In Hippocratis Epidemiarum VI

HIPPOCRATIS EPIDEM. VI. ET CALENI IN ILLUM COMMENTARIUS I.

Galeni praefatio. Sextum Hippocratis librum de popularibus morbis multi explanatores corruperunt, alii aliter, ut quisque se verisimiliter explanaturum esse sperabat, ipsius verba permutantes. Quamobrem propter hoc et ego veteres codices indagare et eorum commentaria, qui primi librum hunc explanaverunt, evolvere coactus sum. Inter quos et Zeuxis Tarentinus et Erythraeus Heraclides censentur, ante quos etiam Bacchius et Glaucias exstiterunt. Isti sane, si veterem prius scripturam edocentes, locum esse mendosum postea dicerent, consentaneum esset propterea et ipsos veram Hippocratis scripturam hanc aut illam esse cogitare, eorumque mihi diligentia probaretur, si post loci castigationem eos aliquid utile una et caeteris magistri opinioni consentiens edocere perspicerem. Quapropter quum illi nonnunquam in utroque aberrent, illud mihi longe satius fore visum est, si antiquam lectionem servans, eam semper interpretari studuero; quod si hoc interdum facere nequiverim, ipsam aliqua verisimili castigatione emendavero, quemadmodum Heraclides in secundo libro de morbis popularibus fecit loco illo, ubi scriptum est, ad Aphrodisium autem urae, Graece οὐραὶ. spectabant. Quoniam ab explanatoribus haec dictio οὐραὶ minime probabiliter declarata est, forsan, inquit, prius Φύραι per litteram Θ scriptum erat; linea vero, quae in ipso media erat, abolita librarius οὐραὶ scriptum fuisse existimavit. Fieri namque hoc modo potuit ut membrana tenui deleta simul et haec linea deleretur et ab initio protinus ipsam debilius obscuriusique scriptam temporis longinquitate prorsus evanuisse. Inter omnes autem qui veteres scripturas perverterunt Capitonem et Dioscoridem ad hoc faciendum audacissimos invenio. Ego itaque considerans num omnium istorum an eorum tantummodo qui recte scripturas commutarunt, an nullius prorsum, meminisse aequius foret, mecum ita constitui, si nullus eorum, qui commentaria haec lecturi sunt, ipsorum longitudinem aegre laturus esset, omnium meminisse rectius fore; sed multi quum sint, qui non hujusmodi solum commentaria, verum etiam moderatiora vituperent solumque utilibus studeant, mediam quandam inter utraque haec extrema explanationem facere. Atque id statim ab initio testatus sum ut ab his commentariis recedant qui ipsis non delectantur. Ego etenim quemadmodum alia multa rogantibus amicis obtemperans confeci, ita et hasce explanationes illorum causa facere aggressus sum. Ea vero quae a me scriberentur in vulgus exire considerans, his prooemiis opus habui. Quemadmodum igitur haec praefatus sum, ita et istud praefari necesse est, locutionis videlicet genus hoc in libro longe ab eo esse diversum, quo in primo et tertio de morbis popularibus libro Hippocrates usus, quos fere omnes consentiunt solos ab Hippocrate, ut emitterentur, fuisse conscriptos, ex aliis autem quinque, quintum et septimum procul dubio spurios esse ac subditivos. Sextum vero llunc quem in praesentia habemus in manibus et ante ipsum, secundum librum, ex illis quae sibi ipse Hippocrates collegerat, Thessalum ejus filium ajunt conflavisse; quin et nonnulli ipsum Thessalum aliquid ex propria sententia adscripsisse opinantur; nonnulli vero post ipsum, alios. In primo sane atque tertio libro quasdam aërisi constitutiones Hippocrates exponit, post quas morbi in vulgus grassati enumerantur; hanc enim dictionem έπιὐημῆσαντα istis attribuere Hippocrates conspicitur et hanc ob causam librorum inscriptionem talem fecit, populares ipsos appellans, Graece ἐπιθημἰωίς, splia de morbis in populum passim saevientibus in ipsis agitur; non ἐπιὐημιὸΐν, hoc est de ipsius Hippocratis peregrinationibus quibus mussas civitates peragravit. In duobus autem his libris haec est exigua portio, sed plurima doctrinae portio aphorismi quidam esse videntur, singuli propria circumspectione separati. Quare duo hi libri Cum propria inscriptione carerent, aliorum communem suscepisse dicuntur, ut et ipsi videlicet populares vocarentur, quum minimum in iis con.. tineretur, quod ipsi inscriptioni consentiret. Quartus autem liber istis locutionis forma persimilis, contemplationis utilitate longe superatur. Quicunque vero librum hunc sextum Thessali constitutiones appellaverunt, manifeste falluntur. Haec mihi praedixisse satis fit, quum et alia non pauca a quibusdam explanatoribus scripta fuerint, quae, ne longior essem, congruens fuit praetermittere.

I. Quibuscunque ex abortu.

Communem aliquem sermonem de re communi semel tamen sacere constitui; cuivis autem lecturo suam propriam linguam ut libuerit scribere liceat. Nonnulli quidem ὸσησι primam dictionem ex tribus syllabis constantem scripserunt, aliqui vero ὁκόσῃσι ex quatuor, quidam non per κ scribunt ύκόσησιν, sed per π secundam syllabam, quemadmodum Capito non in hoc modo, verum etiam in omnibus aliis hujusmodi nominibus fecit. Nihil autem artis operum hoc an illo modo scripseris interest Quocirca melius esse mihi persuasi, si eas solum scripturas in meis commentariis attulero, quae sententiae significationem permutant; quae vero solis verbis, sententia minime violata, dissentiunt, eas cujusque arbitrio scribendas ac proferendas permisero. Rursum igitur ab altero initio supra positam dictionem repetens ad ipsius explanationem me convertam.

II. Quibuscunque ex abortu et uteri tumoribus ad capitis gravitalem convertuntur affectus, iis ad sinciput maxime dolores sunt et quicunque caeteri ab uteris oriuntur, iis octo aut decem mensibus in ischium desinunt.

Quod Attici ἄμβλωσιν, id est abortum vocant, id Hippocrates άπσφθσράν, hoc est deperditionem appellare consuevit et verba vero huic appellationi congruentia et a grammaticis vocata participia ipsi proportione quadram. tia scribit; ἀμβλώσκειν autem, hoc est abortiri, fortassis enim quispiam et id ipsum ignorat, de imperfecta soetuum emissione, utcunque facta suerit, pronunciant i medicamenta quoque id praestantia amblotica, id est abortivum facientia nuncupanti significatum quidem dictionis semel nunc dixisse abunde sit; mox utiliora incipiemus. Illud tantum prius admonebimus veteres explanatores dictionem illam in hac parte ita scripsisse, quibuscunque a perditione circa uteros et tumoribus in capitis gravitates convertitur, 1 perditionem, non deperditionem, volentes ipsum abortum nominere. Alii verou da praepositionem adjungentes, deperditionem scilicet ipsam appellare voluerunt, atque ita’ saepius Hippocrates appellavisse deprehenditur; num vero et hotr loco ita fecerit, obscurum est. Quemadmodum autem in hae dictione etsi variis nodis scribant; eadem tamen orationis sententia .etinetm, ita si quis’uteros plurali numero aut uterum singulari et capitis gravitatem aut gravitates dixerit,;’ orationis minime’ sententiam ’variat. Qua de causa et ego Calenus has in’ locutione dissensiones quia rerum significatarum nullam permutant, recensendas examinandasque nequaquam judicavi. Quod igitur ab Hippocrate dicitur, hoc est: Quibus mulieribus ex foetuum abortu oedemata, id est tumores in utero passis per consensum gravitas ’capitis acciderit, his in sincipite dolorem excitari, nec non et alias capitis gravitates, quaecunque ex uteri affectibus oriuntur, eadem ratione sincipiti adhaerentes dolores concitare. Primum igitur quid oedematis nomen significet, considerare opus est. Videtur enim semper Hippocrates, ut plerumque ostensum est, omnes praeter naturam tumores hoc vocabulo nominare, sive dolore careant durique sint, quos proprie scirrhos Graeci appellant, sive dolorem in- ferunt, quos phlegmonas, id est inflammationes, proprie vocant, sive absque dolore laxi atque molles sint, hos vero solos oedemata Graeci appellant. In praetentis sane ridetur eorum tumorum meminisse, qui diutius permanere et capiti gravitatem inferre valent. Quod in ahortibus quidem id evenire soleat, res ipsa sensibus apparens testatur, verum quid sit in causa, quare inter alias capitis partes sinciput magis dolore afficiatur, quidam hujus libri explanatores indagare conati inter se dissentiunt. Alii enim situm e regione, quem Graeci κατ ἴξιν vocant, causantur: lumborum namque et plane dorsi partibus affectu alique divexatis, in posterius cerebrum situs rectitudinem pertinere affirmant: nonnulli et ipsius uteri posterioribus partibus affectis occiput, prioribus sinciput affectum participare testantur. Verum alii situs rectitudinem, quam et κατ ἴξιν Hippocrates nominat, dimittentes, cerebrum in consensum uteri affectuum duci comendunt, utpote quae nervosa particula sit, cerebrum vero nervis originem praebeat, atque idcirco capitis gravitates oriri; sed quum plurima cerebri pars in sincipite locetur, propterea eo maxime loco dolorem sentiri. Alii partem hanc capitis infirmissimam esse dicentes, ideo et magis t quam alias obnoxiam esse vitiis affirmant. Caeterum qui ex meniis cerebri partibus in sincipite positis in utero nervos descendere ajunt, neque ut ipsorum mentio fiat digni funi; sicut necne etiam illi fortasse, qui asserunt quia nervosus uterus est, ideo ip.b patiente simul et ner. vorum principium affici ; cur namque peritonaeum utero vicinius, intestina, ventriculus, septum transversum, quod et ipsa nervosa sunt, non in affectuum uteri participatronem trahuntur? Quam isti adhuc illi magis damnandi sunt qui una cum testibus cerebrum affici tradunt, quoniam et ipsi ex eadem materia, ex qua cerebrum, creati sunt; atque ideo nihil mirum, si ut uteri affectus cerebrum sentiat, quandoquidem et utero testes inhaerescant. Quodsi adhuc rudiores istis recensuero, forsitan me quisplam increpuerit et eorum qua supra posui immemorem appellaverit. Satius igitur fuerit ipsorum - nugis semel posthabitis nequaquam amplius eorum quae dixerint meminisse. At .eorum sermo qui nervosum esse uterum praedicant, secundum aliquam significationem verus, secundum aliquam falsus esse putandus est. Tria enim similarium corporum in animalibus genera sunt, quae et exangura et sinu carentia videntur; horum aliqua ex ossibus, aliqua ex cerebro et dorsi medulla, aliqua ex musculis prodeunt. Horum primum genus ab Hippocrate quidem omnino copula nominatur, secundum nervus et tonus, tertium vero .tendo. Sed certi quidem homines omnia haec nervos appellantes, ob eam quam dixi similitudinem, primum ipsorum genus colligatorium esse ajunt, tecundum autem sentiens atque electorium, tertium aponeurosin, hoc est nerveam propaginem cognominant. Ex nullo istorum trium generum uterus nervos multos siulcipit. Sed quoniam ipsius corpus latissime distendi contraque in brevissimum spatium contrahi cernitur, quod a nullo carnuso membro aut pingui praestatur, hae ratione uterum nervosum esse ex quadam similitudine dicimus; derivatum a nervis nomen ei quoque imponentes, quemadmodum sane et vesicam et reliqua omnia alba et exangui materia, ita nuncupare soliti sicut, quando plurimum extendi rursmnque in te ipsa retrahi et subsidere videntur. Hac eadem itaque ratione et vocatum colem in marium genitalibus et uteri cervicem nervosos esse confirmant; nonnulli vero et carnosum nervum penis colem appellant, ab eoque penem et ipsum totum nervosum dicunt. in hunc itaque modum non secundum proprie nervorum potentiam, verum secundum corpoream substantiam similitudinem accipientes, deinde quaerunt, quid est, quare collis affectus nervorum principia non simul vehementer afficit, principia. nervorum autem cerebrum dorsique medullam appello. Atqui su uterum nervi quidem plane inseruntur: alioqui enim quo modo sentiret? sed admodum pusilli sunt isti, si cum membri magnitudine comparentur. Quamobrem non levi ecnsideratione dignum est, si quis ille physice speculari voluerit, curnam aliquae ex istis mulieribus quas ob frequentes uteri affectus n ter ari as vocant, contractionibus ac distentionibus nervorum convulsioni similibus corripiantur, quum tamen in uteri phlegmone haud itu multum id accidere cernatur, licet febres valde vehementes et calidae concitentur, ob quas lingua, ut ipsis deinceps hoc in libro narrabit, veluti a fuligine denigrescat. oportebat igitur eos haec prius explorare, quicunque de capitis uterique in affectibus sucletate dicere aliquid aggrediuntur. calidas vehementesque febres ab utero provenire neminem in artis operibus versatum praeterit. Nam in Alexandria sophisticam artem edocentes, a quibus potissimum libri longis falsisque sermonibus referti sunt, inter adolescentulos a gregibus et armentis venientes et ad aegrotos nunquam accedentes, ipsi quoque hac in re minime exercitati plerumque ver- . fantur ; ab omnibus enim istic hominibus victus ratio valde neglecta est. Quisquis igitur ex uteri phlegmone laborans tes mulieres conspexit, quomodo calidae magnaeque febres omne corpus occupantes caput haud aliter exurant atque illae, quae. sine uteri vitio similes oriuntur, apprime novit. .Caeterum etsi nec adhuc evidenter illi febricitant, quibus menstrua purgamenta suppressa sunt, periculum tanien impendet ne cito in scbrem incidant, istarumque. caput grave redditur et halitibus calidisque humoribus repletur, quocirca et ipsarum nonnullae febrem habeant postea aut non habeant, supore opprimuntur. Haec rane ita fieri fenta percipitur. Quae causa vero sit, propter quam ab hujusmodi uteri affectibus caput repletur, postea quaerere oportuit notis quidem invenire expetentem, sin minus, at illud saltem quod experientia ostendit, observantem m emori ter que tenentem. Igitur nos aliquas id genus affectuum fantibus apparentium causas assignare conabimur, atque hinc initium capere decrevimus. inter omnes corporis partes plurimas maximasque venas uteri habent. Quumque eos aut menses aut a partu purgamenta suppressa aut pblegmone aliqua utcunque orta male acciprum, ipsos sanguine compleri necesse est. Quo dein putrescente, si febris excitetur, inter synochorum species ipsam connumerari opus est, nam id genus febrium ex putrescente sanguine accendi ostensum est; hae vero calentium vaporum vim haud parvam in caput submittunt. Verum capite quavis de causa horum vaporum pleno, gravitales maxime. in tyn cipi te hominem vexantes apparere illi quibus artis opera curae strui, priusquam a me audi verius, notum habuerunt. At quae hujus eventi causa sit forsitn scire aves; tibi igitur eam quae mihi verisimile lima vita .fuerit, exponam, neque hanc unicam, sed plores. Primum quidem vapores illos calidos proxime dictos per arterias in caput subvulare ratio ostendit: ipsas quoque arterias per collum ab utraque vocati infundibuli parte recta in synciput discurrentes videre licet. Praeterea et omni sanitatis tempore tenuia et halituosa cerebri excrementa maxime per sinciput difflari sulere affirmamus; si quidem in ipso suturae laxissimae fiant et ipsa calvaria subtilissima plurimisque meatibus parvis, ad haec. et multa sentientia corpora juxta futuras strui: membranulae enim quaedam crassem cerebri involucrum periuranio vocatae. tunicae connectunt et multitudo tenuium conceptaculorum per suturas exsiliunt; aequos autem magnisudine affectus magis censoria naturaliter corpora percipiunt, magis vero sentientia ab .nferentibus dolorem causis magis cruciantur. His sane de causis in sincipite dolores fiunt, modo illa invenienda causa superest, propter quam ceto aut decem mensibus mulieribus ita male habitis in coxendice finit, hoc est irruit morbus. Verum quoniam nonnulli non octo aut decem meusibus, sed octavo aut decimo scribendum censent, dicuntque in multis et potissimum vetustissimis codicibus hoc Graecum elementum et hoc η reperiri, ι quidem loco hujus dictionis, ι loco decem scriptum esse, ulterius quae et in istis sit differentia perpendamus. Si enim ita legamus, octo aut. decem mensibus in coxendicem finire, ab abortu, non a conceptu menses numerabimus; si vero octavo mensa aut decitno, sic a conceptu tempus significari affirmabimus. Mihi sane id fieri posse ridetur, ut sinam utramque lectionem utroque modo sententia accipiatur, at hujus quoddicitur judicium experientiae committendum est ; quemadmodum ego et in omnibus id genus et id eo, de quo nunc loquimur, siemper feci. Atque observanti mihi nonnunquam quadraginta diebus, nonnunquam duobus mensibus aut quatuor morbus finiri atque aboleri. visus est; quibusdam vero et in plures mentes productus fuit et nonnullae revera ad octavum mensem, aliae et ad decimum pervenerunt. Vidi quoque ex utero in coxendicem migrare colligique materiam ; id vero haud in multis, quamvis mul- tas ex utero male habento diu. laborantes spectaverint.

Ejus itaque. investigare causam gravabor, quod nondum an revera ita eveniret certior factus essem. Aristoteles namque, an est, prius firme cognito; deinde propter quid est quaeri oportere praecepit, quod si quis antequam, an est, firma notitia perceperit, propter quod sit, investigaverit, homo iste nugari garrireque maluisse, quamvis veritatem explorare ridetur, Igitur qui et nunc propositae rei causam reddere conati sunt, haec in medium esterno t. Quicunque ..enim a tempore abortus usque ad octo aut decem mensus numerare dignum putant, uterum duobus temporibus, octavo scilicet mense et decimo, malis tolerandis assuevisse dicunt : octavo enim mense foetum converti, decimo autem in lucem edi: sic igitur et in praesentia iisdem statis temporibus contristantes humores excerni, quae in locum vicinum, fuscipereque transmissa poteutem, irruerunt, asseveranti At qui a conceptionis tempore numerandum esse jubent, rationi magis confeutaneum esse dicunt, ut quemadmodum etsi tempore intermedio foetus nullo vitio tentatus sit, novum tamen aliquem motum uterus circa ipsum temporibus istis, dum aut convertitur, aut partu editur, habuerit, ita et nunc habeat. caeterum utrique falluntur, qui foetus motiones utero tribuant. Quando enim octavo mense convertitur, hune fiane motum omnino ex se ipso ciet, atque tunc paritur, cum vehementius commotus aliquam ex continentibus membranis effregerit, hoc enim et in libro de pueri natura hisce verbis testatum est: Quum vero mulieri parius tempora adveniunt, tunc puero, commoto manibusque et pedibus sete agitanti aliquando, intimarum membranarum dirumpere accidit: una effracta, reliquae imbecilliorem facultatem habent; atqui prima suetum amhiens laceratur, deinde ultima. Quando igitur, nec dum utero foetus per abortum ejectus continetur, neque ut motus ipsius incolumes ferventur fieri potest. Perinde vero atque isti neque illi fide digni sunt, qui septimum mentem ac nonum foetuum parius efficere, octavum vero ac decimum egressiones propter naturam uno mente naturalibus tardiores efficere asserunt, quod secundo popularium morborum libro dictum esse volunt in illis verbis, ubi dixit, postero; ac si dixisset posteriorem tempore aut mente; sed boe prius in eo libro declaravimus, at ego si hoc dictum ita te habere prius vidissem, perquisivissem utique ipsius causam diligentius; sid quoniam per multa fleta tempora uteri affectus judicari et judicatoriorum dierum circuitibus consonare perspexi, nt ipsis in libro de praesagiis docuit, causae inventionem relinquo, quum neque semper neque plerumque ita fieri videam. Verum scriptorem hunc, sive Hippocrates sit sive Thessalus sive alius quispiam; in duabus forsan aut tribus .mulieribus ita evenisse fortuito conspicatum, inconsultius de re neque semper neque crebrius incidente, ut diximus; in universum pronunciasse existimo. Sed de his hactenus a nobis dictum esto. Eorum autem meminerimus, quae in narratione Hippocrates conjunctionem et interjecerunt inter eam partem, in capitis gravitatem vertitur et eam im synciprte dolores, totamque scripturam ita constituemus. Quibuscunque a perditione circa uterum et tumoribus in capitis gravitatem commutetur et in sincipite dolores et quicunque alii ab uteris, iis octo mensibus aut decem in coxendicem desinit. Medicinalem sane quandam praesciiptionem ad praesagiendum utilem, non causas reddentem priori sermoni adjungunt, talem judicantea esse sententiam: quibuscunque mulieribus in utero ex abortu tumoribus excitatis in capitis gravitatem fit .commutatio et in syncipite iisdem dolores fiunt, istis octo et decem mensium spatio in coxendicem uterum vexantia recumbunt; tan-ὲ quam non omnibus uteri tumoribus Ancipiti dolorem 1n- feren tibus, neque omnibus in coxendicem abscedentibus, sed illis tantummodo qui in sincipite dolores creanti verum quum id quoque ego observaverim, haud ita fieri compertum habui. Quin etlam neque ipsi hujusce rei aliquam rationem afferunt: cur enim soli illi uteri tumores, qui sincipita dolores intulerunt, .in coxendicem ab iis migrare putentur, assignari causa non potest Quamobrem neque nos ipsis crediderimus, utpote neque ab experientia neque ex rei natura judicatorio sermonis hujus asiloorationem consequuti. Illud quoque in confesso est eam mortem quam ita scripsit Hippocrates, et quaecunque aliae, ab uteris, duobus modis explanari. Quidam sane ad uteri affectus sermonem referunt tanquam omnibus ipsis aut minus quam praedictus capitis gravitates et in sincipite doleres evenientes habentibus. Alii vero ad capitis asseotus sermonem referunt, ac si ita omnem verborum seriem scripsisset: quibuscunque a perditione. et tumoribus in capitis gravitatem vertitur, in sincipite dolores sunt et alii quoque capitis affectus ab utero exorti in sincipite maxime sese ostendunt. Alios affectus intelligamus capitis gravitati proportione respondentes-, aliquos autem ex ipsis cephalaeae vocant, aliquos hemicranias, aliquos cepha-f lalgias, id est capitis dolores simpliciter.

III. lsui acuminato sunt capite et valida quidem cervice; tum caeteris tum ossibus robusti sunt. Qui vero caput dobent, sinentes habent aures, his palatum concavum est et dentes perversa serie positu

Hoc loco etiam nihil refert, utrum craterauchenes Graeca voce per quinque syllabas aut eratrauchenes per quatuor quispiam scripserit: robustis enim cervicibus hominea utraque vox significati Maerauchenes vero, id est longicolli, ut nonnulli veterem scripturam permutantes scribunt, non eandem rem significat. Valida enim cervix robusta nominatur ob duritiam magnitudinemque ossium, plerumque talis existens, ita quoque te habent ipsi circompositi musculi, tendones et copulae; at longae cervi-. ces tantum abest utri aliqua polleant, ut etiam prorsus vitiosae sint, perinde atque angustum longumque pectus, quandoquidem id amplum esse, non latum dumtaxat aut longum, opertet. Amplum autem in lati profundique dimensione pectus, collum et aliud quodque membrum consistit, cum proportione inter se congrua ea aucta fuerint, in ipsis vero prorsus et longitudo aut major est aut aequalis iis quae moderate te habent. Hominum quidem nobis obviam venientium pectora non prius apparent quam eorum corpora nudata fuerint : sed caput illico adspicimus et quodnam in formatione ac magnitudine vitium habeat cognoscimus :c in magnitudine, si minus su aut majus quam conveniat; in .formatione, si exquisite rotuudum.su, frontis occipitiique prominentia cereus penitus aut acutum productiores, quam deceat, eminentias habens aut utrasque aut. altera tantum i aut una dumtaxat eminentia praeditum, altera vero privatum. in majore itaque capite et acuto et excessus quantitas consideranda est et tpsius cervicis excellentia, ut ipsismeliusne an deterius caput formatum sit, dignoscerevaleamus. Declaratum est enim ui libris de tuenda sanitate non medioerem utilitatem medicos ex hujusmodi cognitione pereamere et ad servandam membri sanitatem et ad futuram vitii emendationem, si quando didicisse prius acciderit. Sed in capite .evidenter parvo. parvitatem quidem novisse opus est et ea praeterea, quae ad collum pertinent, ex abundanti consideranda; quoniam perinde ac truncus dorsispina ex Capite tamquam ex radice praegerminat. Alibi enim didicistis, medullae dorsi a cerebro et ortus initium et facultatum copiam fuggeri: hanc medullam vertebrae includunt, tenuem quidem pusillae, crassiorem autem faetam ampliores. Quemadmodum igitur magnum pectus ampla interius cavitate inane est, in qua duo magna viscera, pulmones fodicet atque cor, nulla ex parte compressa continentur: perinde et exiguum pectus proportione sibi respondentia haec viscera continet, exigua videlicet et in angustiis versantia; haud aliter caput et dorsi spina magnitudine respondentia et cerebrum et medullam includunt. Quum enim membra haec grandiora sunt et cerebrum et medullam ampliores latioresque spiritus cavernas in ipsis efficiunt; at st pusilla fuerint, contrarium evenio vis praeterea cogitandi iis, qui aut nimis magna capita aut nimis exigua evidenter possident, oblaesa est. Sed exigua capita semper prava sunt: magna vero, licet raro, nonnunquam tamen et bona fuerint et ob facultatis eoTum formatricis robur et materiae, unde. creata sunt, ubertate, quali capite Pericles Atheniensis vir prudentissi.lllus fuisse traditur; unde et comici .ejus capitis magnumdinem dicteriis lacessunt. t, Praeterea vero magis grande caput bonum sit, si et naturalem figuram retineat et cervicem validam et oculos acute cernentes habeat : tunc enim optime hujusmodi caput sese habere sciendum est. Verum acuta capita, nam et ex his quaedam non esse improbanda assirmavimus, optima figura aliquantulum permutata fieri dicimus. Optima enim capitis figura oblongo orbi utrinque compresso similis est, deficit autem acuto capiti alit occipitii aut frontis eminentia aut ultra quam deceat productam habet. Plerumque igitur, ut dixi, quemadmodum magnum caput, ita et hujusmodi acuta, mendosa improbaque reperies; raro tamen et ex his aliqua bona fuerint, facultate materiam, ex qua homo in utero creatus est, efformante admodum valida, neque sanguinis in uterum defluentis multitudine superata, sed contra as no - ejus vim sustinere, refistere elëganterque effingere potens fuit. Quando igitur ob alterutrius eminentiae defectum aut excelsum acuta capita redduntur, primum quidem te illud animadvertere decet, utrum aucta aut diminuta prominentia acutum caput evaserit r vi totum enim semper est ex comminuta mucronatum caput: non semper malum ex adaucta. Verum autem praeterea considerare convenit inprimis quidem decoram incrementi formam ; deformia enisu incrementa in prava sunt: secundo utrum capille excessus, qui in eo occipitio est, plus quam ea, quae a facie est, pars excreverit: melius enim potandum est, occipitii eminentiam majorem esse; ibi namque et nobilissimus cerebri sinus et dorsi medullae exortus locati sunt. Postea deinceps cervicem considerato silo imbecillane sit an robusta; nam si eminentias.nequo indecora fuerit, neque ultra modum grandis validumque eam spolium sustineat, hujusmodi capitis lacumen .probatu: hos enim homines et aliorum membrorum, sed ossium praecipue viribus postere comperies. Sed hoc loco et illud perpendito, quid si voluerit, quum dixerit et aliis: num intellexerit pectusi et jecur, ut ejusmodi hominibusi tria generosa principia insint, non solum cerebrum: an et alia illa sola dicat, quae primum initium et ortum ex capite habent; ea vero sunt dorsi medulla et nerVi et cum ipsis ostium musculorumque materia, qui necessario una cum capite augescunt et roborantur. Haec membra vero plerumque in simul augeri comperies. Quando enim sanguis, ex quo capitis partes creatae sunt, multus atque bonus est, vitalem quoque potentiam, quam ex corde prodire ostendimus, nutricemque vocatam quam ex jecore in venasi promanare didicisti, statim ab initio robustas esse credibile est; atqui hujusmodi animali prima veluti fundamenta totius corporis magnifica esse ac generosa necesse est. At in capite contra deformi essigie et exiguitate vitiosa, praeterea et in ore palati partes inspicito ; ita vero appellant in eo alliorisi spatii partem illam, quae supra foramina e naribus in ipsum pertinentia sublimis est t invenies enim et hanc partem illisi cavam, quorum acutum valde caput ac deforme est ; hos autem praecipue vocant homines qioljosa, hoc est acuti capitis. In multis quoque dentes male positi videntur, id est non recte e regione superiores cum inferioribus committuntur, neque incisores cum incisoribus, neque canini cum caninis, neque molares cum mosalibus ; sed Veluti revulsum juxta atque distortum in ipsis os apparet. Hos igitur crebro dolore capitis vexari conspicies ipsorrtmque aures destillatione laborare, nonnunquam sanie quadam tenui et liquida, nonnunquam ceu purulento humore ac foetido emanante: imbecilla namque membra multum planumque excrementum colligere consueverunt. Igitur quum jam scriptoris sermo expianatus fuerit, paucis quibusdam additis, aliam partem transibo. Ea vero pauca hujusmodi sunt, reminiscentia scilicet unius, quod a me hujus sermonis initio dictum fuit; videtur enim jam aperte liber iste commentario magis quam justo volumini similis esse, Hippocrate sibi ipsi, ut memoriae subveniret, nonnulla scribente, prout unumquodque aut experientia comprehendisset aut rationasi meditatione excogitasset. Nulla enim cognatio vel propinquitas primae parti cum secunda intercedit, quemadmodum rursus neque tertiae cum istis.

IV. Quibus os a palato discessit, iis medius considit nasus. Quibus vero unde dentes procedunt, inde summus nasus simus esuritur.

Quod os duo nasi intersepit foramina, id atio quodam osse tenui fulcitur sursum ab intereisio principium habente et in extremum nasi, ubi alae sitae sunt, desinente. In ea igitur parte positum est nasi interseptum illis in locis ad quae incisorum dentium extrema perveniunt. Para autem his superior palatum quidem nominatur; ea vero medium nasi interseptum nititur. Itaque ubi Illicientium ossium aliquod decidens perierit, ibi interseptum illa in parte nasum concavum efficit atque id ejus symptoma simitas vocatur.

V. Puerorum sulgores una cum pubertate in quibusdam mulationes habent, atque etiam alias et ad renem urget dolor gravis, quum cibis implentur.

Hanc omnibus explanationibus scripturam cognossemtibus et omnibus antiquis codicibus eam habentibus, nonnulli recentiores alius aliter eam mutare conati sunt. Quidam enim epilepsies scribunt, aliqui catalepses, alii epilampsies, hoc est effulgescentiae. Ipsorum autem interpretatio ab ipso morbum comitialem significari vult, qui plerumque ab infantia laborantibus in ipso a puerili aetate ad pubertatem transitu evanescere consuevit. Etenim id ita fieri compertum est, nili quispiam eo tempore vitiosa victus ratione utens, slbi ipsi conservandi morbi auctor fuerit. Oritur sane plerumque ob frigidam cerebri temperaturam, humiditate adjuncta frequenter idque faepius accidit, quoniam raro ex alicujus membri vitio provenit. Finitur autem quo tempore pubescunt, si et in aliis aegrotus, ut decet, se gesserit, quia totius corporis temperamentum ad siccius calidiusque conVertitur. Quo enim pacto iuvenis puero calidior fit, in libris de temperementis didicisti: ubi etiam quo modo puer juvene sit calidior declaravimus : iuvenis quidem absolute calidior, puer vero non absolute, sed eo quod plus innati calidi possideat. Illi itaque qui se ipsos Hippocraticos noluinant, ipsum fulgores calidi dicere volunt, per translationem ab externa flamma, quae quum materiam vicit eameque sibi ipsi omnem assimilavit, effulget manifestaque omnibus redditur, quum prius humidam materiam exsiccans occultaretur. At Eeuxis et cum ipso pariter nonnulli empirici sulgorem haud ita interpretantur, sed altero quodammodo ; intelliges autem ex Eeuxidisi sermone in huno modum descripto: Infantes usque ad pubertatis annosi ap.pellat Hippocrates, isti autem pubescendi tempore effulgent. Ateple hic magnam vim exprimendi habente translatione usus est; tunc enim magis carnosi fiunt et adultiores. coloreque et forma gratiores, viribus iugenioque praestantimes. Repente autem ac simul haec omnia eveniunt, eorumque qui natura formosi sunt tunc magisi effulget pulcritudo Idem iste autem i^euxis infantes appellari omnes pueros inquit, quemadmodum et Herophdusi ipsos appellarit s de hac enim re hunc in modum scribit hisce verbis: videtur Hippocrates infantes nominasse usque ad pubertatis annos, non eos tantum, qui nuper sunt nati, ad quinque vel sex annos, ut plerique nunc intelligere solent. Contentus fuit autem et Herophilusi tam grandes natu infantes vocare per haec verba: infantibus non erumpunt semina multa, neque menstrua purgamenta, iidem non concipiunt, non calvescunt. Neque enim praedictam aetatem natis haec accidere negat, hoc est a primo statim ortu, ut nonnulli accipientes ipsum derident, tanquam res omnibus notas edocentem, e quorum numero est etiam Callimachus, sed illis qui ad pubertatem usque pervenerunt, quod nonnulli et in istis ea fieri opinarentur. Hactenus ^euxisi loquutus esii at mihi quid per infantes significare videatur et antea quidem dixi et nunc iterum manifestioril sermone repetam. Comitialis affectus aut a naturali intemperie provenit, cum humidum valde cerebrum est, tuncque morbus iste puerilis adpellatur, quemadmodum ipse in libro de aquis, aëre et locis ita scribens significant: Pueris accidere convulsiones et suspiria fiVe anhelitus; quae putant puerilem efficere et faerum morbum esse. In his verbis clare patet, illi dictioni, puerilem, subintelligendum esse affectum, ut loquutio ita se habeat; quae putant puerulum affectum efficere et sacrum morbum esse. Accidit autem hic idem affectus pueris etiam ob errata medici orationem postulans. Quando vero ob humiditatem oritur, plane infantes statim invadit definitque aetatis conversione, nullum nobis negotium facessans. Quapropter quosicunque pueros non a prima statim aetate, quum adhuc sunt infantuli, sed annorum progressu vexare inceperit, procul dubio ob peccata in victus ratione commissa aut ob aliam quampiam externam causam exortus est ; in quibus aetatis conversionem praestolaril non convenit, sed factum morbosam affectum discutere. Illud utique non exigua consideratione dignum est, si secundum antiquam lectionem fulgores acceperimus, ut Hippocrates et Zeuxis acceperunt: oratio enim hujusmodi est: Infantium, quum pubescunt, fulgores calidi et alias quidem nonnullis in ipsis mutationes habent, quin etiam renum affectionem, equam ipse deinceps explanat. Praeterminetur enim et in hoc sermone epilepsiae nomen. Atque ideo nonnulli haud absque ratione scribere videntur epilepsesi, quemadmodum et alii catalepses. At hos decebat tanquam non ita scriptum invenientes, sed quod melius esset ita scribere dicentes, ad praedictam explanationem accedere. Quum vero haec vox et apposita. fit, hanc rursum alii adimunt, duas orationes nullo Vinculo inter se connexas esse volentes; unam hisce verbis satis declaratam, infantium fulgores, simulatque pubescunt, in nonnullis mutationes habent et alia; alterum hoc modo dicentes, in renem dolor gravis cum cibo replentur et reliqua quae sequuntur, de renum vitiis ipso tradente, ab altero initio; non quod in pueris, quum pubescunt, in hoc vitium comitialis morbus: transeat, haud enim ea aetate renum morbus creari Videtur, quemadmodum vehcae lapis: iste namque in pueris magis, renum autem affectus in declinante potius aetate contingit. Adscribamus igitur ea deinceps, quae de renum vitiis in hunc modo ab eo tradita sunt.

