: . dere, priusquam moventia corpora; quaeque moventur in tuto crure, adinveneris. Siquidem nervorum fibrae in musculo primae moventur, cum his simul membranosum genus, venosum, et arteriorum, ad haec ligamenta rnoventur; gravitatis equidem ipsi sensus existis aliisque omnibus, quae in toto membro consistunt, exorietur. Perpeudemus autem atque definiemus, membri quando agit ac movetur, et quando rursus quiescit gravitatem j sine. At si ligamentorum in eo genus simul cum carnosis moveatur (haec enim propria musculi est substantia) ex horum neutro gravitatis sensus unquam evenerit, verum ex venis, vel arteriis, vel adipe, vel ossibus, vel quibusdam, vel omnibus. Atqui manifestum est, in hujusmodi licet distinctionibus hae dictiones, ex quibusdam, vel ex omnibus, omiserimus, fibri lectores subaudire tamen ipsas oportere, sinentes in ejusmodi orationibus conjunctiones non. disiunctivas, sed adjunctivas esse. Unde jam perspicuum evadit, ut quicunque partem plenitudine laborantem velit dignoscere, is accuratam facultatum nos gubernantium, ad haec dissectionis, et naturae omnium animantis partium notitiam habeat, esse necessarium. Inde siquidem institutus quispiam plethoricae partis signa aliquando forsan invenerit.

Cap. VI. Siquis autem nulla habile veritatis ratione, familiares studeat decipere, quod sapientiae aliquantulum sciat, huic quidem ex facili et si quid aliud licet, ea quae apud Eraslllratum in primo de sanitate tuenda traduntur, ediscere. In alio enim haud plenitudinis signa exponere aggressus est. Adhibeamus igitur animum ipsius verbis, in quibus primum sane quae tandem plethorae ( sic enim vocat venarum plenitudinem) generatio sit, explicat; deinde in quibus diguotionis signa ostendit. Itaque generatio illi talis est. si namque alimentum distribuatur, neque concoquit- . tur, neque. pro cujusque consuetudine elaboretur, aut alio quovis modo exc eruatur, necesse esi, vasa tum concoctioriis tum distributionis repleri, et eorum actiones prohiberi, Quumque id alimentum quod prius in vasis fuit, nullo modo consumatur, sed atio ab iis quae nssiimuntur accedente, .corporis vaso quoque magis distenduntur. At vbi alimenti accumulationem non amplias vaso recipiunt, aliud vero alimentum e ventriculo defertur, ea quae jam ipsis intunt, in vicina spiritus vaso irrumpunt. Hinc igitur innotescit, de plenitudine ad iufusionem lilium disserere, et quod ipsum proprie plostrorum vocet. Ilio enim affectus plethora suium nominatur, non alius, qui ad vires. fulicatur. Paululum autem de dignatione progressus haec finibitJtaqueplethorae affectum .dignoscere, prout diximus, conandiim effi Quibus igitur per ipsius initia vasu mode, -at e repleta sunt, ii robustiores. etscrtiores quam antea praeter consuetudinem apparent ; ubi vero repletio mitior his accesserit, brachia, tibiae et manus immoderatius implentur, quemadmodum illis, qui ab exercitiis in distentionem ventunt. Quodsi copiosior plethora praecedat, hae partes ulcerosae, tardiores et ad motum ineptiores sunt, quod universo corporis functura tanquam lassitudine apparente tendatur. Jam vero hujusmodi affectus .morbo vicinus est; nisi quis scite admodum et prudenter eum salvat. In his Erasistratus diversarum plenitudinum notas comprehendit, uscribitque nonnullas eis parum necessarias. Series autem orationis ipsius ab initio suspicienda est ; quum enim. est: a principio itaque plenitudinis, quibus vasa moderate repleta semi, ii robustiores scrtioresque quam antea praeter consuetudinem apparent; neque aliunde sermo necessariam habet consequentiam, neque ab affectu ad ejus .nolas, neque .a notis ad affectum. Siquidem vasis moderate repletis, robultiores illos et scrtiores quam prius videri non est necessarrum, neque quum tales apparent, vnsa moderate esse repleta. Fieri enim potest, ut moderatis horum repletionibus imbecilliores etiam aliqui flant, vel ad neutrum. insiguiter declinent, puta vel ad robur vel ad imbecillitatem. Si fortiores. quam antea evadant, lris concedimus non Polum cum viribus humorum plenitudinem rnerevisse, sed interdum quoque decrevisse, primamque interdum fervere quanlitatum Nam juxta utramque hypothesur colligitur ex priore dicto trium esse consequentiam; adauctus quidem humores robur et imbecillitatem praeter constitutionem priorem praeterluo facultatis in eisdem terminis permansionem comitari;. roboris vero accessionem humores et auctos et imminutus et moderatos sequi Intelligetur autem in praesenti commentario idem, sive humores sive sanguinem dixero ; haec enim in sermonis processu distinguentur. Erasistratus quidem suppliciter pronunciavit, nulla demonstratione dictis suis apposita. Nos autem non absolute, sed cum necessariis demonstrationibus fidem iis, quae nuper retulimus, astruentes, exordium denuo lune ab ipsis Erasist.rati verbis capiemus. Robustiores, ait, et furfures apparent. An divexa significant robustiores et sartiores, atque nos duo moderatae plenitudinis signa docuit, vel duo quidem nomina, unum vero signum effatus? Ego sane ne unam quidem significati differentiam invenio, neque secundum genus, neque secundum speciem, neque demum secundum majoris minorisque rationem, sed idem de utroque significari censeo. At alterum, si lubet, intensionem et incrementum in altero ostendere ponito. Sive igitur tortiores de robustioribus, sive robustiores de fortioribus .dicas, una suuilique specie utriusque significationem omnino complecteris. Ubi namque auctio est specie manente, ibi non est duarum significationum disciplina. Patet autem Erasiltratum alterius plenitudinis generis, quod ad vices pertinet, ne meminisse quidem prorsus, neque in hoc libro. neque in aliis qui de febribus inscribuntur. Nam plotltora ipsius judicio incidentiae causa est, in qua iuilammationes consistunt, quamque febris consequitur. Plethorae generationem evidenter verbis praescriptis indicavit, ubi cor.. poris vnsa onerari distendique plurimum scribit. His enim verbis ipsa usus est, quemadmodum otium quod non am; plius eam sarcinam vasa queant suscipere, exuberantis luimoris incidentiam in arterias fieri innuit, iis quae abundant iuvenis, illuc impetum ducentibus. Omisit ergo lue quoque in divisione quippiam. Non enim ita licendum erat absolute, quum venae non amplius eam, quae acisertur, sarcinam capiant, eorum, quae in ipsis continentur, ad spiritus vnsa impetum fieri. Multo autem melius erat lixisse, duorum alterum praedictam venarum repletionem conulari, vel tunicae ipsius rupturam, vel sanguinis in spiritalia vnsa transfusionem. caeterum putare sanguinem necessario transfundi, quod is a venis contineri nequeat, obliti Montino est, vasis rupturam aliquando ob plenitudinem evenire, ut omittam anastomosiu quae sine transfusione manifeste plermnque fit in sensibilia ac ampla intestinorum, ventriculi, stomachi, faucium et oris spatia. At quod in orationis distinctinctione deluit, non in hoc solum opere Erasistrato consuetum est, sed in aliis commentariis propemodum omnibus.

