De inaequali intemperie

GALENI DE INAEQVALI INTEMPERIE LIBER.

Cap. I. Inaequalis intemperies -. fit interdum et in universo animalis corpore, ut in hydrope quem aquam intercutem vocant, et febribus quas epialas appellant, et prope caeteris omnibus, iis exceptis quas hecticas nominanti Oboritur autem et in unaquaque parte, altum ea oedemate, vel phlegmone, vel gangraena, vel erysipelate, vel cancro obsidetur ; hujus autem generis est et qui elephas vocatus et phagedaena et herpes. Verum haec quidem omnia cum fluxionibus consistunt. Citra vero materiam affluentem, quum partes folia qualitatibus niterentur, inaequales intemperies fiunt, iis utique refrigeratis, aut deustis, aut praeter modum exercitatis, aut feriatis, aut aliquid ejusmodi perpessis. Praeterea ex iis quae foris occursant, inaequales intemperies no suis corporibus oboriuntur; quum calefiunt, vel refrigerantur, vel siccantur, vel humectantur. Hae namque simplices intemperies sunt, ut in commentariis de temperamentis demonstratum est. Compositae vero ex iis usiae quatuor sunt, quum corpora vel calefiunt simul et. siccantur, vel calefiunt simul et .humectantur, vel refrigerantur simul et siccantur, vel refrigerantur simul et humectantur. Quod autem ejusmodi intemperies ab aequalibus eo dissideant; quod in omnibus intemperanter affecti corporis partibus aequaliter non insint, id clare liquet. Ergo quis sit omni inaequali intemperiei generationis modus, in hocce libello enarrare propositum est. Quo autem clarior evadat oratio, revocare in memoriam oportet omnes corporis paries, sumpto a maximis ex- . ordior quae sane et idiotis innotescunt.; manus enim..et pedes et ventrem et thoracem et caput nemo est qui ignoret

Cap. II. Secetur autem a nobis earum rursus unaquaeque in sibi continuas integrantes appellatas partes, verbi gratia erus in femur, tibiam et pedem, manus -in brachium, cubitum et summam manum. Et ver ossurum ac manus propriae partes sunt carpus, metacarpium et digiti; digitorum praeterea, ossa, cartilagines, ligamenta, nervi, arteriae, venae, membranae, carnes, tendones, ungues, cutis, adeps. Has vero etiamnum in aliam speciem locare non conceditur, sed sunt similares ac primae j exceptis tamen arteriis et venis ; hae nanque ex fibris et membranis sunt conditae, ut in anatomicis administrationibus traditum est. Quin etiam multa sunt spatia inter ipsas primas et similares partes appellatas, atque bis etiam plura majoraque inter ipsas organicas et compositas ; aliquando vero et in unaquaque similari parte, ut in. osse cuteque ; atque de sus quoque omnibus in administrationibus anatomicis dictum est. Etenim mollia corpora, quum sibi invicem incumbunt, interpositorum spatiorum sensum adimunt; sed . quae dura siccaque sunt, in iis maxime deprehendere spatia licet, sicuti ossium cavernulas. Continent hae ex natura in sese humorem crassum et album, ad id comparatum, ut ossa nutriat. Quaein cute foramina sunt; ea qua ratione fiant, in libris de temperamentis dictum est. Atque haec monuisse necessarium erat perspicuitatis gratia eorum, quae a nobis deinceps explicanda sunt. De inaequali vero rntemperie nunc agendum; tum quaenam ejus natura sit; tum quot ejus generationis modi. Ergo quod in omnibus corporis ita affecti partibus una temperies non fit, prius dictum est ; verum id quidem omnis intemperiei inaequalis est commuue; differentiae vero ejus ipsam corporum affectorum naturam sequuntur. Aliter enim simplex caro, aliter universus musculus ad inaequale temperamentum pervenit.