VI. In ren em dolor gravis procidit, quum cibo replentur vomuntque pituitam. Quum vero ubertim excreverint, aeruginosa mejunt et leniores quidem evadunt. Solvuntur autem dolores, vacuati cibit, arenulae salvae subsidens et cruentam urinam mejunt; femoris e regione positi stupor percipitur. Quiescere non conseri, sed exerceri, non repleri. Iuvenes veratro purgare oportet, poplitis venam incidere; urinam cientibus expurgare, attenuare ac emollire.

Dolorem gravem aut tanquam alicujus rei gravis loco incumbentis sensum inserentem aut acerbum intelligere possumus. Siquidem utrumque verum est, diversis tamen temporibus in renibus fieri: in calculorum enim creatione atque exitu acerbissime dolent, reliquo autem tempore, ut rei cujuspiam gravis loco incumbentis dolorem percipiunt. Quicunque igitur in renum cavis lapillos concrescere arbitrantur, in sedo per urinalios meatusi transitu laborantes dolere ajunt. At quicunque in ipsa renum carne calculosi creari sibi persuaserunt, non solum inter exeundum, verum etiam creationis tempore eo in loco dolorem ipsosi inferre testantur; deinde et quando in renum sinus pervadunt. Calculosi autem in renum carnibus generari, proportione tophis in articulorum morbo genitis respondentes, orationem in testem adducunt ex libro de natura hominis et victus ratione ita se habente. Quibuscunque arenosum subsidet aut toplli in urinis, istis ab initio tubercula secundum Venam crassam orta sunt et suppuraverunt. Postea vero non celeriter ruptis tuberculis, tophi ex pure concreti sunt, qui foras per venas cum lotio in vesicam traduntur. Haec est sane Hippocratica narratio. Caeterum renum calculi utroque fieri modo possunt et nuper dicto et eo, quem paulo ante declaravimusi, quum in ipsorum sinibus temporis intervallo exustum arefactumque crassam et visendum humorem ad tophi spissitudinem redigi asserebamus. Eodem quoque tempore si obstructio aliqua in ipsis fiat aut mediocris phlegmone, gravi talis magis quam doloris sensu. efficitur, quemadmodum et in jecore, propterea quod ut renes, ita et iecur perexiguis nervis praeditum est. Dolores autem eo potissimum tempore in renibus excitari dicit, quod replentur cibo. Quumque duo ab hac voce, cibus, apud ipsum significentur, in utroque significato veridica oratio est, sive de assumptis cibariis, ex quibus sanguinis multitudo creatur, sive de alimenti recrementis, quae in intestulis colliguntur, intelligas: nonnunquam enim et ita cibos nuncupat, ut in libro de ratione Victus in acutis, ita inquiens: Quibus enim cibus in intestinis occlusus est, nisi quis alvum prius ducens sorbitionem dederit, vehementor laedet. Dolor itaque a cibo ita significante excitatus in renibus, qui multitudine pondereque excrementorlllll premantur onerenturque, simulatque ista deleta exnulsaque fuerint, remittitur atque plane finitur. At dolor ex sanguine in venis contracto proveniens, quando in renes incubuerit, etiamsi venam caecideris, haud illico discutitur et ob renum corporis densitatem et quoniam ob multa ipsis superinjecta corpora exterius appositorum remediorum facultas ad renes jam debilior affecta pervenit. Solvit autem ipsorum dolorosi non id solum, verum etiam et per superiorem ventreln facta excretio, quam tam coli, quam renum dolore vexatis commune quoddam symptoma est: continenter enim renes laxo intestino et laxum intestinum renibus per tunicam peritonaeum vocatam copulantur. Inter initia itaque pituitosi vomitus fiunt: hujusmodi enim Iuccus in ventriculo creatur plerumque ex ciborum multitudine, ac multo magis, si isti crasse naturaque pituitosiores exstiterint. Quod si i neresuant perseverentque affectus, iis ita patientibus vomitus aeruginosi^ supervenit, ob dolores ac vigilias corrupto sanguine, idque maxime quum una febrici laverint et inedia macerati fuerint. Et melius quidem, inquit, a vomitibus habent; ab accessionibus quidem liberantur, sed non ab affectu, cum cibis vacuati sint. Utroque autem modo et nunc cibi nomen accipere possumus, sed potius de ventris intestinorumque excrementis intelligere debemus. Arenulae autem lusae, inquit, subsident, hoc est in urinis: id enim accidere evidens est, si rufum colorem talem esse intellexeris, qualis est et sandaracha quae voeatur. Quapropter et nonnulli in artis operibus diligenter versati subsidentes oroboides appellant, hoc est ervi similes; alii sandarachodes, id est sandarachae colorem referentes; interdum et re vera rufas nominant. Nempe duae priores et jecinoris affectus comitantur; tertia renum morbosi sequitur, quemadmodum et quando veluti arenae colore subsistentiae evadunt. Nam in urinis subsidentium coloresi majoris minorisque ratione inter se disi ferunt, verum ex materia crassa tenacique modo crassato- dinem majorem, modo tenacitatem, modo utramque paribus omnino portionibusi habente, plane fiunt. Itaque si ex sola pituita crassa et viscida subsidentia facta fit, color cinereus erit, aliorum tophorum colori similis, qui in aquis sponte calidis multis in regionibus lapidibus adnasci accrescereque cernuntur, et in vasisi alioqui, ubi aqua calefit. Quin etiam in animalisi corpore ex purulento humore et ex purulento pituitofoque composito, hujusmodi tophus nonnunquam creari potest, quemadmodum et in articulorqm morbisi accidere confueVit: eodem enim prorsusi modo in his et renum affectibus lapides concrescunt. At si quibusidam parum sanguinis cum pituita crassa lentaque mistum sit, urinarum subsidentia color pro succi majore copia evadet, nonnunquam veluti ex pallido alboque mistusmixtus aut ex rubro et albo aut ex flavo et albo. Nonnunquam vero et rususi erit et ipso sanguinis colore ad colorum differentias faciente; neque enim sanguis bomillibus exquisite ruber semper est, sed interfuso quidem ad atrius, interdum ad flavius et rufius vergit. Aut igitur omnes, quas modo recensui, colorum differentias praeter cinereum ab hac voce, rufum, significari putandum est, ipso dicente arenulas rufas subsidere aut adjectam illam vocem, sanguinem ex communi sensu dictam fuisse accipiendum est. Dico autem nonnunquam, quemadmodum enim cruentum ipsis interdum lotium emittitur, non semper tamen neque in omnibus renum affectibus, pariter et interdum arenulae rufae in urinis subsidentes auparent. In commentariis namque de naturalibus potentiis, quicquid in venis ferest tenuisque cum sanguine permistum est, Penem ad se ipsum attrahere demonstravimus, meatibus autem id in renis ventriculum perflantibus satius patesactisi, aliquid etiam ex crassioribus succisi illabitur. Quando igitur istud calefactum in renis cavo ad toplli consistentiam redactum fuerit, si renum visi expulsoria omne id una cum lotio extruserit, arenosae in ipso subsidentiae fiunt; quodsi renisi cavo impactum tenacius inhaerescat, aliquid aliud ejusdem materiae ex vena cava suscipiens fibique apponens, plus augetur, semper enim quod recens influit, priori circumassigiturq atque ita insigni magnitudine tophus grandescit. Verum nonnulli inquiunt, cur sanguinem mejunt^ quoniam calculus egrediens quum angulosus fit, proximas particulas vulnerat et cruorem evocat. Quod si ex vena cava in renem pertinens meatusi patentior fiat, sanguisi autem liquidus fit, neque multus, neque visendus, cruentum ita lotium redditur. At dolorem stupidum in crus descendentem propter vasorum dorso incumbentium, cavae sciliCet venae magnaeque arteriae cum renibus et cruribus conjunctionem, ortum habere putandum est. Maximae namque in ipsos renes expullulant; post eas quaedam haud magnae in lumbos inseruntur: postea utrumque conceptaculum bipartito divisum in utrumque crus delabitur per ipsumque totum distribuitar. Quicunque vero per meatus urinarios aut quasdam membranas aut nervos vel etiam peritonaeum cum cruribus sociari asseverant, dissecandorum corporum plane imperiti sunt. Quaenam igitur renum laborantibus accidant, haectenus narravit Hippocrates. Deinceps vero de ipsosum curatione hisce verbis loquitur: quiescere non conducit, sed exercitationes, non impleri, juvenes veratro purgare, poplitem caedere, urinariis evacuare, tenuare et mollire. Sibi ipsi formulam quandam renum curationis hisce verbis per capita constituit, nonnulla quidem omnis aetatis corporisque habitus communia, nonnulla juvenum et robustorum proprie scribens. Communia sunt autem quae primo scripta sunt et quiescere, quod ipse ἐλιννύειν Vocat, quod otiose vivere significat, quod ipsis non conducere ait, et exercitationes; has enim conducere arbitratur tanquam multitudinem evacuantes et pituitosum, crassum immaturmnque omnem ad maturitatem ducentes et attenuantes et corporis omnes particulas roborantes. Sed te animadvertere oportet, ipsum non prorsum magnas exercitationes in praesentia dicere, veluti equitatione aut armis aut lucta aut pancratio certare aut humum fodere aut id genus aliud facere; sed omnem absolute motionem, quae pro aetatis, habitus roborisque renibus aegrotantis ratione corpus exercere valeat. Verum etiam non impleri, cujusque aetatis et corporis habitus commune documentum est. Quae sequuntur, juVenibus, ut ipse ait, congruentia scribit, ita dicens: Iuvenes veratro purgare, poplitem incidere. Veratro quidem purgare, si valde antiquos affectus fit et ceu vectibus, ut ita dixerim, extrudendus : ad hujusmodi enim morbos veratro utimur; venam autem caedere, ubi sanguis aut multus aut Crassus in venis abundet. Quodsi utroque auxilio ipse homo indigeat, a venae sectione incipiendum esse patet. Alias autem didicisti, membra supra iecur cubiti venae sectionem postulare ; infra vero crurum, in poplitibus venas nobis caedentibus aut omnino saltem juxta malleolos. Quod deinceps dixit : armariis mundare omnibus utile est, neque simpliciter dixit urinariis utendum esse, sed hoc verbum, mundare, adjiciens modum adsumenti ab ipsis provenient^ declaravit, non solum tenacia et crassa renibus inhaerentia purgantibus, verum etiam cum ipsis et ea, quam in venis praeter naturam sanguini mista innatant, educentibus. Quod autem in calce narrationis dictum est, tenuare, omnibus renum vitio laborantibus usui est et quos ad veratri sumptionem praeparamus et quos sine hoc per sanguinis missionem curamus vel etiam post ejus assumptionem. Dictum est autem, tenuare, de humoribus; hos enim tenuare convenit; mollire, de membris solidis; siquidem utrumque veratrum hausturis pereommodum est, ut tuto purgatio fiat. Igitur nisi humores pertenuati suerint et membra, per quae fit vomitus, mollia reddita sint et ad distentione detractionesque, antequam demus veratrum, tractabilia effecta, in suffocationis discrimen, ob humorum crassitiem aegrum adducemus aut nervorum convulsiones in vellicationibus, ob membrorum in dilatando duritiam quae purgatur, capietur aut vasculum aliquod dirumpetur. Quin etiam licet veratrum non praebeatur, optima res est humores tenues esse et renum ipsorum corpora mollia, ut per ipsa transire facile humores possint: nam ab initio neque calculus in ipsis unquam generabitur, si quis haec ambo diligenter observet.

VII. Muliebria aqua laborantibus diutius perseverant; quum vero non celeriter prodeant, tumores efficiunt.

Aqua laborantes nonnulli intelligunt eas, quae ut aqua inter cutem corripiantur, idoneae sunt; nonnulli eas, quae tenuem naturaliter aquosumque sanguinem habent. Potest autem et de utrisque dictum esse intelligi, se magis de illis quarum sanguis natura subtilia est, nullo alio morboso affectu corpus infestante: in istis enim menstrua purgatio, quam muliebria vocavit, diu permanet. Dupliciter enim et id ipsum diu intelligi potest aut de diebus, quibus ejusmodi mulieres purgantur aut de ipsarllla aetate; si de diebus intelligasi, significabit, pluribus deinceps diebus istas, quam alias mulieres purgari; si de aetate, per plures annos menstrua excrementa durare: nam revera in istis multus tenuisque sanguis colligitur, quemadmodum contrario modo affectis paucus et crassas. Albae quidem sunt priores et molles, nigrae autem durae et graciles omnino eae, quae atrabilarium sanguinem procreant, clarmnque est istas ab initio contrariis inter se temperaturis constare i nam quae ab ipso nunc aqua laborantes vocantur, humidioris sunt ac frigidioris temperamenti ; his contrariae siccioris atque calidioris. Quod si ex morbo aqua abundaverint, non omnibus mensas pluribus diebus feruntur; interdum enim ipsa suppressio morbi earum causa est; rursus suppressio ob osculorum uteri obstructionem sanguinisque crassitiem efficitur. Quapropter nonnulli arbitrantes dictum hoc de mulieribus ex morbo aqua abundantibusi accipiendum esse, loco verbi permanent permanere legunt, sic muliebria aqua laborantibus permanere diu, subintelligere nos, conveniens, iubentes, ac si ita dixisset, muliebria aqua laborantibus diu convenit permanere, ut confultorius juxta et curatorius sermo sit, ejus tantum, quod fit, narrationem in se continens. Huic sententiae consentire ajunt id, quod in calce sermonis dictum est, quum vero celeriter non ferantur, intumescunt. Velle enim ipsum dicunt, pluribus diebus, ita et brevi tempore, hujusmodi mulieres expurgari, quoniam tarde exeuntibus menstruis purgamenta tumores fiunt. Atqui hoc etiam et in habentibus aquosum sanguinem contingere ait; istis etenim carnes aquosiores geneFantur, haud statis temporibus accedente purgatione.

VIII. Cranone vetusti dolore frigidi, recentes calidi. Eorum plerique a sanguine creabantur. Quae etiam ab ischia exurebantur pathemata, frigida.

Hsiec quoque sibi ipsi scripsisse videtur Hippocrates reminiscentiae causa sub brevi compendio, propter quod et obscurior oratio est. Dubium est enim, doloresine tantum in Cranone factos fuisse dicat, eosque in ventrene an etiam in alia quapiam parte, an vero affectus cum dolore conjunctos. Illud autem antiquos dolores frigidos esse, novos autem calidos, etsi clare dictum esse videatur, obscurum tamen nonnihil atque ambiguum est. Aut enim antiquos dicit, qui jam pridem excitati fuerunt aut diu perseverantes, quemadmodum et recentes aut nunc excitatos aut cito desinentes et frigidos aut frigoris sensum inserentes aut qui a calidis mitigantur ; pariter et calidos aut caloris tentum facientes aut qui a frigidis supiantur. Quidam etiam dolores frigidos vocatos esse dicunt, qui leves sunt; calidos, qui vehementes: aut secundum usitatum Graecis loquendi morem significationes has accipientes. Verum quo anni tempore Hippocrates haec facta fuisse scripserit, nos ignorantes, neque etiam quando excitari sint .aut. quomodo aut quamdiu per mansierint dolores, evidenter invenire possumus Sed novos quidem dolores prorsus sanguine creatos esse idem .est, ac si dixisset ex sanguine calido videlicet ac multo ; at de antiquis doloribus loquens quum lucrum non adjecerit, signum est ab altero quodam succo frigido ipsos. ortos fuisse et ea quae ex coxendice frigida nisis oborta esse ait, ut affectus dicens aut dolores, frigido scilicet et istos humores concitante. At multos explanatores demirari licet in hujusmodi locutiones, de quibus nihil affirmari potest, multa sine demonstratione scribentes; ubi vero aliquid demonstrari et utiliter inveniri potest aut nihil penitus aut pauca et sine demonstratione tanquam .mandata fieribentes.

IX. Qui affectus ad vehementes rigores -procedunt, non ad-modum nisi prope statum mite/cunt.

Ita scriptum. esse hunc sermonem, antiqui explanalores agnoscunt. At recentiores ipsum in clariorem permutantes ita scribunt, rigores validi existentes non admodum mitigantur, sed prope. statum, hancque locutionem id nos docere volunt, omnes validos in morbo rigores. non admodum ullo alio morbi tempore mitescere, praeterquam quum prope statum est. Secundum priorem autem feri-. pturam qui in rigores validos tendunt, hoc est perveniunt affectus, subintelligendus est enim affectus, operiet ipsum intelligere, hos ante statum non mitescere. Quidam rane ipsum, status, qui universi morbi pars est meminisse dieunt.;- alii vero ejus, qui in privatis exacerbationibus in- venitur.: ut rigor quum vehemens est, antequam tempus status adventet, non desinat. Id quidem nonnullis exidentur accidit, istumque appellamus rigorem aneeihermanton .Graeco vocabulo, hoc est calefieri nequeuntem, non validum. Contingit autem et vi rigorem ipsum fortum dicere : inulto enim malignior est, quam qui immodice vehemens sit et celeriter desinat. Quod si universae acgritudinis statum intelligas, maxime in quartanis febribus ferme iste utilis fuerit. Nam si cum validis rigoribus accessiones invadant, si nihil remittantur rigores, fieri non potest ut ad statum morbus pervenerit: quin etiam multo minus hujusce quartanae declinationem fore sperandum- est prius, quam rigor sedatus fuerit. Quare formo prognosticus est de febribus ad. rigores vehementes adscendentibus, qui prius quam rigor sedatus sit, discuti nequeunt; id autem prope statum efficitur. At id genus rigores ex frigidissima pituita vitrea nominata aut ex atrae bilis succo. proveniunt, verum ex nraegelida pituita rigor fit non vehemens, sed aegre incalescens, ex succo autem melanebo si eo nonnunquam utroque modo, nonnunquam altera utro; sed hujusmodi succus quarto quoque die accessionem facit, vitreus vero quotidie. Nihil plane hujuscemodi rerum interpretes declarant; sed illa uberrime accuratissimeque persequuntur, quae nullum penitus fructum auditoribus ferunt : nam et in sequenti sermone, plurimum medicinalis eruditionis continente, nullum ex celeberrimis praeceptis scire deprehenduntur.

X. Ante rigorem urinarum suppressiones, si cum bonis signis processerint et alvus defecerit sumnique afuerint. Eortabis vero tum febris modus, tum etiam fartasus quae ex lassitudinibus oboriuntur, consideranda sunt.

Per deos quid dicere debeam, nescio, quando utilissimum praeceptum milliesque in laborantibus deprehensum libri hujus interpretes ignorant. Sed alios quispiam minus demiretur; Sabinus vero Rususque Ephesius, viri in libris Hippocratis diligentissime versati, magna profecto admiratione digni sunt, nisi frequenter judicatorio rigori urinae suppressionem antecessisse viderint, de qua in praesentla Hippocrates meminit, nos judicatorium rigorem in morbo futurum praesagire edocens. Si in acuta febre etalia signa tibi salubria videantur et judicationem paulo post fore speres, te ferre oportet, suppresso lotio judicatorium rigorem necessario futurum. Quod si et nox disisicilis antecesserit et dies judicatorius sit, certius futurus rigor praedici poterit. At si nota ex arteria pulsata, ut didicisti, idem tibi ostenderit, non rigorem modo, verum etiam acerbissimum rigorem indubitanter fore exspectato. Illud igitur ex bonis aut urinis solis aut etiam ex aliis bonis signis una cum ipsic urinis te intelligere oportet. Tanta nempe signorum ab urina in acutis febribus vis est, ut et roli ipsi credendum sit; aliis veto accedentibus etiam, divinatio tibi erit firmissima perpetuoque veridica. Verum .urina etiam, alvo multa excernente, supprimitur; illuc enim ferulam humiditatem vergere signum est, cujus redundantis triplicem evacuationem esse didicisti, per alvum, per lotium, per sudores. Igitur si alvus plura, de, jecerit, urinae suppressae ad futurum .rigorem praesentiendum fidere non. convenit; at si.alvus fluxa non sic proximamque esse morbijudicatienem praenoveris, aegrotum rigere sudareque necesse esu. Quid sibi volunt autem verba illa: Et somni adsint? nam si unum quiddam ex bonis signis adductum est, maxime dictis in praesentia quadra-, bit. Illud vero, si ex bonis fluxerint, velut exemplum quoddam dictum est. Quod si hoc tanquam futuri rigoris signum sit, non simpliciter id a. te intelligendum .est ; .plerumque enim nox judicationem antecedens, antecedens, inquam, rigori et judicationi post ipsum factae, molesta est, quando firmissimam cum antedictis rigoris futuri praesensionem habebis. lnterdum autem, sed raro cum formiis placidis tranquilla nox est, atque in istis non rigorem, sed excretionem significans pulsus apparet. Sed de istis abunde in voluminibus de pulsibus actum est. Te praeterea jubet Hippocrates et modum febris contemplari, hoc est, an calida sit et biliosa et ardens, an ex aliis quaepiam; nam quaecunque in acutis febribus et potissimum ardentibus rigores judicatorii fiunt, hos ex bile flava extra venas per sensuris corpora delata excitari didicisti. Propterea et febres ex lassitudinibus provenientes tempe.daturae biliosissimae ad praesensionem tibi et ipsae conducent. Haec itaque est ab externis causis ad divinationem percepta utilitas, unico quidem veluti exemplo explicata, tibi autem et in aliis externis causis, quaecunque biliosius corpus efficiunt, futura pereommoda. Hae sunt autem, morae fusi sese aestivo, vigiliae, cogitationes, angores animi, ira, alimenti inopia, bilio forum ciborum nimius usus. Primam sane tutissimamque naturae febrium notitiam ex iis quae in corpore apparent, acquirentes, quemadmodum in commentariis de differentia febrium didixisti; secunda vero et ab externis causis notitia ^ad eorum quae invenisti certiorem fidem haud purum expediet. Mirandum est igitur quonam pacto haec utilissima contemplario explanatores latuerit.

XI. Abscessus non admodum quibus rigores oboriuntur.

Raro abscessus illis, qui cum rigore febricitant, eveniunt, quemadmodum in quartanis tertianisque febribus videre licet; In istarum enim accessionum remissionibus excretiones multitudinem educunt, propter quod permultam esse operiet vexantium humorum abundantiam, ut naturae abscessum facere necesse sit.

XII. Crurum esioeminationes -. veluti aut ante morbum aut sis: tim a morbo iter sumenti fiunt, atque ideo fartasus, quod ex la/sttudinibus aliquid in articulos absce/sit, ex quo etiam crurum esioeminatm nes.

Evidenter cognosci nequit, utrum solas imbecillitates effoeminationes dixerit, an eas quae ex penuria nutrimenti omnium crurum fiant. Quantum enim ad prius ex antedictis exemplis pertinet et eas quae per inopiam alimenti fiant, intelligere licet; quantum vero ad secundum tpectat, quum dicit, eo quod fortasse id, quod ex lassitudirubus, in articulos decubuit, extenuationes quispiam recte intelligere nequeat, sed absolute imbecillitates, quae et citra maciem crurum actiones debilitare vel etiam abscessus excipere queunt. Quod in calce autem sermonis adjectum est, ex quo erorum effoeminationes, dictum fuit et ab initio : quapropter nonunlli eorum quae deinceps scripta sunt, istud antecedens faciunt, primum quidem haec verba: ex quo, auferentes, unaque cum iis aliqua ex sequentibus permutantes. Verum quod tb initio dixi, et nunc repetam. Hoc est autem hujusce libri sententias varie ac multifariam scriptas esse, quemadmodum et hanc, quarum praeterea nonnullae haud recte disiunctae sunt; aliae contra haud congrue copulatae. Quorum omnium si meminerim simulque errantes confutare velim, in immensam longitudinem producetur oratio.

XIII. Quae tubercula furas protulerant, acuminata, aequabiliter eommaturesuentia, neque in ambitu dura, deorsum tendenti.., neque bijida meliora sunt. Conti aria mala et quae plurimum contraria, pessima.

Ab iis, quae ex terra progerminant, Graeci homines phymata vocaverunt, hoc est tubercula, eos praeter naturam tumores, qui prorsus fine causa externa proveniunt, sed potissimum eos hoc nomine vocant, qui eXtra corporus superficiem ext oberant. Verum ob nominis alterius inopiam interdum et latos pauloque naturalibus partibus elatiores hoc eodem nomine appellant, quod et Hippocrates hoc loco secit, bona esse tubercula extumescentia dicens, lioc est quibus insignis tumesactio inest aut quaecunque non introrsum, sed extrorsum versas augescunt, quemadmodum in libro praesagiorum scribens dixit: quaecunque exterius vergunt, optima sunt, quam maxime extrorsum spectantia et in aciem turbinata; sed quaecunque, ait, introrsum rumpuntur, optima sunt, quae externas partesi minime attingunt. Melius quidem est extrorsum vergere, sed si intro declinent, melius rursum in istis omnibus est ipsorum eruptionem in interiores locos fieri. tuberculorum rane generatio in abdomine atque etiam pectore est, istis enim inanes cavitates substant tuberculorum introrsum spectantium praeter naturam tumorem excipientes. Sed ex iis, quae exterius intumescunt, acuta ac. turbinata latis meliora sunt, utpote ex. calidioribus tenuioribusque materiae soccis procreata et. idcirco celeriter suppurantia; nam ex orastis. tenacibnsque constantia, utpote frigidis et lata sunt .et aegre loquuntur, quin etiam putrescunt potius quam coquuntur longiori tempero. Praeterea laudat et aequabiliter suppurantia. Nam quae ex aliqua parte suppurant, reliquum vero totum non suppurana habent, primum quidem eo quod aliis statim fuppunantibus diuturniora sunt, secundo vero quod difficilius curantur, pejora censentur, aliis enim auxiliis supputantes partes egent, aliis non supputantes. Non circumdura autem circumderis meliora sunt. circumdura vocat autem, quaero mediei mollia suppurantiaque. sunt, circum vero dura et aegre aut nequaquam suppurantia. Laudat praeterea et tubercula declivia: .haec sunt autem deorsum versus. aciem tuaesuppurationis habentia. Hoc enim -loco aperta facile defluere materias sinant, nisi ea ex inaequalibus esse te latuerit, in iis enim aliquid boni inest et aliquid mali: verum quaecunque aequaliter. suppurantia aciem in inferioribus habent, haec omnium optima. Non bifida etiam lusistis meliora esse nos admonet: in lusistis enim medium non sine vitio invenitur, sed crudum atque durum. At clare patet, ex tuberculis, quae diximus, contrario inter se modo habentibus, quaecunque plurimum inter se formis dissident, haec viribus ac moribus etiam longe dissere. Nam satis magnam latitudinem praedictis differentiis habentibus, aliquod inter contraria medium esse necesse est et a medio aliud magis, aliud minus recedere: ut in duris ac mollibus, in una siquidem oppositione tanquam exempto sermonem- lacere satis erit, dui irum quidem -molli : pejus est, inter: dura, magis durum, durissimum vero pessimum est. Itasanermediocriter molle mediocriter bonum est et, perfecte melle perlecte bonum. Quae itaque in hac oppositione audivisti, ad praedictas omnes applicare poteris.

XIV. Verinum autumno et cardialgiae et horridum et melana cholicum -procreantur.

Seu ventris vermiculos, qui ascarrdes dicuntur et lumbrici ferinum vocet; seu elephantem et cancrum; seu phthifin, ut nonnulli voluerunt-, seu omne malignum vitium: jure autumno haec omnia procreantur et ob mali succi, tum temporis abundantiam et ob aeris iuaequalita.tem,. temperiem. Nihil igitur mirum, si .et cordis dolores ec horrores .et atra bilis autumnali tempore abunde generantur; omnia enim haec antedictas causas comitantrux Caeterumin enarratione secundi; voluminis de morbis vulgaribus latissime de omnibus. autumno grassantibus morbis disputavimus.

XV. In principiis exacerbationes considerandae sunt, ac in omni morbo, qualis est sub vesperam exacerbationis motus et num annus in vesperam vergat et asuarides seroriaat.

Et secundo de morbis popularibus libro hoc modo scriptum est: Ad initia morborum considerandum, si conrestim florent; .utitur enim interdum Hippocrates hac voce ad initia, quemadmodum et hoc In sermone usus est: ad initia morborum refert considerare; num statim floreant, quemadmodum et in dicendo, quod et ad calefaciendum er refrigerandunfl et siccandum et humectandum, multa Iane quispiam hujusmodi invenerit; neque enim ut adversans, neque ut contradicens his verbis utitur, sed ut ad. calefaciendum, refrigerandum, siccandum et humectandum juvantia, multa, inquit, hujusmodi invenire quis-. piam possit; id vero et a nobis in illis commentariis declavatum est, quibus secundum librum de morbis vulgaribus explanavimus. Quod nisi - quis ita velit dictionem accipere, ita necessario intelligenda haec verbafun t, ad initia, hoc .est secundum initia aut circa initia. Neque tamen in sutis initiis id considerandum esse nos admonet, sed in morbis universis. Deinde exemplum adjecit, quod bifariam legi potest, nuo quidem modo ad vesperam exacerbari et annus, deinde ab altero principio, ad vesperam et ascarides; alio item modo utad vesperam exacerbari et annus ad vesperam, deinde ab alio principio et ascarides. .Diem namque toti anno proportione respondere censet, ut matutino tempori ver simile sit, meridiei aestiv, vesperi autumnus, nocti hiems. Dictum est autem et de his uberius, ubi secundi morborum popularium voluminis eam partem declaravimus, cujus initium est, ascarides vesperi.

XVI. .Infantibus oborta tu/sicula cum ventris^ perturbatione et febre nspdua, significat post judicationem bimestri in totum vigesimo dis ad articulos etiam tumores fare.

omnes enarratores scriptis similiter credunt, nec eoruui quae laudant quaepiam lutelligunt, siquidem non nulla, et si affectare dixerim, veluti artis nervi sunt, alia perexiguam utilitatem afferunt, alia vero neque exiguam, quemadmodum id quod in praefanti parte proponitur. Etenim ego quaecunque in aegrotantibus eodem semper modo fieri videntur, memoratu digna censeo et ex his ipsis ea potissimum quae magno usui sunt, quemadmodum paulo ante de praesieusione ex rigore dicebam. Interdum namque in vehementissima febre adjuncta vigilia, fastidio, siti, impatientia, nonnunquam et delirio, omnibus aegrotantis domesticis perterritis ac flentibus, quempiam licet rigorem et sudorem morbique solutionem scienter prae. dicentem, Aesculapium esse videri. Sed in proposita sensentia primum quidem quid dicat, obscurum est; deinde etsi omnes ipsius scriptoris verisimiles intellectus habere quispiam se crediderit, nihil tamen ex ipsis praedicere poterit. Esto enim infans aliquis tussiens, ventre perturbato, cum febre perpetua; deinde utcunque, quo quis velit, die judicetur, sive octogesimo a partu sive sexagesimo: duobus enim modis sermo iste declaratus est, bimestri, prorsus vigesimo, nonnulli quidem ab ortu bimestrem esse volentes, quo die insana judicatur, vigesimum autem a die quo aegrotare incepit: at nonnulli ajunt duos menses nato morbum accidisse, atque viginti dies post initium judicatum esse, susque hunc in modum habentibus nos praedicere posse, puerulo isti a judicatione abscessum aliquem in articulos impetum esse facturum. Atqui neque semper neque plerumque istud eveniet. Praedictiones autem aut veraces esse in perpetuum decet aut raro mentiri, nam raro veritatem assequi et plerumque aberrare nequaquam artificiosum est,

XVII. Quod si superne quidem deorsum insim umbilicum in inprioribus articulis constiterint, bonum; sivero inferne sursum, non peraeque morbum .solvunt, nisi suppuraverint.

Quod de pueris adhuc ista loquatur, ex inferius dicendis constat. Verum sermo iste non de particularibus est, sed de communibus et in secundo de morbis popularibus et in aphorismis et in libro praesagiorum repetitus; quos omnes locos dudum explanavimus. Vult enim Hippocrates ex superioribus locis in inferiora umbilico factos abscessus salubres esse; non hujusmodi autem, haud salebres, sed eorum malignitas aliquantulum obtunditur, si oedeinata suppuraverunt. usus est autem et hoc .loco oedematis appellatione in communi significato omnium praeter naturam tumorum, ut antea dictum est.

XVIII. Qui vero tumores in humeris suppurantur tantulis, iis musiellina brachia efacium.

Quod de infantibus adhuc disputet, ipse declaravit inquiens, tantulis, dignum censens nos et modo dicta ad initium sermonis referre. Verum quomodo isti breviori humero reddantur, in libro de articulis nostrisque in ipsum commentationibus didicisti.

XIX. solvet autem ulcusuulorum in partes interiores eruptio, nisi rotunda et profunda fuerint. Hujusmodi namque tunc maxime pueris perniciosa sunt.

Ab hoc Graeco verbo ἐκθύειν, quod erumpere signifleat, vocabulum ἔκθυσιν, hoc est eruptionem derivavit Hippocrates, media .syllaba producta, perinde ac si cum impetu exitum dixisset. Ipsa vero affectus abscessu egentes discutere inquit, nisi rotunda et prusunda sint, hoc est nisi summopere maligna suerint. Infesta namque infantibus sunt, neque dolores, neque curationem ferre polentibus, quin et alioqui aegre sanabilia hujusmodi ulcera sim t.

XX. solvet etiam morbum sanguinis prostuvium, quod magis in adultioribus proditur.

Sanguinem profecto emanantem omnibus id genus vitris prodesse saepius jam didicimus; in infantibus autem, de quibus sermonem fecit, ab initio neque sanguis apparet, praeterquam raro. Ideo et ipse addidit : frequentius autem perfectioribus id incidit, hoc est iis, qui sunt adaltioris aetatis. Qui affectus autem sint, qui per abscessus quos dixit et sanguinis profluvia et ulcuscula, in in- fantibus judicantur, non clare admodum aperuit: initium enim sermonis erat, infantibus tussicula cum ventris perturbatione et febre continente, potest autem ex iis, quae dixit, symptomatibus et de lateris, pulmonrs, jecinoris atque ventriculi affectibus intelligi.

XXI. Lacrimae in acutis male habentibus spontaneae quidem, bonae; involuntariae vero praeterstuentes, malae.

De lacrimis hujusmodi dictum rane est et in libro praesagiorum et in aphorismis; sed accuratius in primo volumine de morbis popularibus, ubi ait : Quibuscunque in acutis febribus, magis autem in ardentibus, involuutarie lacrimae cadunt, his de naribus sanguinis profluvium exspectandum est, nisi alia perniciose habeant; in male autem habentibus non sanguinis profluvium, sed mortem significant. Et nos in ejus libri explanationibus hunc sermonem declaravimus.

XXII. Quibus circumtenduntur palpebrae, malum significatur.

Idem affectus talem palpebram efficit, qualis in praesagiorum libro descriptus est. Cutis circa frontem dura et praetensa. Quod autem de acutis morbis hoc et alia deinceps in prognosticorum volumine dicta sint, ab ipso declaratum fuit et hisce in verbis dicente: Lacrimae in acutis male habentium voluntarie quidem emanantes bonae sunt; involuntane autem, malae.

XXIII. Malum quoque quod in oculis inareseit veluti arida spuma.

Id quoque in morbis acutis fieri cernitur, quum summe aridi tuus et vires imbecillae, perexiguis lacrymulis ab oculis excidentibus, deinde ibi inarescentibus.

XXIV. oculorum quoque hebetatio ac retusa, malum.

In acutis morbis obscurari oculorum aciem, infirmitatem et interitum risoriae potentiae significat.

XXV. Squalor etiam malum.

Erat quidem et habens veluti spumam squalidum, sed nunc, etiamsi sine spuma sit, malum esse significat.