Cap. VII. Quod itaque enunciatum est, quid tandem sit, de integro inspiciamus. Repletis vasis moderate, seipsis quam antea robustiores apparent. Utrum, o Erasistrate, etiamsi cum sanguinis plenitudhre corporis robur non adaugeatur, an etiam viribus simul adauctis? Ego siquidem necessarium plane esse dico ad actionis rigorem peraeque facultatis seu virium robur augeri. Tu vero si iucremento sanguinis duntaxat facultatis actiones validiores fleri censeas, Asclepiadis sententias magis evertere, quam sucuslatis statum estruere videris. Neque enim ille simpliciter sic loquitur; cui plus sanguinis, omnino hunc robustiorem esse, cui minus, necessario imbecilliorem ; sed invenies quasdant eum distinctiones, apparentibus consonas dicere, etsi nullam in nobis facultatem, aut animalem aut vitalem esse putet. Conspiciuntur enim quidam seipsis interdum magis sanguinei simul et fortiores evasisse, quidam fortiores simul et minus sanguinei. Quapropter quum neque sanguinis plenitudine vires augeri, neque ipsius imminutione has debilitari necesse fit, negligentius haec quoque se protulisse Erasistratu existimandum est. Quod si quis eum monuerit illorum, quae ego nunc recensui, haud inficias iverit functionum rigorem noti sanguinis incrementum, sed facultatis rohur consequi. Reddamus itaque nos jam ejus sermonem perfectiorem iis quae parum integre protulit, reliqua adjicientes. Erit autem hujusmodi. Augescente sanguine simul cum viribus actionis quoque robur augescere necesse est. Equidem si ita loquamur, id verum quidem dicemus, nihil autem plus nobis ex eo ad res propositas. Quibus enim utrumque auctum est, et sanguis et facultas, eisdem actionis robur auctum quoque vere dicetur ; quibus autem vires increverunt, hisutraque necessario aucta esse, falsum. Non enim necessario facultas simul cum sanguine augescente augetur, accidit autem aliquando, facultatem telam augeri. Bonus enim revera gymnastes-, si quempiam susceperit, qui. sanguinem pituitosum copiosi: prae otio collegerit, et viribus imbecillior existat, paulo post eum fortiorem, uberiorisque, quam quum eum accepisset sanguinis compotem, efficiet. Quemadmodum igitur qui in actionibus fungendis validiores quam prius facti sunt, eis humores auctos esse necessum non est; ita qui seipsisin functionibus edendis robustiores evaserunt, ipsis facultatem robustiorem evasisse necesse est. At non modo ab actionum rigore auspicatus, ad facultatis robur, sed etiam a facultate ad actionum vigorem necessario devenies. Nam facultate validus, in lunctionibus obeundis robustior est. Quare haec se invicem sequuntur, rigor actionum, facultatis robur, actionum rigorem facultatis quoque robur. Utrum enim ex eis adesse statueris, huic omnino alterum simul adest; non tamen a copiosiore. sanguine necessaria sumitur consequentia. Neque enim si largior quamprius existat, necessario robustior homo evadet; neque si paucior, imbecillior erit; quemadmodum neque si proportione reliquis humoribus respondeat, facultas aequaliter se habebit Proinde ex superioribus clarum est, actionum rigorem facultatis robustae proprium et inseparabile esse indicium; sanguinis incrementi neque proprium neque insuparabile. Quod autem deinceps Erasistratus dicit, proprium non est, sed plethorae inseparabile. Vocat ipsum adimpleri, apertius tendi dixisset. Etenim gymnasiorum quidam diligentiores, usiam lassitudinem ulcerosam, aliam tensivam, aliam phlegmonodem appellantes, nihil aliud innuunt, quam membra in teusivam lassitudinem incidisse. Tunc enim corporis sui partem quamcunque adimpletam dicunt, quum tensionem quandam in se sentiunt; sentiunt itaque in inflammatione tensionem, sed pulsus praeter naturam illam vel semper vel magna ex parte comitatui, quem quis clarior interpres -dolorem pulsatilem appellarit. Quibus aliud nihil quam tensio accidit, lis neque inflammatione laborat tensa pars, neque necessario plethorica est, sed duorum alterum, vel lassa vel plethorica est. At si lassa, pluribus laboribus hic affectus debetur; quod si non laboraverit homo; nequaquam ob lassitudinem lassa pars ipsa fit, verum aliter. Quamobrem ut verum fateamur, tensionis sensus sine exercitiis .omnino plethora est. Fit namque sic loquentibus inseparabile simul et proprium signum, utrisque se vicissim consefluentibus. Nam tensio. citra exercitationes plethorae comes est; fit enim hujus inseparabile signum, quod tanquam a plethorae causa perimitur. Porro tantum sanguinis incrementum, ut venae distendi amplius non possint, necdum plethora dicenda est. Quid igitur Erasistratus in enarratione brachiorum, tibiarum, manuum que meminit? Etenim in collo etiam et dorso et lumbis et thorace et imo ventre hujusmodi tensio constituitur. Quemadmodum autem s pervacuo Erasistratus artuum, sic etiam plenius ulcerofi.sensus mentionem facit. Hic enim plethorae nota non est, verum ex mordacibus humoribus, partibus velut exulceratis nnscitur, vel has illorum estque contingente, vel sanie irritante, vel medicamento vellrcante, aut ex motionibus solis proveniti Ut enim propria tensio in humorum plenitudine continentia vnsa distendentium versatur, ita sensus ulcerosus mordacem qualitatem sequitur, ideoque multis interdum in toto corpore accidit, non solum non plethoram, sed ne moderatum quidem sanguinem habentibus.