Cap. III. Quum enim fluxio humoris calida in musculum decubuit, primum majores arteriae venaeque hui. plentur ac distenduntur ; deinde minores ; idque fit ad usque minimas; in quibus quum vehementer fluxio impacta sit, neque amplius contineri queat, pars quaedam ejus per ipsarum ora, pars quaedam etiam per tunicas colam foras transmittitur; tum vero interjecta spatia primorum corporum ita fluxione implentur, ut undique omnia ab humore et incalescant et perfundantur. En sinit nervi, ligamenta, membranae, caro ipsa, anteque haec arteriae et venae, quae certe primae et praeter caetera vario dolore assiciuntur. Etenim interius a fluxione tum calefiunt tum distenduntur ac divelluntur; exterius non modo calefiunt, sed etiam premuntur ac degravantur; reliquae partes aliae incalescendo salum, vel comprimendo, aliae utroque genere laborant ; appellaturque morbus ipsis phlegmone, est autem inaequalis musculi intemperies; fervet enim jam qui in eo est sanguis; is tecum calefitrit primum quidem ac maxime arteriarum et venarum tunicas; mox vero, quae extra has sunt, omnia; quibus circumfunditur. Ita duorum alterum tequi necesse est, ut, si fluxio vicerit, corruptio loquatur victorum corporum; sin fluxio victa fit, ut musculus ad naturalem statum redeat Vincatur igittun prius fluxio, tu-tuis enim est a - potentioribus curationem exordiri., .duplex hic .erit medendi modus, quum. vel discussus suerit totus, qui decubuit, humor, vel concoctus. Verum discussio optanda maxime curatio est; concoctionem autem haec .duo. necessario sequuntur, puris generatio et abscessus. Abscedit aliquando in- caritatum proxime accubantium tum maximam tum abjectissimam, qui sane abscessuum optimus. est; interdum in maximam, non tamen abjectam ; .velim abjectam, sed non maximam. Quibus igitur in ventrem siuxus abscedit, abscessu um is optimus est, qui in internam ejus amplitudinem abiit, in quam etiam plerumque erumpunt; pravus vero, qui iuniperi tona eunt- Ita vero quibus in cerebrum, bonus est, qui in anteriores ejus ventriculos. abfeedit, pravus, sub meningas; et qui in posticum ejus: ventriculum sertum Costarum veno abscessus in thoracis capacitates erumpunt; musculorum, sub cutem; viscerum, vel in arterias et venas, quas in se continent, vel in membranam ambientem, quae tanquam culis quaedam visceribus ipsa est. At si victae a fluxione corporis partes fuerint, in tantam nimirum intemperiem devenient, ut inde tum earum pereat actio, tum ipsae temporis spatio cornuapantur; desinent autem tum primum dolere, quum mutatrici qualitati fuerint assimilatae ; non enim quum mutata est temperies, sed quum mutator, partes dolent, quemadmodum et praeclarus effatur Hippocrates : Dum enim alterat ur ac corrumpitur natura, dolores fiunt. Asseratur autem ac corrumpitur cujusque natura, quum vel calefit, vel refaigeratur, vel siccatur, vel humectatur, vel ejus continuum solvitur. In intemperiebus quidem inaequalibus a calore et frigore potissimum contractis, hae namque efflcacissi m ac sunt qualitates, deinde vero a siccitate et humidilate ; ab inedia vero vel sili, quod hic humida, illic sicca substantia deficiat; a vulnerantibus, erodentibus, tendentibus, prementibus, et lacerantibus, quod continuitas solvatur.

Cap. IV. Itaque si calor sanguinis in parte phlegmane laborante mitis sit, et qui sanguis in universo animalis corpore continetur) moderatam sortiatur temperiem, nequaquam perfacile una cum affecta parte calefit; si vero ferveat sanguis vehementius, vel si per totum animalis corpus biliosus fuerit, illico totus incalescit; multo vero magnt quum ambo concurrerint, ut et qui sanguis in phlegmon^ continetur, admodum calidus sit, et qui in toto est annumte, biliosus. Incalescit autem prius qui in arteriis est simanis, quod is tum natura calidior, tum vero magis spiritalis Iit; deinde vero etiam qui in venis est. Quod si pars assinis visceribus sanguine scatentibus obsessa phlegmone fuerih etiamnum celerius cum eo universus animalis sanguis iucslescit ; unoque verbo, a quocunque calefaciente quicquid stcilo alterari potest, aut natura est calidum, primum excalefit; quemadmodum et ab eo quod refrigerat, quicquid cile alterabile est, vel natura frigidum, id primum rescit ratur. Ac promptus quidem ad asserendum spiritus quod ex tenuissimis constet partibus. Calidissima natura est flava bilis, frigidissima vero pituita. Reliquorum humorum sanguis post flavam bilem calidus est, sicut atra bilis post pituitam frigida. Quin etiam asseratur flava bilis levi momento a quovis in eam agente; nigra aegre atteratur. Uno verbo, quicquid tenuium est partium, id prompte alteratur; contra quod crassarum est partium, difficilem subit alterationem. Quare multiplices in phlegmonis alterationes oboriri necesse est, quod multifariam affecta sint corpora. Primum namque humor, qui phlegmonem excitat, magis minusve calidus est ; deinde ipsius putrefactio pro ipsius natura incidit; non minime vero, prout is magis minusve impactus est. Quae namque non perflantur, celerius putrescunt, ut et externis accidit omnibus; caeterum quum calida temperamento sunt et humida, tum utique polistimum putrent. Jam pars ipsa phlegmone laborans, vel prope, vel longe sita est a multi sanguinis visceribus ; totusque sanguis vel biliosus est, vel melancholicus, vel pituitosus, vel statulentus, atque haec omnia magis minusque ; unare necesse est multiplices fieri alterationes, sive alterum alteri sit coliatum, sive idem sibi.