XXVI. Quique intro corrugantur, malum denunciant.

Quando membrana musculis oculum moventibus agnata, ad circulum usque coronam appellatum porrecta, dissoluta relaxataque fuerit, tunc oculos interius corrugari accidit: nam si exterius corrugati fuerint, erit sane cutis ipsius haec affectio. Imbecillitatis autem ac refrigerationis hoc signum esse testimonio est id, quod in valde lenibus contingit ; ipsorum enim oculi rugosi esse cernuntur.

XXVII. concreti etiam oculi quique vix vertuntur et intro convoluti, malum.

De oculis haec quoque disseruit. Nam concreti, hoc est immobiles, perfectissimam ejus potentiae exstinctionem significat, a qua musculi, quum naturaliter affecti erant, movebantur. Illud autem et vix versiles proximum isti affectum dederat; obtorti autem oculi aut delirium aut tremorem ipsos moventium musculorum indicant. Haec omnia vero in acutis et periculosis morbis ob principis membri noxam oboriuntur.

XXVIII. Et quae caetera praetermittuntur.

Quaenam sunt haec, quae oculis evenientia omissa esse dicit ? an scilicet ea, quae in praesagiorum volumine per haec verba enumerata sunt? Si lucem enim fugiant aut lacrimentur aut invertuntur aut alter altero minor sit aut alba rubra appareant aut in ipsis venulas lividas aut nigras habeant aut lippitudines circum oculos aut si suspensi videantur aut prominentes aut valde cavi. Prius autem in eo libro eum aliis omnibus et haec explanavimus.

XXIX. .Febrium quaedam manui mordaces sunt, quaedam vero mites. Quaedam non mordaces quidem apparent, sud insurgentes. Aliae autem .acutae quidem, sud quae manui cedant. Quaedam illico perurentes, quaedam semper debiles et aridae, quaedam etiam sulsuginosue.

aurium et hoc loco in fine sermonis adjecit et id genus alia, quoniam ab ipso solae febrium insignes differentiae designatae sunt. Primas itaque differentias foripsit ab ipsis propria -febrium essentia acceptas. Essentia vero febrium est, non secundum Hippocratem modo atque praeclarissimos medicos, sed etiam facundum communem omnium hominum notionem, praetor naturam caliditas, maxime quidem in totum animal effusa; sin minus, at omnino vel in plurimis partibus vel in nobilissimis accenta. Saepius namque universa cutis nullam evidentem praeter naturam caliditatem, neque nobis exterius turgentibus, neque ipsis laborantibus, prae se ferre videtur; sed in profundo corpore ipsam aegrotantes sentiunt, visceraque sibi incendio flagrare ajunt; nonnulli praeterea et fastidio afficiuntur et siticulosi sunt atque pervigiles. Nunc igitur Hippocrates febrium differentias, quaecunque a medicis dignoscuntur, non ex iis quae laborantes referunt, sed ex iis quae ipsi tactu visuque evidenter percipiunt, enumerati Primae autem sunt et praecipua et ex propria, ut dixi, febrium essentia acceptae, quae per calorem traduntur; neque enim arteriarum motu febrium essentia continetur; hac in re namque quo modo Fresistratus et chrysippus hallucinati sunt, alias didicisse Febrilis igitur caliditas febricitantis corpora tangentibus aut acrem mordacemque aut mediocriter molestam sese offeret, tuave enim illud atque familiare, quale naturali colori inest, nequaquam habet. Quemadmodum igitur et alia pleraque majoris minorisque ratione inter se differentia adstantibus gratiora loquendo, quam veriora, explicamus, ita et caliditatem parum molestam interdum nihil molesti tristis-, que habere dicimus, ipsam scilicet calori valde intesto comparantes. Itaque nonnunquam caliditas plurima juxta atque acerrima videtur, plerumque vero non pauca quidem, sed ast acerrima differens aut rursum acerrima quidem, sed non multa. Et hae singulae, quas dixi interdum aliquo tempore post, non primo statim manus impositu apparent; quemadmodum et quae primo tactu magnae acresque visite tum, nonnunquam per longum tempus, injecta in aegrotantem mana; diminui videbuntur. Igitur squalida interdum atque valde arida caliditas apparet perinde atque si lapidem aliquem calefactum tangamus; plerumque vero roridam te humectatam et halituosam repraesentat, ut halitus quidam permultos ex laborantium corpore emanans perspicue scntiatur. Atque horum rorsus ipsorum quemadmodum et praedictorum quaedam statim ab initio apparentia perseverant, nonnulla vero aut . augescentem aut decrescentem, quae ab initio apparuit, qualitatem habent, nonnulla et alteram nequaquam a principio vitam ac penitus ab iis, quae a principio apparuerunt, differentem. Differentiae itaque ab ipsa febrium essentia acceptae hujusmodi sunt. De reliquis autem posterius videbimus; prius enim bene est enumeratas differentias Hippocratis verbis accommodare. Quum dicit igitur, febres quidem aliae manui mordaces, aliae vero mites, tibi significat ab ipso de febribus. in totum morducibus aut mitibus apparentibus sermonem fieri. Subjiciens igitur, inquit, aliae non mordaces quidem, sed. post insurgentes, per haec verba significans, febres initio mordaces diutius inhaerente manu, mordacitatis tensum inferentes ; contra vero atque istae illae se habent, de quibus dicit: aliae acutae quidem, sed a manu vietae, initio enim acutae quum apparuerint, paulatim remittuntur, Eam autem dictionem acutae, de caliditate celeriter manui occurente fuumque ipsius velocem motum ostendente te intelligere opus est: quemadmodum acutos alle quos et acres nominamus ; quod idem est ac si celeres dixeris. Acutos etiam morbos dicimus, quicunque propria tempora usque in finem velociter pertranseunti Sive autem manibus sive manui dicas, ad cognoscendas praedictas differentias nihil refert; quandoquidem mentem sanam habenti clarum est, id genus differentias non oculis, sed manibus sensiles esse. Adjiciunt autem et omnes bomines quandoque hujusmodi appendices, ad Itoc natura ducti, quae dictorum evidentiam augeant et in illis rebus maxime, in quibus per conjecturas quasdam et signa, non per sensorium cognitionem, quod quaeritur, invenire liceti Ita ergo et Hippocrates non suium sermonis initio manuum meminit, sed etiam cum dixit: aliae acutae quidem, test quae a manu vincuntur. At deinceps febrium in magnitudine differentiam demonstrans, inquit, aliae statim perurentes, aliae in totum debiles, ob quid igitur hujusmodi imago tangentibus teste offerat, ut multa aut pauca caliditas videatur, in posterum repetamus; nunc solum quod ita appareat dixisse abunde est. Quemadmodum enim in externis, si oculis quis velatis fiammam tetigerit aut multam fientiet ipsius substantiam aut paucam, nullam in clarioris qualitate differentiam pereapiens. Hoc itidem modo in febribus habet ; interdum namque caloris secundum qualitatem diguotioeadem cum illa apparet, quae in alio corpore fit, sed multitudine intersis differre videntur. Ex veritis autem sequentibus illud aridae satis clarum est, sed illud, falsuginosae, obscutum ; neque enim falsum tactu, sed tantum gustatu sensibile est. Est vero adhuc magis obscurum, quod sequitur, quum dicit, aliae πεμφιγώδεες, adspectu terribiles: nam hoc loco diversam scripturam reperimus. In plurimis quidem codicibus huic voci, πεμφιγώδεες, adjacet haec, adspectu, in paucis post hanc vocem, adspectu et haec, terribiles, adjecta est. Solum autem inter explacatores Sabinum inveni, qui exemplar ita scriptum . agnosceret, quem Metredorus sequutus est et quicunque ab ipsis usque ad .hoc derivati stant, nihilominus tamen in paucissimis codicibus simpliciter scriptum inveni, aliae πεμφιγώδεες, -neque hac voce, adspectu, neque hac, terribiles, addita. Salsuginosas autem febres ad tactum aliquis redigens, eas esse dicet, quae pruritum aliquem ac multum tangentibus inferunt, ut a muria et reliquis salsis corporibus excitari solet. Pempbigodees autem febres, hoc est spiritibus affluentes interpretamur; sentimus enim plerumque per febricitantium cutem aereum quendam halitum affluentem. Quod -nisi tales, sud eas quae cum pustulis sunt, .pemphigodees. febres quis esse velit, aliquam ex necessariis differentiis praetermiserit, ex praedictarum ..videlicet genere, quas ab ipsa maxime febrium essentia assumi diximus. Ut enim mordax valde. aut vehemens aut arida aut squalens in multis febribus caloris species esse videtur, ita etiam flatucsa manu quendam in ipsam spiritum exilientem nonnunquam halituosum, nonnunquam aridum, percipiente. Verum quum plura hoc pempbix significet, aliud alius explanator accipiens, tanquam unum illud solum quod ipse posuit, significet, probabilis audientibus esse ridetur. Forsan igitur sane satis est siixisse, pemphigodees febres flatuo.fas esse, sicque in genere hactenus dictarum differentiarum censeri et eum, qui non ita intellexerit, hanc differentiam praetermisisse videti. At quum in plerisque exemplaribus haec vox, adspecto, isti, pemphigodees, adjecta sit, necesse nobis est grammaticam garrulitatem interdum et ipsam ad haec utilem attingere. Sed exactius quidem de obscuris apud Hippocratem dictionibus alibi proprio opere egimus. In praesentia vero satis erit, me grammaticorum dicta sequutum secundum eorum placida de. vocis hujus, pemphix, significatis aliquid dicere. Videtur enim Sophonias aptum in Colchis pro flata accipere, ita dicens.

Abduxit pemphix, non prope venti secundi.

Et idem in Salamiue Satyris:

Et fare utique ceraunia Pemphigibus tonitrui et tetri odoris occupaverint.

Aeschylus autem in Prometheo:

Devincte recta, Rependo autem et quam primum quidem Boreae veneris ad status. cape Fremitum, irruentem ne Te rapiat procellosa pernphige convertens repente.

Et pro radiis ipsis uti videtur hac voce, pemphix, Sophocles in Colotis hisce carminibus:

Et utique admiratus sum hoc Contemplans pernphiga auream intuitus

Ita et Aeschylus:

Ex adversa neque pemphix salis adspicitur neque sidereum Os Latoniac puellae

Pro gutta autem idem accepit in Prometheor

Bene cave, ne tibi incidat . Pemphix: amara enim et pro vita halitus.

In Pentheo quoque:

Ne sanguinis vero pemphiga in salum sparseris.

Pro nebula etiam posita esse videtur hoc in carmine apud Sophoclem in Solamine Satyris:

Pemphige omnem tarde ridens ignis.

Et apud Ibycum.:

Densus pemphigas epoti.

Dictus est autem ab eo ferme iste per quandam comparationem de iis, quae procella jactantur, dici solitam. Idcirco et plurimi ex iis qui futura praesagiunt, de stillis, quae per imbres cadunt, dictas esse pemphigas ajunt. Sed Callimachus hunc in modum ait: ne per pemphigas in- . ducentibus permitte. Sed Euphorion ita inquit: Floribus pemphiges admnrmurant mortuis. Pemphigis itaque significata jam recensuimus, deque duobus ex istis supra mentionem fecimus, quod omnes videlicet optimi explan a tores Hippocratem secundum illa sermonem suum fecisse voluerunt. At nunc modo dictis significatis et aliud tertium adjecisse convenit, ut pemphigodees febres eas intelligamus, quae veluti scintillarum exsilientium manuique nostrae occursantium imaginem reddunt, atque hujusmodi febres ex duabus simplicibus jam praedictis compositae fuerint; statualis scilicet atque igneis. Huic autem declarationi suium illud adversabitur, si huic dictioni pemphigodees adliciatur haec adspectu. Non immerito igitur quidam hanc abstulerunt. Qui non abstulerunt autem, aut febres cum tuberculis intellexerunt aut eas, quae animam vitiant. Et quoniam cum tuberculis febres a symptomata cognominantur, probabiliter sane a symptomata nitunt pestilentes febres denominare intelligere possumus: est enim revera et haec una febrium species. Quod autem in ipsa tubercula oriantur et Thucydides testatur, ita seriEens: Et exterius quidem tangenti corpus neque valde calidum erat, neque viride, sed subrubrum, lividum, tuberculis exiguis et ulceribus efflorescens. At quicunque febres animam laedentes pemphigodees appellatas esse contendunt, longe a proposita febrium divisione aberrant: nonnulli enim veteres medici et febrem quandam phreniricam appellaverunt, quemadmodum sane et lethargicam et pleuriticam et peripneumonicam. Sesi febrium enumeratio nunc in praesenti sermone proposita a differentia caloris accipitur, sub qua et pestilens febris putridum calorem habens contineri potest. Phrenitica non potest, quum non aliis, ita et Hippocrati mos sit febris speciem phrenitin asserere; neque a symptomata nuncupata, qua. lis ea est, quae pustulas excitat, in dictis differentiis ab ipso includitur, quemadmodum neque aliae, quarum proxime mentio saeta est. Phreniticorum namque fabris dalorem habere mordacem invenitur in omne corpus aequahiliter et omni injectae manus tempore perfusum ; quare prima omnium ipsarum dieta est. Itaque neque eorum interpretationem admittimus P qui falsas febres a qualitate aegrotantium ipsorum ure, fenta percepta nominatas esse confirmant. Hippocrates namque omnes, quae ad tactum spectant, notitiam secundum caloris differentiam, in quo genus febrium universum atque essentia consistit, deinceps enumerasse vitus est. Etenim si pestilentem febrem pemphigodea nominatam esse probaverimus, appellationem quidem ab accidente, speciem vero ipsam secundum propriam febrium essentiam sortita erit. Eadem quoque ratione et salsas febres esse dicentes, quae omnia, quotquot gustet aegrotans, salsa videri efficiant, neque isti propositarum in praesenti doctrina febris differentiarum meminerunt, Quod si inter febrium differentias et istas Hippocrates collocasset, omnino et illas una cum his enumerasset, in quibus et ipsa saliva et omnia quae gustet febricitans amara videantur. Has quidem differentias non inter febrium, sed potius inter saporum notitias collocare satius est; febres autem inter caloris differentias enumerapiae sunt; quemadmodum enim sapores gustatu, ita et .febres tactu sentiuntur. Verum quod neque Sabinus a. recte hanc vocem, terribiles, adjecerit, .ita. terrent verbotum scribens, aliae pemphigodees adspectu terribiles antea dixi et nunc in memoriam revocabo, nempe terribiles adspectu ipsos dictos esse, a nobis quidem, si cum pustulis et ulceribus fint; ab ipsisi autem si insaniant et torve intueantur. De his autem ambobus quid sentire oporteat, ante retulimus. Pari modo peccaverunt et issi, qui sebresi istas spirhuosasi dictas esse voluerunt, non ad tactum notitiam reserentesi, sed ad dissimile respirationis speciem, in qua magnus creberque spiritus redditur. Igitur verisimillimum est, febrem pemphigodea dictam esse aut spirituosam, quae ad tactum reseratur aut pestilentem. In sermone autem quum huic voci, pemphigodees, haec, tersubdes, adjecta sit, sola pestilens febris denotatur, cujus ab aliis calor per putredinis excellentiam differt; sicut in hac nostrae tempestatis longissima pestilentia visum est. Atque idcireo neque calidi et perurentes, qui peste laborabant, tangentibus videbantur, quamvis interius magno flagrarent incendio, quemadmodum et Thucydides alebat et exterius quidem tangenti corpus neque valde calidum erat, neque viride, sed subrubrum, lividum, pustulis exiguis et ulceribus essiorescens ; interiora autem ita urebantur, ut neque valde subtilium vestimentorum, neque linteolorum velamenta, neque aliud quicquam praeter nuditatem ferre possent. Dicta est sane pemphix et in Cnidiis sententiis, quasi Eriphonti medico attribuunt hisce verbis : Mingit parum subinde et urit et supernatat pemphix, ut olei viridis instar araneae. Videntur sane isti pemphiga vocare non totam ampullam, sed solum id, quod ipsam exterius araneae instar circumscribit. Quum absolvisset igitur Hippocrates maxime proprias et principes sobrium differentias, deinceps ad eas, quae a colore sumuntur, trangressus inquit: Aliae valde rubrae, aliae valde palfidae, aliae vero lividae. Valde rubras dixit non simpliciter rubras et post has deinceps iterum, valde pallidas, non pallidas ; lividas vero simpliciter, nihil ipsis incrementi significativum adjiciens, ut si et ipsas lividissima dixisset; semper enim color iste malus est, sed ruber ac pallidus usitati et familiares sunt. Febres autem valde rubentes vehementissimam caliditatem indicant et materiam esse sanguinem, quemadmodum valde pallidae pallidam bilem testantur. In ipsis vero dejectiones considera: nam si eas bile tinctas inveneris, ex ejus effusione naturalem colorem permutatum esse cognoveris ; at si fine, in d illerentia febris colorem ponito. Hujusmodi febres profecto nifi cum rigore atque fudere aliquando praeiudicatae fuerint, tabem inferunt. Valde rubrae autem inter synochos numerantur et venae sectione ad animi usque defectum ducente juvantur, ut in voluminibus de arte collatrice didicisti, ubi et magna utilitas ex hujusmodi differentiarum cognitione percipitur, ipsis videlicet singulis propriam medicationem requirentibus. At lividae febres a colore sane et ipsae cognomen adeptae sanguineum succum desse cere nunciant et cum ipso itidem ingenitum calidum, atque idcirco mortiferae sunt; ex quibus nonnullae syncopas evacuationem sequentes efficiunt, de quibus in Iibris de arte curatrice notitiam accepisti. Id genus febres Euriphon lividas nominat ita scribens: livida febris habetur et synciput alias et alias caput dolet et viscera dolor torquet et vomit bilem; et quum dolor cruciat, intueri nequit, quoniam gravatur et venter siccus redditur et cutis tota livida et labia qualia exesis moris esse solent, oculorum alba livescunt; adspicit perinde ac si stranguletur, interdum vero minus id patitur, saepius etiam commutat. Quin etiam et in libro de morbis Hippocrati .adscripto, quem Dioscorides ab altero Hippocrate, Thessali filio scriptum esse voluit, de quodam morbo livido mentio fit; libri autem initium tale est, multam urinam facit, quando caput excalefactum fuerit. Sed de livido morbo ad verbum haec scribit: Morbum lividum febris arida comitatur et horror alias et alias capitis dolor et viscera dolor male habet et bilem vomitu rejicit, quumque dolor vexat, nequit intueri, sed gravatur et venter aridus redditur et cutis livida; et labia et oculorum alba Iivent, adspicitque ac si stranguletur; interdum et colorem mutat, atque ex livido subviridis efficitur. Alii vero rursum hoc loco lividam febrem male interpretati sunt, eam scilicet, in qua lividae dejectiones apparent : istis namque pari ratione conveniret et nigram febrem eam appellare, in qua nigrae materiae expulsio fit. Superest nempe adhuc extremum dictionis Hippocraticae explanandum, ubi, inquit, et alia similia praedictis scilicet similia. Recensuit autem postremas secundum colores differentias, non secundum ipsam febrium essentiam, abis tamen quae ab aliquo accidente proveniunt propinquum. res, quemadmodum cum aut intermittentes aut continuas febres esse dicimus et intermittentium hanc tertianam, illam quotidianam, aliam vero quartanam; at continuarum aliam semitertianam, aliam ardentem, aliam gelidam, aliam succensam, aliam pestilentem, aliam palustrem, aliam hepialam. Caeterum Praxagoras inter acutarum febrium differentias et phreniticas et lethargicas, praeterea et ictericas quasdam nuncupavit. At recentiores medici non solum continuam, sed etiam synochum febrem quandam appellaverunt ejusque differentias posuerunt omotonam videlicet seu acmasticam vocatam et epacmasticam atque paraemasticam. Item secundum aliam divisionem aliis quoque morbis communem, nonnullas acutas sebresi appellamus, nonnullas diuturnas. Alia quoque divisione boni moris febres et mali morist dicimus, quinetiam alias ordinatas aut inordinatas. Praeterea quasdam statum circuitum servantes et erraticas. Quidam autem veteres a diversis membris accensas febres ab illis cognominabant, lateralem febrem aliquam vocantes et jecorariam et lie.uariam; alias vero a symptomate soporificam, somnolentam, lethargicam, phreniticam, aeruginosam. De quibus omnibus in propriis de ipsis libris late notitiam adeptus es; sed in praesenti sermone, quae ad explanationem pellinent, abunde tractata sunt. Non meam enim solum sentendam protuli, verumetiam illustrium interpretum ssielle tionem feci, alios omnes silentio involvens, quicunque de febrium differentia seorsum ab explanatoriis commelltariis aliquid prodiderunt, inter quos est et Archigenes, de quibus in alio volumine sermonem faciam.

XXX. Contensiones corporis articulorumque durities malum. Et aeger ipse exsolutus et artuum constructiones malum portendunt.

Contenfo relaxatum contrarium est, duro molle; quare ipse deinceps dicturus est, cutis durae mollitie, con tensae relaxatio. Sive cutem contentam sive articulum sive corpus dicat, ad naturaliter affectum ipsum conferentes, ita dictum fuisse intelligemus. Secundum naturam autem se habet, quod neque contenfum neque laxatum, sed mediocriter se habet. Contenta sane interdum per proprium affectum contenduntur, interdum a quibusdam aliis attracta; per proprium quidem affectum, cum aut vehementi frigore conglaciata aut ab aliqua exsiccante causa arefacta fuerint, .sunt enim, ut novisti, plures : distenduntur autem quaedam continuis particulis, quum arebunt aut inflammantur aut congelascunt. Contra quaedam ultra naturales fines relaxantur multo humore, fine frigore madentia. Obdurescunt autem quae dura fiunt frigore siccescentia aut scirrho aut siccitate: phlegmone namque non durum, sed resistentem tumorem efficit, perinde atque utres sunt lividae materiae atque aëris pleni. Quemadmodum autem renitens duro simile apparet, ob commune accidens, nam durum quoque renitens est. longe tamen secundum propriam naturam disi fert, ita et molli corpori exolutum simile quum sit aliquantulum, quantum ad sensibilem apparentiam pertinet, noli eodem tamen affectu praeditum est; siquidem aegrotantium corpora potentia musculorum motrice debilitata, exoluta et abjecta jacere cernuntur. Hunc itaque affectum manifestavit dicens: et ipse dissolutus, deinceps vero manifeste subdidit et articulorum cataclasies, hoc est confractiones. Sed quidam tertiam syllabam non per a seribunt, cataclasies, sed per i cataclisies, hoc est decubitas. Utro modo autem melius fuerit scribere, facile inveniomus, si eorum reminiscemur, quae in libro de praesagiis, de decubitu per haec verba tradidit. Aegrotantem vero a medico deprehendi oportet in dextrum latus aut sinistrulll decumbentem et crura manusque paulum inflexas habentem. Animadverte vero hic, crura et manus paulum inflexas habentem : nam aut nequaquam aut plus quam conveniat, inflexas esse, utrumque malum est, quia praeter naturam sint. Ipse igitur dixit, ita enim et plurimi recte valentium cubant, id circo postea subjunxit: Supinum autem jacere manibus cruribuSque extentis minus bonum. Tibi vero declaratum est facultate infirmitatem ab hujusmodi decubitu indicari et adhuc magis ab eo, qui deinceps his verbis exprimitur: At si pronus suerit e lectuloque ad pedes delabatur, gravius est. Tales igitur decubitus in praesenti sermone per haec verba significavit; et ipse dissolutus, siquidem manus et crura parum inflexas habere laudabile est, quod ultra hos fines transit, majorem articulorum sractionem indicat. Ita namque ipsam appellavit ; at in libro de praesagiis in his verbis : Mortiferum est autem ore aperto dormire cruraque fupini jacentis inflexa esse et explicita, quod signifieat latissime distantia. Sive autem inflexa sive explicata scribat, utroque modo articulos confractos esse indioaU Atque ideo melius hoc loco fuerit cataclasies articulorum per a scribere, hoc est confractiones; nam per i scribere cataclisies, hoc est decubitus, non admodum recte articulis quadrat, universo corpori hujusmodi appellationes non articulis Hippocrate attribuere solito.

XXXI. Dculi ferocitas delirium portendit; crebrae quoque ac inordinatae projectiones perversionesque malum.

Audacia quidem nota est delirii maximeque quum impudens est, sicuti plures dictum est. Oculorum autem abjectio audaci adspectui contraria est, declarat namque prae facultatis palpebras regentis imbecillitate oculos diutiusi apertos patere non posse. Infractionem vero oculoTum appellat, quum palpebrae invertuntur, ut in libro de praesagiis narravit, inquiensi: Sin incurva suerit aut livida palpebra aut labium aut nasus, malum.

HIPPOCRATIS EPIDEM. VI. ET CALENI IN ILLUM COMMENTARIUS II. I. Hdatare, constringere, haec quidem Certe, illa vero minime.

Curationum et isti modi sunt contrarii affectibus convenientes : dilatare namque densata oportet, densare autem, quae ultra decens amplificata sunt Ideo secundam syllabam hujus vocis στεννγράισαι cum tenui spiritu, non cum crasso legendum est: neque enim cum hac dictione ὐγρὸν, ut quis forsan putare posset, composita est: nam ignorat iste ab Ionibus angustum stenygron appellari. Hujus autem rei testis locuples Simonides suerit in hisi carminibus ita scribens:

Non sane quisquam sic umbrosis in montibus Vir leonem timuit, neque pardalium, Solus stenygro, id est angusto occurrens tramite.

Idem enim significat, quod arcto. Arctantur autem et dilatantur ultra naturalem modum interdum Vasculorum quorundam aut membrorum sensilia oscula; plerumque vero et ratione visibilia tam in cute, quam in profundo corpore posita; atque densata aperire et raresacere mediocriter calefaciendo, patentia Vero cogere adstringendo ac refrigerando opus est. Sed perfectum de his sermonem, sicut et de aliis curativis praeceptis, in libro de arte cufandi faciendum habebitis.

II. Ibi mores hos quidem expellere, illos vero exsiccare decet; alios autem addere, et hac quidem parte, illa vero minime.

Et in libro de succisi istorum doctrinam accuratius traditam didicistis, quemadmodum et in nostris de curatione libris proditum est. Quod videlicet nonnunquam redundantes humores sensibiliter evacuare convenit aut vomitionibus aut clysteribus aut purgatoriis medicinis aut per lotia aut per sudores aut per venae scissionem aut per ani sanguistuasi vocatas venasi aut per uterum aut scarissaando ; interdum Vero digerere, exterius adhibitis medicamentis, oportet, ex. quibusi modisi hunc exsiccare appellavit, priorem vero expellere. Quumque utrique commulte sit evacuare, quod tertio contrarium erat, scripsit, ipsum addere vel imponere nominans, hoc est deficientes humores creare. Clarum est autem nasi per cibos potusque ipsarum qualitates idoneas et modum seligentes, utque concoquantur, digerantur corporibusque imponantur, procurantes istos reparare. Illud autem partim quidem sic, partim vero non, etsi non dictum fuisset, -manifestum erat: interdum enim. uno in homine aliquae particulae in tumorem elatae evacuationis, aliquae nutrimento carentes repletionis indigent.

III. rnas-, corpus, cutem, carnes extenuare, incrustare oportet, atque alia, et haec quidem, illa vero minime. .

Per vas totum corpus intelligendum est: nam ipsum immodice crassem extenuare et emaciatum plenius reddere, … haud rere nobis propositum est; plerumque vero non totum, sed aut carnes aliquas aut cutem falam, interdum et humores, quos significavit illa Verba adliciens et allo. Illud vero et haec quidem, ea vero non, eo modo inestligendum est, quo proximum sermonem explanari.

IV. Lenire, exasperare, indurare, emollire, et haec quidem, illa vero minime.

Commune et in universum medicamentum propositum quum ab ipsi, didiceris, singula omnia curationis praecepta consequi poteris. Nam si .contrariorum contraris sunt medicinae, praeter naturam exasperata complanare, laevia exasperare opus erit. Asperantur rane fauces plermnque sensibiliter et aspera arteria et os et universa cutis in scabiosis leprosisque affectibus .et pustulis quibusdam milii granulorum instar, aliquibus minoribus, aliqui.bus caloribus. Asperantur quoque et ventris partes plerumque quum per ipsas biliosus succus merus ooprususque excernitur, interdum vero et ex aeribus erodentibusque alimentis id sequitur. Atque hinc evidens est, per medicamina asperitatem tollentia curationem esse faciendam, quod ipse complanare appellavit^ Contra autem atque haec se habent, quibus exasperatio convenit. In cute quidem et cicca barbae capitisque pilos id accidit: circa pilos quidem capiti, ut in alopeciis vocatis et ophiasi et mydriasi; in barba vero quum tarde vixque pili exoriuntur, in quibus et ipsi omnia medicamina ad alopecia facientis experti fumus. At in aliis corporis particulis, ubi sunt cava ulcera ut integri sinus, absterforias medicinas infundentes, locos illos exasperamus. Et ventriculum tenaci pituita refertum exasperantibus medicamentis nonnunquam detergamus. Ejusdem generis fiant et pessi per sanguifiuas venas purgationes proritantes. Quin etiam palpebrarum tubercula, Graeci sycofes vocant, prius ali-c quo exasperantes, ita detractoriis medicamentis oblinimus, idque facimus, ut ulcerata tubercula in profundum vires medicaminum accipiant. Novistis rane in istis me marinarum bestiarum, quae cete vocantur, coriis asperis et sepiae testis et pumice utentem, susque non praesentibus^ ipso parvo cyatho scalpelli, angustum non latum extremum habentis. Verumetiam adteras et vocatos favos et myrmecias verrucas et quaecunque id genus alsa medica- . mentis discutere volumus aut nostris unguibus aut duriore linteolo aut aliquo ex antedictis prius mediocriter fricanres, deinde ipsis medicamina superdamus. obdurare, mol1 ire, haec nobis quoque usu veniunt, plerumque in omni corpore, nonnunquam in parte una.: Nam eos, qui universo corporis habitu subtumido et in hydropem vergente sunt, duriores reddimus linteis prius fricantes et aspera frictione utentes atque in pulvere exercentes; haec autem non ferentes, medicamentis emplasticis arefaciunt medici et lavationis abstinentia et dictis frictionibus, pro viribus scilicet atque paulatim eas augentes. Verum unam interdum particulam ita affectam secundum ea, quae dixi, curabimus. In extremis autem membris- potissimum id fieri adsidue cernitur. Ulcerum quoque omnium, cum carne repleta sunt, cicatricem hoc modo facimus: durescens enim caro cutis naturam induit cicatrixque efficitur. Iterum per contraria, callosa. et in scirrhum versae phlegmonae molliuntur; quemadmodum et obdurati lienis medela perficitur et crassescentem cutem in affectu, quem elephantem vocamus et cicatrices, quam conveniat, duriores remollimus, sicut molliores induramus.

V. Excitare, siupefacere. .

Excitare scnsum et motum in iis qui eos debilitatos habeant, non mediocrem usum medicis praebere omnibus notum est. At stupefacere in solis vehementibus doloribus interdum ex usu fuerit, cum medicamenta ex opio, mandragora et altereo exhibemus^ nam ipse dixit, stupor vero moderatus dolorem solvit. Quod si quis potentioribus aut pluribus medicamentis stupefactoriis utatur, refrigerantur exstinguunturque corpora.

VI. Et caetera quaecunque sunt hujusmodi.

Illa dicit, quae per contrarietatem antedictis similem fiunt aut refrigerando aut calefaciendo aut humectando aut exsiccando aut intrusa expellendo aut illud excidendo, quod toto genere inimicum est corpori, aut abscindendo, quod magnitudine naturalem modum excedit, aut contortum dirigendo aut obstructum recludendo aut reliqua quaecunque in arte curativa dicta sunt. Quorum omnium commune propositum est contraria affectibusndhibere.

VII. Derivare. -

curationum modos ad succos pertinentes hic docere incipit, in libro de fueris accuratius descriptos, sed nunc quoque reminiscentiae causa narrabuntur. Derivationem sane appellare. consuevit Hippocrates, quando fuscus aliquis evacuationis indiget, neque per convenientem regionem ferri inceperit, neque tamen valde procul a convementi, neque ad remotissimum locum. Ut si per lotis rias exire tentaverit vitiata vesica^ aut renibus ; tunc enim per alvum derivare satius fuerit. Quemadmodum etiam si per alvum vitiatis intestinis ferri inclinaverit: contra enim in istis fuecum evacuandum ad urinarios meatus dirigemus. In mulieribus vero nonnunquam ad uterum aut e contrario interdum uteri profluvium ad urinae vias ac alvum derivabimus. At si in aliqua id genus evacuatione vomitum citaverimus, revulsionem hanc nominat, ut si vomitus etiam retraxerimus, ad uterum aut vesicam aut sedem incitantes.

VIII. Derivare, cedentem statim revellere, renitentia emollire.

Consentaneum erat, ut derivationi revulsionem sirbjungeret sicque deinde pro quo modo quis optime revullienem faceret, edoceret. Sed Hippocrates revulsionem silentio praeteriens, illico ad illud su .contulit, quod bene revulsuris hu moresmale in membrum aliquod irruentes, utilissimum. cognitu erat. Neque enim semper in retrahentibus auxiliis permanendum est, sed- aliquod tempus, quod retrahentibus vacet, interponere oportet ; ut.soccum, qui in affecto membro prius inhaeserit, excerni permistamus.: in membro enim remanens, aptum bifariam centristabit et multitudine distendens et qualitate discrucians. At si humores in particulam prius illatos exire permiseris, ipsam dolore liberabis faciliusque revulsoriis auxiliis aliquid proficies, non .amplius in se ipsum membro propter dolorem succos proritante, ultra eam, quam a principio non recte acceperunt, tnclinationem.

IX. Humorem alium non prodeuntem educere oportet, prodeuntem vero una ex vasis effundere, simile quoddam opus facere, velut si dolor dolore sedetur. Dissimilia si farsum sublata tendant per. inferiora salvere convenit, atque his contraria facere, veluti. purgatio, venae sectio, si quando non inconsulto detrahatur.