Cap. VIII. His ita sese habentibus, quemadmodum certe se habent, opportunum jam nobis ridetur, distluctionem quorumdam apponere, quae prius quum signa ab Erasistrato conscripta inspiceremus, ad hanc usque seriem distulimus. Plenitudinem itaque, sive ad vires, sive ad continentium vasorum capacitatem aestimetur, fatuus erat videlicet distinguere, utrum in sanguine solo, an etiam aliis omnibus humoribus consistere nata sit. Id namque indesuntum ab illis relictum est. Quum igitur non solum in morbi, penuria et plenitudo, sed etiam prava qualitas, omnes humores occupet, universos medicos interrogavi, tum qui ad vires tum qui ad humorum incrementum plenitudinem aestimant, folone aucto. sanguine adeo, ut non contineatur, venas ex.tendi contingat, an si pituita vel in alium quum vis partem, aut etiam venas ipsas, vel simul cum hac, vel sine .hac bilis quaepiam, vel sanies, vel spiritus statulentus tanta plenitudine coacervatus sit, ut a vnse. suo contineri magis .non possit, num lue quoque tunsionem experiri animal necessarium erit? Si pars, quae. tenditur, sentiat, eam in omni, quod distendit neque continetur, tensionis sensum animali excitare necesse est, et hunc affectum, tensionem vocitant, partes occupare, qua satius aucta eam quae tenditur partem rumpi necessum est. Id mihi quidem rebus manifesto appaaerrtibus consentire videtur. Conspicimus enim non modo nervos, vel funiculos tunsionis violentia dirumpi, sed dolia quoque multutles a musto flatulenta spiritu turgente. Nuper .sane vas stanneum eousque a medicatnento.ex viperis; quod .in.eo continebatur, inflatum est; ut etiam pellis ei circumdala. et funiculus quo deligatum erat dirumperentur et operculum curvaretur. Praeterea quod maximis interdum doloribus quidam corripiuntur, spiritu flatulento nonnullis animalis partibus insidente, quemadmodum et colo intestino faece. id accidere, omnes arbitror movisse, quibus curae est quotidie .apud aegros visa sequi et confiderere. Praestat igitur ab omni substantia humida et flatulenta partes in tensivam affectionem duri existimare, vel siclum ex humoribus sanguinem exuberantem hujusmodi affectum comitari. Itaque mrfus ad eos qui plenitudinem tanquam ad vires semper putant .constitui, digrediamur, rogemusque unum aliquod longe facillimum, tali quapiam hypothesi exempli modo proposita. Homines duo onera suis humeris imposita bajulenf, alter quidem lignum vel lapidem, vel sarcinam estquam gravissimam, alter vero spinas paucissimas et acutissimas; deinde in tali spectaculo, r qui ad vj.es plenitudinem considerant, ab eis. quaeramus, an et .paucas etiamApinas onus appellent, an quae ab utroque baiulantium onere fit molestia commune aliquod hominibus symptoma sit, molestiae vero species plurimum disserat. Hic enim citra punctionem gravatur, ille sine gravitate pungitur. In summa, si quis punctionem, vel morsum, vel quodlibet molestum onus plenitudinem quoque vocet, cogetur aliquando et unam spinam, vel acum tenuissimam onus appellare; quo quid est magis ridiculum? Absurda igitur haec stant et praeter omnium frontinum opiniones. Nos autem communes notiones non evertere, sed conservare statuimus. Proinde multum, quod gravat, interpretamur; molestum, quod mordet, vel pungit, vel quomodocunque quis vocare voluerit. Atqui multos esse humores mordaces, alios in nobis ipsis ortum habentes, alios extrinsecus accedentes, id omnibus perspicuum. Sunt autem quatuor ipsorum in majoris minorisque ratione differentiae. Qui etenim mediocriter rodunt, pruritum concitant, quemadmodum scilla; vehementius autem, rodentes, uti caepa; nam si test natura praedito corpori corpus nostrum paulo diutius admotum fuerit, exr. ulcerabitur. nonnulla praeterea hoc acriora sunt, in aximeque quum ulceratus admoventur, horrorem concitant; horrore vero extenso aucto que, id symptoma rigor appellatur. Eadem proportione mordaces in nobis humores quatuor specierum constituuntur. Pruritum enim inter eosmovent, qui modice vellicant; sus mordaciores ulcerosum sensum faciunt; his adhuc vehementius mordentes horrorem ; mordacissimi rigorem. De sus autem in multis commentariis dictum est; verum quaein secundo de symptomatum causis et quarto de sanitate tuenda tradidimus, ei qui compendium quoddam illorum velit capere, abunde sufficiunt. At siquis opus de medicamentorum facultatibus relegerit, et libros praecedentes de temperamentis, accuratius mordacium humorum naturam cognoscet. Verum vulgo medicorum simile quid accidit, quod Hippocrales de istis dixit, qui fracturis, vel ejus generis affectibus laborantes, praecepta medicorum non faciunt. Etenim illi, etiamsi fani velint degere riincuratione tamen laborem non perserunt, quemadmodum nec hi in discendo. At salutem subito consequi non possunt folo finis desiderio, nec in scientiam, nisi tutam illam viam perfecerint, quam paulo ante indicavimus; Scient enim, si velint, ulcerosum totius corporis sensum, tum quiobimmoderatiora exercitia praeter consuetudinem suscepta ecntingit, tum qui citra exercitia subito oboritur, mordacis humoris esse sobolem ; ideoque plus aequo exercitatis gymnastae oleo copiosiore, frictione molli, balneo dulcis aquae calido adamussim temperato curationem moliuntur, quo mordaces humores, qui immoderatioribus exercitiis ob adipis carnisque colliquationem, vel propter ipsos in corpore humores vehementer calefactos, generati sunt, discutiuntur. Quod si quis igitur horum demonstrationes edlscere sustinuerit, solus ille firmiter persunsum habebit, ulcerosam affectionem propter mordaces gigni humores; gravitatis, ob multos, ut ad vires; tunsuram vero, affectionem itidem propter multos, sed ut ad continentem eos vastorum capacitatem., non ad. corporum, quae continentur, vires, rela-. tionem habent. Erasistratus in libro primo de sanitate tuenda, ipsam evidentissime plethorae generationem recensens, tertiam dicturum affectionem docet, dein ad notas conversus, non magis de hac, quam aliis conscripsit. Etenim tensio hujus duntaxat est, quod ille adimpleri nominarit. At ulcerosum gigni sensum, neque praedictae plenitudinis, neque istius, quae vires spectat, proprium indicium est; mullo .minus graviores ad motumque difficiliores evadere. Siquidem hoc plenitudinis ad vires peculiare signum est. Parum igitur ipsi abfuit, quin omnem propemodum empiricorum syndromen nobis descripserit-; postremo partem quandam notationis tritemporaneae, quam Herophilei introduxerunt, peraeque ac empirici, literis