Cap. V. Hae omnes intemperies corporis inaequales fiunt, maxime quidem inflammato eo qui in phlegmone est sanguine ; deinde eo qui in visceribus et corde continetur, eoque potissimum qui in sinistro est ejus ventriculo, in quem, ut in administrationibus anatomicis scriptum est, si vivo etiam animante, nec adhuc sebricitante, digitos vehs conjicere, vehementissimum senties calorem. Non itaque absurdum est, ubi totum corpus praeter naturam incalescit, hunc maxime ventriculum ad summum calorem pervenire, etenim tenuissimum maximeque spirituosum sanguinem habet, perpetuoque movetur. Verum his in febribus omnibus calefit quidem interdum universus jam sanguis, qui calorem illum praeter naturam ex humorum putredine abortum concepit; non tamen aut arteriarum, venarumve tumcae, aut aliud ullum circumjacentium corporum prorsos jam temperamentum suum mutavit, sed adhuc mutatur^ atque incalescens asseratur. Quod si longiori tempore hoc patiatur, etiam vincetur aliquando, prorsu aque mutabitur, ita ut non amplius calefiat, sed jam sit praeter naturam calefactum. Terminus autem alterationis cuique partium est functionis ipsius laesio ;. ad quem usque terminum latitudo reditus est in id quod praeter naturam est, vetuli mixtum communeque ac medium quiddam ex contrariis utrisque conflatum, ipso, qui secundum naturam prorsus est, affectu, et eo qui jam plane est praeter naturam. Hoc toto tempore corpus incalescens, alterationis magnitudini proportione respondentem habet dolorem. Quum vero omnes corporis solidae partes absolute incaluerint, ejusmodi febris hectica vocatur, ceu quae non amplius in humoribus et spiritibus solum, sad jam et in corporibus habitum habentibus contineatur ; doloris autem est expers, et qui ea febricitant, omnino se non febricitare augurantur; non enim sentiunt calorem, omnibus eorum partibus aeque calefactis. Sed et convenit de his inter naturalis scientiae professores in iis, quae de sensibus produnt. Neque enim citra alterationem est. lenius;neque in jam perfecte alteratis dolor. Itaque etiam hecticae febres omnes tum doloris tum sensus ipsis laborantibus omnino expertes sunt. Non enim etiamnum ex eorum partibus haec agit, illa patitur, quum omnes inter se jam similes sint redditae ac unicam habeant consentientem temperiem.