Alium quidem succum non exeuntem ducere, ex iis patet, quae. in aphorismis et in.- libro de succis tradita sunt. Nam si humor infestans excernatur, cumi moderata; ast evacuatio, id. nihil aliud curantem admittere oportet, quemadmodum si immodica f uerrt, .pium medicum aliquid facere necesse est, nonnunquam evacuationis redundantiam supprimentem, nonnunquam ejus delectum incitantem, quod ipse nominavit exeuntem συνεκχυμοῆν, hoc est una effundere. consuevit enim ecehymofes appellare ex vasiculis effusiones et inanitiones; facere autem idem, quod permutare aut miscere, significare didicisti. Ambiguum vero est, utrum antedictis connectendum sit an deinceps dictu applicandum, utroque enim modo non proprie diei videtur ; atque ideo nonnulli ipsum tanquam consequens antedicta cum illis conjunxerunt ; deinde ab altero principro posuerunt, simile, ut dolorem dolor sedat. Verum alii sequentium principium hoc fecerunt, facere simile. Quoniam. vero, ut dixi, utroque modo dictum neutro verisimile est, multi ad ipsius scripturam permutandam se .converterunt, quemadmodum et alia, quaecunque tino in nomine obscuritatem continent. Et nonnulli quidem per o et p primam syllabam, secundam vero per γ et ι feribunt, όργίσασθαι; id est irasci; alii primam syllabam per ι et ρ, secundam per γ et α, ἐργἀσασθαι, hoc est facere. Deinde ajunt, deinceps loco exempli additum fuisse illud, veluti dolorem lolor sidat Sane ita in multis codicibus scriptum reperitur, sed recte in. Dioscoridis exemplaribus scriptum non est invidetur enim ab aliquo explanationi admetum fuisse, postes vero inter auctoris ipsius verba ab libri, scriptore fuisse infertum. Verumquod per γ et α scriptum est, όργίσασθαι;, id est irasci, affectatum admodum et ab Hippocratis elocutione longe alienum est, sive de nobis ipsis; sive de iis, quae curantur membris, sive de humoribus dicatur: nam ipsa veluti ad iram concitare et ad expulsionem stimulare, significari ajunt per hoc verbum ὸργἰσασθάι. Sed haec contemnenda exiliaque fiunt, quemadmodum et. reliqua omnia, quae incolumi rerum veritate de vocabulis disputantur. Quod si et ipsae res labefactentur, hujusmodi a nobis scripturae fugiendae sunt, sicut hoc loco omnibus fere interpretibus curationes quasdam interdum per similia fieri .concedentibus et non semper a contrariis, quod ipsis Hippocrates suspicatus alioquin quosdam opinaturos, unico exemplo eorum deceptionem indicavit in aphorismis scribens.:: Quandoque: in nervorum distentione sine .ulcere Iuveni carnoso, .aestate media, frigulae multae infusio caloris revocationem facit; calor an,. tem haec funali Frigidum namque affectum nervorum dissentionem simili auxilio se curare quispiam putaverit, si frigida ipsum aqua consperseris; id vero haud ita habet, .nam retractionem caloris efficiens juvat, quam nisi efficeret, summam noxam inferret. eAtqui sicuti hoc auxilium frigidum esse cum videatur, calefaciendo, nonnunquam frigidum morbum nervorum distentionem tollit, ita alia contra calefacientia ex accidenti refrigerant, igneum calorem digerentis; de bis vero mihi in omnibus de methodo curativa libris late disputatum est, per auxilia afirector adversantia semper curationem fieri declaranti. Sed qui majori dolore minorem curari arbitrantur, mirifice falluntur, neque enim dolor dolorem curat, sed remedium, quod cum dolore affectum doloris auctorem delet. : ^Nam alibi didicisti; nulli symptomata primario, sed ipsum creanti affectui curationem semper deberi. Quod si quis neutiquam primo, sed interdum ex accidenti similia similibus curari per media illa, quae primo tontraria sunt, dixerit, iste vera dicit, idque ita esse et ex libro de rafilone curandi per scientiam didicisti et adhuc ex nostris in aphorismos commentariis. Quod vero aliqui dicunt quempiam, coxa adusta, ut in coxendicis morbo contiogit, dolore dolorem sedavisse, nimirum perspicue aulondum est; neque enim a dolore, sed ab exustione, cui forte dolor adjunctus erat, aegritudo fanata suit. Nam si quispiam contudisset aut secuisset aut quocunque alio modo: dolorem membro intulisset, nequaquam ipsum fa n are potulisset; atqui si dolor sanitatis auctor esset, undelibet ex. citatus coxendicis morbum tollere debuisset. Eodem modo et dentem dolore vexatum si quis evellens, hominem dolore liberet, non per dolorem in extrahendo dente concitatum, sed per .extractionem, cui dolor conjunctus erat, id assecutus fuit, quoniam si citra dolerem etiam dentem eximere potuisset, pariter aegrotans a dolore liber evasisfiet; quemadmodum si et absque evulsione quis dentem premens aut quatiens dolorem irritet, dolorem quidem acerbiorem reddiderit, nihil tamen levamenti attulerit. Utrinque apparet igitur, quantum in ipsi, est, inutilem dolentibus esse dolorem. Etenim per auxilia anodyna vocata, hoc est dolorem sedentia, multa dolentia membra sanantur ; in aliis vero plerumque dolores magni per exterius adhibita illati ex aliquo affectu, dolentibus nullum laxamentum praebuerunt; unum enim suium est, quod medeatur, quod affectum utcunque, sive citra dolorem, sive cum dolore exscindit; dolor vero tuapte natura non dolorem sedare, sed contra omnino irritare idoneus est, Hoc igitur exemplum evidenter falsum est; verum ad altarum quoddam eorum, quae isti dicunt, transeuutes illina quoque absurditatem. contemplemur. Dicunt igitur vomitum vomitu et acri clystere mordaces dejectiones saepe curari. Est vero et in hoc cato una strue curatio affectum exscindere, ob quemvel naufeabuudi sunt vel. crebro in-testinorum morsu stimulati, ad exonerandum ventrem consurgunt. Id autem, ut didicistis, bifariam fit, uno quidem modo nobis eos humores evacuantibus, qui et nauseam stomacho et intestinis murium inferunt; altero autem eos cum coquentibus et in optimam qualitatem mutantibus aut contemperantibus, ostensum vero est et in his medicalienem per contraria fieri: nam prorsus evacuare alienum naturaeque inimicum humorem, ejusdem retentioni contrarium est et qualitatis mutatio per contrariam qualitatem fit. caeterum hujusmodi quaestionis agitandae hic locus non est, cum in omnibus curativae methodi voluminibus semper a contrariis curationem fieri demonstrarerimus. At quoniam saepius empiricorum methodicorumque rationibus adducti quidam hoc medicinae fundamentum impugnare atque evertere conantur, rationes proxime dictis similes afferentes, fortasse melius fuerit, postquam praesentis libri explanationem absolvero, libellum aliquem componere, in quo apertissime demonstretur, contraria sola primo atque per se contrariorum esse remedia, ex accidenti namque calvus medicus calvum-^ aegrotantem, similis similem medicari potest et ob longi acutique. capitis aegrotantem et claudus claudum. Futuri autem libri inscriptio talis erit.: Quod recte ab Hippocrate dictum sit contrariorum contraria esse remedia. Nunc iterum ad propositae vocis declarationem revertamur, in qua per ε et ρ primam syllabam in veteribus codicibus scriptam esse et hanc vetustissimos interpretes agnoscere dicebamus. Hanc vero et Dloscoridis sectatores servaverunt, quamvis multas ex antiquis scripturis permutarent. Hippocrates igitur, ut per commentarium sibi ipsi, quemadmodum et alia multa conjecturaliter ac breviter, ita et hoc forte scripsit, facere simile, cum praedixisset, nonnunquam melius esse iis quae vacuantur, auxiliari, subdidit, efficere simile, hoc est commiscere cum .eo, qui bene evacuetur. humore, alium similem. Possumus autem et quod sequitur, dissimilia, in eandem sententiam interpretari ; etenim dissimiles quoque humores una cum iis, qui congrue evaorantur, exhaurire convenit. Si quis autem operari vel efficere, ita explanare velit, hoc est mutare et alterare:. et concoquere, ita quoque medicinalem sententiam sermo habuerit. Si enim succus aliquis merito excernatur, συν- εκχυμῶσαι τούτψ, id est isti similes reddere, unaque evacuationis indigenter succos excernere convenit, sive ipsi aliquo modo similes sive dissimiles sint. Possumus quoque et sermonem dividentes, finem prioris facere, efficere simile; posterioris autem rursum principium hoc statuere; dissimilia si furtum vergant elata per inferna solvere) ut hujusmodi sententia sit, .humores membris in totum riissimiles sursum verius .petentes deorsum trahere; si vero deorsum vergant, sursum revellere; nobis ea dissimilia dieta esse intelligentibus, quae a locis aliena sunt. Eodem modo et alteram scripturam explanabimus, ubi prima dictionis syllaba pero etsi scripta est. Nam, irritare simile, id significare dicemus, ut scilicet unusquisque nostrum ut humores effundantur aeque atque ii qui evacuantur, efficere debeat; pariter autem et dissimiles reddendi. Sed forsan, ut nonnulli crediderunt, hoc verbum irritare per translationem ab animalibus turgentibus, hocest in venerem concitatis dictum esse poterit: ita enim ipse uti videtur, cum dixit in aphorismis; Medicari in valde acutis, si turgeat, eodem .die, nam in humoribus ad exitum paratissimis et ad evacuationem properantibus, in proxime dicto et in aliis aphorismis hac voce, turgere, uti videtur. Ha igitur et hoc loco, ajunt, par est ab eo de humoribus irritare dictum esse, hoc est ad expulsionem habiles ipsos efficere, Borium itaque ab altero initio ad aliquod utile, quoad ejus fieri possit, orationem convertamus. Postquam enim dixit tortum elata deortam salvere et contraria itidem, elata quidem idem quod concitata significare putandum est, ut de primo affectus exortu ipsi ferro. fiat, labenti ad contraria loca statim retrahere deorsum quidem in iis quae superius ortum habent, sirrfum vero in iis quae inferius; ut eadem regula utentes opem feramus et ad differentia loca abducamus. Igitur si in pedes et crura flexionem decumbere senserimus, ex cubiti venis sanguinem mittemus aut vomitu purgabimus; non, ut quidam putant, nequaquam furtum retrahendum est, licet, ad inferiora proruentibus furcis, magnus aliquis in ipsis morbus futurus sit. Potest autem intelligi et illud, sursum. elata, de humoribus superiora petentibus, ut ea vox, elata, magis proprie dicta sit; sententia vero et nunc eadem remanet. Humores namque furtum elatos, hoc est sublime petentes, deorsum versus retrahere haud recte impetum facientes operiet et contra decurrentes in oppositum ducendi sunt, ut in capite vitiato purgatione per alvum et tectione venae cubiti utendum est: utrumque enim evacuat retrahitque deorsum. Verisimile autem fuerit et contraria ab ipso in hujusmodi tensum dicta esse: Superius elatos humores et creatos affectus ad inferiora statim ab initio retrahere convenit et contraria his deinceps facere, quod est a loco evacuare; ut in capite posteriora capitis dolentem recta frontis vena incisis juvat, quae locale remedium est.

X. Abscedas quales bubones, signa quidem sunt locorum propaginas habentium, tum aliorum, tum praecipue visaerum; at hi maligni sunt.

Spiritus autem creber phlegmonem in partibus supra interseptum significat. Magnus vero et longo temporis intervallo post rediens delirium ostendit. Frigidus vero si ex nato et ore prodierit, jam valde perniciosus est.

XI. Spiritus parvi, denst; magni, rari; parvi, rari; densi, magni; intus magni, extra parvi; hic extendens, ille urgens. Dupla intro revocatio, qualis supersuirantibus. Calidus, sagidu.

XII. Assiduarum osoitationum longa spiratio medela est.

Hunc quoque textum in secundo epidemiorum libro explanavimus.

XIII. Non aut vix bibentibus brevis spiratio.

Quemadmodum in epidemiorum secundo plurima exsistiplaria textum ita scriptum continenti Non aut vix bibe suibus longa respiratio; sic hic, brevis respiratio. A nobis autem de utraque lectione in commentariis secundi epidemiorum abunde dictum est.

XIV. Ln directum laterum dolor, praecordiorum distentiones, lienis tumores et ex naribus emptiones fari debent. su auribus item directio et magna ex partetalia in oculis spectanda sunt.

In plurimis exemplaribus ita perstat lectio, prout nunc scripta est. Hanc tamen et raro inveneris doloris laterum, tensionis hypochondriorum, tumoris lienis et ex naribus eruptionis. Quam lectionem ego quoque ut medicam et dilucidam admitto. Et sane quod ex altera sectione significatur, idem est. Et antea in secundo epideunorum hanc lectionem explicavimus. In praetenti sane supervacaneum est quod de auribus et oculis additur, quod hae partes his subjaceant quae secundum rectitudinem fiunt duobus modis. Interdum enim ex seipsis in alias quasdam partes secundum rectitudinem depositiones efficiunt; interdum vero et aliis affectis in oculos vel aurem hae decumbunt.

XV. Considerandum sane utrum omnia secundum rectitudinem stant, an ea quidem quae inferne sursum, qualia quae circa maxillas aut oculos aut aurem sunt. An vero quae superne deorsum non in directum tendant? Quamquam anginae tumores rubicundi laterumque dolores^ secundum rectitudinem sunt.

In secundo de morbis popularibus non est adjecta haec dictio, per quam dubitat, utrum ex inferioribus in superiora abscessu facto, semper membri rectitudo utiliter fervetur; ex superioribus autem in inferiora corrumpantur ac fiant quidam non secundum regionem abscessus. Ignorum vero est, utrum secundus, iste vero textus liber inscriptus sit, ex eo illius sententias prius scriptas fuisse putandum est. In illis enim quae ab ipsc, ut divulgarentur, scripta sirnt, rationabiliter hujusmodi ordo apparet; in commentariis .autem non itidem. Scriptu namque ab Hippocrate in diversis vel chartis vel tabulis ejus filium Thessalum collegisse ajunt, duosque hos libros, secundum videlicet atque textum integrasse, nonnulli et quertum addunt. Primum vero atque tertium, ut ederentur, compositos esse conflat. Atque: ideo quidam dicunt, si quae in secundo libro continentur, prius ea, quae in texto, posterius scripta sunt, Hippocratem par est, cum postea abscessum in inferiora non e regione utiliter factum vidisset, ita praesentem sententiam conscripsisse; sim autem hoc loco dubitans, posterius ea de quibus dubitavit dijudicans, constanter in secundo de morbis popularibus libro sententiam tulit, illis potius credendum est. In his igitur quae nunc scribit, atqui et anginae, rubores et costarum dolores, secundum rectum, de transmutatione, non ex costarum morbo in anginam, sed ex angina in costarum vitium, sermonem esse intelligendum. Haec enim a superioribus in inferiora fit, de qua ambigens praedixerat, quae a superis in inferiora, non secundum rectum. Haec itaque. cum sibi ipsi objecta subintulisset, postea ea infert, quae in sequenti oratione ita te habent.

XVI. An quae superne insca jerur distribuuntur, qualia quae in testes et varices decumbunt, haec quoque spectanda sunt.

Angina laborantibus costarum dolores secundum rectum fieri praefatus,: deinceps quaerit, in abscessibus ad inferiora corporis depulsis, semper situs rectitudo fervetur, nec ne, quemadmodum. in proximo ante hunc sermonem dubium revocavit- Sed ibi dixit, abscessus, qui ad inferiora; nunc dixit, abscessus infra jecur, superiorum inferiorumque omnium corporis partium jecur, ut videtur, terminum statuens. Ipsius enim devexum transverso septo adnexum est, quocirca et quaecunque supra jecur, haec . eadem et tupra septum exstant, cor scilicet, haec ambiens pectus adhucque multo magis collum et caput; reliqua omnia in inferioribus corporis esse dicuntur. Eorum etiam, quae superius sunt, si inter se conferantur, aliqua magis supra sunt, aliqua minus. Nobis vero est consuetudo in omnibus ita dictis, interdum, quod minus supra est, infra esse dicere, ut ad superius ipso comparantibus, quod autem minus infra est et id inferioribus comparantes, superius esse diximus. Ac propter hujusmodi locutionis incuriam consuetudine longinqua .confirmatam, nobis amhiguitas quaedam atque confusio in sermonibus oritur, quam memoria complectentes, cum Hippocratem dicentem audiverimus, abscessus in inferioribus corporis partibus obortus meliores esse, considerare debemus, secundum quem significationis modum, insertus esse acceperit simulque membrorum dignitates definiemus. Ideo namque ut plurimum abscessus in superioribus excitati difficiliores sunt, quod membra- illa majus, quam inferiora discrimen afferunt, cum utraque eodem affectu vexata. sunt. Sive enim cerebrum, sive guttur aut gula aut pulmo aut pectus aut cor inflammata sint, mortifera aegritudo, membris infra jecur inflammatis pauci admodum pereunt, potissitnum si recta curatio adhibeatur. Quin etiam jecoris ipsius devexum concavo longe periculosius est et nonnulli ipsun1 inter superiores corporis totius portes, quemadmodum et os ventriculi, reponunt. Haec itaque a nobis obiter dicta sint, etsi non praeter propositum flet; reliquum vero explanationis in propositum sermonem deinceps absolvamus. Quaerere namque videtur Hippocrates, utrum quae infra jecur ex superioribus delabuntur, ut in testes et varices, e regione fieri melius sit; aut licet non e regione fiant, superiorum tamen partium vitiis aeque auxiliari queant. in nonnullis plane neque an e regione facta sint, dignosci potest; ut quod varices e regione facto abfeessu furorem curaverint, neque enim perspicere licet, in dextrisue: cerebri partibus an in sinistris, affectu oborto, in furorem acti fuerint, quemadmodum-neque diutius tussientibus sine lateris dolore abscessus in testiculum fiat. Atqui forsan et in his locis recta oppositio stervatur, effi utra pulmonis aut cerebri pars affecta sit, haud certo sciamus, quoniam et melancholiam sanguinis per venas festis effusio plerumque lanare potest, .neque tune loci nobis passi rectam oppositionem cognoscentibus. Sangulosa quoque ex utero copiosum profluvium multos curare. morbos omnibus in aperto est, sed neque hic an. ex dextri uteri venis an ex sinistri, .an ex utroque excretio facta sit agnoscere possumus. In his itaque affectibus cognitu difficilis est aut omnino ignota languentis membri recta oppositio; in quibus vero ipsam dignoscere licet et in iis Hippocrates, ut. videtur, considerandum esse ait, num semper ex abscessibus ad inferiora transmutatis, mehores illi sint, qui secundum rectam oppositionem fiunt.

XVII. Haec animadvertenda, quo, unde et quamobrem.

Solisne ultimis an in praedictis omnibus fle abscessibus-tum bis qui secundum rectitudinem, tum his qui non e regione decumbunt, hoc illatum sit, abditum est. Quod autem dicit hujusmodi, ipsum est. Considerandus, inquit, locus est, in quem decumbit abscessus. Hac enim voce, quo, significatur. At non telum hoc, sed etiam pars, ex qua manat consideranda, quod per unde declaratur. Praeterea causa qua abscessus oritur spectanda est; hoc etiam rarius ex dictione quamobrem significatur. Scire namque oportet, utrum a natura morbi coctione aut vexante humore incocto ex una parte in alteram transfluente abscessus oriatur. Potest aliquis hunc textum a praedictis separare. ac deinceps dicendorum initium in praescriptum modum facere.

XVIII. Haec consideranda, quo, unde et quamobrem venae temparum non sumentur, neque viror pelluctdus sit.

Dicebam et hunc in modum totum sermonem dividi posse, quemadmodum et alio quodam modo, eo videlicet, venae temporum non firmae, neque viriditas splendida, si spiritus in ipsis relinquatur et alia deinceps. Nisi enim viriditas splendida in oratione interjecta esset, multi formiter dividi posset, quippe quod commentarius non liber sit: superius enim intellexisti de hoc. Hoc autem interpecto, viriditas splendida, adhuc etiam magis obscura oratio reddita est. Alibi enim etiam superius diximus, ubi haec viride scripta est, qualisnam per aptam color signi. licetur, non posse manifeste intelligi, quemadmodum meque si chloasma scriptum sit, ut nonnulli scribere consueverunt. Videmus enim etiamnum hac tempestate, ut in Co ipsa Hippocratis patria, ita et in tota nostra Asia, viridia quidem appellari olera et arbores et stirpes, veluti χλωρὰ id est herbida ; et pecudes Graeci χλοερὰ dicunt, quod significet herbas verno tempore pabulari. Dicunt quidem et homines quosdam virides, non quod herbae similem colorem habeant, sed potius pallidum. Incertum est igitur utrum Hippocrates subpallidum colorem viridem atque herbaceum dixerit, quod permultis accidere conspicitur: an herbae coloris similem, quod perraro accidisse vitum est. Igitur quum vox haec per te obscura sit, adjecta hac dictione, splendida, major adhuc obscuritas oritur: difficile namque est excogitare, quidnam per haec verba significare voluerit, viriditas splendida. Atque, idcirco nonnulli interpretes hanc omnem obscuritatem evitare cupientes, hoc modo scripserunt, neque color splen- didus, intelligendumque esse ajunt splendidum de aegro- . tantis nativo colore, ita quoque et Sabinus opinatus est.

XIX. Penae temporum non consistentes, neque visor splendidus sit, si spiritus intus desudat aut tusus sicca farina non suerit, ut in articulos decumbat exspectare oportet, plarimumque secundum distentionem ventris rectitudinem.

Jam dixi et sine prima hujus sermonis partu, istam per se hunc in modum legi posse, si spiritus intus reliuquitur et quae deinceps scripta sunt. Spiritum vero nunc intelligemus eum, qui quod naturaliter conveniat, major su, ut oratio in hunc modum se habeat: Si in morbo aliqui sublevati temporum venas habeant non firmatas, hoc est satius distentas et non genuinus color sit, ac reliqua deinceps enarrata, istis in articulos abscessus exspectandus est. Quae sequuntur vere hujusmodi fiant, primum quidem hoc, arida tussis, secundum autem illud, non ferina. Aridam tussim eam, per quam nihil exspuitur, appellare mos est. Istud sane, ita in libro accurate composito conscriptum, auctorem aenigmatica locutione gaudere aperte demonstrat; at sibi ipsi adumbrationem quandam per commentarium scribentem nullus jure utique reprehendat; multa enim sic nobis ipsis per quasdam notas designare consuevimus. Forsan igitur et nunc sibi ipsi haec scripsit Hippocrates de pluribus affectibus sermonem faciens, hoc quidem loco de tussi arida in pulmonem et costarum inflammationibus : nam et haec vox, spiritus, illis adstipulatur; sed superius dicta, quum de iis, quae in facie contingunt, scriberet, de febribus calidis et perurentibus intelligenda sunt; caeterum et illa de pectoris pulmonumque affectibus dicta esse possunt. Integra igitur oratio talis erit : Si diutius^ una cum antedictis tusses aridae sint, abscessum in articulos exspectare convenit. Sed conditionem quandam tussibus obscuram adscribens, quaestionem alteram excitarit, quaenam sint ferinae tusses. Nonnulli sane lumbricos intestinorum, quum ad ostiolum ventriculi repentes ipsum mordeant; aridas tusses excitare ajunt; quod si revera ita accidere .compertum foret, nulla prorsus quaestio esset, sed millies absque ulla tussi lumbricos os ventriculi infestantes vidimus. Quocirca plures explacatores ad alias interpretationes se converterunt ; quidam hanc vocem, ferinae, de phthisicis dictam esse volentes, quoniam ipsorum ungues, ut ferarum incurvantur; nonnulli de maligno morbo; in judicatoriis namque abscessi sibus, ut crudum, ita et sanabilem esse morbum oportet; . concoctus enim citra abscessum solutionem nuntiat, perniciosus autem neque ullum jndicatorium abscessum fore promittit. At si diutius et crudus morbus perduret, neque malignus sit, tunc aliquem fore abscessum exspectandum est. Quod autem crudus una et malignitate carens diutius morbus perseverare debeat, ut abscessum fore sperandum sit, manifeste ipsis in libro de praesagiis ita serifiens declaravit L Quicunque sane lolia tenuia et cruda multum temporis fecerint, sin alia perdurationis signa adsint, in istis abscessum ad partes intersiepto inferiores exspectare oportet. Erit itaque tota oratio hujusmodi: Si aliquis pectoris aut pulmonis morbus crudus permaneat nihilque malignitatis habeat, abscessus exspectandus est. Quod crudus sit, signum est arida tussis : nam si quid exTpuant, concoctionis judicium est. Id autem, quod exsipuitur, si liquidum ac tenue sit, mediocris.; si crassem, perfectae concoctionis nota erit. Verum de his et commontariis librorum de ratione victus in acutis et in libris de judicationibus uberius disputatum est, neque minus etiam in libello de quatuor morbi temporibus. Sed quod in calce hujus partis adjecit dicens, distentionum quae in ventre, plurimi quidem cum antedictis copulant, nonnulli vero et per te solum propriam habere sententiam asserunt. Igitur si quidem cum antedictis conjungentes legerimus, ferme talis erit: Quum jam antedictis abscessum fore spectaveris, ventris distentiones praeterea conspice: ex his enim comprehendere poteris, utrum in dextram corporis partem an in sinistram morbi abscessus futurus sit: hujusmodi namque distentiones facundum ipsarum rectum situm abscessus fore nuntiant. Quod si iterum istud per se aliquis legat, secundum earum, quae in ventre fiunt, distentionum rectum situm, sententia erit: Quemadmodum in spirabilibus instrumentis quodam morbo et sanabili laborantibus abscessus fieri cernimus, et in ventris partibus incidere comperies; erunt autem et ipsi e regione passorum membrorum.

XX. Horum autem plerisque qui natura candidioris sunt habitus, etiam facies impensu rubet, neque sanguis ex naribus aut paucus p rosi ait.

Subintelligendum plane est, ipsius in morbis facies valde rubicundae habere ac naturaliter albioris esse coloris; si quidem multi in morbis salubriter longis, quum futurus abscessus est, facie diu rubescunt praecipueque si secundum aures excitari debeat. Quibus vero ita se habentibus facies ita rubescat, declaravit inquiens, hujusmodi homines albioris esse coloris v nigrioribus enim natura, etsi nunquam sanguis in facie exuberet, non tamen evidenter apparet; at in alba corpora et in ipsa externa quum exiguum quippiam alterius coloris inciderit, statim omnibus conspicuum est. Hoc quidem ipsi adjectum est. Sed orationis continuitas talis fuerit : Istis valde rubentem faciem habentibus, quum: salubris aegritudo perdurat; per abscessus judicationem fore sperandum est, nisi de naribus sanguinis profluvium redundantem sanguinem evacuatione praevertat, qui in aliquem articulum impetum facturus erat. At quibuscunque ita habentibus aut nihil penitus sanguinis aut modicum neque morbi magnitudine dignum effinxerit, hunc in modum abscessus eveniunt.

XXI. Et quidem si quid ex his quae efauunt, intus relinquatur, promptus est ad abscessem morbus.

Nisi ea conjunctio, quidem, scripta fuisset, perspicua narratio esset. Nam quum dixisset, faciem valde rubieundam habentibus pon effuso de naribus sanguine aut pauco effuso abscessus excitari, merito tubjunxit, si effusio aliquid relinquitur, ad abscessum morbus paratus est. At quoniam ea conjunctio, quidem, adsueta est, subintelligere praeterea convenit, sin autem lutus aliquid non relinquitui, abscessus non erit. Non solum autem in conamentariis, quos sibi ipsi homines conscribunt, hujusmodi locuriones juvare licet, sed etiam in libris accurate scriptis, ut conjunctione quidem praeposita, nihil praeterea ipsi respondens subjungatur. Id autem maxime Dioscoridis sectatores animadvertisse norimus: quippe qui te magis quam alios grammaticae peritos esse j artant et veterem lectionem tuentur, quam omnes explanatores agnoscunt et omnes codices retinent. Aut si conjunctio quidem plane supervacua vita fuisset, ipsam expungere quam in hanc vocem, non, convertere maluissent. Haec enim locutio, effi non effusis intus relinquitur, paratus est, tecum ipsa pugnat, hac voce, intus relinquitur, ea, quae non in tetum, sed ex parte evacuata sunt, significante; ea vero etsi non effusis, contrarium indicante, sicut et hac copiose fluxisse. Quemadmodum igitur hoc loco, lutus relinquitur, dicere non convenit, ita et neque ubi nihil prorsus effinxit. Nam nest de vexante humore intus relinqui dictum esse, ut nonnulli voluerunt, acceperimus, isti enim ad morbum orationem referunt, quod in sanguinis parcis effusionibus accidere solet, haec pars, intus relinquitur, insinuat. Effuso enim sanguine, sed non quantum satis est, - imperfectae morborum judicationes fiunt, in quibus istud, intus relinquitur, dicere conveniens est.

XXII. Eadem ratione si sitis remaneat, orisque siccitas et insuavitas et cibi fastidium.

Quando finita febre altera symptomata remanent, aliquid intus relinqui morbi reliquiarum dicitur. Hippocrates igitur eorum exempli causa meminit, quae inter remanentia principatum obtinent, sitis videlicet et oris siccitatis et insuavitatis et inappetentiae, id est privatio-. nis appetitus. Quare hujusmodi ferino id, quod in antecedente comprehensum est, enucleat, ubi-ajehat: etsi quidem effusis intus relinquatur. Bifariam enim intus relinqui intelligimus, uno quidem modo humorem morbi auctorem, altero autem morbosum affectum, nunc morbosi affectus intus relicti signa explanat.

XXIII. Febres autem non acutae hujusmodi sunt; sed quae rever- siones sariunt.

Et hoc unum ex iis. est, quae ad futurorum abscessi tuum praesensionem faciunt ; siquidem acutae febres cito judicantur et per excretionem ex toto consumuntur; non acutae autem, quae revertentes nominantur et diuturnae, sunt et imperfectas solutiones habent: postea turium exoriuntur et per secundam in abscessum expulsionem integre solvuntur.

XXIV. Quae post judicationem relinquuntur, recidivas facere consueverunt.

Hic idem sermo et in secundo de morbis popularibus scriptus est et post hunc alii ad eum usque, quaecunque tertianae naturam habent, quos supra declaratos .praeterruimus.

XXV. Primum itaque lienum tumores, nisi in articulos desinant vel sanguis a naribus profetat aut dextri hypochondrii contensio, nisi urinae exierint et vias sibi secernat. .fusa namque utrorumque interceptio horum sure quodam recidivas faciet. In igitur absuestus procurare convenit, si non stant; qui vero sumsiunt, declinare, eos autem, qui, quales et qua oportet prodierunt, recipere. Qui vero non sutis prodeunt, eos furare decet; alios vero prorsus inutiles advertere et maxime qui saturi sunt, alioqui quum recens coeperint.

XXVI. Quaecunque tertianae .naturam habent, his nox ante accessionem molesta est.

Quasnam febres tertianae naturam habentes intelligat, explanatum fuit, femitertianas videlicet et extensas tertianas. In- uno enim solo recentiores medici concordant tum praedicta vocabula enucleant, in exquisitis scilicet tertianis, quod intra duodecim horarum .spatium tertianae exacerbatio conscribitur, reliquae autem horae febre vacant, de me.thodicorum namque menstruoso semitertianarum nominis, abusu neque ulla mentio facienda est. At si exquisita tertiana minorem quam duodecim horarum accessionem habet, cujus accessio quintedecim horarum [patio continetur, ea tertiana simpliciter absque ulla adjectione vocabitur, ac si quis accuratius loqui velit, tertiana non exquisita. Atqui si ipse Hippocrates pronunciavit: Febres, quaecunque non intermittentes tertio quoque die vehementiores evadunt, omnes malae; quocunque autem modo intermittant, nullum instare periculum signum est, omnes tertio quoque die exacerbatae, in integritatem autem desinentes, discrimine vacabunt. Quod si mentem Hippocratis loquentes has discrimine- vacare dixerimus, femitertianam vero ipse non sine discrimine esse cognovit, ex intermittentium numero febris ista non fuerit.; sed febres, quarum integritatis tempus non brevius horis viginti quatuor est, omnes simpliciter tertianae vocabuntur; quibus vero integritatis intervallum hoc tempore brevius est, exacerbationes vero longiores, istae protensae tertianae dicuntur. Verum quum quatuor omnia intervalla sint, omnino ad tria usque perveniunt secundum eum, qui tertio quoque die fit, circuitum. Duo namque dies duaeque noctes inter duas accessiones interponuntur in omnibus, quam tertio quoque die exacerbantur; raro autem febrem ultra tria intervalla exacerbatam et ad integritatem finientem reperies, quam Agathinus magnam sentiturtianam appellare consuevit, quemadmodum illam mediam, cujus accessionis integritatisque tempora aequalia sunt, cujus accessionis tempus brevitrs est et cui intra quatuor et viginti horarum spatium accessionis tempus concluditur, hunc parvam femitertianam vocat, quare neque tertianam neque protensam tertianam unquam -nominat. Nam si exacta tertiana duodecim horas non superat, has autem superans illico longa tertiana est, nulla erit tertiana simpliciter: adhuc vero magis, neque extensa tertiana, quibus haud positia, neque exactam tertianam nominare necesse suerit; quum nulla enim sit non exacta, autectio haec vana erit. Quonam igitur pacto exquisitam tertianam Hippocrates appellare consuevit, quum tertianam simpliniter appellare liceret, si quidem ea stola tertiana est, quae duodecim horis breviorem accessionem habet? Constat igitur hanc ab eo exquisitam tertianam esse vocatam, adhuc magis eam, quae et alias notas a nobis in eommentariis de judicationibus scriptas habeat; simpliciter vero tertianam ultra duodecim horas extensam accessionem habentem; quod si quatuor et viginti horas excesserit, tertianam longam aut extensam hanc appellabimus. Quae vero ultra tria intervalla exacerbationem producat, faro in vocatam integritatem desinere invenietur; verum neque femitertianam statim istam vocabimus, si neque repetitiones horridas faciat, neque altero die accessionem alteram sine repetitione habeat; hanc quidem femitertianam appellabimus. Sed si qua febris tertio quoque die exacerhesur, neque per minimum intervallum ita mitescat, ut in eo febricitans prope sinceram integritatem esse videatur, hanc acutam febrem nominabimus id ipsum, quod est de ipsa dicentes, quod videlicet tertio die exacerbaturi Sola igitur adhuc ex his, quae tertio die exasperantur, tritaeophyes, hoc est tertianae naturam sapiens, nominabitur, quae ferme in integritatem remittitur. Siquis vero et alias omnes acutas febres, quaecunque alternis diebus irritantur, tritaeophyes nominare velit, forsan et ipse non sine ratione in hanc sententiam’ descendissis videbitur; non tamen quampiam ex febribus in in- tegritalem desinentibus ab Hippocrate femitertianam vocari concedemus: istae namque securae sunt, femitertiana vero periculosa; inter quas tritaeophyes appellatae medice funi, quas noctem ante accessionem molestam habere dicit: prorsus enim hoc ipsis proprium, est; extensu vero tertianis non omnibus. Caeterum, ut ne molestia afficiar saepius de. semitertianae significato scribens interrogantibusque respondens, unum hac de re libellum separatim composui. In libris sane aphorismorum nullam de febribus, tritaeophyes, quae vocantur, mentionem Hippocrates ’faciens absolute dixit r Quibuscunque judicatio, fit, his nox molesta, quae ante accessionem; subsequens autem, tolerabilior plerumque, judicationem vero aliqui eam intellexerunt, in qua repentina quaedam atque insignis mutatio fit:’ allo qui simpliciter accessionem significari voluerunt, ln- omnibus autem ferme tertio quoque dia accessionem habentibus febribus, praeter exquisitas tertianas nox rnte accessio nem revera molesta esse felat. Quod si et in exactis teralanis id nonnunquam eveniat, judicationem sequenti die futuram portendit potissimumque si et reliqua futurae ju. dicationis ludicra consentiant.

XXVII. Tutes aridae parum irritantes in scbribus ardentibus, etsi, non secundum proportionem siticulosae, neque linguae salde torrefactae,non sermo, sed spiritu-; constat an- remt. Quando enim loquuntur aut or hiat, tunc m/sunt, Quando non loquuntur, neque hiant; non tu/stunl; hoc vero in scbribus laboriosis martine evenit. .