prodidit, ita inquiens: Quum enim alimentum quod distribuitur, neque apponitur, neque pro .cujusque consuetudine elaboratur, neque aliter excernitur. r. Nihil enim refert vel haec dicere, vel. ut illi, otiosam ritam, solitormnque excrementorum suppreslienem otiosam enim priorem ritam indicarit, neque elaboratur, inquiens, prout quisque consueverat vi excrementorum suppressionem, dum praescriberet, neque aliter excernitur. Plenitudinis significatio a tempore sumpta, ex praeterito quidem tempore otiosum vitam simul cum exerelinitum suppressione comprehendit; ex praesenti repletionem, ulcerosumque affectum, et ad motum pigritiam, et. totius corporis gravitatem, aliaque hujusmodi apponit; ex futuro, quod hoc vitio laborantes, si evacuentur, .pulchre convalescunt, id quod Erasistratus omiscrat. Testimonium etenim hoc rectae diguotionis pariter .et curationis est; est- . gnotionis autem, vel ut illi vocant, significationis, nulla pars suerit, siquidem per signa affectus significare volumus, ut idoneam eis curationem inveniamus. Quamobrem si ex alio quoniam sanationem commode habere liceret, superflua essent signa. At praetentis temporis. memor, ruborem .et vasorum distentionem praetermisit, quae etiam ipsa empirici fene omnes, dogmatici non pauci, sicut alia quaedam, uti diximus, adliciunt. Verum quia et in. sanguine siclo plethorae generatio statuitur, non male ab illis rubor et vasorum distentio dignationi apposita fiunt; ad haec tamen magis, quod brachia, manus, tibias adimpleri dicunt, non citius carnium et omnium musculorum, quam venarum.plenitudinis secundum proprias ipsorum hypotheses esse putahimus. Atqui sic etiam duplicem dignotionem facere nos oportet, alteram venarum harum sensilium, quas omnes homines conspicimus ; alteram illarum, quas ipsis solus spectavit. Arbitror itaque jam constare iis qui animum advertunt, non parui esse negotii plenitudinem dignoscere. Quum autem ne verbotenus quidem illam dignoscere promptum sit, .verum omnino difficillimum, multo minus in actionibus spontaneis probe se gesserint qui neque quicquam de ipsa prius meditati. sunt; neque invenerunt.

Cap. IX. Ab empiricis itaque orationem de plenitus dine rursus exordiamur, posteaquam tuto admodum dictas dubitationes effligere se putant; fatentes quidem ipsi nihil omnino de plenitudinis essentia se novisse, in tali vero congeris; quam syndromeir plethoricam nominant, utilem sanguinis detractionem observatam esse dicentes. Universis enim in unum collectis, quae a singulis dogmaticis enmne-t rata sunt, ex his illorum dubitationes enitare censent: verum multo magis, quam isti, si quis animum modo verbis ipsorum attendat, unguuntur : quae rursus omnia ab exordio recensere praestiterit. Esto igitur in praeterito tempore consueta eduliorum diaeta, in repletione liberalior aliqua ex parte quam antea; item excrementorum suppressio, universa vita otiosa; in praesenti totius corporis vel partium quarundam tensio, ad motiones pigritia, ad actiones imber crllitas, et gravitatis et ulcerosae affectionis sensus, simulque venarum tumor; addatur, si placet, rubor, quoniam hunc quoque nonnulli adscribunt; quinetiam. .totius corporis inaequalis quidam tumor et lassitudinis affectio. Sunt enim qui haec adliciunt. Interrogabimus^ igitur ipsos, quae ego adolescens adhuc empiricum praeceptorem rogavi, quum me primum haec doceret ; omniane simul dicta ad evacuationis recordationem, ut ipsi ajunt, coire oportet, an si vel unum ex iis conspiciant, venam statim mordent? Ad primam igitur quaestionem prompte mihi. respondit, omnia suquiens coire necessario p hujusmodi namque rem syndromen esse, universorum eam complentium congeriem. Postquam vero primum homines duos in memoriam revocassem, quibus ille ipse nuper venam incidere jussit i unum lippitutline vehementer laborantem, alterum ex vehiculo. delapsum, deinde loris implexum longius protractum, utpartes quaedant contunderentur t post haec autem conticente ipso, alterius cujusdam memini, cui et ipsi mediocriter febricitanti, dolorem vero capitis non ferenti, sanguinem. misit; rursus alii pleuritico, qui nihilo magis universam praedictum syndromen haberet; haesitabat maxime quid responderet. Proinde plures id genus alios ei produxi ; imo superiorum tubmonui, quibus non tolum non tutam syndromen, sed ne duo quidem symptomata habentibus hominibus, quod ego affirmarim me meminisse, sanguinem ex vena detraxerit. Huic etenim, qui ex vehiculo decidit, exercitato quotidie, et consuetis omnibus excrementis abunde vacuato, mediocriter edenti, et tuto fere die nobiscum agenti, tum neque ipsius neque alterius cujuspiam opinione vacuatione indigenti, quum ex vehiculo delapsus partes quasdam contudistet, venam incidendam existimavit, nec rubore quopiam acquisito, nec vatorum tumore, neci alio quolibet ex bis. quae syndromen absolvant, sed solo partium contusarum. dolore. Haud secus illos tractavit, qui lippitudine capitisque dolore affecti, nullum plane dictorum symptomatum in plethorica illa syndrome perceperunt. Quin alios complures, qui vel nihil ex plethorica syndrome, vel non om- . usa simul quae a nobis dicta sunt, haberent, venae incisionem vestro judirio admisisse vidimus. Nunc enim, ajebam, omnes apud- me memoria repetens, quibus a vobis sanguinem missum esse vidimus, nemo adhuc succurrit, qui uuiveriaur hujusmodi symptomatum syndromeu haberet. Verum huic quidem, quod lassitudine, nullo alio affectu laborabat, vena incisa est; illi, quod sebricitarct graviter, vel oculis doleret, vel capite, vel haemorrhoidum suppressione, vel si mulier suerit, menstruorum, non omnibus vero quae plethorrca syndronre coire postulati Si igitur .universas affectiones, in quibus venae sectio proluisic observata est, plethoricas nomines, nos quoque lippitudinem, plemitim, vehumentem dolorem, culum e curru, aliaque imrunrera plethoricas syndromas appellare tempus est. At si horum nihil in plethorico concursu comprehendatur, et eorum symptumatum congeries, quae supra retulimus, plethorica syndro-, me nuncupetur, nulli vena, priusquam omnia illa habeat incidenda est. Quomodo igitur ille mihi ad haec responde-^ rit, quamque nihil decenter, magni otii negotium, non re-. m m a nobis nunc proposuerunt proprium institutum. Ego autem quum per otium nugandi tempus in praesentia non feram, cogitari sturnos curationis universos in libro de venae sectione ostendere, quos etiam ipsius ne unus quidem accurate distincteque conscripserit.