Cap. VI. Quod si eurum partium alia caliuior.suerit, alia frigidior, sed eatenus calidior, vel frigidior, ut vicinam non laedat; alioqui ita partes secundum naturam se habentes mutuo sese laederent, ut quae ipsis temperamentis dissideant. Caro namque calida pars est, os frigidum. Verum tam harum partium, quam reliquarum omnium, exuperantiae metro doloris est expers inaequalitas. Sic itaque ambiens nos aer prius haud laedit, quum ad immoderatum calorem frigusque fuerit immutatus; cujus eas quae in medio sunt differentias, tametsi permultas ac manifestum excessum inter se habentes, citra laesionem sentimus. Unde ex sus periclitatur et oratio illa habere aequitatem, ut alicubi et Hippocrates ait, proferens omnes morbas esse ulcera; continuitatis namque solutio ulcus est. Immoderatus vero calor ac frigus^ proxime accedunt, ut unitatem solvant; multus quidem calor, dum segregat ac incidit substantiae continuitatem; summum vero frigus, tum cogendo, tum introrsum pariter trudendo quaedam exprimit, quaedam collidit. Atque. hunc quispiam terminum caloris ac frigoris immoderationem statuens, fortassis. non ultra modum se percipere duxerit. Seu vero is, seu estus quidam immoderationis terminus fit, certe consistere omnem immoderationem in habitudine ad aliquid, jam liquet. Non enim eodem modo a calidis frigidisve afficitur omne corpus; ob idque animalium quaedam familiares sibi invicem succos habent, quaedam non solum non familiares, sed etiam exitiales; quemadmodum homo atque vipera, quorum utriusque saliva alteri est perniciosa; ita quoque et scorpium necaveris, si jejunus isti inspueris. At non homo hominem morsu interimet, nec xipera viperam, nec. aspis aspidem. Quod .enim simile est, id familiare amicumque estr quod con tr anum, id inimicum ac noxium. Augentur enim ac nutriuntur omnia a similibus; perimuntur vero ac corrumpuntur a contrariis. Itaque etiam sanitatis conservatio similibus perficitur; morborum eversio contrarii^ Verum de his alius est sermo. Hecticam vero illam febrem, quae jam habitum animalis occupavit, minime sensit qui ea laborat; reliquas febres nemo non sentit; sed aliae magi^ aliae minus aegrotantibus sunt graves. Ipsarum nonnullae rigorem invehunt; fit enim id quoque symptoma, quemad^ modum alia multa, ab inaequali intemperie. Modum tamen ejus generationis in praesenti libro tradere non datur, priusquam de naturalibus facultatibus demonstratum su eri b quot et quales sint, tum quid agere quaeque nata sit. Verum in libris de symptomatum causis de omnibus agetur.

Cap. VII. At rursum ad inaequalis intemperiei differentias revertor; nam quemadmodum ex phlegmone scr bris oriatur, tum quod phlegmone omnis ac febris ornus, praeter hecticas appellatas, ex morbis sint, quibus inaequalis sit intemperies, jam dictum est. Accenditur autem feluis et citra phlegmonen, ex solis humoribus putrescentibus. Non enim quae obstruuntur et quae non perflantur, solum putrescunt, verum haec celerrime ac potissimum; sed etiam putrescunt alia multa, quae putredini sunt obnoxia. Dicetur vero de horum opportunitate alio loco. Jam alio quoque modo inaequalis erit intemperies in toto corpore, interdum fuliginosa difflatione suppressa, interdum ab exercitationibus motoribus vel laboribus calorem adaugentibus, interdum ab ira, quum sanguis immoderalius servet, vel quum ob deustionem quamvis externam incalescit. Porro, quod etiam his in omnibus sebribus, quemadmodum et in phlegmonis prius dictum est, tum pro efficientis causae viribus, tum pro corporis ipsius affectu, alii magis, alii minus, alii haudquaquam fabrici tent, apertum esse arbitror. Peraeque vero, et quod intemperies ipsa nonnunquam solam spirituum invadat substantiam, nonnunquam ipsos etiam humores, clarum id quoque non minus esse reor et quod omnibus hujusmodi febribus diuturnis hectica vocata superveniet. Iamque sermo noster propemodum ostendit inaequalem hanc intemperiem aliquando ex calida lrigidave substantia, quae in pastam aliquam influat, accidere, quemadmodum in inflammatis dictum est; saepe vero non ita, sed ipsa corporis temperie in qualitate mutata; tum quod alterantium eam quaedam ortum habent ab ipso corpore, quaedam extrinsecus; utique, quum ex putredine tantum aliqua vel phlegmone excitatur febris, ab ipso corpore; quum ab ustione vel exercitatione, extrinsecus. Dicetur autem et de his fusius rursum in morborum causis. Quemadmodum autem ex deditione febris accenditur, alterato corporis temperamento: ita nonnulli saepe ex frigore refrigerali toto corpore vehementer sunt, aliqui vero etiam interierunt. Jam quod in omnes etiam doleant, nec id quidem lamet.