Et in aphorismis de iisdem hoc pactu scripsit: quoscunque diutius tusses aridae parum irritant in febribus arti dentibus, non admodum sitienl osi sunt. Id igitur non admodum siticuloti id significat, quod son secundum per. portionem siticulosa In ardentibus namque febribus sine arida tussi magnopere sitiunt; quod si tussis arida accedat, siti quidem carere non possunt, sed ipsorum sitis acrimonia retunditur, ut aliquantum plane, sed non secundum febris magnitudinem sitiant. Illud autem, parum irritantes tusses excitari, non frustra adlicitur: nam vehementes si fiant, pectoris pulmonisque partes calefaciunt, atque inde febrem sititnque adaugent, ac si pusillae tusses sint et per longiora intervalla excitentur, tantisper membra commovent, dum in ipsa humor aliquis delabatur, atque . ita evenit neque tusses vehementer agitare, neque febrem accendere, humoreque particulas irrigare, ad ipsius modica tussi commotas defluente, propter quem laborantes minus siticulosi reddentur. Siccis autem tussibus ex aliqua: etiam morbi malignitate nascentibus, quam deinceps qualisnam sit dicam, ab eis has, de quibus tunc loquitur, distitiguens, ait, non ferino, test spiritu; Aliqui vero simpliciter ipsum omnem malignitatem, ferinum, vocare urbiluantur; sed alii quidem phthisim quoniam curvescentibus unguibus feris, quantum ad hoc attinet, similes esse vrdentur; alii vero, cum in os ventriculi lumbrici adsceuderint, tunc ipsius tusses excitare ajunt, neque tamen ratione hoc, neque experientia demonstrare possunt. Ferinum igitur satius est malignum intelligere, sive .ex capite humore destillante, sive ex alienius spirabilium viscerum ulcere, sive ex aliquo in iisdem orto abscessu, sive ob ea, quae vocantur empyemata, tussiant; aliae vero tusses sunt ab eis diversae .·. .·., quae malignae non sunt aut ex instrumentorum spicabilium intemperie aut faucium arteriaeve asperitate obortae, nonnunquam etiam ex alimentis potionibusve exasperantibus, alias vero et ex ambientis aeris qualitate concitatae. In aphorismis enim ipse scripsit: si vero aquilonia tempestas suerit, tusses, fauces, ventres duri, difficultates urinae, horridi, dolores costarum, pectorum. Aer namque admodum frigidus inspiratus interdum faucium asperaeque arteriae loca exasperat atque refrigerat, nonnunquam et toti pulmoni pectorique intemperiem affert, saepius vero et ambo haec contingunt modiceque ex his arida tussicula vexantur. Quod haec ita se habeant, signum est, ipsius cum spiritum attrahunt, ad tussim provocari, cum multus simul aer ipsis loquentibus et hiantibus et ore spiritum ducentibus intraverit, sed cum per nares attrahunt et aerem externum quispiam in aedibus ipsurum calefecerit, tunc aut omnino parum aut nequaquam tussiunt. Quocirca et ob nares quidam panniculum ponentes, ita inspirant, exacerbari tussim experti, cum aer externus frigidus multus simul membris prius refrigeratis atque exasperatis obvius fiat. Maxime autem laboriosis febribus id accidere inquit; quas autem laboriosas febres vocet, ignotum est, num eas quae ex vehementibus motionibus accenduntur, an eas quae [ponte lassitudinis sensum inferentes exoriuntur: hujusmodi sane differentias nullus fere aut nostrae tempestatis medicus aut antiquus observet, etsi exemplum Hippocratis habeant, quam imitari eos deceret, qui veritatem ipsam propter se, non gloriae aut lucri causa consequi student. Ego vero, quod dictum est, experientia examinare satius esse animadverti. Laboriosis quidem febribus ab externis fatigationibus artis hujusmodi tussiculae accidere conspexi; aliis vero non omnino. Quin et ipsis febribus ab externis laboribus ortis non simpliciter, sed per frigus aut vehe- mentem aestum et maxime in via pulverulenta laborantibus. Quamobrem et ex accidente quodam potius, quam ex laboriuso affectu tussire mihi videbantur. Nam propterea, quod faucium loca, ob frigus, ut dixi, aut pusverem aut immodicam ariditatem ipsis ab aere circumfuso genitam exasperata sint, ad haec etiam propter ipsorum instrumentorum intemperiem isti tussi divexentur : siquidem et propter intemperiem tusses existere alibi didicistis.

XXVIII. Nihil contemnere, nihil temere.

Id quidem et ipsum per se dictum et scriptum nullo alio ex praedictis aut ex subsequentibus indiget ut intelligatur aut ipsi fides adhibeatur; hoc vero loco omnino apposite ad id, de quo agitur, haec sententia collocata est. Hujusmodi namque praecepta plerisque exigua, vilia nulloque pretio digna videntur, atque propterea ab ipsis contemnuntur, ut neque ratione neque experientia harum rerum naturam contemplentur. Quemadmodum vero, quod nihil despicere oporteat, praedictus sermo exemplum est, ita etiam quod nihil temere, nihil inconsiderate assirinandum fit, ut ego ipse in oratione, quae ante hanc est et in aliis omnibus feci. Neque id in Hippocratis solum scriptis, sed et in aliis omnibus antiquorum libris observo, ut non temere, quae quisque ipsorum dixerit, approbem; sed experientia et ratione, verumne an falsum fit, quod scripserunt, examino, At qui se unius auctoris doctrinae veluti servos aut libertinos addixerunt, simul atque ab eo scriptum aliquod invenerunt, inconsiderate ac temere credunt. Ut in hoc dicto maxime laboriosis sebribus aridas tusses excitari, neque in quibus laboriosis id fieret, quaesiverunt: numquid ab fatigationibus et externa Vexatione, an et citra haec eundem affectum habentibus, neque utrum simpliciter, an ex accidenti lassitudo ipsis evenerit. Quod vero in his, id etiam in aliis infinitis contingere sciatis et ipsis, qui libros conscripserunt et iis, qui eos interpretati sunt et adhuc multo magis illis medicis, qui quotidie in civitatibus circumcursant, sola irrationabili exercitatione utentes. Multa enim isti velut exigua despiciunt, nescientes multis interdum exiguis conjunctis unam ex ipsis summam haud contemnendam integrari, temereque alicujus viri scriptis assentiunt, cui ipse su ipsum unuSquisque servum tradiderit. Sin autem quis id non fecerit, at alio Certe modo ei nonnunquam quod primo imaginationis captu verisimile visum fuerit absque longioris temporis et per se et una cum aliis contemplatione assentiens, rem raro visam, perinde ac si plerumque aut assidue conspiceretur, temere celebrat. Atqui sectarum dissidia hinc maxime orta esse par est, hominibus sapientiae opinionem affectantibus sibique nimium tribuentibus, quae verisimilia visa fuerint, non saepius una cum multis considerata, vera esse credentibus. Quemadmodum vero nunc de significativo praecepto exempli loco sermonem fecimus, ita quoque in curativis nullum eorum, quae pusilla esse videantur, spernendum est, neque temere atque inexplorate dictis ipsorum facultatibus credendum, ut in libris de methodo curandi praecepimus.

XXIX. Per adjectionem contraria adhibere et interquiescere,

Curativum consilium atque salubre hoc tibi appellare licet, Hippocratemque istud, quod prius dixerat, nihil negligere et nihil temere in hoc sermone vetuli exemplo declarare. Consuetudines igitur, ut rem pusillam nonnulli medicorum despiciunt, nullam ab ipsis indicationem, quae medelam commutet, oriri arbitrante^ At asii non contemnunt quidem, a pravis vero consuetudinibus quosdam ad contrarias repente traducere conantes non modico errore tenentur, quandoquidem neque ipsas negligere, neque statim traducere convenit, sed paulatim et ipsos interquiescere permittendo. Bisariam autem verbum interquiescere intelligere possumus: uno quidem modo ut non solum^ in contrariam consuetudinem paulatim aliquos transferamus, sed et antequam uniVersa mutatio facta sit, inter mutandum quiescamus, ut quando ex otio ad exercitationes convertimus, primum quidem a brevissimis incipiemus, atque paulatim has adaugebimus, deinde nonnunquam unum vel etiam duos otiosas dies interponemus; altero modo haec vox, interquiescere, intelligenda est, tamquam illi verbo, adhibere, contraria fit; ut in quos, quae prius haud inerat, consuetudinem inducere volumus, ipsam paulatim inducamus: a quibus vero prius servatam removere, paulatim rursum et istos quiescere, hoc est desinere jubeamus.

XXX. Posteriora capitis dolentem in sronte recta vena incisa iuvit.

Veteres interpretes hoc verbum, juvit, in tempore praeterito scriptum agnoscunt dicuntque in aphorismis, iuvat, in praesenti tempore scriptum sese, antiquo magistro in eo volumine communem fententiam pronuntiante. Hoc autem loco eum ad propriae memoriae praesidium de uno quodam, juvit, scripsisse, ut postea, cum in multis hoc remedium expertus esset, ipsum in universum promulgare auderet; constat autem remedium hoc locale esse et ad contraria revulsorium. Rectam autem in fronte venam et ante dissectionem evidenter conspicere licet; istam vero una cum illis, quae utrimque adjacent, confluentem esse dissectio ostendit. Haud bene igitur quidam hanc vocem, recta, de incisione dictam esse autumant, neque enim propter sectionis figuram, sed propter sallguinis effusionem dolentibus utilitas affertur.

XXXI. exceptione: praecordiorum, ex quibus ei alia ei Viscerum inflammationum, qualia possunt, sive ex jecore lien et e contrario et quaecunque hujusmodi.

Non solum ex qualibus et aliae scriptum invenimus, sed etiam, ex qualibus qualia alteram et ex qualibusi qualia faciunt. Ac primam quidem lectionem enarratores agnoscunt et Rufus; hanc vero, ex equalibus qualia atterant, Sabini DioscoridiSque sectatores; LyCi autem discipuli, ex qualibus qualia saciunt. Sed antiquae lectionis sententia commune quoddam edocet, aliae vero privatum : de exceptionibus enim solum, quae in praecordiis fiunt, non de omnibus loquuntur. Satius est autem, ubi fieri potest, verumque est arbitrari Hippocratem commune potius, quam privatum documentum tradere. Communis itaque sermo talis est: exceptiones autem considerare convenit et in praecordia et in aliis omnibus membris ortas, ex quibus affectibus aut locis, in quos affectus et loca fiant, ut in jecore ac liene. Ipse enim istorum exempli causa meminit, nobis scientibus ex liene in jecur exceptiones periculosas esse, discrimine autem vacare, potiusque utiles esse, quaecunque morborum transumtiones ab jecore in lienem fiunt. Omnia vero, quae ad abscessus pertinent et quosi natura sola per se, quosque nos aut una cum ipsa moliri consueVimus et in libro de succis et in secundo de morbis popularibus superius explanavimus. Aliae quoque lectiones sunt praeter eas, quas in hoc et in aliis multis locis adscripsi ; sed ego initio statim me paucas interpretationes lectionesque memoraturum esse promisi, ne hujusce libri herent commentaria.

XXXII. Revellere, si, quo non oportet, vergat; sin autem, quo oportet, his oportet aperire, quemadmodum stngula vergunt.

Alias jam et haec didicisti, ducenda plane esse, quo vergunt, per conveniente regiones; avertenda autem atque revellenda, quae non bene vergant. Aperire autem dixit nunc, non ut in abscessibus dicere consuevimus, pro eo quod est scalpro dividere; sed in communiori significato accipitur, sub quo recludere continetur, et venas nobis in mariscis et venas nasi atque uteri, quum per haec itinera evacuamus, recludentibus et fistulas aliquas satis longo tempore patere consuetas, sed aliqua de causa obstructas. Et aliquo per aures cerebri purgamenta elicere solito, si repente evacuatio fuppressa sit ac proinde vertigo oculorumque tenebrae supervenerint, si ad aures materiam per aperientia medicamenta incitemus, statim hominem sublevatum noverimus.

XXXIII. Laetae pustulae non admodum pruriginosae, quales Simon hieme habebat, qui quum ad ignem inungeretur aut calida lavaretur, iuvabatur. Domitus non serabant. Puto, si quis calida sementa adhibuisset, utilitatem percepisset.

Ut de tuberculis dicebamus, quaecunque ex calido humore nascuntur, celeris videlicet ea judicationis esse, ac minime lata; ex frigido vero, lata atque diuturna i eadem ratione et de pustulis disserendum est; neque enim toto genere, sed Ilumoris ipsas generantis qualitate, at tuberculis differunt. Egerminant autem natura corporis altiores sedes repurgantur ut nonnunquam per excretionem, ita et per depositionem ad eutaneas. partes. Subtiliores siquidem dilutioresque succos extenuans natura discutit; crassioribus. autem cuti, sed potius pelliculae epidemiis, quae vocatur, utpote densiori inhaerescentibus pustulae exoriuntur; id magis illis incidit, quicunque densiore ac duriore cute tunt ; difficilis est enim per ipsam pinguiorem tenaciorumque succorum transitus. In hunc modum igitur et Simoni hieme latas pustulas effloruisse narrat, quo tempore corpus lavationibus uso aut prope ignem peruncto insigniter calefactum fuit: alie tempore autem succi id .genus pustularum auctores interius latitabant. Deinde, inquit, ipsum nullum ex vomitibus fructum percepisse. Utrum vero Hippocrates an alius quispiam vomitionibus uti consuluerit, non declararit; verum neque id scire nobis necesse. est: tantum illud novisse fa-. fis sit, succos ad cutem vergentes per eam esse eyacuandos: nam iterum ad intima corporis revulsio ipsis valde longinqua est; ut per -alvum aut vomitum evacuentur. Sed forsan me dicere putabis numquam purgatione per alium in talibus utendum. esse. Ego vero non id dico; nam in libris de arte curandi, in quibus corporibus permulta humorum copia est, iis utiles esse purgationes- didicisti: priusquam enim ita redundantem materiam aut venae scissione aut purgatione quis eduxerit, si fovens, hoc est calidis utens, ipsam discuterenonetur, plus attrahet quam per,utem evacuabit. Sed cuti inhaerentium succorum curatio pretium per fotus et calida medicamenta praestatur, ac praecipue si latae pustulae fuerint ; signum est enim earum succum non calidum, non tenuem, sed admodum .massum ac frigidum esse. Jam vero etttuberculorum superius notitiam habuistis, quod videlicet- in acutum fastigiata et veluti turgentia calidorum succorum gemina sunt, contra sese habentia frigidorum. Ipsa verei turgere ex pruritu atque dolore dignoscere licet: moderate enim calida pruritus solum excitant, sed vehementius calefacientia statim mordent atque contristant.

XXXIV. Quaecunque concoqui opus est, occludi convenit ; contraria vero exsiccare atque aperire.

Et de his saepius nostram sententiam audivistis et maxime ubi de ducentibus ad suppurationem medicamentis locuti sumus, non oportere scilicet eorum facultatem discursoriam esse, sed retentoriam atque inhaesoriam, a Graecis emplasticam appellatam ; haec enim impediunt, retinent atque occludunt insitum calidum ipsum difflari non permittentia ; ab hoc vero excrementa concoquuntur. Caeterum me rursum hoc loco obaudite ac nolite putare me omnia concoctu difficilia nullumque pus habentia ita curari dicere. Nonnulla enim ex his emplastris istis medicamentis putrefiunt aut propter humorum ipsa creantium pravitatem aut ob affecti membri imbecillitatem in genitum colorem, ita pusillum aegrumque habentis, ut neque humorum in ipsum delectorum concoctionem aggrediatur. Porro in horum curatione scarisicationibus altissimis cutem rescindimus et plerumque usque est profundum in multis affecti membri partibus dissecamus, medicaminibusque siccantiflrmis utimur. Hujusmodi namque inflammationibus gangraena impendet, ab ipsis devicto jam ac prope ad perfectam exstinctionem accedente calore ingenito. In quibus igitur inflammationibus aut omnino quibus in tumoribus innatum calidum non ut exstinguatur funditusque. aboleatur periculum subiit; atque ideo remedio adbibito vincere humores potest, ad id genus vitia medicamentis emplasticis utimur, quae per haec verba manifeste declaravit inquiens, quaecunque concoqui opus est. At quae ad id devenerunt, ut mox in gaugraenam datura sint, et quae jam computrescunt, statim neque concoctionem postulant. Idcirco alia quidem, ut diri, evacuationibus per scarificationes et incisiones medicamentisque valentissimis curamus; alia vero. jam putria recidimus atque perurimus. Recte itaque adjecit; contraria vero exsiccare ac aperire, hoc est suppuratione non egentia; opus est enim in non admittentibus suppurationem omnes exitus recludere affectaque membra arefacere. Ex his itaque patet, non recte a quibusdam scriptum esse, quaecunque exsiccari opus .est, jacere oportet, hoc est jacentia quiescere: praeter ut enim quod exiguum quoddam est ac manifestum, ut accurate de ipso Hippocratem scribere .opus non esset et oppositio apta declarat, quae non verbo jacere, sed voci occlusa esse respondet: occlusis namque et cohibitis contraria sunt. quae digeruntur atque siccantur- Huic sermoni quidem sequentem copulant et maxime qui post vocem hanc., quemadmodum, scriptam esse volunt, ut tota oratio ita te habeat, quaecunque concoqui opus est, occludiconvenit, contraria vero exsiccare atque aperire.

XXXV. sicut oculorum fluxu laborantibus, si aliter videtur conducere, in fauces retrahere convenit.

Atqui quod haec verba docent, praedicto simile non est; siccare enim et aperire aliud est quam retrahere. Quomodo igitur, quum praedixerit, contraria exsiccare operiet et aperire, poterit exempli loco de oculis fluxione vexatis dicere, retrahere in fauces.

XXXVI. Et ubi eructatio confert et quaecunque alia ejusmodi.

p i Auxiliorum revellentium haec una quaedam species est, ipso nobis consulente diuturnas oculorum fluxiones traducere, ad fauces videlicet per acria medicamenta retrahentibus: quibus palatum inungere: utque gargarixent jubere conveniet, si nihil ex hoo pejus effecturi firmus. Nam in quibus suspicamur, ne forte in asperam arteriam et pulmones fluxio divertat, tunc ab hujusmodi revulsione cavemus. Quemadmodum igitur hoc loco consuluit, ita et in aliis te animadvertere jubet, ne quod ex membris, ad quae materiam retrahis, magnum detrimentum future periclitetur. Aliqui vero de oculis vitio, quod rhyas vocatur, laborantibus, ab ipsis sermonem hunc factum esse ajunt, quemadmodum et Lycus voluit, qui longam orationem contexens ab oculis in palatum usque meatum quendam pertinere dicit, illorum excrementa per hanc regionem evacuantem: hunc meatum prope majorcm angulam situm esse, ac morbum eum, quem rhyada nominant, tribus modis suboriri, aut foramine aliquo modo clauso aut obstructo aut multo excremento in oculo; alio item modo, quum cicatrix in angulo effecta meatum obcaeca vetite quam ex post acan thidum collecto, adeo ut effundatur, nequeunte meatu ob naturalem angustiam ipsum totum continere: vocatarum aeanthidum excisionem et aliter ulcerato loco obduci. ait.; .hanc insanabilem esse, alias vero .curabiles, nobis ad fauces materiam- retrahentibus. Illud autem et ubi eructatio. confert, adjectum est, Hippocrate per notas quasdam sibi ipsi conscribente. Quod enim ubi eructatio conducit, ibi ructus citare conveniat, satis constat; quibus autem conducat, non. dixit. Sed neque in oculis rhyade laborantibus quicquam huic simile. est, prop ter ea or sine ordine interpositum obscuritatem peperit: ad oculos enim rhyade vexatos re vulli.vum auxilium scripsit. Haec autem verba et ubi eructatio confert .et de oculis rhyate tentatis dicta esse convenit, sed nihil ad ipsorum medicationem eructatio conferre,.videtur, aut alterius esse orationis mitium. Propterea et nonnulli coa,cti sunt, ipsis a-superius. dictis separantes, alteram .lo.cutionem hunc in modum instituere, et ubi .eructatio confert et quaecunque alia ejusmodi transitus aperiri; verum ne-que item haec quae subiciuntur,. -ut nares etalia quibus opus. est et reliqua^ isti. locutioni respondere ac-propria esse videntur. Itaque quicunque Hippocratem istud solum per se sibi ipsi notasse ajunt, ubi eructatio confert, ipsum censere putant, ut interdum ructus movendos esse censulaurus : hosquiy illis, quorum venter instatus est, convenire affirmant, atque illis potissimum, in quibus flatuosus spiritus per inferna exhalare non potest. Quin etiam et os ventriculi infirmum per eructationes tamquam per pro-priam exercitationem corroborari ajunt; eructationesque altare consulunt, non per medicamina solum, sed etiam ipsum assidue ructare studentem, quum quemlibet exiguum spiritum in ore ventriculi sentiat. At Sabinus ex vasculo angusti oris bibentem ructus movere jubet. Alii veru flatuosi spiritus expulsiones undecunque sime et utcunque fiant, eructationem ipsum appellasse contendunt; secundum quorum sententiam tussis, sternutatio, singultus, ventris crepitus atque per omne corpus^ spiritus diffiationes, eructationes vocabuntur. Nonnulli autem et omnem excretionem non spiritus modo, verum etiam aliquorum huturdorum eructationem appellatam esse dicunt, poetae verba in testimonium recitantes, ubi inquit:

Eructante mari suras.

Hancque vitiosam explanandi viam aperiunt. Nam si a poetis raro et quodam poetico modo dicta, ut propria accepta quis interpretetur, etiam omnia dilucide narrata, pervertere poterit.

XXXVII. Transitus aperirip ut nares et alia quibus opus est, et ut convenit et qualia et ubi et quando et quantum. opdrtet, ut sudores et alia plane omnia.

Id per te quidem memoratu dignum est; conducit anim omnes supervacuorum excretorios meatus aperiri, et cuin superioribus verbis conjungi potest, duplicem sic utilitatem praebens, propriam quidem in oculis rhyade morbo vexatis ; communem vero omnium, in quibus retrahere aut derivare convenit. Nam si revulsione opus sit, ipsam autem facere vereamur, derivare sanguinem ac totum corpus inanire convenit; sed quae deinceps scripta sunt, persaepe jam abipso inomui evacuatione commoda esse didicimus. Oportet enim quum evacuatio requiritur, non simpliciter ad - ipsum accedere, sed prius definientem, qua ratione facienda sit et quae debeat esse evacuanda materia, per quam regionem, quo tempore et qua mensura. Nunc vero etiam reminiscentiae causa de singulis breviter agamus… i Istud quidem ut .convenit, tale quodfiam. significat: transitus recludendi .sunt, non simpliciter quidem ac utcunque, .sed ut convenit; id vero modum significat, quo evacuationes facimus, ut in iis, quae in ventresunt, per. clysterem, per glandulam, per subducens medicamentum et in horum singulis per quaedam certa: nam et clysteres et glandulae et subducentia vocata medicementa multlformiter componuntur, Eae igitur particulae, ut convenit, tale quiddam significant ; hae vero, qualia evacuandorum qualitatem innuit, hoc est numquid aquosa et tenuia evacuare melius sit, an pituitosum succum an biliosum an melancholicum; et horum num aliquem an et omnes. Ea vox, ubi, partem corporis, per quam evacuare oporteat, indicat. Etsi namque per inferiora faciendam esse evacuationem cognoscamus, nihilomiuus per quam ex inferioribus partibus facienda sit, definire opus est. Propterea et quidam loco hujus vocis, ubi, qua, scripserunt, per quam partem significantes, utrum per vesicam an alvum an uterum : item per superiora, utrum per nares aut os: est quaedam etiam per omne corpus evacuatio et quae per sudores et quae per latentem vocatam transpirationem, ea vox; quando, evidenter tempus, quo fit evacuandum, declarat, utrum scilicet ab initio ante morbi concoctionem, quando, ut ipsi. inquit, materia turget et natura animalia regens ad humorum excretionem compellitur; an post vexantium humorum concoctionem ; nam et hoc ipse quemadmodum et prius dictum in aphorismis docuit. Illud vero et quantum convenit, in calce sermonis dictum materiae evacuandae quantitatem ostendit, quam sibi proponere et conjectura percipere medicum oportet. Deinde loco exempli illud ponitur, ut sudores. Quamvis enim aegrotantibus conducere sudor rideatur, attamen et ipse modo eget: immodicus enim vires debilitat. Quum in sudoribus vero excessus multitudinis noxius sit, multo Iane magis in iis, quae evomuntur aut deiiciuntur aut .per mariscas aut uterum evacuantur.

XXXVIII. Et ingentibus malis facies st sit bona, signum optimum, in parvis alitem contraria bonae significationi signisucans malum..

Et istius orationis secundam partem ex libri enarraturibus alius aliter scribit: at si quis ipsi articulum τῇ addiderit, omnis quaestio tolletur hunc in modum: in parvis autem .contraria significans τῇ εύσημείη τῇ, hoc est bonae significationi, malum ; ut et integra oratio talis sit, in ingentibus malis sive affectionibus sive symptomatibus, si sit facies bona; hoc est naturali similis, bonum est signum. In parvis vero, rursum et hic affectibus aut: symptomatibus intellige, si faeles suerit significans contraria bonae significationi, malum aliquod significabit. Nonnulli quidem palam tamquam ab initio lectio articulum τῇ haberet, ita explanaverunt, non edocentes, vetera exemplaria eum articulum bonae significationi adjectum non habere, fortasse primo libri scriptore decepto. Alii non solum aliter scripserunt, sed etiam absurdam explanationem commenti sunt. Ego vero, ut ab initio dixi, cavens ne longius commentaria producerem, multa minus recte dicta silentio praeterire decrevi. Satis namque congruens explanationis propositum mihi esse videtur, si et vera quis in ipsa et ad veteris i mentem edoceat : quemadmodum et nunc: facienti a loquacitate discedere licet. Nam si in magnis affectibus pro eorum magnitudine sacres collapsa. non fit, bonum signum est; in parvis .autem e contrario malum quoddam significat. Licet igitur et his, si cui placeant, uti. Ego vero ad veterem lectionem et ab omnibus aliis explanatoribus concessam me recipiam.

XXXIX. Apud magnum, ubi mulier post heroum, arquato superveniente.

Sive superioris locutionis finis est haec particula, apud magnum, aut loci alienius index, illis quaerendum relinquam, qui medicinalia praetereuntes, ut grammatici quam medici interpretari maluerunt. satis est enim de his vocibus, apud magnum, illud tantum dixisse, quod veteres interpretes dixerunt aut theatrum aut odion, id est locum, ubi poëmata recitabantur aut gymnasium heroum aut domum aliquam aut quodlibet aliud hujusmodi ab hac voce, magnum, significari. Transgressum autem deinceps ad artis opera illa considerare utile est; Quod per heroum aut post Menelaum, quidam enim ita ferifiunt, aegrotus ille jaceret, nihil quicquam utilitatis habet; quemadmodum neque quod deinceps dictum est, arquato superveniente, et si quam maxime ipsi Hippocrati ad reminiscentiam utile foret, fortasse quidem praedictorum, forte vero et ipsum per se; affectus enim aut coloris arquati mulieri supervenientis memoriam revocat. Et hoc loco apud veteres explanatores et in Vetustis codicibus verba haec in margine dicta sunt: secundum alios quosdam etiam interpretes his vocibus, arquato superveniente, haec adlecta est, permansit, quemadmodum et apud quosdam alios cum negatione, non permansit; nonnulli vero et hanc vocem ipsi apponunt. Sed istud quidem in locutione differentiam, non in sententia facit, at priora sensum in contrarium mutant: nam quum arquatum affectum aut colorem altera lectio permansisse significet, altera non permansisse assirmat. Per se igitur praesens sermo scriptus neque si permansit, dicat, neque si non permansit, quicquam utilitatis nobis afferre potest, quomodo aegrotaret aut quomodo affecta esset ignorantibus. At si supra scriptis annectatur, prorsum supervacuus est; satis est enim hoc sedum dictum esse, arquato superveniente, hoc exempto citra faciem apparente, tamquam alia exigua esse, si seda dicta forent, viderentur; at ipse contrarium significavit, quoniam valde a naturali statu mutata est. Quod enim infertur, hoc me testari docebit, ad quod alias praesentia sermonis explanationes dimittentem transire jam tempus est. Fortassis enim et ea quae nunc dicta sunt, praeter nostrum propositum longiora fuerunt r- quum praetermittere decreverim, quaecunque legentibus ipsa adolCscentibus nihil ad artem profutura sunt. Neque enim ad sophisticam facultatem, quam prorsus odio persequor, eos praeparare constituo ; sed artis opera in praesagiendo atque curando, in quibus etiam me semper exercui.

XL. Qui apud Timenei neptem, iste nigro viritlique colore sussesm.

Si ad ea, quae de facie dicta sunt et hoc quis refert, aliquid utilitatis percipiet, ac si loco exempli dictum sit. Par est enim et hunc, cum alia essent exigua, corpore a naturali statu longe permutato propter id solum aut mortuum esse aut in mortis discrimine versatum. Quod si μελαγγλσὶρὸς scriptum fit pro eo quod est μελάγγρσυς, hoc est nigrae cutis, ut in quibusdam codicibus reperimus, adhuc etiam magis solus iste color magnam quandam noxam significare videbitur, quamvis alia in aegrotante exigua forent.

XLI. sit Perinsho seminis speciem referens, tale judicatorium; et quae circa abdomen talia, quia mirtus liberant, quoniam neque satu multo neque stereore multo tenaci delecto evacuabatur; neque enim magna erant praecordula .Brassicam septimo die comedit, adhuc aegre spirans, partes circa abdomen purgatae sunt, recte suirans effectus est, alvus ipsi expulit.

Non praesentis sermonis initium, sed prioris finem has voces, in Perintho, Sabinus esse censet; hunc enim sermonem communem, illum privatum esse dicit; consuevisse autem Hippocratem privatis sermonibus aut locosum aut aegrotantium nomina adjicere. Atque praesens sermo, quod in parte sit, ex his constat, quae ipse Hippocrates subdens ait: quod neque multo flatu neque stereore multo tenaci dejecto evacuabatur. Multa vero in voluminibus de morbis popularibus, in quibusdam particulatim visa scripta sunt, universalibus autem praeceptis aut plerumque veris subjecta sunt. Sic igitur et nunc gonoides, hoc est seminis speciem reserens, five lotium, siVe alVi recrementum ejectum, in Perintho judicatorium apparuit; utrum paucis an uni istud acciderit, non est ex ipsius Hippocratis verbis definitum; sed veri similius est istud eadem tempestate, qua haec Hippocrates scribebat, in multos grassans apparuisse. Quando enim aliquod in uno quopiam fieri scribit aut locum civitatis, in quo bominent decumbentem vidit aut aetatem aut nomen apponit. CiVitatum autem nomine proprio meminisse in illis narrationibus solitum est, in quibus multos eadem passos conspicatus est; hoc vero quantum ad artis opera pertinet, non multum refert, et hoc, in Perintho, cum quibus velit quispiam conjungito. At seminis speciem reserens lotium vel etiam dejectio fuerit sane judicatorium, quoniam humor a PraXagora vitreus nominatus eVacuatusi est; sed hoc et quae circa abdomen talia, ad antedictum sane referri debet: talia enim ad alterum referri dicuntur, nihil autem de abdominibus praedictum est. Fortassis igitur cum primum exemplar ex Hippocratis commentariis describeretur, aliquod hujusmodi scriptum omissum fuit; aut ipse sibi ipsi hoc, quod ad primum aegrotum referatur, memoriae causa scripsit, de quo id solum praedixerat: qui apud Timenei neptem, iste nigrae cutis erat. Verum nonnulli propter hanc ambiguitatem sic sane duplicem lectionem explanabant, judicatorium et quae citra abdomen, perinde ac si ita scriptum esset: seminis speciem referens urina judicatoria est et ab affectibus abdominis extrahi oportet; iterumque ab alio initio dicatur, talia quia mi.. ctus sanant, ut intelligamus, talia quae in abdomine fiunt. Atque hujus rei testimonium deinceps scripsit, quod neque multo flatu neque stereore multo tenaci dejecto evacuabantur, hoc est nullo alio affecto, quod abdominis tunsorem dissolvere posset, per sola seminis similia lotia morbus judicatus est. Forsan enim tale quoddam Abdomen erat, quale in praesagiorum libro ipse per haec verba narravit: ex praecordiis dolores et tumores, si recentes sint et absque inflammatione, solvit strepitus in praecordiis ortus et maxime quidem .cum stereore et lotio et flatu egressus: si vero ipse non transgressus fit, juvat saltem et in inferioresi partes descendens. Neque enim phlegmonem aut aliquod aliud ipsa etiam contumacius in jecore aut mtestinisi aut ventriculo conflatum, seminis simile lotium solum redditum discutere potuisset. Propterea igitur ipse intulit: neque enim magna erant praecordia; quoniam, si magna luissent, non utique per urinae semini similis ex-^ cretionem dissolvi atque attenuari potuissent. Caeterum quoniam quod subditur, cum ita praedictis non admodum concordare videtur, idcirco nonnulli ab alio initio ipsum legebant, hanc vocem σὐ cum spiritu crasso scribentes et articulum masculinum genitivi casus facientes, ut si et ejusmodi oratio esset: cujus enim hominis magna erant praecordia, brassicam is septimo die comedit, adhuc aegre spirans; postquam vero abdomen purgatum est, recte spirans suit, hoc est bene spirans et naturaliter spiritum ducensi. Non scripsit tamen, utrum ducens alvum brassica subsidio fuit, an digestionis ratione. Sed quidam hanc vocem, recte respirans, explanaverunt, ortllopnoicon vocatum difficilis spirationis modum ab ipsa significari dicentes. In aenigmaticis enim sermonibus, quidquid libuerit, quisque dicere potest, nullam insignem utilitatem nobis ex illis percipientibusi, in quibus neque certam Hippocrate mentem, sed explanatorum perdiscere licet.

XLII. De sanguine ichoroide quod in pavidis talis aut in vigifantibus et sive malus sive bonus.

Non simpliciter tenuem et aqueum sanguinem ab ipso ichoroidea vocari suspicandum est, sed eum qui venenosa aliqua et maligna facultate praeditus sit. In secundo namque de morbis popularibus ipse scripsit: et sub cute ichores creabantur; inclusi autem calescebant et pruritum excitabant; deinde pustulae ut ambustis exurgebant et sub cute uri se putabant. Constat igitur ut ex ichoribus haud exigua symptomata oriri dican Plato etiam in simaeo per hanc vocem, ichores, tale quiddam significat, haec inquiens: Ichor autem sanguinis quidem serum mitis; nigrae vero bilis, sed acidae, ferus. Ichoroides itaque sanguis vocatur in se pravam ac tenuem humiditatem continens, non aqueam et morsu carentem, sed mordacem et erodentem. Dicente autem Piatone, ichor vero sanguinis quidem serum mitis, nigrae vero bilis, sed aci-dae, ferus nobis declaratum est, quemadmodum in lacte perosa quaedam humiditas est, veluti colamentum et circumfluitans crassiorem ejus partem, eodem sane modo in omnibus succis et humoribus setosum quendam, at tenuem liquorem reperiri^ . Different autem inter se secundum eorum scilicet humorum naturas, quorum serum esse direretur et erit infestissimum atrae bilis serum; minus infestum flavae, minus item quam hoc pituitae; sed omnium mitissimum est sanguinis serum et ichor: nihil enim in praesentia reseret hoc aut illo modo dicere. Verum quoniam bisariam sanguinem appellamus, interdum eum a nuper dictis humoribus distinguentes, interdum a superante omnes in vasculis succos sanguinem vocantes, ichoroides sanguis nunc in secunda significatione accipiendus est ; quemadmodum et omnes medici in venae sectione dicere assolent, interdum serosum, interdum melancholicum aut pituitosum aut biliosum, nonnunquam et naturatem sanguinem effluxisse dicentes. Omnino quidem pavidos, hoc est cum terrore perturbatos, praeterea etiam vigiles ichoroides sanguis efficiet ; quod si vitiosa alicujus succi non modo sanguinis serum in sanguinaria vasculis contineatur et deliria et phrenitidas et furores pariet, sed hoc loco sanguinei seri meminisse videntur, quoddam sibi ipsi memoriae subsidium scribens. Timiditatem quidem pituitae serum facere par est, non tamen vigiliam aut perturbationem aut animi motum cum terrore : torpor enhn ipsi et frigus inest solum atque malignitas; nisi forte et ipsa plane vitiata, acida aut falsa evaserit. Sed illud prosecto quaesitu dignum est, quod ipse inquit et sive malus sive bonus. Nam st quisi absolute malum esse icboroidea sanguinem asserat, recte dicere videbitur: omnis enim sanguis ita vocatus naturali comparatur. At si quispiam aliorum succorum subolibus sanguinem comparans, non pravum eum aut bonum esse dicat, iste quoque verum dicere haud injuria putabitur. Plerumque autem et nostrae tempestatis homines et antiqui minus malum, bonum aut probum aut laudabile aut aliqua id genus voce appellare consueverunt, et praesertim cum magnus quidam excessus fuerit, valde pravi ab eo, quod modice a naturali statu discesserit. Quare et ichoroides sanguis, quaerente Hippocrate, maluSne an bonus sit, possumus nos ita ferre sententiam. Optimo quidem sanguine comparatus malus est; aliis vero omnibus, quibus alterius cujuSdam vitiosi succi ichor admixtus suerit, longe melior et optabilior atque idcirco bonus est.