Cap. X. Itaque relictis in praetenti empiricis, ad rationales denuo revertamur, singula symptomata, quae scripserunt, inspirientes. Nonnulla siquidem ipsorum plenitudinis ad vires sunt, nonnulla plenitudinis ad enchyma, usia non : absoluto sermone plenitudinis signa sunt, sed hujus plenitudinis, alia prorsum nullius plenitudinis, sed aut vitiosi cormptique humoris, aut imbecillae facultatis, aut solidarum partium tumoris. Hoc ita te habere, mentem si iis quae dicentur adhibeas, condisces. Jam sime tensiva affectio quum sine exercitiis incidit, multam omnino substantiam in sensu praedito corpore contineri ostendit; quae autem fit substantia, aut ejus species, praeterea non ostendit; nempe cum hac parte solum ipsa trusio cujuslibet substantiae, tenuis, crassiae, consistentia mediae, et flatulentae, ad haec calidae, frigidae, vel mediae communis sit; sed aliis quibusdam ilignoscendi signis ad hujus distinctionem indiget. Porro functionum infirmitas facultatem imbecilliorem ostendit, dum id, quod movet, intercipit, .ut in manuum motu imbecilli; nam multas dispositiones. comitatur. Sive enim car- . neam atque adpossim genus cuipiam increverit, facultate eisdem terminis permanente, motus imbecilliores fieri ner cessitas exigit, movente quidem aequali permanente, auctu vero moto; sive unus aliquis humorum, vel etiam omnes simul exuberaverint, vires autem cum eis. non adauctae fint, necesse est hic quoque functiones imbecilliores evadere.; sive utraque, et quae parenchymata vocantur et humores, facultas autem non increverit; sive haec eodem modo sese habeant, facultas imbecillior contigerit .Possent autem utraque sumsi quoque convenire, tum ut facultas inualidior; tum humores simul cum parenchymatibus vel plures; vel pauciores fiant, vel horum alterum. Utrum igitur. propterea functiones infirmae magis erunt in unoquoque ipsorum acridente, et duobus, et pluribus, et simul omnibus ? Quandoquidem ob solidarunt partium nutritionem probam notior nem aliquando infirmam magis esse factam arbitrari, hominum est, qui ignorant facultates stolida tuta corpora transue, sed arterias et .nervos spiritibus tanquam fistulas. et canales fingunt. Deprehendes opinionis pravitatem ex aliis multis, maxime duobus nostiis commentariis, de Hippocratis et Platonis placitis et de naturalibus facultatibus. Itaque ad bonum habitum proprie spectat bona solidarum partium nutritio ; probae carnis et corpulentiae .carnium incrementa propria sunt. Plerumque igitur proportione adeps liberalius augebitur; interdum in adipe magis caro, vel sula adeps increscet Dictum est de sus in commentariis. de temperamentis. Quemadmodum autem in carne aliud est proba caro, aliud corpulentia, sic in sanguine hoc velut quaedam sanguinis .probitas, illud sanguinis copia. Jam vero probitas sanguinis et qualitate et quantitate adamussim naturalis esse omnibus manifesta ridetur: Sanguinis copia, polyaemia dicta, qualitate quidem inculpata est, quantitate culpata est; verum omnino. aut naturalem habituet, qui a generatione contigit, exuperat, aut illum qui ad vices spectat. Etenim utraque, et facultatis robur, et sanguinis plenitudo aliquando praeter naturam, quam origine acceptam habent, invicem augescere possunt, quemadmodum in probis athletarum habilibus; humores namque et camelae partes- et vires proportione mutua in ipsis increscunt. Jam igitur perspicuum est, quod qui corporis tumorem unum esse plethorae signum dicunt, falsa praedicanti; viam venarum tumor plethoricum suerit signum; carnium vero et adipis tumor, illarum ipsarum plenitudinis, non tamen quam nunc inquirimus; quae etiam plethora vocatur. De hac enim plenitudine, quae videlicet evacuationem ostendit, quum aliqui ipsorum dicere statuissent, quatenus homonymiis innotescit, erraverunt adeo, ut in carnium atque adipis plenitudinem delaberentur. Ita jam pravum ac irritum plenitudinis signum est: tumor corporis. Ipsarum enim venarum, quae oculis patent. repletionem notat, non tamen necessario inulto latentium ; fini fieri aliquando potest exterioribus venis distentis, interiores non itidem distendi; ut quum subito frigus ipsas invadit, sanguis in altum relegit, et venae exteriores ita sanguine destituuntur, ut ne appareant quidem. Rursus calore exorto, vel in balneo, sanguis alto relicto, ad summam cutem exterioresque corporis partes defertur. Quod si ardens febris extiterit, tunc quoque corpus veluti fervens necessario uritur, instatur, diffunditur. Proinde venarum tumor non est inseparabilis humorum copiae nota, sed primum hujusmodi statum in corpore esse convenit, ut neque interiores partes exterioribus, neque hae illis calore praecellant; deinde ne immoderatus in toto animante calor consistat. His ante distinctis, venarum tumor sanguineae plenitudinis, quam modo per excellentiam diximus, signum