Cap. VIII. At vero dolent et qui ab arduo frigore vehementer perfrigerati celeriter sese excalefacere properarunt, multique eorum quum subito ac simul manus igni admoverunt, ingentem circa unguium radicem dolorem sentiunt. Deinde quisquam, quum tam luculenter videat inaequalem intemperiem doloris esse causam, etiam de interrus doloribus dubitat, aut miratur quo pacto citra phlegmanem saepenumero, vel colo intestino, vel dentibus, vel alia quavis parte homines doleant? Nam nihil talium affectuum mirabile est, nec quemadmodum simul rigeant et febricitant aegrotantium aliqui. Etenim si pituitosus humor frigidus, quem Praxagoras vitreum a ppeliat, et bilis amara et calida simul abundent et per sensibilia corpora membra moveantur, nihil mirum est utrumque ab aegroto pari modo sentiri. Neque enim si hominem sub sole calido statuas et aquam illi frigidam infundas, fieri non potest, ut simul et a sole calorem et ab aqua frigus sentiat. Verum hic ambo extrinsecus sunt, et magnis porlionibus incidunt; in febribus vero epialis, tum internis, tum exiguis porlionibus, ob idque universum corpus ambo sentire videtur. Quum enim tenuissimis portiunculis aspersum per corpus tum calidum sit tum frigidum, nullam sensibilem alterius portiunculam ita parvam defunde, in qua non alterum sit comprehensam. In ipsa tamen accessionis invasisne nonnulli febricitantium tum Iugent, tum sitiunt, tum ambo sentiunt frigus immoderatum et calorem, verum non eodem loco ; nam possunt excalefactas partes a refrigeratis manifeste discernere ; nam intus et in ipsis visceribus calorem sentiunt, in externis partibus universis frigus. Tales etiamnum perpetuo sunt febres quae lipyriae vocantur, et quoddam ardentium febrium perniciosum genus. Quod igitur in his majoribus portionibus accidit, hoc in epiasis confingit minutis. Inaequalis namque est et harum febrium intemperies; sed inaequalis quoque reliquarum omnium, exceptis appellatis hecticis. Quin etiam rigentibus, nec febricitantibus inaequalis intemperies est; rarum enim est id symptoma ; incidit tamen prorsus tum mulieribus tam quibusdam aliquando viris. Debet autem omnino deses praecessisse vita, aut certe ciborum copiam longiore spatio homo sumpsisse, ex quibus tardus, frigidus, crudus et pinsitolus nascatur humor, qualem Praxagoras vitreum existimat. Antiquitus autem nemo, ut videtur, ita est affectus, ut qui nec adeo ociosi, nec in victus saturitate viverent; indeque factum est, ut scripserint antiqui medici Rigorifebrem supervenire. Verumtamen tum nos ipsi, tum alii j uni o in m medicorum non pauci, saepenumero vidimus rigorem quem nulla febris sequuta sit. Componitur autem ex hac intemperie et ea quae sebrscitantium est epiala; appello ita febrem illam, cui ambo semper accidunt; at in qua rigor quidem praecedit, febris vero sequitur, ut in tertianis et quartanis, hanc epialam non voco. Proinde ex duplici inaequali intemperie epiala complicatur, et aliae febres, praeter hecticas, prope omnes.

Cap. IX. Eodem modo qui partis alicujus cum tumore sunt morbi, hi quoque omnes peraeque ac phlegmone cum inaequali intemperie consistunt, cancer, erysipelas, carbunculus, herpes, oedema, phagedaena, gangraena. Nam his omnibus est commune, ut ex humorum fluxione sint orta; in eo dissident, quod alii ex pituitoso, alii ex bilioso, vel melancholico humore; alii ex sanguine, vel calido et tenui et bulliente, vel frigido et crasso, vel alio modo affectu fiant ; de horum namque specialibus differentiis accurate alibi declarabitur. Quod ad praestentem disceptationem pertinet, hoc tantum dixisse abunde est, quod qualiscunque fit fluxio, eadem ratione quemque praedictorum affectuum creet, qua prius ex calida et sanguinea phlegmonem gigni monstravimus; quodque etiam similarium ac simplicium primornmque corporum singula; a fluxione affecta, ad inaequalem intemperiem deveniunt; caeterum extrinsecus pro rhenmatis ratione, calefacta, refrigerata, siccata, vel humectata, ad profundum usque nondum similiter affecta. Quod si tota per. tota mutata alterataque sint, fiunt quidem illico a dolore libera; in difficiliori tamen sic constituta sunt statu. Haec praenovisse. iis qui opus de medicamentis sunt percepturi et. post id medendi methodum, abunde mihi latis ridetur.