XLIII. Quibus lienis est declivis, pedes et manus et genua calida; nasus et aures feigidae somper; num propter hoc quod sanguis? num et natura talem isti habent?

Quod declivis lienis deorsum vergens dicitur et ex ipsa voce discere licet. Utrum autem ob ipsius tumores in partibus inferioribus excitatos an cum in ipsas inferiores corporis partes vitiosos in se contentos humores depellit, idcirco declivem lienem appellaverit, hoc non item ex voce hac percipi potest. Possumus quidem, quantum ad rerum naturam pertinet, secundum utrumque dictum modum declivem lienem ab ipso vocatum esse intelligere; pedes enim, inquit, et manus et genua calida; nasus autem et aures Rigidae. Genua quidem et pedqs decliVi liene calida apparere rationabile est, quemadmodum et nares et aures frigidas ; manus autem in declivi morbo calidas esse nulla ratio demonstrat; potius enim quispiam ipsas inter superiores partes collocaverit; sin minus, at saltem neque inter inferiores. Quod igitur aures et nasus frigidi sint, inferiores vero partes calidae, causam speculans Hippocrates inquit, utrum propterea quod tenuem habent sanguinem, cum lienes declives suntil Aliqui vero non lienis contra respondere istud ajunt, num et natura talem isti habent^ sed illi, quod postea scriptum est, totumque sermonem ita constituunt, num et natura talem isti habent, ut suppurationibus^ Considerandum igitur deinceps exquisitius de ipso erit, an, ut suppurationibus, cum istis praedictis ita scribentes copulent; sed qui hoc deinceps scriptorum initium esse volunt, hanc vocem, ut, auferunt ac talem orationem faciunt: suppurationibus terminus, suppuraturo ventres perturbantur, suppuratorum indicium ventris perturbationem statuentes. Non de omnibus autem fuppurantibus, sed de iis solis, quae per intestinorum excretionem erumpunt, signum hoc scribit Hippocrates. Quod vero fine distinctione, de quibus intelligat, narrationem secedit, nihil mirum, si ejus, quod a principio dictum est, meminerimus, ipsum videlicet sibi ipsi haec ut materiam quandam ad libros conficiendos praescribere; solum enim ad eorum, quae significare sibi ipsi vult, reminiscentiam pertinet in scriptura positum; istud scilicet, ventres perturbantur, ipso dicente ventres in hujusmodi suppurationibus perturbari, quae cum erupturae sunt, ichor quidam tenuis ex pure prius exsudat, a quo intestina demorsa conturbationem ventri inserunt, hoc est morsus et assiduas excernendi cupiditates. Aliqui vero et hanc lectionem agnoscunt.

XLIV. Suppurationibus umbilicus terminus, quibus suppuraturo ventres turbantur.

Voluit brevibus docere, quod in praesagiorum libro clare dictum fuit; minime vero, quae infra umbilicum in suppurationem vertuntur; at quibus eruptura fuppuratio, ventres prius conturbantur. Verum et aliter muttis modis scribunt ac dividunt non haec solum verba, sed etiam alia plurima hujusce libri interpretes, ut quis ad artis opera festinans multum retardetur, ac nonnulli id facere videntur, quod Timon per similitudinem dixit:

Quid vis? pauca caro, ossa multa.

Quidam autem et sequentem sermonem, cujus initium est: lienis durus, non superius cum praesenti conjungunt, ut de lienis differentiis oratio ipsi habita sit. Transeuntes igitur ad ipsum differentias istas videamus, aliquid enim utilitatis continent.

XLV. Lienis durus non superius, inferius teres, latus, crassas, longus, tenuis.

Tumorum lienis praeter naturam differentias his verbis scripsit sibi ipsi fortasse designans, quoniam declivis lienis paulo ante meminerat. Prima igitur differentia hujusmodi lienis est, quum durus fuerit, sed non superius, manifestum est quod in ima parte durus est. Secunela vero ex iis quas in propositis verbis recensuit disferentia iterum ipsorum decliVium lienum propria est; istorum enim delirium lienum commune quum fit, superioresi partes non duras habere, sed imas, aliquis teres est, aliquis latus, aliquis in longitudinem excrevit aut cum tumore praeter naturam aut sine eo, solum longitudinis incrementum habens. Priorem quidem differentiam innuit dicens: crassius, longus; secundam vero quum dixit, longus, tenuis. Nam quum vox haec, longus, bis ab Hippocrate, ut quis conjicere potest, scripta foret, alteram exemplaris scriptores ademerunt, talemque orationem, qualem nuper ante scripsi, reddiderunt. Rationi autem consentaneum est, ipsum primae differentiae meminisse, ubi inquit, lienis durus non superius, hoc est ab ima parte durus, quemadmodum et declivis est. Deinde rursum ipsius quatuor differentias enumeravit, unam per quam teres est, secundam per quam latus; quibus ambabus commune est, in longitudinem protensum non esse lienem, duas reliquas diflerentias ponit, unam quidem longi et orasti lienis, alteram longi et tenuis. Quum bis enim, ut dixi, haec vox longus scripta esset, par est eum qui ex veteribus codicibus descripsit, hanc ut supervacuam omisisse. Vetus quidem lectio talis est, in qua vocem hanc, longus, ab Hippocrate bis positam si semel a librario fuisse descriptam ego contendo. Forsan autem etsi ab ipso Hippocrate Temet inter has voces, erasus et tenuis, scripta esset, a communi sensu intelligi posset et cum praedicta et cum sequenti conjungi : nam et multa id genus alia apud veteres reperiuntur. Verum explanatores ego demiratus sum, haec verba multis modis alium aliter transcribentes. Si quis enim prorsum a veteri lectione discedere audeat, aliqua verisimili de causa id sacere debet, sicut ego nunc rationabile esse dixi, quum dictio haec, longus, bis scripta soret, alteram esse omissam. Quod hujusmodi autem lectionem omnes veteres explanatores agnoscant et Eeuxisi locupletissimus testis est. Ipse namque Glauciam utpote male praesentia verba interpretatum, nihil quantum ad lectionem pertinet reprehendit, quamvis et ista locutio ipsi ambigua videatur; sed quod dictis negationes addiderit vitio Vertit: ipsum enim haesitantem et proposita verba enucleare nequeuntem omnibus prae^ dictis negationibus adiecisse inquit, perinde ac si ita scripsisset Hippocrates, inferius teres, non latus, non crassus, non longus, non tenuis. Glaucias namque lienem omnia haec vitia fuscipere non posse arbitrabatur, quae una .consistere minime valerent: quasi in uno homine omnia bace intelligenda esse necesse foret et non sibi ipsi deinceps differentias memoriae causa Hippocrates perfecutus esset, ut antea difficilis spirationis et febrium, ita et nunc tumorum praeter naturam in declivibus lienibus. Quodsi affirmative dictis negationes addere licet, hoc modo aliquis omnia placita depravabit, nullamque veterum fententiam stabilem conservabit.

XLVI. Minus capitis gravedine laborantibus.

Nihil aliud intelligere possumus quam quod altia lieni accidere dicta minus capitis gravedine laborantibus eveniunt. Hujus vero causam et Rufus et Sabinus dicunt, quia sanguis per gravedinem repurgatur ; propterea enim putant nihil in lienem descendere. At satius fuerit ad communem rationem, non ad privatam haec verba redigere: perrarum enim est in omni corpore duo aliqua membra aequaliter esse debilia: nam in plurimis unum plane ejusmodi deprehenditur, in. quod seu plenitudo seu vitiosi humores contracti fiant; omnia supervacua feruntur ; unum autem, si haec praeoccupaverit, reliqua membra in naturali statu permanent. Non salum itaque capitis. gravedine affectis, sed etiam aliquam f; scabillum partium aut secundum renes et Iecur et ventriculum insumam naturaliter habentibus, eam magis quam lienem vitiis obnoxiam esse reperies. Hoc vero commune cum sit et universale, proprium eorum quae nunc dicuntur adliciat. In qulbus pituitosus humor aut tenuis et aqueus colligitur, quales profecto et illi sunt, qui capitis gravedine vexantur, istis haud ita faece praeter naturam tumores, qui ex orastis melancholicisque humoribus constant, in liene procreari.

XLVII. Circa aegrotantem administratio et de morbo interroga- tiones. Quae narrat, qualia, ut accipiendi sermones. Quae ad aegrotantem, quae ad adstantes, quae ad externos.

Proprium dicendorum nomen invenit oeconomiam, id est administrationem inquiens. Neque enim ut in aliis fere omnibus libris aut affectuum notitias aut curationes aut futurorum praesensiones scripsit, ita et in praesentia fecit, sed quo quis modo medicinalibus quae didicit praeceptis commode uteretur, in proposito sermone declarat, non ipsa singula, sed communia tantum capita describens. Atque inter haec primo de interrogationibus, quibus medicus scilicet aegrotantem interrogat, mentionem facit; secundo de laborantis sermonibus. Multa enim lahorantes consueverunt, quae dicentis mentem patefacere possunt, ut, nisi. prius ipsum noverimus, ex his quae narraverit, qualecunque sit ipsius ingenium, ita nos ipsi accommodare sciamus. Nam si prudentem hominem hunc, praeterea non timidum esse cognoveris, vera ipsi dicere tonaheris, nihil eorum quae in morbo futura funi, subtrahens, neque dissimulans ; at si stultum atque timidum, omnia ea quibus ipse meliori animo luturus sit dicito, neque tamen magnopere mentiaris. Quod si interdum ob extremam laborantis formidinem ipsi certam salutem polliceri coactus fueris, egressus saltem, ejus curam gerentibus vera dicito. ipsis quoque laborantibus etsi maxime timidis, ne, ut aperte mentientes faciunt, salutem polliceri tentato, ursi illud addideris imprimis, sanitatem quidem affuturam, amnis ipso recte agente et mediconun praeceptis obtemperante. Ita enim neque ille animum despondebit et tu plerumque vera retuleris.; nam plurimi periculosi morbi aegrotos medicis morem haud gerentes necant.; quandoquidem perpauci admodum prorsus mortiferi funi, si neque medicus erret, neque aegrotus, neque ministri, neque aliud quicquam extrinsecus fortuito noxium inciderit. Quicunque enim in periculosis morbis plus quam deceat aegrotantes hilares et bonae spei plenos reddunt, in multo majorem conjiciunt tristitiam siequentibus diebus, quum aut in pejus morbus cecidisse videtur, aut ultra promissa medicorum producitur. Quin etiam plures homines confisi, perinde ac si sine periculo aegro-. tent, medicis non obtemperant. Itaque laborantis lugecium, prius quum recte valebat, expertos scire melius est; at si nunc primum ipsi occurrimus, de ejus locutione, qualisnam sit, percipiemus. Ex iis vero, quae praeficimus, aliquid ad morbum utile invenire licet; nam si natura modestus audacter respondet, prudens item natura si loquendo imprudens deprehenditur, hinc ejus mentem laetam esse nobis indicabitur, quemadmodum etlam si fobrius cogitabundus aut pervigil et natura loquax in loemtionibus atque responsionibus tardus torpensque appareat. ltem ex ipsis voce aliquando de morbo conjectura deprefiendi potest : quidam enim vix vocem edunt, aliqui raucamant acutam ipso morbi tempore, nonnulli balbi ac blaesi sunt; haec singula quid significent alibi didicisti. Ex his plane medicus aliquid ad aegroti notitiam pertinens elicere poterit, qualis videlicet sit ejus mens atque mores et ipsius morbi quae species sit. Rursum vero ipse et aegroto et adstantibus qualis in arte medica sit, ex ipsis interrogationibus demonstrabit. Nam quispiam in acuto morbo natum acuminatum, oculos cavos temporaque subsidentia intuitus interrogat, num evacuatio aliqua ipsi acciderit aut vigilia -et moeror, .num ciborum aestinentia et fatigatio magna. Sin autem. faciem minime contabuisse inspexerit, sciscitabitur num aliqua ex usitatis excretionibus suppressa sit, num praeter morem otiose et largo cibo usus vitam duxerit. Poterit item et de frigore, aestu, nimio vini potu et id genus aliis omnibus apposite pereontari, ut in hoc ipso primum a praesentibus laudetur. Etenim si praeterita et aegrotanti adstantibusque praescita medicus interrogando vestiget, statim ipsum admirantur, quemadmodum damnare solent, sanando aliqua iis quae facta sunt contraria perquisivit. Verum etiam si eorum aliqua quae aegrotis acciderunt, priusquam ab ipsis audivit, in media locutione in interrogando ac respondendo ipse forte dixerit, magnam sui admirationem concitat. Haec sane omnia a nobis alibi tradita sunt et hoc loco, ut dictum est, haec sula primaque capita, recensente Hippocrate, nos quoque secundum primam quandam divisionem ipsa narravimus, quae si omnia singulatim dicere voluero, et in prognostica explanationes et de judicatiunibus commentaria huc transscrre coactus fuero, Sed praeterea ad oeconomiam usumque conducunt quaedam ab Herodoto inscripta in libro, quem ipse medicum inseri-. psit ; a nobis vero et ubi de praesagiendo sermonem fecimus, dicta sunt. Igitur rursum ab initio orationis nostrae capita .repetentes, ad aliquod eorum, quae primo scripta sunt, transeamus. Quemadmodum in vita omnia opportuna possidere, vestes dico, ulensilia, servos, jumenta et alias pecudes, aedes item, frumentum, legumina, bellaria, vinum, oleum aliaque id genus omnia, ab eorum convenienti usu, quem oecononiam vocant, longe differt. Sic et in medicina artem didicisse et iis, quae quis didicit, apposite uti haud idem esta ut ipsa in tempore interrogare et dicere sciat; in tempore aliquid ab aegrotante aut ejus familiaribus audire ipsosque edocere, ut ad fervitia utilissimi sint et extrinsecus incidentia animadvertant, quae a medicis et. aegroti domesticis negliguntur. Inter quae maxime utilia sunt quae ad decubitus pertinent vel ad aedes prorsus malas vel ad cubicula, in quibus aegroti jacent, propter odorem tetrum aut aerem calidum seu frigidum valde aut situ aut putredine vitiatum. Praeterea molestiae ac. vexationibus, quae a vicinis aut iis qui in publicis viis versantur, aegrotis adhibentur, . medicum prospicere convenit, ac de his omnibus cum familiaribus amicisque aegrotantis disserere. Haec est enim atque hujusmodi circa laborantes vocata oeconomia, id est administratio.

XLVIII. Quoniam in calidiore sumtorum, in dextris et nigri. Jdcirco et extra venae et longe biliosiores.

Hoc quoque loco id, quod maxime totam orationem continuat, omissum esse nihil mirum esto, neque enitus liber iste compositio est, ut divulgetur, edita; sed apparatus quidam vel annotationes, quales nobis ipsi conficere solemus. Nam si integer liber esset, ita rane incipiens, ut in aphorismis scripsit, quae consequuntur adjecisset, totam orationem talem reddens: foetus masculi quidem in dextris uteri partibus consistere magis inveniuntur, sueminae in altero ejus sinu, sinistro videlicet. Decens enim est in calidiore uteri parte calidiorem foetum coalescere; calidior est autem masculus, ut ipsius venarum magnitudo et color indicat; nigriores enim plerumque viri mulieribus sunt. Ita namque si exactum opus scripsisset Hippocrates, quale est de fracturis, de articulis, de praesagiis atque id genus, alia locutione .usus fuisset; quoniam vero, ut dixi, haec sibi ipsi veluti delineavit, idolico orationis caput omissum est, ipso non significante de masculis utero contentis haec dicta esse: marem fana in dextra. uteri parte concipi et alii vetustissimi viri testati sunt. Parmerides enim ita inquit: in dextris quidem pueros, sinistris vero puellas. At Empedocles sic:

In calidiore enim parte terrae masculus suit.

Et nigri idcirco et viriliores Viri et hirfirti magis. At opinionem de maris temperatura ut calidiore veram esse exquisite in commentariis de temperamentis explicavimus. Nunc vero, ut saepius repetivimus, Hippocratica decreta, nisi obiter ratione confirmare non decrevimus; sed ejus tantum verba interpretari. Verum et hanc lectionem nonnulli recentiores explanatores immutare ausi sunt, hanc dictionem, firmiorum, in hanc firmius convertentes ; istis namque rationabile esse videtur dextram partem uteri ut calidiorem, .ita firmiorem esse debere : similiter enim quantum ad firmitudinem pertinet feste habere videtur. Atque ideo scribendum esse ajunt, quoniam in ealidlotribus firmius in dextris et nigri, hoc significantibus verbis, in calidiore vulvae sinu conceptum esse firmius, quod idem significat ac valentius et robustius, quandoquidem et calidius est natura. De veritate autem hujusce placiti in praesentia, ut dixi, aron est tempus disserendi. Caeterum quoniam nonnulli adversos dicentes omnes. dextras partes sinistris ob jecoris situm calidiores esse ac yaleutiores, contradicentes inquiunt : At in laeva parte cor ponitur, neque dexter oculus exactius quam sinister cernere, neque dextra auris audire aut dextrum crus melius ambulare cognoscitur, sed in dextra manu solum id verisimile esse videtur. Idcirco pauca in istos dicentur : maxima namque demonstratio, quod plurimi mares in dextra parte concipiantur, illud est, quod ex animalium dissectione conspicitur. Duos quidem sinus habente utero per cervicem ambobus communem copulatos, mares sane plerumque in dextro, foeminae vero in altero concipi deprehenduntur. Quare satius erat hujusce rei sensili apparentis causam explorare et non veritatem subvertere causae ignoratione conari. Sed vos et causam in Iibro de dissecandi arte didicistis, ad dextram uteri partem per renes sanguinem repurgatum, ad sinistram vero immundum adhuc atque seorsum descendere intuiti; cor etiam in medio pectore, non in sinistris collocatum esse vidistis. In hac autem parte quidam ipsum magis situm esse haud injuria crediderunt, quoniam pulsus hoc in loco percipitur, nempe sinistro cordis ventriculo sese in ipso commovente.

XLIX. concretum est ; constitutum esi, citius motum est, inquinatum est et tardius augetur d per longius tempus.

Crebrius dixi hoc in libro mille esse lectionum modos, propter obscuritatem aliis aliter ipsas concinnantibus, ut cuique explanatio verisimilis fore visa fuerit. Sed ego veteres scripturas praepono, etsi minime terisimiles esse rideantur, majoremque legentibus ambiguitatem praebeant. ob id enim ipsum quispiam eas ita dictas fuisse credat, quoniam licet sit explanatio dubia, nihilominus inter vetustissimos interpretes de his convenit; sin ipsas autem mutare ausi essent, in clariorem locutionem permutassent, ut ipsis interpretatio verisimilior foret. Propositis igitur: verbis ita nunc in antiquis codicibus scriptis et vetustis explanatoribus hujusmodi lectionem agnoscentibus plurimi recentiorum hanc vocem, inquinatum esi, exemerunt. Aliqui vero ei .voci, motum esi, eam tardius addiderunt, ut locutio ejusmodi sit, concretum est, .constitutum est citius, motum tardius augetur. Item alii has voces et propter hoc orationi praeposuerunt, ut talis fiat et propter hoc concretum est, constitutum est. Sententia quidem in omnibus his lectionibus haud ita multum diversa est; volunt enim interpretes murem quam seminam citius concrescere atque constitui. eo quod calidior sit; atque ob hoc idem ipsum ditius moveri ajunt, quin etiam inter omnes fere medicos marem quam seminam non solum confirmari, sed etiam moveri citius constat. De his autem et in libro de natura pueri aperte narratum est, quemadmodum et apud Dioclem in voluminibus de mulierum morbis. Rufus autem solum Apolloniatem Diogenem in contrariam habere sententiam inquit in secundo libro de natura, sed liber ille in manus nostras non veniti Quin etiam et aptae uterum gerentes, mares et citius moveri incipere et pluribus validioribusque motibus agitare apparere testantur. Dicitur autem in propositis verbis quod citius concretus test et constitutus: est, hoc est eompactus et sumus factus est. Postea- vero mas quam semina tardius crescit; incrementum autem utrum id, quod in utero solum fit; an questa partu, in o praesentis dicat in obscuro est; sed illud verum est, quod apartu foemina, quum velocius adolescit, tum prius incrementum in ipsis finitur. Quod celerius augescat, corporis mollitudo in causa est; ejusmodi namque corpora ih tres distantias, longum scilicet, profundum ac latum exporrecta, facile incrementum suscipiunt. verum quod incrementum in ipsis prius quam in maribus desinat ac finem fumat, non item ob corporis mollitudinem, Test propter imbecillitatem id accidit V facultas est enim in animantibus naturalis, quae ipsorum incrementi effectrix est, propter quam imbecilliorem quidem plus augescunt, sed citius crescere ob ejus imbecillitatem desinunt. Si quidem igitur ipsis llippocrates hanc vocem, inquinatum est, scripsisset, tale quiddam significare videtur, quale et in secundo de morbis vulgaribus, ubi ait: secundum autem sinistram tumor, postero autem die et secundum dextram, minor vero iste; et complanabitur hi et inquinati sunt et non suppuraverunt : nam a celeri motu transmutationeque desinens ac refrigeratum ita nominavit.

L. Idcirco solidus suetus est et biliojior et magis sanguinesus, quia iste calidior est locus animali.

Propter hoc, inquit, marem solidiorem, biliosiorem et sanguinis pleniorem creatum esse, quoniam locus, in quo gignitur, ejusmodi est. Dicit autem dextrum uteri sinum. Haec quoque verba alius aliter scribit. omnes tamen eundem sensum servant, quandoquidem et accurate nimis, quaenam fit vera Hippocratis dictio, inquirere supervacuum est, melius est enim non hoc speculari, sed an id quod dicitur verum sit. Veritas autem, ut diximus, per dissectiones exploratur, maribus plerumque in dextra uteri parte conceptis. causa quoque, ^uod baee pars calidior sit, tradita est et ipsa p^ dissectione cognita.

HIPPOCRATES EPIDEM. VI. ET CALENI IN ILLUM COMMENTARIUS III. I. Cutis raritas, ventris densitas. Cutis colligatio, carnium incrementum. Centris torpor, omnium confusio. raseulorum immunditia. Cerebri consumtio ideo et calvities. Instrumentorum attritio.

Nonnulli hanc a medicis dignoscendorum enumerationem esse putant; sed potius quaedam res inter se junctae conjugatim dictae esse videntur. Prima autem conjugatio dicta est, ubi inquit, cutis raritas, ventris densitas; nonnulli enim propterea ventrem densum, hoc est suppressum ut adstrictum habent, quoniam per cutem evacuantur multa, sicut contra alteri per superficiem aegre diffiabiles multam urinam faciunt alvumque exonerant. Item altera deinceps conjugatio scripta est, cutis colligatio, carnium incrementum, unde innuitur cutis coitionem adstrrctionemque immodici carnium incrementi plerumque causam esse ; tertia huic proxima conjugatio per haec verba scripta est: ventris torpor, omnium consulto ; torporem autem intelligemus in concoquendis cibis ventriculi infirmitatem, omnium plane corporis vitiorum causam esse. Sed quod deinceps dictum est, vasculorum immunditia,potest quidem et cum modo dicta conjugatione conjungi. Quod enim in ventriculo male concoctum est, plerumque vasorum immunditiae naula fit; potest vero etiam praeteriquam, quod cum ventris torpore conjungatur et de venarum depravata concoctione intelligi, ut quemadmodum ventriculi non recte cedens concoctio, multa in toto anitnali confundit, sic et in venis non ad bonum finem perducta, primum in ipsis immunditiam contrahit, hoc est vitiosorum succorum copiam, deinde et magnam noxam affert. Quare quod est inter hanc clausulam, ventris torpor et hanc vasculorum immunditia, commune ambabus est, quod ipse appellavit omnium confusionem. Quod deinceps autem dictum est, cerebri consumtio, ideo et calvities, mihi quidem istud significare videtur. Cum cerebrum se ipso longe minus evadat, istud vero aptum naturaliter siccius habentibus evenit, tunc ab ossibus superjacentibus recedit, quae ab artis dissectoriae professoribus Graeco nomine bregmata vocantur, latini sinciput dicunt. Haec vero duo sunt, utrumque rectis quatuor lineis circumscriptum, una quidem per futurum in .longum porrectam utrique ossi communem ; posterius autem lambdalis suturae lateribus, anterius vero coronariae vocatae, utraque autem parte squammosis commissuris. Verum ab aliis calvariae partibus potissimum quidem cerebrum non admodum recedit. Quodsi et quandoque recesserit, at saltem ob carnes ossibus subjectas haud prorsum cutis humiditas exarescit; quocirca neque crines defluunt, quandoquidem in commentariis de temperaturis didicistis neque ex praehumida cuti neque ex valde arida pilos enasci. Capitis sane cutis pueris, mulieribus et eunuchis humida calvariam tangere omnemque interiorem inanitatem complore; in lenibus vero siccescens subsidensque ab ea distare saepius in animalium dissectionibus conspexisses. At nunc Hippocratis decretorum ostensiones afferre nisi obiter non est propositum, sed obscura verba illustrare sunulque per capita interdum causas adlicere, demonstrata placita consequentes. consumtionem autem cerebri, hoc est, perfectum interitum, ut ipsum ex toto abfumtura sit, neque cogitari posse in vivo animante fieri omnibus 1n confesso est. Quamobrem si id non sit, hoc superest intelligendum, consumtionem cerebri comminutionem esse, quam ex sic-. citatu in calvescentibus fieri diximus; ut sincipitis ossa aliis fistulosiora et molliora ac superincumbentis ob cerebri defectum exarescant, cum ad ipsa usque non periineat, neque ea attingere possit; subsidet enim in suamque ipsius basin depressum cadit. Consequenter igitur istis ossibus resiccatis et ipsis praetenta .cutis inarescit, atque ipsi sensui valde .sicca in calvis apparet, ut rationali demonstratione non .egeat. Quando igitur valde cerebrum evanuit, ut quibusdam in extrema senecta contingit, tunc et nervorum exortus inarescere necesse est. Quare neque perinde. ut prius, ut videre licet, neque audire, neque aliud quidquam per tentus et voluntarios motus valentor perficere; sed omnia istarum actionum instrumenta, per quae illae fiebant prius, exsoluta, infirma atque debilia redduntur, quod par est ipsum instrumentorum attritionem appellasse, per translationem a vestibus attritis et vesta appellationem accipientem, et haec enim post diuturnos usus se ipsis aridiora evasisse cernuntur, quoniam ipsa attrita esse dicimus. Quidam- sane haec scriptura conjugate intelligi nequaquam putantes et singula praedictorum separatim accipientes, hisce verbis Hippocratem consulere ajunt, ut ipsorum facultates per se consideremus. Ut stathu cutis raritas, prima enim haec scripta est, cognoscere quod valeat, convenire ajunt, ut ipsam, cum usus postulat, faciamus, cumque opus non fuerit, amoveamus. Scriptum est quidem, inquiunt et in libro de alimento, raritas corporis ad diffiationem; quibus plus adimitur, salubriores; quibus vero minus, morbosiores. Sed his repugnat, quod inter haec scriptum est, ventris densitas, cutis colligatio; si quidem erat rerum medico sinto utilium enumeratio. Quin etiam et quod post haec ita scriptum est; ventris torpor, omnium confusio, ipsum omnia ea scribere indicat, quae in. unum natura coire apta sunt et non simpliciter qui sint in corpore affectus orientes, quos cognoscere opus sit. lstud enim, omnium confusio, non est affectus ullius, sed malorum ex affectu pravo nascentium indicatorium.

II. Detractio cursibus, luctationibus, quiete, multis ambulalienibus velocibus, quibus elixa mota, plerumque panis paucus.

Evacuationis nomen de fotis liquidis dicitur: detractionis de solidis quidem magis, interdum vero et de liquidis, nempe modo dicta liquidorum solidorumque miuntionis communis sunt, cum sine purgatione aut sanguinis evacuatione, ipsam facere in fanis scilicet voluerimus. Aegrotum enim nullus cursibus et luctationibus curaverit, nam his aliisque similibus exercitationum genus commune est, discorum telorumque j actus comprehendens, item saltus, halteras, armatorum certamina et omnia vitae munia, praesertim quaecunque in agricultura exercent arantes, metentes ac fodientes. omnes igitur exercitationes et carnium et adipis et succorum abundantiam minuunt. Unum autem corpus omnibus istis uti non potest, sed secundum habitus et aetates et vires et consuetudinem singulis idoneam exercitationem invenire convenit, ut in libris de tuenda sanitate didicistis. Nunc enim ex Hippocratis voluminum explanatione medicinae praecepta non discitis, cum haec prius ordinatim in propriis libris di- . diceritis, in quibus omnibus et ipsius placita cum demonstrutione cognovistis et placitis consentanea particulatim omnia habuistis. Caeterum vos dictorum ab ipso seriem assequi studentes, haec me vobis commentaria conficere, etsi id facere non statuissem, rogatum voluistis ; obscurae namque dictiones scientificam explanationem non admittunt. Nunc itaque statim hac voce deinceps scripta, quiete, aperte cognoscere non licet quid per ipsam Hippocrates significare voluerit, sed quemadmodum in aliis obscuris locutionibus, ita et in ista per conjecturas agere opus est, ut. hoc isti, illud aliis verisimilius videatur, quemadmodum et vitum est, et alius aliter quietem interpretatur. Potest enim et de cessationibus, quae exercitationibus interponuntur, dicta esse, sicut in aphorismis dixit: cum inceperit lassescere, quietem agere, statim lassitudinem tollit Potest etiam et de cessationibus per integros interjectos dies futuris intelligi. Potest autem et integram quietem aliquibus corporis consulere. Nam si ipse ita dixit, motus roborat, ocium tabefacit; posset sane et ociosa vita corpus attenuare; ita enim quibusdam ab exercitationibus ad ocium traductis evenire conspeximus. Sed certas distinctiones statuere opus est, ut sitiamus quinam sint qui istis extenuanda causa indigeant; neque enim ob abundantiam humorum evacuatione opus est : numquam enim id praestare ocium potest. Jure itaque nonnulli de carnium detractione sermonem ipsi nunc esse ajunt, non de humorum inanitione, ut in plenitudine et aquosis habitibus fit. Potest quidem de ambabus ipso sermonem faciente omnium auxiliorum enumeratio esse et quae utrique detractioni communia Tuor et quae alteri ipsarum propria. Potest autem et post exercitationes quietem scripsisse, de singulorum dierum exercitationibus quieteque ipsis succedente sermonem faciens, ne exercitati cibaria, ut moris est, illico assumant, in corpore adhuc ab exercitatione calorem servantes, sed postquam exacte refrigerati fiunt: nam et hoc in libris salutis et ab aliis, ab Erasistvato recte dictum didicistis. Quare et ex hoc constat multum conjecturae in dictorum oh brevitatem obscurorum interpretationibus inesse : praeterea cum verba, ut lubet, scribere liceat, longe Iane obscurior veteris sententis redditur. Nunc quidem in proposito sermone aliqui scribunt, quiete multa, neque vetustis codicibus neque illis, qui primum volumen hoc interpretati sunt, hujusmodi lectionem agnoscentibus. Si quis vero hanc nos explanare cogat, quietem post exercitationes multam interponi debere ipsum praecipere dicemus. Verum haec omittenda est: et ab omnibus concessam scripturam declarantes, ut ambulationibus multis ac coloribus quis utatur, ipsum consulere affirmabimus: tardae enim, quemadmodum et tardae exercitationes, corpora pinguiora efficiunt- Atqui demiror cur de illis loquens omisit hanc particulam, velocibus, siquidem veloces cursus exercitationesque similes et carnium molem detrahunt et succorum exsuperantiam inaniunt fereque ab omnibus et hoc exercitatoribus et medicis conceditur. Hippocrates igitur deinceps detractione egentibus aptam alimoniam descripsit, ab uno exemplo, ut solitus est, ejus, quod communiter omnibus convenit, sibi ipsi commentarium faciens. Istis autem in universum alimenta multum nutrientia non danda sunt, qualis est suilla caro, sed parum nutrientia, qualis est ovilla caro, quae sane pecudis est et placenta sane, quae Graece masa dicitur, inter modice alentia reponitur, quocirca ipsius quidem plurimum, panis vero exiguum accipi jubet.

III. Detractionis signum, eandem horam diei sulcare: repente enim trahitur.

Praesentia verba cum ante scriptis, ubi, detractio ut facienda esset, edocebat, conjungi clarum est. Ut igitur cognoscamus num ejus modum recte conjectura assecuti scimus, hujusce rei signum nunc tradit. Sed ille sermo propter eam, quam saepe jam diximus causam, nobis obscurus redditus est, quod videlicet non emitteretur, hunc librum scripsit, sed ut formulam quandam et apparatum sibi ipsi moliretur: ad eruditionem enim scribens utique omnino declarasset quam diei horam eam dicet, in qua detractionis signum observare oporteat. Cum igitur ipse non scripserit, quid aliud quisquam probabilius intelligere possit quam quod eadem diei hora eum ducentes ad exercendum, qui detractionis indigeat, observemus, ut jussit; numquid derepente subtrahatur, hoc est moles quidem corporis concidat, cadat autem et debilitetur facultas: nam haud dubie haec vox εἰρύεσθαι trahi significat. Potest autem et ab. illo ad haec transferri; propter rerum naturam, de quibus verba fiunt; quibus, ut suepius dixi, in obscuris narrationibus, quae prius ipsi novimus, adaptamus. At quidam loco hujus vocis εἰρύεται, hoc est trahitur, hanc scribunt ἐρείπεται, hoc est cadit, rei declarationem ex hac voce magis lucidam fore sperantes, sed antiqua scriptura hanc vocem εἰρύεται, hoc est trahitur, habet.

IV. Remittito labores aut desiuet.

Et hoc loco nonnulli scribunt, subtrahito ex laboribus aut defluet. orationis autem vis haec est: omnis evacuatio, nisi paulatim fiat, vires prosternit et corporis habitum fiubito valde digerit. Propterea igitur quidam scripserunt, submittito labores aut defluet, copiosam repente evacuationem per hoc verbum, desinet, significare volentes. Alii vero scribunt ῇ εἰρύεται, id est quatenus consumitur, litteram ῇ addentes et circumflectentes, atque item jota subscribentes, ut significetur; ita ex laboribus subtrahere, ut homo consumatur. Hoc verbum autem εἰρύεσθ ai de corporis consumtione viriumque casia ab ipso dictum fuisse ajunt: ut ejusmodi oratio sit. Minuas labores quum vires prosternuntur et corpus digeritur. Quin etiam et qui ἐρείψεται, hoc est labetur, scribunt, ad virium catum orationem referunt.

V. similiter enim totum concidit.

Hanc partem post superiorem in antiquis exemplaribus omnibus inveni, quam ita se habere veteres etiam explanatores asserunt, nec non et ex recentioribus Sabini sectatores, nullam tamen ejus interpretationem attulerunt. Totam enim antepositam dictionem quum adscripsissent, deinde singula ejus verba interpretati, hujusce partis explanationem non dixerunt, quemadmodum neque zeuxis ex antiquis interpretibus unus effuse. Quidam sane ajunt ab Hippocrate dictum fuisse: . similiter enim totum coamdit, tale quid innuere volente. Ut repletio nocet ideoque ipsam detrahere oportet, sic et praeter modum evacuatio aeque ac repletio noxia est; .ob ipsam enim corpus detrimentofe tabescit, sicut ex plenitudine mole nimia turget. Sed quidam hanc interpretationem ut incredibilem vituperantes, aut nullo pacto hanc partem scripserunt aut in haec verba transmutatum : fuhito enim valde fluet, Hippocratem nobis praecipere volentes ut diligenter corporis detractionem observemus. Repente enim ipsis magna digestio ac defluxio in exercitationibus accidit, quum deinceps pluribus diebus aliquis aptos valde exercuerit tenuiterque cibos exhibuerit.