aliquando fuerit. Nam .fieri nop potest, tam exacta sanguinem interdum in venis contineri, ut nihil vel bilis, vel pituitae, vel scrofae saniei inferatur. Unde nos in superiorubus idem intelligi voluimus, sive humores, sive sanguinem abundare diceremus. Quippe immixtus et ab assis hiunoribus sincerus sanguis nunquam in venis comprehenditur. Demonstratum enim est alibi a nobis de mixto nihil referre, humores, an sanguinem appelles, non tamen qualibet, sed moderata quadam mensura aliis ei admixtis, idque in animasseus secundum naturam sese habentibus. Universis enim in naturali symmetria adauctis cum. sanguine per excellentiam, idem .significat humorum nomen, nullumque dissitimeti est humores auctos, vel sanguinem dicere, quum oratio innuat humores id ipsum omnino sibi velle, quod est pro ve-i teri proportione omnino abundare. Hoc itaque nobis sic definitum esto. Iterum ad institutum revertamur. Venarum siquidem tumor, neque propter exterioris constitutionis victoriam, neque perfusionem fervoremque obortus, simgrutis plenitudinem arguit. At talem particulam nec declivem figurari, nec supra alias recenter esse motam oportet. Quapropter oratione quadam si quis universus particulares distinctiones sit complexus, tunc venarum tumorem sanguinis plenitudinem indicare dicet, quum omnes simul particulae eundem statum cum moderato calore obtinent. Si namque pari omnes modo afficiantur, calor autem immoderatus existat, fusio humorum, quae venas su tumorem attollat, interea nascitur, non tamen sanguinis, verum spiritus plenitudo ostenditur; nam humores calefacti inflantur; cujus rei gratia qui venarum tumorem, plenitudinem significare pronrmciarunt, si jam illis venis, quibus haec insint, ipsum contigisse intelligant, recte dixisse videbuntur. Plenior enim substantia est necessario, quae venis tumorem conerflavit, quum prior extitit, etsi qualis tandem plenitudo fit, non ile liquido constat. Siquidem omnis substantiae copiosue tumor praeter naturam communis. est, sive sanguis purus, sive biliosns, siveferosus, sive pituitosus, sive flatulentus exulat. Quemadmodum vero hic omnis plenitudinis differentiae communis est, sic venarum quoque tensio. Etenim lraec plenitudinis quantitatum, non speciei differentiam sequitur. Quamobrem tumor sensusque tensurus non magis humorum, quam spiritus plenitudinem ostendet. Si quis igitur hunc in modum pronunciaverit : in tensionis sensu plenitudo est necesario, vere dicet. Quinetiam si hoc pacto dixerit: sensilium partium plenitudo aisjectum quempiam inducit, hic quoque verus erili At si quis generali plenitudinis vel humorum nomine relicto, sanguinem in . oratione usurpet, veritatum non necessario prolaturus est, ob eas quas diximus causas. Porro quod neque plenitus duris sunpliciter, sed ejusdem, pro majoris minorisque ra-. timne, differentia et in venarum tumoribus et teusiva affedione versatur, inde est perspicuum. Nulla pars plena, nisi violentam prius tensionem experta, dolet; si vero in tumorem, non tamen violentius attollatur, nondum tenditur; quamobrem tumor qui cum tentione oboritur, majorem indicabit plenitudinem; qui vero fine tentione, minorem. Quo igitur modo interdum luitio nullus tumor in venis apparet; tensivus autem tensus vehemens est? Nam tensivam affectionem maximis tumoribus conjunctam esse oportet. Vel quia interdum tumor in venis latentibus insigniter distendit, siquidem plenitudo tum quae ad aliquid relationem habet, de qua nunc disserimus, tum quae ad vastorum capacitatum spectat, (quam sarte plenitudinem dicimus, nondum ipsis tentis j tum quae ad tunicae distentionem refertur, venarum tumorem generat, sanguine supra naturalem cujusque symmetriam copiosius increscente, ut ad illam copia referatur. Tunicae tensio quasi ipsius symmetriae excestum declarat ; non enim naturalis est ea tunicae tentio. Uterque autem sanguis multus est, et qui ex naturali symmetria et qui ex tunicarum trusione aestimatur. Caeterum Ereststratus amborum meminit, non exacte quidem, neque tam luculenter ut. egq nunc, attamen ita, ut duplicem rei naturam esse declaret. Quum etenim dicit: Ab initio itaque. et vasis mediocriter repletis, robustiores sartioresque sctpsis quam prius praeter consuetudinem esse apparent, rndicavrt immoderationem sanguinis cuique naturae modum excessisse ; ex quibus deinceps inserens ait : Ubi pleniores multo evaserint, brachia, mantis et tibiae immoderatius replentur, ceu tunicarum sanguinem continentium ametriam innuit. Unde colligitur duos esse terminos sanguinis supra v naturam adaucti; priorem, quum venis impletis tunicae ipsarum praeter naturalem cujusque statum in tumorem attolluntur; alterum, ubi ad hoc tunsio quoque accedit, quum in plenitudine, quae ad vices pertinet, ne alterum quidem conspiciatur. Atque haec quidem de istis dixisse sufficit.