VI. Com vero jam contabuerint, praebere suillas astas oportet.

Per antedicta immodicam detractionem cavere nos jubet. Sed quoniam interdum invitum in eam incidere contingit, vult et ad ea medicum paratum esse debere, si quando repente magna detractio facta fit, tuncque suillas carnes tostas exhibere consuluit; suillas quidem carnes, quod multum nutriant, tostas vero, quod stolidam et in exiguam molem adstrictam, non humidam laxamque carnem creent. At quidam loco hujus verbi praebere, offerre suillas assas, peribunt, eandem quidem sententiam servantes, fissi ut magis proprio verbo, offerre, loco istius, praebere, utentes.

VII. Cum replentur autem, signum rursus, sioridum corpus est.

Et id ipsum brevibus descripsit omnis refectionis commune signum. Floridum enim corpus evadit et in exercitationibus et illis alioqui, qui ex bono sanguine instaurantur.

VIII. su exercitationibus signum, sudor stillatim, ut ex aquaeductibus erit aut deprespo ex elatione.

Et hoc loco sermoni deest catus aut detractionis aut id genus aliquid. Quocirca ipsum nonnulli addentes tanquam principio, ita scriptum non dubitarunt interpretari, talem orationem reddentes: in exercitationibus. collapsionis signum sudor, ut ex aquaeductibus effluens; deinceps autem signum aliud est, depressionem magnam subito ex elatione: oportet enim et hic subintelligere subitaneam ac magnam, licet modo scriptum non sit, ipso superius dicente, repente namque trahitur. Haec autem corpore immodice digesto evenire palam est.

IX. Alulier, quam primo in Cranone curavi, lien magnus natura, fabris ardens, valde rubra, spiritus derimo die, sudor multus superius, verum etiam inferius decimo quarto die.

Nihil notatu dignum in his verbis discere nobis licet. Admiratus autem essem, si et ipse Hippocrates, omissa urinae mentione ita scripsisset : . quoniam. si adjecisset, aliquid plus ad reminiscentiam lucratus fuisset ac nobis etiam eadem ratione profuisset. Et hoc quoque dictionis hujus initio scriptum obscurum est, quam primo curari r nam quaestione dignum est, utrum sua ipsius causa, ut nominum et locorum, in quibus aegroti jacebant, meminisse consuevit, ita et nunc adscripserit, quam primo curavi, quo nominis mulieris memor esset: an nunc ex recidiva hominem aegrotasse significet. Ita vero qui decimo die accidisse scriptus est, obscuritatem parit, num quamlibet simpliciter spirationis difficultatem, an solum incitatam et valde crebram aegre spirandi speciem significet. Sed quidam et in ventre multum spiritum collectum esse per haec verba significari putant. Haec quidem, quantum ad verba pertinet, obscura sunt. Alia vero quantum ad salam sententiam, non minus difficultatis confluenti Utrum enim exsulo male affecto liene mulieri acciderit et ardente febre et spirationis angustia seu ventris inflatione laborare et colore perrubro esse; an et alius quispiam febrilis affectus ipsam vexaverit, ob quem in haec mala inciderit, incertum. est. Sed permagni, ut dixi; interest, nos lotis, qualia usque ad judicationem fuerintr et cur decimo die studeres apparuerint ignorare. sese. namque quibus diebus accessiones vehementiores sint, adscribere solitus est, ut.aptum feramus, ex multa in singulis. experientia peritiam acquisivisse, ex qua in universum sententiam hanc de omnibus morbis protulit, quorum accessiones imparibus diebus fiunt, eorum et judicationes imparibus diebus absolvi. Quod omnium vero in proposita parte absurdissimum est, id utique dicam, mortuane an fanata sit mulier, praetermissum esse. Idcirco et. eam vocem, minus, quae inter hunc et- sequentem sermonem scripta est, quidam sane huic adliciunt, alii sequenti praeponunt. Profecto si scriptum fuisset, decimo quarto die mulieri bonam judicationem factam esse, rationi consentaneum utique foret, huic orationi eam vocem, minus, non. adjicere. Cum dixisset enim decimo die tudores mulieri emanasse majori ex parte. superius ac postea deinceps subjecerit, verum et inferius decimo quarto, quomodo profecto, si omnino liberata est mulier, hanc particulam, minus, adscribere potuit? Igitur verisimile magis est bona judicatione facta per omne corpus effusos esse fudores. Rursum si quis mortua muliere pernicia-. tos fuisse fudores crediderit, jure praepositi- sermonis calci hanc voculam, minus, adjecerit, ut oratio talis fit: Sudavit quidem. et decimo die superius magis, verum etiam inferius; sudavit autem et decimo quarto, inferius minus. Ad sequentem igitur dictionem jam descendamus: in ipsa enim fortasse aliquid clarius inveniemus, unde quo loco eam particulam, minus, ponere debeamus, an in propositae nunc calce, an in sequentis initio, percipete valeamus.

X. Minus iis, qui ex capite gravedine laborant et raucitate, cum fabre correpti sunt, ut puto, recidivae suat.

Subintelligere oportet, finita febre, qui enim aliter ipsis recidivas minus accidere putabimus, nisi prius febris. desierit? Quod si hanc vocem minus, ab his verbis abstraxerimus, ut quibusdam eam superiori orationi subjungentibus vitum est, huic contraria verborum sententia erit, ii videlicet, qui ex capitis gravedine laborant et raucitate, cum febre correpti sunt, recidivas fieri nobis intelligentibus, Igitur quod in omnibus facimus, non orationis verisimilitudine, sed iis quae evidenter in aegrotis cernuntur quaesita dijudicantes, sic nunc faciemus: hanc particulam, minus, verbis istis recte fuisse praepetitam inveniemus. Febris namque post gravedines et raucitates veniens, ipsas firmius et certius concoquit; ut non iterum facile revertantur, etiamsi aliquid erroris commissum sit, aliis sine febre ob aliquam ejusmodi causam affectis post commissos errores in morbum recidentibus. Sed cur in sermone hoc additum est, iis qui ex capite gravedine laborant? neque enim ab alio membro gravedines oriuntur? An sermo iste ita dictus esse potest, ut in his verbis etiam dictum fuit, vertebrae autem, quae in dorso? Potest quoque has particulas, ex capite, addidisse, quoniam de raucitate laborantium in ipsis. verbis meminerat: iram et alia ratione raucitates fiunt. Potest quoque ex capite adsuetum esse, ipso sibi ipsi reminiscenriae causa breviter scribente i quom gravedinibus, quae ab externa aliqua exigua causa proveniunt, ipsas distingueret, ut indicaret de illis a- se sermonem fieri, qui ob naturalem capitis imbecillitatem eo vitio facile caperentur : hos enim quispiam jure ex capite gravedinosus appellat, non a frigore aut aestu aut aliqua simpliciter externa causa. Illud autem verbum P puto, in quibusdam codicibus additum est, significans ipsum de quibus rebus loquebatur ambigere, - sed consentaneum est et sine illo verbo, puto, scribi posse, cum verum sit id quod dicitur. In sequentibus autem verbis quae recte dixerat ratione corroborat. Ad ipsa igitur jam transeamus.

XI. Quicquid suppurat, non recidit. spsumet enim concoctio et judicatio simul et abscessem

Haud obscura oratio est memoria tenentibus ea quae saepius jam de concoctione dixit. Nunc vero et eorum, ut dixi, superiorum verborum. causa. meminit, ut integra oratio talis sit: et gravedinosis et raucis ob destillationes ex capite, cum superaddita febre, frigida juxta atque humida fluxio concocta fuerit et. concocta fuerit expulsa, firmam morbi judicationem fuisse, neque hominem denuo aegrotaturum spera.

XII. Aliquibus, cum venere utuntur, instatur venter, ut Damagorae. Aliquibus vero in eo strepitus. Arcesilao tumebat.

Haec quoque verba alius aliter scribit. Et quidam ipsis haec addunt, cum incipiunt venere uti, instatur venter. Voluntque isti incipientibus venerea, hoc est primum aggredientibus opus illud, ea quae in sermone deinceps traduntur, accidere, tametsi lectionem hanc neque liber aliquis antiquus neque explanator agnoscit. Nihilominus Sabini sectatores de coire incipientibus ipsi sermonem esse ajunt, quamvis Hippocrates nomine proprio hominis unius Damagorae meminerit. Id autem facere confuevit, cum paucis res, quam narrat, acciderit. Atqui praeterquam quod de his quicquam Hippocrates scriberet, experientia oportuit quid appareret addiscere; neque enim primum venere uti incipientibus ventrem inflari aut strepitum in ipso personare contingit, sed quibusdam potius raro, jam inclinante aetate et affectu flatuoso vocato, praecordiali et melancholico vexatis, cum venere utuntur, inflari magis ventrem contingit: iisdem quoque ipsis ut assidue coitum appetant evenit. Quod igitur plerumque jam antea diri, sive scripturas varias, quas in his verbis fecerunt, omittam, sive omnes recenseam, utrumque multi reprehendent, ex tuis ipsorum cupiditatibus, non ex rerum natura modum in orationibus aestimantes. Quin etiam si quaedam ex dictis et scriptis dixero, quaedam praetermisero, sic etiam nonnulli qui accusent inveniuntur, quod aliqua dixerim praetermittenda, praesertim cum nugatoria sint, aliqua dicenda subticueritn, quae dictis deteriora non essent. In congressibus utique quotidianis quamcunque explanationem qui intersunt audire velint, ab eis ipsis pereunctati eorum voluntatibus nos aptare et assentiri respondentes conamur : at in libro id facere non licet; propterea mihi constitutum est in pluribus quidem Hippocratis sermonibus aut nequaquam meminisse veterem scripturam permutantium .aut absurde prorsus interpretantium. In quibusdam vere, quae dicta sunt, non omnino a veritate abhorrentia, eorum commentaria legentibus mentionem facere oportet: in singulis enim partibus eadem repetere pergrave est. Qsunfrigitur dicebant Sabini sectatores, quod primum venerem expertis in propositis verbis dicta eveniant, ut verum credentes, ipsius causam afferre conantur. At alii contra quam. hi verborum lectionem hanc faciunt: fiant quibus, cum venere utuntur, inflatur venter. Sabini quidem loquaces non praeter rationem coire incipientibus. id accidere asserunt; primum quidem, quam magna innovario ac permutatio in corpore sit; scribit enim sic ipsis : ob quam immutationem flatus, comitialis morbus, renum affectus, aliisque longa titia procreantur: postea vero quoniam et Democritus, inquit, homo ex homine in eniti-. bus profieminatur ; quin etiam quoniam, inquiunt, multum pruritum ac mortam ob seminis salsuginem atque. acrimoniam patiuntur. Cumque foeminarum, ut ajunt; et marium communis ratio sit, in foeminis evidentem canfatu esse dicunt; utero namque intestinum sublinitur, vesica strperjacet; par est itaque ipsum distentum et in venerem concitatum utriusque excretionem retinere; flatu. igitur inclusi, assidue inflari atque lotio. retento abdomen. intumescere. Haec fiane a Sabini sequacibus haud verisimiles causas eorum quae non fiunt assignantibus referuntur: neque enim haec adolescentulis coire incipientibus, sedi atra bile vexatis et flatuosis nominatis eveniunt: qui quidem et post declinantem aetatem hujusmodi vitiis assiciuntur, prorsus enim flatu repleri ab ingeniti caloris debilitate provenit; eo namque recte valente horum nihil exoritur. Nam Aristoteles in libro suo de quaesitis et causam quaerit ob quam melancholicis libidinosis esse contingat; dicitque in ipsarum praecordiis haud paucum spiritum flatuosum excitari, atque ideo ejusmodi vitia spirituosa praecordialiaque nominari Diocles etiam, Plistonicus aliique multi medici, sic ipsa vocari dicunt. Verum haud malum fuerit quaedam verba ab Aristotele scripta retulisse. Haec ita se habent: cur melancholici libidinosi sunt? an quod spiritu abundant? semen enim spiritus excretio est; cum iste igitur copiosus sit, necesse est ipsius purgandi saepius incessat cupiditas, levantur enim; propterea et Rufus pro hac voce, strepitus, maluit scribere, timor, ut Hippocrati de melancholicis sermo sit, quorum maxime proprius timor est. Aliud enim alii formidolosum videtur, unum quoddam saltem ipsis singulis omnino, quando plane modice contristantur ; si vero im-modice et duo et plura et permulta : quibusdam etiam ipsorum omnia. Erit itaque secundum Rufum lectio hujus-. modi, quibusdam, cum venere utuntur, inflatur venter, utDamagorae, unde his timor. Verum secundum veteres interpretes ita se habet, ut ab initio scriptum est; illorum enim scripturam semper adjicio, etsi ab illis primis librariis corrupta fuisse videatur; satius est enim, ut jam faepius repetivi, lectionem, ut inventa est, enarrantes, ita deinde lutos aliquid ulterius excogitantes addere, idque ipsum nos facere admonere. Hactenus Sabini explanatio tradita est. Capito autem ita scripsit: aliquibus nonnunquam, cum venere utuntur, inflatur venter, ut Damagorae, aliquibus vero in his strepitus. Dicscorides vero sic: Aliquibus quidem, cum venere utuntur, inflatur venter, ut Damagorae, aliquibus in his strepitus: ille enim particulam, vero, abstulit. Quin et in nomine hoc, strepitus, explanando inter ipsos explanatores non conveniti Nonnulli quidem murmur significari dicunt, quidam ructum, alii flatus per sedum exhalantes; item alii quodlibet istorum simpliciter, qualiscunque in intestinis motus sit, qui ab auribus sentiatur; sunt enim et alii quidam praeter murmura in intestinis motus ac strepitus, nonnulli quidem fonis persimiles, aliqui vero sibilis aut alicui alii hujusmodi voci. Ad Arcesilao, inquit, non modo venter inflabatur, sed etiam tumebat, hoc est oedema, id est tumorem habebat. Dixi autem alias faepius oedema ab ipsa -vocari omnem praeter naturam tumorem, sive phlegmonis sive erysipelatis, sive scirrhi naturam fapiat, cum recentiores medici solum laxum tumorem oedema vocent. Caeterum qualemnam Arcesilao tumorem excitatum esse dicat, quaestio haud parva est. Mihi sane oedema proprie a junioribus acceptum dixisse videtur; non tamen incredibile est aut erysipelas aut phlegmonem aut scirrhum aut ejusmodi aliquid coitus tempore vel paulo post exortum fuisse, rursumque haud ita multo post id refedisse; ab interpretibus autem tota haec speculatio silentio praeterita est. Hujus quidem Arcesilai et alio hujus libri loco mentionem fecit Hippocrates, ubi ait: in accessibus quibusdam strepunt, ut Arcessiant. manifestum est igitur hujusmodi hominibus ventrem flatu esse repletum, huncque prae contentione in coeundo^ facta excerni contingere. At Dioscorides ita haec verba scripsit : Arcesilao autem male olebat flatuosum, pro eo quod est, malum odorem exhalabat Hamatum ; ita enim scriptum esse voluit. At reliqui omnes hanc vocem, saltuosum, loquentis partis initium esse voluerunt, ut deinceps scriptum est.

XIII. Elatuosum in fatsurosis simul causa est. Etenim statuosi sunt.

Quos furfurosus dicat inventu difficile est, modo quis ne, velut Herodoti et Ctesiae tanquam historiam, veterum medicorum libros evolvat, sed quo ad artis opera magis proficiat. Multi autem interpretes id negligunt^ et maxime quicunque sophisticam doctrinae speciem aemulati, ad eam explanationem deveniunt, quae ad manum est, quamque verba ipsa prae se ferunt; neque praeterea in aegrotantibus dictorum veritatis periculum faciunt. Igitur ita quoque nunc eos furfurosus dictos esse intelligentes, quibus assidue in capite furfures creantur, istius rei causa referre conantur, dicentes, ab excrementis caput subeuntibus furfures provenire excrementaque in sublime a calidi spiritu ferri, ob idque istos statuales esse. At ipsorum improbus sermo est; primo quidem, quoniam evidentis rei testimonio curet: mille enim minime statuales novimus, quibus in capite perennis - furfurum proventus est. Secundo et si res ipsa testimonium ipsis favens praeheret, omnibus calida excrementa contrahentibus communis haec ratio esset: et tertio ad haec, quod ipsius capitis plerumque, ob propriam ejus temperiem, symptoma est furfures creare, etsi humores naturaliter affecti sint. Jure igitur quidam veterem lectionem commutantes scripserunt, flatuosum causa simul est alatis ; medicis autem contueordinem esse, eos alatos nominare, qui scapulas eminentes, avium alarum instar retrorsumque productas habent, vos non latet. lstis igitur .inquiunt flatuosum simul esse causam ut in affectum incidant, quemadmodum incidunt, hoc est ejectionem sanguinis, ipsius enim - statuales esse. Quod quidem ad frangendum aliquid in pulmone, adjuvans causa sit flatuosum, neminem praeterit; an vero et. angusti pectoris homines fiatuofi sint, id experientia nobis curiose investigandum est. Mihi quidem fere omnes ejus-modi .visi stant et. forsan ob vitalis caloris penuriam, quem ex. corde emanare didicistis. Igitur alati exiguum cor habentes, secundum quoque hujus proportionem et calorem. ab ipso in omne corpus emanantem imbecillum habent; ob hujus namque in ipsa origine infirmitatem cor, ut didicistis, exiguum creatum est. Quidam autem non alatis, sed febriculosis scribunt, locutionem hujusmodi facientes, flatuosum simul causa est febriculosis, etenim flatuosi sunt; verum neque ipsi recte sentiunt, omnes febriculosus flatuofos esse arbitrantes. Dioscorides sane, ut paulo ante dicebam, in calce praepositae fententiae hanc vocem, statunsum, collocans, ita proposita verba scripsit ; simul causa alati, ut tota ipsa continuata locutio, ita se habeat: Arcesilao autem male olebat flatuosum ; postea deinceps ab alio initio, simul causa alati, etenim funi flatuosi. Abunde igitur de flatuosis jam dictum esse, ne oratione in praesentia et semper multa scribere devitem, re autem vera nimis verbosus esse deprehendar.

XIV. Frigidum valde venas suangit et tusum citat, ut .nix, glacies. et contrahit, ut pherea et gongronae. simul causa duritiae.

Et in libro de liquidorum usu, ut in aphorismis susius disputatum est, qualis nam frigidi facultas sit, nunc quoque aliqua ipsius opera per quandam veluti designationem relata sunt, ad ejus communem vim explorandam utilia futura. Quantum enim in ipso est, omnia quae attingit frigidum, cogit, densat, stringit, coarctat; quocirca et sensum latentes corporum diffiationes. et sensiles effluxus intereludit. Sic igitur et in aphorismis scripsit; in istis vero frigido uti, quum sanguis erupturus est, non in ipsa, sed circa ipsa; unde effluit et quaecunque deinceps opera propriae frigidi facultatis, quando nullo intercedente medio agit, enumerarit; item quum dixit: frigida ut nix, glacies, pectori inimica, tussiunt excitatoris, sanguinis profluvii provocatoria, destillationum inductoria. Illud quidem, pectori inimica, secundum ipsius frigidi facultatem dixit. Illud autem tussiunt excitatoris, sanguinis profluvii provocatoria, per interventum aliorum Quoniam enim in- se lippa compinguntur atque coarctantur vasculorum sanguinem continentium. corpora, propterea^ nonnunquam ipsorum tunicas frangi .contingit, ut quod a contento in laxis receptaculis fit, id a non multo distentis invenias Ideo igitur in propositis verbis non absolute frigidum venas frangere, sed valde frigidum dixit. Eandem sententiam innuentia verba ut in aphorismis scripsi inquiens: frigida ut nix, glacies, per. exempla, quaedam sint valde frigida, interpretatus. Item quum in aphorifmis dixerit: ulceribus frigidum mordax, cutem obdurat, nunc dixit: frigidum contrahendi vim habet, quod idem est ac copulandi. Sic. igitur et in nervosis membris tumores creat et in nervis ganglia quae vocantur et alias quasdam tensiones, alias oblongiores, alias rotundiores. Mihique videtur oblongiores vocasse pherea, rotundiores autem gongronas, pherea quidem eas vocans, quae φηρεῶν similitudinem habent ; ita enim quidam lenes satyros appellarunt, quos pingunt finguntque oblongas apud aures excessus habentes; gongronas vero rotundiores cum duritia excessus, quales in quibusdam arboribus appendices sunt, quas gongros vocant, ut etiam Theophrastus in primo de stirpibus ad verbum ita scripsit: non multae vero habent et vocatos a quibusdam gongros aut ipsis proportione respondentia, ut olea. Dicunt et aliqui nunc etiam in Thessalia se quosdam audivisse tales duritias, quum in collo creatae sunt, gongronas appellantes. Verum quemquam pherea dicentem, neque ipse usquam gentium audivi, neque aliquem, qui audiverit, novi; quamvis nonnulli explanatores Hippocratem dicant pherea vocare, quae Pheris Peloponnesi civitate abundant. Alii per epsilon primam syllabam scribentes una cum ph, scilicet pherea, dicunt ipsum appellare quae Pheris Thessaliae urbe plerumque orluntur. At quod ipse longiores excelsi sus pherea nominet, illud etiam quod in septimo de vulgaribus morbis ad verbum ita scriptum est: in vulgus grassabantur tusses, maxime vero .in pueros, qui secundum aures multis, qualia satyris, testimonium dictis nostris praebere videtur. Sed quod in calce propositi sermonis scribitur, simul causa et duritiae id significat, dictorum vitiorum a frigore creationes adjuvant causa et corporis, in. quo affectus oriuntur, duritia, id est cum homo dura naturaliter cute sit: eadem enim ratione et frigidum et dura cutis positorum affectuum originis causae fonti Nam quoniam, ut ipsis inquit, frigidum cutim obdurat, ideo hujusmodi affectus creat, strenis sist, cute contractis per ipsam transire nequeuntibus. Quibus igitur natura cutis dura est, istis et ipsa adjutrix causa fuerit ut ne crassi lentique humores^ digerantur; sub ipsa vero congesti duros vocatos et scirrhofos tumores efficiant. Quod etiam venarum diruptio ob frigidi vim natura durioribus eventura sit, nemini dubium est. Nam si a sanguine in venis inclufo effractio vasculorum sit, in illis plus flet, quaecunque prae duritia aegre vixque dilatanturi Quae enim istius extendi apta sunt, effi quod in ipsis continetur multum sit, id tamen citra scissuram includunt et cohibent. ltem et tusses in natura durioribus corporibus jure excitantur: siquidem dictum est, ea facilius quam mollia exasperare. Quum quidam vero in hoc sermone pro hac voce βηχῶδες, id est tusus excitans; φυσῶδες, id est siatuosum, scripserint, aliquid et de hoc dicere convenit: quotidie namque refrigeratis corporibus flatucso spiritu ventrem repleri cernuntur. Verum antiqua lectio non φυσῶδες; id est flatuosum, sed βηχῶδες, id est tussi-. culosum, ut verbum verbo reddam, agnoscit. Atque in aphorismis, ut paulo ante retuli, frigidissimarum rerum loco exempli mentionem faciens, ipsis non addit statuotum. Frigida enim.; inquit, ut nix, glacies, pectori inimica, tristium excitatoria, sanguinis effluvii provocatoria et destillationes commoventia. At propositis in verbis et in narrato aphorismo non simpliciter quae a frigido, sed quae a valde frigido fiant, edocet hoc loco dicens, frigidum valde venas rumpit: in aphorismis, ut nix, gla-. cies. Quod autem aliquam caliditatem participare debeant quae inflantur saepe didicistis, sicut et quae.

XV. Post mictum concretio puerulis magis. Num quoniam calidiores?

Quod de calculosis pueris hic ferum sit omnes libri explanatores asseruerunt, sed cur post mictum adjecerit, quum simpliciter scribere liceret, concretio puerulis, haud perinde contemplati sunt, sicut neque illud etiam, cur dubitativam conjunctionem adfecerit, non simpliciter dicens, concretio puerulis, quoniam .calidiores ; iste enim loquendi modus, qum quia calidiores, pro certo affirmare non audentis indicativus est. Atqui in aphorismis absolote protulit, augescentes plurimum habent insitum catidum. Nomen quidem concretionis in solo septimo de morbis vulgaribus libro. .inveni, ejus libri scriptore dicente; et concretio apparebat in aqua, qua manus lotae sunt, Sed quare, post mictum, aut quare, num, adiecerit, deinceps considerabimus. Ac primum de dubitatione, etsi secunda scripta fit, rideamus. Aut igitur adhuc dubitans haec scripsit; temporis autem spatio aliqua demonstratione comperta firmam de crescentium temperatura sententiam tulit; aut quod et melius est et a nobis in commentariis de temperamentis et in aphorismis decretum fuit, non absolute puer adulto calidior est, sed insito calore calidior. Calidum autem non ingenitum eo absolute calidius esse monstratum est, quo adulti plus abundant ; quocirca par erat ab eo potius calido in vesicam lapidem concrescere. Propterea igitur haud injuria lanceps est. Veritas autem est, calculos pueris in vesica ob urinae crassitudinem procreari. Porro urinas crassissimas a pueris reddi et ab omnibus ante nos medicis concessum est ; sed cur tales reddantur ipsum quidem per se speculatione dignum est, ad rem autem propositam nihil facit. Crassas enim urinas excerni et evidenter apparet et rerum testimonio declaratum est: hujusmodi namque crassitudo multa- collecta et in unum coiens, quum temet aliquando non opportune excreta; in tus. diutius manserit, coagmentandi concrescendique initium capit. Eo vero principio facto, facilo postea quicquid iterum reliqui crassi in vesicam delelutus, priori agglutinatur majorque inde tophosus calculus redditur: quemadmodum extra et in -calidis aquis sponte nascentibus et in vasis, ubi calefit aqua quotidie, lapis coalescere cernitur. Igitur urinarum crassitudo creandorum calculorum prima potissimaque causa est; caliditas vero. etiam mediocris ad- hujusmodi materiam spissandum satis est: nempe et in calidis aquis scaturientibus, etsi moderatis tepidiores sint, tophi concrescentes apparent. Hac itaque ratione Hippocrates hanc vocem, num, adjecisse mihi videtur, quoniam et tanta caliditas, quam ingenitam pueri .habent, ad coagtnentandum aliquid facit.; verum non ipsa praecipue, sed materiae, ex qua fit lapis, qualitas, ipsius .compactionis causa : existit. Caeterum cur, post mictum, adjecit et non absolute dixit, concretio puerults? quoniam de calculis in .vesica et non in renibus nunc sermonem facit. Fit autem lapillorum in vesica concretio post mictum, in renibus ante mictum. At pueris in vesica, jam declinante vero aetate hominibus in renibus lapillos provenire nos haud praeterit. Ergo, quod dudum dicebam, rem itu se habere quod sensibus apparet manifestat : quaenam vero causa sit per otium quaerere licet. Quare explanationi jam finis factus est; caniam autem, ut in superioribus, ita et modo quasi superpondium asseremus, si prius illos reprehenderimus, qui propter ea in pueris calculos gigni asserunt, quod itinera ob vasculorum exiguitatem angusta sunt. oporteret enim, si id ita esset, in renibus potius calculos pueris creari, angusti enim per illos transitus sunt; vesicae autem cervix lata adeo in pueris est, ut cujusque materiae crassitudo per eam facile transmitti possit. An forte neque in illis, qui jam progressa aetate funi, meatuum. per renes angustia gignendis lapillis in causa est, sed et actionum infirmitas et crassiorum iuncorum cruditas? quandoquidem in pueris omnes naturales actiones validae quum sint, humorum crassitudo funditur atque dissolvitur; in dedinantis autem aetatis hominibus compacta est. Quin etiam in exterioribus, quaecunque natura crassa per aliqua angusta transfundere volumus, quae calore eliquata sunt, facile pervadere: quae non sula neque eliquata sunt, transire non posse cernimus. Hujus materiae exempla sunt, pix, resina, levum, cera et mel. In pueris itaque quum multus sit insitus calor et actiones robustae, maleriae crassitudo attenuata in renes fertur, atque ideo faolle in vesicam pereolatur haud parum et actionum vi ad egressus celeritatem conducente: utpote autem vesica frigida, quippe quae et nervosa sit et pauci sanguinis et amplissima interius concavitate inanis, crassitudo in ipsam transmissa ibi iterum cogitur et conspissetur, ut praediximus, initium hujus conspissationis accipiens, quando in vesica diutius commoratur. Quin etiam hanc crassam maturiam in pueris tenaciorem esse, quoniam magis ab insitu calido elaborata est, rationi congruit: nam quaecunque a calore in concoquendo mutantur, temporis processu lentorem quendam acquirunt, etsi. ab initio nullum habuerint; quocirca plane magis in unum coeunt, consistunt atque coagmentantur: nam inter .aeque crassa, quod tenaeius est, ast coitionem, conjunctionem et concretionem aptius habetur. Quamobrem quum causae quaedam praesenti sermoni haud necessariae traditae sint, de urinae praeterea puerorum crassitudine causam adpetam: esu autem cum ipsorum edacitas, tuti quod a cibo ludentes prosilientesque moventur. Lactentibus vero et materia ipsa occasionem praebet:. lac enim natura crassam est et ad calculos creandos aptissimum. Porro et in adultis caseo frequentius vescentibus lapillos in renibus crebro suboriri cognovimus.

XVI. figurae sublevans ut sarmenta manu plectens et cantor.. queas, prae dolore procumbens, paxilli extremum supra desitum corripiens inhaesit et sublevatus est.

Id quod dicitur admodum patet: sed ipsius causam invenire difficile est, quando et Hippocrates, quum tamen posset, non scripserit aut repente ipsi dolorem coortum esse dicens aut paulatim incrementum cepisse, atque in sarmentorum plexu occupato initium habuisse, aut post ipsum illico. aut alio quopiam diei noctisve tempore. Sed. nec quae esset particula dolens suctum est; manum autem luisse existimant, eo quod ipse paxillo apprehenso dolore levatus est. Quod si ipsis sarmenta intorquens fatigatus esset, haud incredibile foret ex hujusmodi figura ipsius dolorem fuisse mitigatum. Manus enim figura doforem sedans in libro de fracturis et in libro de agendis in medicaturus, qualisnam sit, descriptum fuit. Si qua vero in versanda manu tortura musculi in homine facta esset aut et flatuosus spiritus inter duos musculos exitum non habens inclusus foret, par erat in figura decenti positum, ob quam spiritum exhalare contingeret, dolentem hominem sublevari.

XVII. Quem ex oritypia circa pontem vidi ego lactantem crura, altera tibia minime extenuabatur, senioribus autem valde urina ac genitura non retentae sunt.

Ori typos Graeci nominant quodlibet ex montibus in civitatem deferentes, ut ligna et lapides et id genus alia. Scribente autem Hippocrate non simpliciter sic, mitypon vidi jaetantem crura, sed orationi praepositionem, ex, addente et scribente, quem ex oritypia, apparet quodam modo ab 1pfa in montanis negotiis actione ; a principio dorsi circa lumbos, hominis medullam, a qua nervi crura moventes egerminant, offensam accepisse. Illud autem, circa pontem, scriptum esse fiatis ipsi fuit, solum quo aegrotantis remluiscatm, .ut nulla arte indigeat. Verum forsan supervacuum fuerit quaerere, qua de causa homo ille ex cruribus laborarit, quemadmodum et illud quid per ea verba significetur, crura iactantem, utrum aegrotans crura immobilia doluerit nihil patiens: hoc enim a quibusdam fide omni carens dictum est. Illud quidem verisimilius fuerit, impotentis crura quum essent, ipsorum in ambulando motionem talem fieri, qualem ipsa extrorsum. non vehementer jactantes faciunt. Sed neque quod tibia utraque aut altera minimeattenuabatur, femora autem valde, audientibus nobis ullam utilitatem afferunt, sicut necne Hippocrati ad memoriam faciunt: haud raro namque, sed crebro haec fieri et ab omnibus .medicis aperte cognosci videntur. Quidnam .igitur sit, i cur ita scripsit, ego declarare tentabo, si totam rem prius aliis verbis clarioribus ac paucioribus, detractis supervacuis, pronunoravero. Quidam resolutis cruribus secundum femora emaciabatur magis quam secundum tibias : urina quidem ac genitura ipsi .suppressae funi. Hoc igitur nobis utile cognitu est; sed forsan quispiam interrogaverit quid sibi vult illud quod in libro de articulis scriptum est: quoniam multo pluribus crura et manus debilitantur et corpora torpescunt et urina supprimitur ipsis, quibus vertebrarum praeter. naturam inversio, neque -introrsum, neque extrorsum excesserit, sed valde concussi fuerint. secundum spinae dorsi rectitudinem. Ex his verbis nonnulli persuasi ob nervorum resolutionem exmedullae dorsi affectu haec symptomata contingere asseruerunt, neque animadvertunt, vertebris ex naturali sede transmutatis et. affectus communicati ratione, phlegmonas primo, postea et praeduros tumores excitantibus circa vesicam et rectum intestinum, quod vocant, naturales horum. instrumentorum actiones depravari; unde quae prius ab ipsis. excernebantur. supprimuntur; nervis vero fotis laesis, nullo praedictorum instrumentorum per consensum .affectu, non actiones naturales, sed voluntarias vitiari contingit. Quocirca et ipsis contra voluntatem urina decurrit et stereus, quum eorum nervorum, qui ad musculos in finibus vesicae atque intestini recti positos protenduntur et a quibus utriusque instrumenti osculum clauditur atque constringitur, resolutio perfecta fuerit. Sed monticolae illi urinae exitum obstructum non fuisse proposita verba declarant; utrum autem invito ipso an volente excerneretur, non item adjecit. Porro si liber iste accurate compositus ad editionem foret, ex eo quod adscriptum non esset, constaret quoque non factum esse, prorsus enim ipsum indicasset; sed eo modo scriptus non est, verum, ut saepius dictum fuit, per quasdam annotationes, reminiscendi causa. Nam de. dejectionibus quoque nihil scripsit; quum tamen et has necesse sit aut nequaquam suppressas esse, sed perinde atque urinam praeter voluntatem effluere aut voluntate jubente excerni. At ipsum par fuit ad eorum quae viderat reminiscentiam, eo quod de .urinis dixit, fuisse contentum, alvi scilicet excrementorum evacuatione ita -ut urinae sese habente; nam si contrarium quid circa alterutram ipsarum factum esset, omnino significasset; eisdem autem .eadem consequentibus, utriusque meminisse necesse non fuit. Verum neque genitura, inquit, suppressa est. Naturalis enim est et ipsiusi evacuatio, quemadmodum et urinae et stereoris; sed quare venere uti volentes ad hanc deveniunt, nolentes autem non, longiore oratione et in libro de dubiis motibus disputatum est.

XVIII. Quaecunque alatae naturae laterum propter impotentiam occasionis. Et in destillationibus malignis. Et si excretio sit et si non sit, malum.