Cap. XI. Verum rubor, cujus et ipsi meminerunt, non plenitudinis simpliciter, sed sanguineae plenitudinis nota est. Desiderat autem ipse distinctiones easdem, quas tumor; si namque ob causas externas eveniat, ut ob solem, vel balneum, vel exercitationem; vel iter, vel ut summatim dicam, ob calorem, ita vero si ob iracundiam pudoremque, et quaecumque similia, cuj os generis sunt acutae febres, jam non sanguinem indicat. Proinde quum aequalis totius corporis affectio suerit, nullum autem eorum quae percensuimus adsit, tunc nimirum rubor plenitudinis sanguineae universi corporis animantis nota extiterit; sin minus, certe illius partis, in qua apparet. Quin et inflammationibus, sive in musculis hae, sive in cute consistant, hujustnodi color plethoricos morbos comitatur. Sed de inflammationibus abunde satis in commentario de tumoribus praeter naturum disseruimus, demonstrantes ipsos omnes pariter ab humorum plenitudnre aliis atque aliis interdum partibus incumbentium constitui. Jam vero non de sus, verum, uti prius diximus, de illa plenitudine sermo est, quae plethora vocatur, quaeque redundantia humorum in toto corpore consistens desinitur. Non autem sic plenitudinem in toto corpore constitui dicimus, ut partium genus utrumque, et vasorum et ceruium, laesionem acceperit. Nonnunquam enim alterum duntaxat affici contingit, tanquam suetiam utralibet pars occupata fit non in una quapiam parte, vel duabus, verum aut in toto animali, vel pluribus rtobilissimisque partibus haec eveniat. Eodem modo tumorem, qualisnam sit, deprehendere, viri est in rebus dignoscendis exercitatissimi. In carnoso namque genere unus tumor ip- . sarum carnium est, alter humorum, carne tanquam lana quapiam aut spongia supervacuo humore repleta. Atqui talis in carnibus plenitudo ei, quae ex vasorum infusione nomen accipit; proportione respondet; altera plenitudo issi, quae ad vires vel cum gravitate, non est dissimilis; recordantibus nobis, nihil interesse, decomposita cerne, vel de musculis disputes; praeterea .si plenitudinis carnium fiat mentio, musculos, non simplicem illam carnem, quam .parenchyma nonnulli vocant, inaudiendam esse. In arteriis farre et venis non similiter ad vires plenitudo aegris ipsis percipitur, nisi qui natura ad sentiendum suerint accommodatissima; e;usmodi solis obscura quaepiam ac profunda gravitas in corpore apparet. Quamobrem aliae quaedam talis plenitudinis notae manifestiores inquirendae sunt. At quum plerique medicorum segniter eam tractaverunt, nonnullrne prorsus inspexerint quidem, alii multa omiserint, nulla certior firmiorque nota arteriarum motu inventa -est, quem in libris de pulsibus copiose declaravimus. Siquidem venae una cum- arteriis saepenumero plethora corripiuntur propter vasorum confluentiam, quam alibi saepe demonstraulmus; aliquando viscesis vel orastis humoribus in venis collectis, haud ita facilis eorum in arterias -transfusio comunttitur ; at hujusmodi rarum est. Nisi enim summe crassi aut viscosi humores extiterint, omnino transfundemur. Equidem in ejusmodi affectionibus plenitudinis in venis collectae nulla evidens nota est, sed ex arteriarum motu licet capere, etsi quam maxime Nicarcho et Praxagorae ridetur; attamen fangmnem arteriis non transmittunt. In alus plethorae affectionibus pulsuum signis fides adhibenda est, quae privato opere a nobis explicata sunt. Caeterum species plenitudinis, quum iit totum corpus aequabiliter humoribus diffusa ( fuerit extensaque, hoc modo distinguendae sunt. Russi-: cunda siquidem sanguinis plenitudo est; subpallida vero flavae bilis; albescens immoderatius ab eo qui secundum naturam est statu decessit, quum pituita exuperat; ut si atra bilis, magis atra est plenitudo. Porro in singulis quae commemoravmrus, sanguinem simul auctum esse oportet. Nam si pallida bilis et flava nominata aliquando exuberaverit, ut in. regio morbo laborantibus, non adhuc plenitudo, nec plethorica affectio, sed vitiosus humor hujusmodi affectus est. Hoc pacto in atra bile. et pituita dicendum est. Ubi .vero, sicut antea diximus, vel gravitas ; vel tumor supra naturalem statum sit, plethorica quidem talis affectio dicetur; ex colore autem praepollentis humoris speciem cognoscere oportet, Verum sula bilis, nullum plenitudinis inseparabile symptoma potest effi cere, neque tumorem certe, neque gravitateuu Nam altera quaedam ante hanc erit affectio, prjust quam eo corpus increverit. Item pituita, et haec non quaelibet simpliciter, modo fota suerit, sed ea quae in hyderis, quos leucophlegmatiae appellant, in universo corpore. redundare poterit. At liquet etiam crudam, quae humoremdus nominatur, inter pituitae species in praesenti sermone ponendam esse. Etenim si diversam ab illo statuamus, praeter plenitudinis differentias quas nuper retulimus, necesse est ejusdem quoque humoris discrimen apponere. Est autem . humor hic pituita crassior, minusque flatulentus, qualis in minis subsidet, maxime iis, qui copiosum ex voracitate testimentum elixis fabis simile continenti Atqui tusis humor saepe illis universim per alvum ductus est, qui ab exercitiis quidem abstinuerunt, cibis autem liberalissime usi sunt, bale neisque a pastu. Imo et huic Immori, sicut pituitae, albedo quaedam decolor in toto corpore subsistit. Inter reliquas pituitae species alia dulcis est, alia acida, alia falsa. Dulcis somnolentos facit; arida quum abundat, famelicos; qrrenradmo dum et falsa, quum exuperat, sitibundos; cruda vero praedicta cibos fastidientes parit. Aliae pituitae praedictae paulo majorem naturali somnum conciliant. At crudus humor, quemadmodum dulcis pituita, manifesto somnolentus efficit. Monstratum namque est alibi, sensuum principio humectato et frigescente, soporatam sequi affectionem; quemadmodum siccescente et calescente, vigilias ; hoc medo et biliosi omnes propter utramque bilem insomnes agunt. in atra- praecipue adest morositas, animi demissio, et sine ratione tristitia. Quod si non universo in corpore praedicti humores mundaverint, in una vero parte quapiam congesti sint, tumores praeter naturam in ipsis corporibus generant, de quibus in alio opere consideratio instituitur. Atque ipsis. nunc. illorum symptomata- dicta fiunt, praeter decolorationem et. .ea quae cerebrum et stomachum occupant. Etenim vigiliae et somni cerebro, appetentiae cibi et fastidia, stomacho aliis alias affecto accepta feruntur. Clarum vero est os ventriculi stomachi nomine hic vocatum, in quo pituita collecta, ut paulo ante recensuimus, appetentiae excitaxit. Qui flava bile abundant, fitibundi nauseabundique ob bilem evadent, et os ipsis amarum est. Ex atra, submissi animo, et morosi, horribiles, a potu abstinentes, saliva pleni; at non omnes cibum refugiunt, test quidam ex ipsis ; in vero abunde famelici sunt, quibus atra bilis arida qualitate exuberat. Hoc autem evenit, ubi ipsa malignior evadit. Caeterum vel ut sanguinis faex tantum est, nondum exacte arida, praestiterit forsan hujusmodi humorem non atram bilem, sed melancholicum, quatenus ita diritur, appellare, quemadmodum consuevimus, ideo quod atrae hili vicinus sit, ejusque naturam siatim subiturus. At de vitiosorum humorum differentiis disserendi nunc tempus non est, quod nec plenitudinem ipsos nominari dixerim ; verum non simpliciter quod redundat quomodocunque, invenire, oxnrnus rum. vrr. sed de plenitudine agere nobis est propositum Haec autem est humorum in animantis corpore redundantia. Neque igitur particularium tumorum, neque vitiosi humoris species in hoc.sermone audire desiderandum est, sed quum universi vel juxta pristinam proportionem increverint, vel exiguum quendam excelsum unus inter eos acceperit. Itaque sanguis in plethoricis affectionibus vehementer potest praecellere ; aliorum humorum nullus. Etenim cacochymia nunc (quam vitiosum humorem interpretati sumus) hujusmodi, non plenitndo adhuc, neque plethora nonnnatm. Quare pulsus etiam in cacochymiis humorum naturae peculiares omnino sunt; in superioribus plenitudinibus non .similiter manifestas servant differentias, quia .humor redundans sanguinis paululum admixtum prorsus habet. Ubi sane vehementer exuperaverit, j tales pulsus ob bilem flavam oriri necesse est, quales loqui diximus exiccata corde et incalescente. Prop ter. atram rursus ejusmodi, quales, si refrigeretur idem siccescatque, provenire docuimus. Eadem ratione, siquando pituita alios vicerit, pulsus frigidae hnmidaeque affectionis inlices procreabit Sanguinem adamussim naturali habitu praeditum nulla pristinae constitutionis immutatio comitatur. Quum humido magis abundat, pulsus itidem immutantus; ut et si calidior et frigidior quam antea fiat. Porro hujus generis universa in opere de pulsibus distincta sunt. In praesentia tantum dixisse satis est, sanguinem videliceti ex^ otio humidoque rictu, aquosis recrementisin eo redundantibus, humidiorem atque prius evadere ; ex iracundia, exercitus, aestu, frictionibus, medicamento calefaciente, alimento calido, rino meraciore, vetustioreque calidiorem; quemadmodum ex frigore quodam recenti frigidiorem. Quod si quispiam cibis siccioris temperamenti; alia tamen nulla intemperie praeditis ; plenius usus suerit, sanguis illi siccior luturus est. Quinetiam^ per conjugium. humidior et frigidior, vel frigidior et siccior, calidior et humidior, vel calidior et siccior ob praedictas causas sine alterius cujusquam humoris exsuperantia reddetur. At si propter illorum mixtionem intemperiem subeat, haec cum vitioso humore talis intemperies constituetur, quae etiamnum sanguine vel calidiore, vel frigidiore humidioreque impendio fieri dicitur; pari modo secundum alias sex intemperies (universae namque numero fiant octo) secus autem quam cum solus ipse sua natura talis fuit. Jam vero pulsus secundum octo intemperies speciem illam obtinebunt, qualem in commentario de pulsibus explicarimus. Verum soliusne sanguinis sit, an humoris cujuspiam ei admisti, distinguendum est praesenti corporis totius colore, aliisque symptomatibus, quae de somno, vigilia, vel appetentia et cibi fastidio aliisque ante paulum commemorata sunt; ad haec praecedente victus ratione, exercitiis, et iis quae ipsi aegro accidere consuerunt; insuper anni tempore, regione, et naturali corporis deusitate atque raritate. Etenim satius est ex omnibus fidem dignationi astruere, non ex uno, vel duobus, quum probe sciamus Polam ipsam in arte plurimum conjecsurae acceptum ferre, dico jam hanc artis partem; quae omni dignationi servit, non modo cacochymiae; vel plenitudini, quas nunc definire instituimus, siquidem actiones; vel morborum causae, vel remedia, exactiorem habent notitiam. Diximus de sus ipsis copiosius alibi. Atque nunc satis erit, praeposito abunde definito, in eodem manum supremam operi imponere. Absolutus autem sermo evaserit, si exemplura adhuc ei subjungatur. Fingamus -jam homini nulla febre laboranti venas plenius intumescere, et. universum .corpus. praeter modum rubere. Considerandum igitur venit, an nulla. calefaciens causa ei accesserit. Si enim appareat, melius erit, donec ex- illa motus in toto corpore constituatur, dignotionem differre; quia nec irascentem, vel lotum, vel lavantem se, vel exercitatum, vel vino recenter impletum, vel alio quovis modo calefactum; dignoscere convenit, sed motionibus externis. omnibus. in. quiete cessantibus. Nam si tunc ejusmodi appareat, sanguinem homini exuberare judicabis. Inde alia sunt inspicienda ; primo sane, quae maximam habent facultatem; deinceps reliqua. Ostendimus gravitatem, tunsionem, ad motum pigritiam ; mox pulsus, vigilias, somnos, appetentius cibi, et sastidia, aliaque fimi-. lia. Postremo praecedentia lingula, quae plenitudinem faciunt, an consueta quaepiam excretio suppressa sit, an exercitatio neglecta, an pleniores multumque nutrientes cibi continenter assumpti sint, an post alimenta insuetis balucis usus fuerit, ad haec quoque an crebro plethoricis morbis homo corripiatur; accedunt his omnibus inditia a loco et anni tempestate sumpta, -vel si aliud tale velis apponere; non aequalem omnibus causam distribuens, ut nec in aliis artis -partibus. Nonnullae siquidem notae scientificaefurit; ut tunsio, gravitas, venarum tumor, pigritia, color, puls suum motio, cunctis videlicet accessoriis motibus separatis. Nonnullae ab his declinant, velut excrementorum suppressio, vita otiota, cibi plures et valentes, atque post nutritionem balnea. Ubi namque universa conveniunt, scientificis vicina fiunt. Tertium praeter haec ordinem occupant, si ex consuetudine plethoricis affectibus homo corripiatur. deinde loci temporumque ratio est, quae ipsa omnia consti-. tuit; quoniam hyeme et vere frigidis et temperatis regioni. bus plenitudinem magis accunmlant; calidis .et siccis anni temporibus locisque minus ; ita in superficie cutis densi. crebrius, rariores- parcius.