Quosnam medici alatos vocent superius dictum est. Didicistis etiam ex tertio de morbis vulgaribus, ejusmodi homines ad tabem esse expositos. Occasionem autem Hippocrates dicere consuevit et omnes fere antiqui medici omnem rei materiam, ex qua initium motus ad sequentes actiones prodit, sive argentum, sive aliqua alia supellex, sive potentia quaedam sit, sive locus, sive fides, sive actio, sive causa, sive quicquid aliud simpliciter. Sed quidam putant ipsum locos prius affectos aliarum occasiones appellare, idque ex eo sermone demonstrari ajunt. Occasiones, unde incepit laborare, considerandae. Si vero et hoc significatum, ut supra dixi, est, quum Iit commune, multa sub ipso erunt singularia. Oratores quidem, quemadmodum et historici et philosophi, occasiones hominum actiones dixerunt, utpote et qui de illis disputent; ab Hippocrate autem nomen translatum est, quemadmodum et alia multa naturalium actionum atque affectuum, in quibus omnibus commune est hoc, unde incepit fieri: nunc enim in proposita parte Hippocrates dixit, unde incepit laborare. Posset autem similiter dici et hoc unde incepit navigare, benum gerere, pacem agere, pugnare, inter se amare, odisse, tyrannidem exercere et omnia id genus alia. Nunc itaque primum initium, quo quis alatus evadat, ab Hippocrate dictum est, occasionem vero quispiam non abs re dixerit. Quaenam igitur haec est? Ingenitae caliditatis, quae ex corde habet originem, imbecillitas. Didicisti enim quemadmodum cerebro magno caput una augetur, parvo existente minuitur: eadem ratione et cum corde augeri pectus et minui, verum cor ipsum exiguum ob vitalis potentiae infirmitatem creari, cujus potentiae essentiam ingenitum calorem esse dicimus. Quando igitur imbecilla haec alicui natura fuerit, hoc est ab initio, a prima formatione et cor et pectus parva generari necesse est. At quod tria sint animal gubernantia principia, demonstrationes didicisti in volumine de Hippeccatis Platonisque decretis. Eos vero qui occasiones dici. putant prius affectos locos, multum et in explanandis propositis verbis delirare invenies; et in eo quod nos non dictionem aliquam unam, sed integram orationem praeterea subaudire debere iubent, ac si et hoc modo sententia dicta sit. Quaecunque alatae naturae laterum, ob impotentiam occasionis in destillationibus malignis, maxime phthisi capiuntur, etsi excretio sit et si non sit, malum est. Quum multa ab horum verborum explanatoribus dicta sint, satis esto quod verissimum mihi et artem medicam discentibus utilissimum esse visum fuerit solum quam fieri potuit brevissimis designasse. Destillationes igitur a capite in pulmonem descendentes tunc maleficasi esse putandum est, si defluentia subtilia et corrodentibusi viribus praedita sint. Haec sane neque in pulmone morari tamdiu convenit, quoad concocta crassescant, quemadmodum alias fluxiones ex tenui quidem materia, sed non corrosiva et aegre maturescente constantes, neque rursum statim expelli. Intus enim morantia non facite coneoquuntur, vilbusque ipsum lacerare deprehenduntur, si excernantur autem, tusses violentas commovent, ob quas caput repletur ipsumque rursus in pulmonem materias depellit, atque ob tussis vehementiam, ne aliquod in ipso receptaculum frangatur metus est. Qualis plane tussis illis accidere solet qui humores tenues et aqueae substantiae difficulter exu pulmonibus rejiciunt: adscendunt enim isti a spiritu per tussim emisso sublati; quod si tenues et affatui sint, disperguntur et contra tspiritusi motum prius delabuntur quam totam .asperam arteriam egressi sint. Verum est igitur noxam sequi, sive in pulmone humores isti remaneant, sive evacuentur.

XIX. Rigores incipiunt mulieribus quidem magis a lumbis et per dorsum et tunc in caput, verum et viris posterius magis quam a priori parte. Horrent exteriora magis quam interiora corporis, ut cubitorum, semorum. Sed etiam cutis rara ; id vero pilus indicat. A quibus autem aliis rigent sanasse ulceribus, incipit ex vasculis.

Reliqua hujus sermonis verba et in aphorismis et in secundo de popularibus morbis declaravimus. Sed quod in calce adjectum est, haud parum negotii libri hujus interpretibus facessit; siquidem alius aliter ea verba seribit, omnes innuentes sermonem verisimiliter interpretati non posse, si antiqua lectio servetur. Ea vero hujusmodi est, ex qua nonnulli eam partem mutaverunt, fertasse ulceribus, scribentes, ut ulceribus: ut id ipsum aliorum sit exemplum. Neque enim ab ulceribus stilum, sed etiam abscessibus suppurantibus rigent, quin etiam nonnulli usti et secti ex ustione et incisione riguerunt; vidimus praetelea nonnullos ob acre pharmacum ulceri superpositum riguisse. Verum omnes id genus rigores externam causam evidentem habent; asii vero sunt in tertianis et quartanis febribus et plerumque una cum judicationibus citra manifestam causam exorientes, de quibus dictum fuisse ajunt, rigores incipiunt mulieribus quidem magis et reliqua deinceps posita. I.t quidem istud ipsum primo quispiam miratus fuerit, quomodo in aphorismis, ubi maxime suam ipsius sententiam explicat et de rigore sermonem fecit, in universum illum protulit sine ea, quam in propositis verbis edocet, definitione. Videtur namque, si ea quisi consideret, Hippocrates opinari, non omnes rigores uno tan-. tum modo fieri, quum dicat: a quibus autem aliis rigent, fortasse ulceribus, incipit ex vasculisi, ultra id quod hoc ipsum, ex vasculis incipere rigorem, dixisse, nullum oppositam antedictis divisionem habet. Licet itaque dicere ex vasculis rigores omnes ortum habere, id est mansi succisi intra vascula contentis ; sed primum quidem lumbi et dorsi partes horrent, deinde et reliqua. Propterea nonnulli veterem scripturam permutantes ita lectionem instituerunt: a quibus autem aliis rigent, ut ulceribus, incipit ex vasculis, ut hujusmodi oratio sit: quicunque sine loco passe rigores fiunt, a Iumbisi et dorso initium sumunt; alii vero ab affectis partientis exoriuntur, quae plane et ipsius rigoris causae sunt. Aliqui vice hujus dictionis, vasculis, contrariis scripserunt: ut in quibus affectus locus rigoris auctor est, ad se ipsum, ut ajunt, eo quo rigent tempore, ab omni corpore sanguinem attraheus, tunc rigor ex locis, qui passis sedibus cqntrarii sunt, provenire videbitur, ipso superioribus i uberiora, sinistris dextra contraria dicente. Jam igitur animadVertentibus palam est, ex his, quae isti in scriptura transmutant, in maxime contrarias sententias orationem trahi, nonnullis ab affectis membris, aliis ab istorum contrariis, rigores oriri asserentibus; contraria vero sunt, ut ipsi dieunt, quae longissime distant. De causa quidem, ut saepius dictum est, licet volenti ut lubet dicere; sed de iis quae evidenter apparent non licet: ita enim omnes artes hominumque vita funditus everterentur. Verum, ut in aphorismis prodidit, omnes rigores ex lumbis et dorso initium capere dignoscuntur. Atque istud in praesentia, in fine propositi sermonis adjectum, libri auctor, ut ajunt, Thessalus Hippocratis filius, si in patris commentariis reperium descripsit et libro interseruit, male fecit; nam a patre longo tempore diiudicata et per aphorismos in communem enunciationem redacta firmiora ipsum putere oportuit quam illa, quae dum quaererentur antea nondum cognoscebantur. Quod si ipsis ex te id adscripsit, longe majus peccatum commisit patris communem enunciationem invertens atque depravans. At si quispiam alius Thessalo posterior librum hunc scripsit, male et ipsis ferit. Ut enim saepe iteravimus, experientia rerum evidenter apparentium judex est, non ratio, quam sibi unusquisque verisimiliter commentus fuerit. Nam quum aliquid fieri fama sit, ratio investigat, atque id ita esse contendit; quum quid autem plane fieri conspicitur, nugatoria et supervacua oratio est, quae ipsum fieri causam asserens dicat. Caeterum et alia quaedam ab interpretibus in hac parte dicta funi, sed ego jam simplus omnium meminisse recusavi et maxime cum ea, quae verisimilia esse ridebantur, ad examen redacta, falsa esse deprehenduntur.

XX. Caput ex ortu et occasione et plurimis sermonibus et paulatim cognitis colligentem et perdiscentem, an similia inter su sint. Etsi non similia inter su sint, ex di/si- militudinibus similitudo stat una. sic utique sit via. sic et recte su habentium probatio et non recte redargutm.

Non quae nunc dixit praecipere, sed ea in aegrotantrbus exsequi difficile est; prorsum Iane artis fumum in ipsis est. Nam si quis accurate laborantis naturam a primo ortu cognoverit et ex qua nunc causa laboret et per multos sermones paulatim cognitos evidentes similitudines et quae dissimilitudines esse rideantur speculans, alia quoque in propositis verbis .enarrata bene inveniat, iste jam optime curare poterit. omnia itaque contemplemur singulatim, ea, quae per alia volumina ubertus pertractavimus, in memoriam revocantes et ipsi,-. sii quid deficiat, adlicientes. Igitur cujusque eorum, qui; curentur, naturam a primo ortu sciri debere. praecepimus, saepiusque ut optime quispiam^ id .faciat ostendimus. Ostensum. est autem haud minus, quae de primario affectis locis et per vitii .communicationem laesis scire et exquisite dignoscere in aegrotis oporteat, quemadmodum et de causis, quas anteincipientes vocant ct quas antegressas et quas conten trices. ostensum est praeterea et in hoc libro quum tradita est circa aegrotantem oeconomia, quae utiliter quispiam ex aegri sermonibus ad artis opera colligere postsit. Quin etiam quod ex singularibus in ipsa consideratis speculantem dissimilitudines ad unam universalem communemque similitudinem- redigere oportet. Plurima vero eorum, quae in his libris scripta sunt, usu venire inient. At quod deinceps scriptum est, rursum dissimilitudines his, ab universalibus, communibus- et similibus in differentias partitionem significat. ostentum est autem hoc .a nobis in omnibus partibus artis, in libro - de differentia symptomatum; de communis symptomatis divisione, ita quoque et in libris de pulsuum differentia, de pulsus in universum distinctione actum- esu. Verum et inter has differentias rursum similitudo est, iterumque singulae- disi. terentiae, ut edocuimus, in alias magis particulares differentias distinguuntur, item et istae quasdam habent similitudines. ldcicco igitur quum dixerit, rursum dissimilitudines his subjunxit et an similia inter te, ut intelligamus, deficere haec verba, per quid, vult enim nos cognoscere dissimilitudines, quae quidem fiunt differentiae, per quid iterum similes inter se sint, ut ex dissimilitudinibus una similitudo fiat; etenim ipsa per se unaquaeque differentia communem similitudinem habet, omnesque generales complectitur. Recte igitur dixit: haec enim via recta in omni scilicet artis constitutione, ut didicisti. Appellaverunt autem hanc viam posteriores Hippocrate non viam, sed methodum, ex qua recte inventorum et factorum in artibus probatio est, non recte autem se habentium redargutio.

XXI. sanguinis de naribus profusio aut iis, qui subuirides nigrique sunt, aut iis, qui rubri et virides aut subuiridibus.

Non est huic sermoni additum utrum magis in morbis fiat sanguinis e naribus profusio dictis hominibus, an magis quam alios istos juvet. Sed neque quos intelligat fui, virides et nigros clarum est. Nam, ut saepius jam repetitum est, in stirpibus τὸ χλωρὸν; id est viride, ἀπὸ τῆς χλόης, id est ab herba, ejusque colore Graeci plerumque dicere consueverunt; abutentes autem omne vigens et boni. habitus ita nominanti Interdum vero et pallidos virides appellant, atque nunc ita explanatoribus videtur Hippocrates virides et nigro; accepisse, tanquam si pallidos et nigros dixisset. Hos ipsos vero nonnulli sanguinis profluvio magis obnoxios esse contendunt, quod pallida bilis cum sanguine permixta sit, quae vasculum possit acrimonia tua recludere; alii istos magis juvari, quoniam pravis humoribus evacuationem requirentibus affluant. Pariter et de rubris viridibusque vocatis dissentiunt, aliqui ad sanguinis effusionem aptiores ipsos dictos esse asserentes, aliqui ea re juvari magis. Sed utrisque commune quidem est bile pallida abundare, non commune autem magis melancholicum succum ipsi admixtum esse in viri- v dibus et nigris vocatis, magis sanguinem vero in rubris et viridibus. Nonnulli sime scribunt ἐρυθροχρόους per hanc litteram p, rubrum habentes colorem significari velentes. At tertie dictos subuirides et hoc loco intelligunt subpallidus ; sed quum vox indicet modicum ipsos habere pallorem, cuinam permixtum illum esse velint, silentio transeunt: nam si nigritiae, hos primos ab ipsis dictos esse ajunt; si robori, secundos. Forfan igitur, quum albori mixtus est pallor, istos sub virides vocat, verum albi coloris homo haud ita multum sanguinis e naribus profluvio obnoxius est, neque magis quam. praedicti ab eo levatur.

XXII. Parum remittentem erasum facere oportet aride.

Haec quidem vetus lectio est. Sabini autem discipuli non legunt βραχεἀ, id est parum, sed βραχίονα, id est brachium; dicuntque retractionis causa in sanguinis de naribus eruptione venae brachii sectionem prodesse, non solum propriam scripturam interpretantes, test etiam verisimiliter nos intelligere posse volentes, brachium remittentem, de venae in cubito solutione dictum esse. Ego vero hujusmodi venae sectionem sanguinis de naribus immodice profusioni prodesse satis novi; retrahit enim ipsam et ne fiat impedimento est. Attamen Hippocratis locutionem id exponere non rideo ; sed haec verba, parum remittentem, in eum scutum, ut plurimi interpretes acceperunt, dixisse videtur, ut scilicet sanguinis flexui parum cedentes, sic deinde et ad ipsum crassiorem efficiendum transeamus. At quia non simpliciter dixit, sanguinem crassam facere, non cum humiditate, sed cum siccitate, aliqui massum facere arido, in ablativo casia scribentes, subintelligi oportere ajunt, medicamento: id enim et ex his quae subnectuntur declarari. Sed qui volunt in praemissis verbis, iis qui sanguinis e naribus profluvio continenter laborant, non in morbis, sed quum non decumbunt, consilium dara, iis de rictus ratione sermo intelligendus videtur, jubente ipso, ex crassem reddentibus cum siccitate bonis succis corpus replere, halicam et astylum hujusmodi esse ajunt et recentem caseum et suillas carnes et agnorum maxime lactentium et hoedorum praeterea. Alii de fluxu sanguinis in morbo vexatis ferinonem factum esse volentes consulere ipsum ajunt-, ut f angula sine albis crassus fiat: id enim significat ea vox, aride, quoniam malos succos vult concoquere ; ad concoctionem autem bene facit inedia. concoqueutium etiam medicamentorum. usus est idoneus, quando ipsa adstruigentis sunt ; nam et haec sanguinem erassum faciunt, sicut et concoctio. Deinceps ab ipso hujusmodi medicamentorum exemplum positum est. Quidam autem non scribunt, aride, voce in e desinente, sed in o, arido, Hippocratem jubere dicentes per nares exeuntem in profluvio sanguinem arido medicamento crassem reddere.

XXIII. Alii vero minus crassitudinem facere,

Alios ajunt aptum dicere, eos scilicet qui sine pravis succis sanguinem assidue profundunt, quibus neque pallida, neque atra bilis cum sanguine mixta est. Aliqui et hic scribunt, non crassitudinem, sed crassum facere, locutionem magis dilucidam reddere volentes. Sententiam quidem eandem plane servant, siquidem et isti ipsum subere volunt, aliis ob copiam mali sanguinis ejus profluvio laborantibus minus crassam facere; hoc videlicet, crassum facere, iterum bifariam accepto, nonnullis quidem ratione rictus, aliis vero per medicamenta naribus adhibita, quibusdam praeterea utroque modo sanguinem crassum reddere praecipientibus. Sed nullam firmam cognitionem ex his variis lectionibus haberi jam saepius a me dictum est.

XXIV. Arido autem oportet albo, ut galla, alumen.

Haec est sane antiqua lectio, quam difficulter explanabilem nonnulli permutarunt, hi minus, illi magis; magis quidem hoc pacto. scribentes, arido autem albo ex naribus, ut galla, alumen. Ipsius vero sententiam hanc esse volunt, immoderate sanguinem e naribus profundentes, ultra praedicta adhuc et localibus remediis curandi sunt ; localium vero auxiliorum exemplum dictum esse ajunt aridum medicamentum album naribus injectum. Sed galla quum alba non sit, nonnulli ipsi adjecerunt et, alumen, scribentes, ut galla, alumen: eas autem voces hic aut ibi expunxerunt non injuria, tanquam exile quoddam atque indignum Hippocrate, quippe significari hoc ajunt, per utram narem sanguis eruperit, in illam aridum medicamen esse injiciendum. At servata veteri lectione magnopere obscura locutio redditur. Nam quae ex naribus alba evacuare velit aut purgare aut concoquere aut tponte descendentia contemplari, omnino inventu dubium ancepsque est, quum ipse Hippocrates huic voci, albo, nihil plane adjecerit. Jure itaque in hoc ipso primum interpretes discordes fuerunt, alius aliud subintelligendum esse existimantes, et quoniam omnibus illis, istud, ut κηκὶς, id est galla, adversatur ; conveniens enim erat dicere, ut κηκίδι, id est galle, in ablativo casu, non in recto natu. Hoc igitur communiter omnibus repugnat; neque evitare quis potest orationis incongruum, neque emendare, licet scripturam mutet; sed nonnulli dicunt etiamnum ipsi de sanguinis e naribus fluxu tutum sermonem esse, consulereque hujusmodi adstringenti medicamine uti, in narem sanguine manantem id immittentes, usque dum sudato tanguinis curto alba exiverint. Multa alia quoque perperam dicunt in verba, ut mihi quidem videntur, corrupta et ab aliquo forsan interposita. Ceterum mirari licet, ut aliis multis, ita et hoc loco eos, qui valde audacter Hippo.e cratis verba in quidquid ipsis visium fuerit transmutent. Cum omnes enim interpretes in sermone Hippocratis scriptum esse forant, ex naribus alba, ipsi mutantes scribunt, Y ex naribus albo. Multoties autem dixi in perobscuris locutionibus verisimiliter verba mutare fas esse, sed p rio; id ipsum dicentem tunc lectionem mutare decet.

XXV. Cum venere uti incipiunt aut hircire, sanguinis prostuvio laborant.

Sanguinemr.de naribus facile profundunt non susum aegroti, verum .etiam fani, qui eam aetatem agunt, in qua illud ipsis evenit quod hircire vocant. Isti jam et venere uti plane possunt. Ac prius quidem, cum essent pueri, sanguine copiola abundabant, verum ratione 1ncrementi haud etiam pariter copioso. Sanguis autem ipsis calidior est, propterea ejus profluvio tentantur. At vos meminisse puto ex aliis membris sanguinis profluvia cum loci appellatione semper dici; ex naribus vero nantumquam et sine particulae appellatione sanguinis profluvium simpliciter nominari.

XXVI. In accessibus autem quidam prosirepunt, ut Arcesilaus. Aliqui accessuri horrentes, rugosi. Aliis vero post instatur venter, quam accesserint, ut Damagorae.

Saepius repetivi, si valde male a multis interpretibus dieta redarguam, aegre omnes ferre commentariorum longitudinem; si vero non reprehensa dimittam, mediocria tantum memorans, eos qui haud tardo ingenio sunt, ab illis excitatos et reliqua dijudicare posse. Et nunc igitur faciam ss ss t- Hanc quidem vocem, accessibus, omnes fere de coitu cum muliere intelligunt, quemadmodum et eam vocem, perstrepunt, de emittendis per anum flatibus, atque de hoc etiam paulo ante dictum est. Sed quod deinceps scriptum est, accessuri autem horrentes, rugosi, quiddam tale significat. Aliqui venerea aggredientes, cum incalescunt, horrore tentantur; qua ratione jam taepius didicistis, omnes mali faeci plenos, cum vehementius repente calefiunt, horrore vexari. At nonnulli pro hac voce, horrentes, rigent, scribunt; quod mihi pereanun esse videtur et maximae succorum pravitatis indicium ; quare neque ullum initio coitus rigore affici cognovimus. Verum et hanc vocem, rugosi, aliqui in hanc vocem, κακώδεις, convertunt. Alii vero interpretantur ob male habitum corpus, κακώδεις, dici; aliis quod tetrum odorem spirent Quod quibusdam autem venter infletur, supra positum est. Sed Dicscorides hanc partem, ut et alias multas, prout ipsi libitum fuit commutarit, ut tota oratio hujusmodi sit: in accessibus sunt aliqui perstrepentes, quemadmodum Arcessiam, ut foetidos ipsius crepitus esse intelligamus. Capito quidem et ipse in valde multa sermonem hunc convertens talem ferit; in accessibus aliqui perstrepunt, ut Arcessiant, aliqui accessuri rigent rugosi.

XXVII. Mutationes cavendae.

Et in aliis quibusdam et in aphorismis id cautius dixit his verbis propositis, multum et repente, Neque enim quae aeris mutationes, neque quae a nobis ipsis paulatim fiunt, periculosae fiant, sed tamen magnae ac repentinae sanitatis amittendae periculum inferunt; quocirca et ab his cavendum est. Evitabimus autem ambientis coeli mutationes, domi nos plurimum continentes et contrariorum usum adhibentes, in humidis quidem mutationibus corpus siccantes, in siccis humectantes ; eadem quoque ratione mutationes cavere in nobis ipsis est, neque ab exercitationibus subito ad otium, neque ab otio ad exercitationes transeuntibus; sed neque a lavandi insuetodine ad lavationes, neque a lavationibus ad oppesituin, neque ex aquae potu ad vinum bibendum, neque ex vini usu ad aquae potum et in aliis omnibus similiter. Hic ferme plane verus est juxta et ab Hippocrate saepius repetitus. Caeterum ignoro quidnam aliqui sentientes dieant subintelligendum esse huic orationi, mutationes cavendae, hanc vocem, aetatum : in aphorismis enim ipse inquiens, multum et repente evacuare aut replere aut calefacere aut refrigerare aut aliter utcunque corpus movere, periculosum est et omne multum naturae inimicum; aetatum nullam mentionem fecit. Neque enim in ipsis paulatim labentibus nimium naturae inveniri potest, neque aliqua curiosiore observatione indigent, quantum ad communia tuendae sanitatis praecepta pertineat: quemadmodum neque cum anni tempora paulatim mutationem suam faciunt. Verum haec interdum videmus magnas repente in contrarium mutationes pati; at aetatem nullam repente emptam novimus, ut puer die postero in virum evaserit, non paulatim per pubertatis et juventae annos transitu facto.

XXVIII. Cibi p auritas lajsitudinem non faciens nec sitim accendens.

Cum in universum mutationes esse cavendas dixerit, unum quiddam ad naturalem fletum tuendum conferens deinceps scripsit, ut memoriae propriae consuleret. In utraque enim mutatione cum circumdantis aeris tum no- .sitorum studiorum et universae victus rationis, cibi paucitatum et sitis et lassitudinis privationem in omnibus quae agimus nobis esse propositum jubet. Sed explanatores cibi paucitate et sitim et lassitudinem tolli dixerunt. Verum id si universum proferatur, falsum est: nam pimitulos fuscos aut multum et bonum sanguinem habentibus cibi paucitas lassitudinem tollit et sitim exstinguit; sed biliosis aut inopia sanguinis laborantibus, neque lassitudinem sedat, neque sitim exstinguit, ut ipse in libro de victus acutorum ratione edocuit. Adhuc vero pejus illi senserunt qui ita scribunt, inedia lassitudinem tollens, sitim exstinguens ; at isti plane in extrema inscitia . versimtm, ea quae neque vulgus hominum latere solent ignorantes. Alii praeterea fini sermonis hanc vocem, esurienti, adliciunt, ajuntque cibi paucitatem esurienti lassitudinem et sitim eximere; esurientem vero dictum esse volunt qui indigere cibo se sentiat. Atqui melius esset dicere famem sentienti paucitatem cibi haud in tempore adhiberi, non sentienti autem conducere : signum est enim ipsius corpus multitudine redundare.

XXIX. omnis extenuatio laxat cutem, deinde distenditur. Resuctio contraria sarit, cutis corrugatio concidentis, extensio resectae. Horrens, laeve, utriusque signum, subbiliosum, subrubrum. Aic detrahi mammas, graciles autem sursum trahi aut circumveni. Etsi quispiam non arbitrotur propter hoc, sed carne creata id fieri.

Demiror explanatores obscuras locutiones, quas nemo intelligat, stolas se intelligere profitentes; quacunque vero nobis omnibus perspicua sunt, solos ipsos non intelligere. Propositum igitur sermonem minime ambiguum multifariam distrahunt, alius aliter ipsius enuntiationes teriheus atque commutans; et contra ea, quae in omnibus evidenter apparent, interpretantur, quae maxime omnium ipsos observare oportebat: est enim Hippocrati sermo de iis, quae in corpore nostro conspiciuntur per tenuationes et enutritiones. Sed nonnulli neque quid sit tenuatio messe videntur, tantum abest ut omnia in istis evidenter apparentia aut ipsorum causas percipiant ; sed tamen fieri tenuationem per evacuationem praedicant. Aliqui .sive evacuationem sive tenuationem dixeris nihil interesse opinantur. Verum hoc dignoscere, ut diximus, non est magnae cujusdam scientiae. Jam multi haud modica sanguinis copia redundant, gracilissimi tamen fonti sicut alii e contrario crassi, sed paucum habent sanguinem. Atqui ego cuidam muliereulae jam octo mentes purgationis mensimae suppressione laboranti, extenuatissima cum esset, haud exiguo detracto sanguine, .brevissimo tempore proprium habitum restitui ; sicut et alias non paucas eodem modo ad sanitatem reduxi; sed quod illi mulieri accidit, neque enim erat ignobilis, fuit valde celebre, ipsi quidem rescissa. vena et medicis exeo remedio futuram utilitatem constanter polliceri verentibus. Quin etiam nonnulli mihi adyerfari audebant, non siclum propter mulieris maciem, sed etiam propter luappetentiam, ex venae sectione secoturam esse noxam affirmantes. Profecto haec melius est longiori sermone persequi quam utrius Prodici Hippocrates mentionem fecerit diligenter.invenire conari. Verum, ut supra jam dixi saepius, .recentiores medici ad magis sophisticam doctrinae speciem deflexerunt; aegrotis eveurentia diligenter observare et ipsorum affectus causasque, ex quibus curationis inventio acquiritur, indagare negligentes;: quae et ipsa per experientiam dijudicatur. In muliere sane. quam memoravi^ primo die sanguinis fesquilibram detraxi, curtum postridie libram; tertio vero non multo plus semilibra, erant enim unciae octo. Sophista quidem haiee legens quaerere incipiet, quis ex Graecis unquam .libras aut quis uncias nominavit. Medicus vero et quae alia signa praeter cohibitos menses venae sectionem indicent scire avehit. Illa -igitur .et egonecensebo, .sophistis ut valeant: nuncians: scilicet ipsius venae eminebant sanguinis plenae, colore lividae, rescisso autem rusculo, liquidae pici et colore et crassitudine similis sanguis emanabat; ob id ipsum sane multo magis vitus fuit largiter esse evacuandus. Haec quidem a nobis obiter recte. mederi cupientibus dicta sunto. Rursum vero est propositum me recipiens, non recte dicam interpretes affirmasse, attenuationem corporis simpliciter ob inanitionem fieri; distinctiones enim dixisse oportuit, quod triticeo attenuatio totius: mulis detractio quaestum est et collapsus aut: subsidentia vel utcumque ipsam nominare velint; crassitudo vero e contrario in tumorem elatio est. Nonuunquam igitur debilitata carnosi generis facultate et vitiose sanguine in arteriis venisque incluso attenuatio fit; plerrunque vero ex contrariis crassitudo, ut in vasis quidem paucus sanguis remanserit in carnium nutricationem distributus, illae vero bene habitae sint et per eas totius moles corporis increverit. Noverunt autem vel omnes id quoque mangones, cutem scilicet carnosis particulis praetendi et naturas quasdam corporum agnoscunt, quae in molem excrescere praetenta cute non valeant. Nam ipsam summis digitis sursum trahentes, quousque a subjecta carne discedat, considerant et eo usque singula emaciata corpora se reficere posse sperant, quousque cutis protracta fuerit: laxa enim cutis in extenuatis, extenta in crassioribus eflectis apparet. Porro extenuationes multis de causis proveniunt, siquidem alimenti penuria, exercitationes plures et vigilia et cogitationes et dolores et morbi colliquantet et discussorii: praeterea evacuatio multa per alvum, vomitum, per sudores, per ssnguluis profluvium, extenuationum causae sunt. Instaurationis autem unus modus est. omnium videlicet, quibus fimi egemus, conveniens modus; ista vero sunt, ut ipse sequentibus dicturus est, labores, cibus, potus, somnus, venus. Itaque cum multi modi extenuandi corporis sint, omnium commune est primum quidem cutem laxari, postea vero perdurante macie distendi. At si illi succedens instauratio facta fuerit, contrarium accidet: distendetur enim cutis primum, deinde laxior fiet. Causas vero istorum jam quidem saepius audividis, verumtamen et in praesentia summatim perstringentur. Quapropter vobis in memoriam revocanda, quae saepius in utribus et vesicis conspexisses, repleto enim interiore cavo, circum tendi t ur corium; evacuato, relaxatur. Eodem modo et in animalibus bene saginatis distenta cutis, in macie confectis laxa conspicitur. Nam sicut liquor in utres infusus eorum tergora contendit, ita carnes multae procreatae cutem nostram circum se ipsas ob. tendunt, atque id eri dentur intueri licet, pingues scilicet omnes adeo tensam cutem habentes, ut quis apprehendens nec minimum quidem a suspectis carnibus avellere possit, macros autem adeo laxam, ut longissime quis ipsam protrahens acu trajicere sine ullius subjectae partis vulnere queat. Hactenus quidem omnes tere orationem recte intellexerunt, sed in eo conturbati sunt quod sequitur haec verba, omnis extenuatio laxat cutem, contrarium enim ab ipsa fieri negant. Quocirca nonnulli de refectione verba illa, postea circumtenditur, dicta esse existimant; neque animadverterunt quod subsequitur ipsis adversari, ubi ait, refectio contraria facit. Erit enim, si quis ipsorum explanationis intellectum sequatur, talis orationis sententia: omnis extenuatio laxat cutem, circumtenditur contra refectis, refectio vero contraria facere apta est. Sed primum quidem ipsum dicere par erat, refectionem non contraria, sed contrarium facere: nam cum unum de extenuatione dictum sit et refectionem uni contrariam dixisse ratio postulat. Igitur si extenuatio cutem laxat, eam distendere refectionem oportebit; possea vero deinceps hoc dixisse manifesse videtur, cum explicatior, apertior ac brevior sit talis oratio r omnis extenuatio laxat cutem, refectio circumtendit. Quid igitur est quod ab ea parte significatur, quae dicit, postea ciceumtenditur? nihil aliud sane, nisi id quod ab omnibus intelligitur, quod primo scilicet in extennationibus cutis relaxatur, extenditur posica extenuatione manente et non in refectionem transuta- tata. At in refectione contrarium evenit, ab initio quidem cutis obtenditur, tempore autem succedente laxior evadit. Haec profectu si adeo curiose, ut Hippocrates, sensui apparentia observassent, ita fieri vidissent. Primum igitur vobis in memoriam ea revocans, quae sensu conspexistis, postea et apparentium causas explicabo. Illutum itaque reminiscamini, qui in morbis contabuerunt, praesertim in tabe, quae retorrida vocatur; in quibus mementote .cutem aeque ac aridum corium fuisse distentam; test quid- mirum in illis longiori tempore tabefactis cutem distentam apparere? quandoquidem et nonnunquam primis diebus id evenire fuscat. Dicit ergo Hippocrates ipse in praesagiis; de iis quae morbis initio eveniunt, sermonem faciens, inter alia faciei signa et hoc enumerans, cutis circa frontem dura et contenta. Quod autem ob inanitionem id fiat; docens ipsis deinceps scripsit. Interrogare oportet, num vigilaverit homo an ventris dejectiones valde fuerint copiosae, an fames ipsum vexet. Ceterum id quidem ab omnibus medicis Hippocrate posterioribus tanquam uno cie loquentibus conceditur ob immodicam evacuationem nonnunquam sensibilem, nonnunquam tensus latentem, fiolere ejusmodi faciem evadere, qualem his verbis. pinxit Hippocrates: natus acutus, oculi cavi, tempora collapsa, aures frigidae et contractae et aurium pinnae inversae et cutis .altea. frontem dura et distenta. Quo-. circa sensu nos aperte docente, nimiam evacuationem, contra quam moderatam, in cute affectum parere; ipsorum ratio verisimilis quidem, non tamen vera comprehenditur, cum dicunt, manentibus affectum producentibus causis ipsam ad contrarium transmutari non contingit. Eviden-. ter enim transmutari immoderatis evacuationibus cernitur, sive ipsae longiori tempore sensibiliter perdurare noscantur, sive per rias sensibus occultas, per eliquationem sitilicet aut digestionem aegrotantium, efficiantur. Antequam igitur ad ipsam entis propriam substantiam exhaustio peryenerit, perinde atque evacuati utres et sacci et vesicae, cutis laxior redditur; inanitione autem perdurante talis efficitur, quales aridae vesicae atque coria, quae prae du.ritia extendi non possunt : talis vero - et in utribus et in vesicis cutis effecta videtur, cum exsiccata admodum fuerit. At usque dum humida sit et mollis et in interno cavo aliquid suscipit iterumque ..dimittit, suscipiens quidem., cum satis expleta suerit, distenditur; cum inanitur autem; relaxatur. Recte igitur Hippocrates dixit, omnis extenuatio laxat cutem, postea circumtenditur : sic enim et fieri videmus et jam causa dicta est. Ac bene illud quoque adjecit, refectionem contraria facere; nam ab initio extenditur cutis, interjecto deinde temporis intervallo efficitur laxior. Cum. enimsubmotis ipsi carnibus durior natura sit atque arielior, tardius quam illae et in exteuuationibus obdurescit et in refectionibus remollescit. Quando igitur ipsam duram et jam exsiccatam refectio exceperit, primum carnes adaugens ipsam jure proteo- dit; procedente vero tempore et ipsa cutis nutrimentum suscipiens humidior et mollior sit, proinde et iterum laxior redditur, quemadmodum arida coria et pelles aqua madefactae et oleo ac fevo delibutae. Haec itaque vere juxta atque aperte ab Hippocrate enarrata, male interpretati sunt ob earum, de quibus est praeiens formo, rerum ignorationem. Sed quae sequuntur haud aeque nota et fortasse adjectitia manifesta esse arbitrantur, quamvis ipsis explanandis haud minus quam in praedictis dissentiant et antiquas lectiones permutent. Verum ut dilucidior oratiosit, singulas ipsius - contextus particulas separatim explicabo. Cutis corrugatio concidentis, extensio refectae. In oxtenuationibus quidem laxationem prius queor ipsa in propria substantia quidquam perpessa sit, in refectionibus autem extendi et exsiccatam temporis intervallo in contraria permutari supra comprehensum est; sed in hac parte ipsius concidentis corrugationem^ fieri inquiunt, refectae vero extensionem. Rugosum quidem corpus et cutem Graeci nominant quae in rugas et plicas contracta fiunt; ut videmus in senibus; et ipsorum affectum corrugationem. Corrugatio vero aliqua et in juvenilibus corporibus apparet, cum venae occultae sunt et maxime cum dissipato in ipsis abundante sanguine medicameu austerae adstringentisque naturae quispiam sirperdederit. Hunc autem et cute collabente affectum creari dicit, id est cum ea quae intra ipsam cutem habentur, minora effecta tum, tunc decidit, in se ipsam residens; resi contrarium ejus affectum, cum in longum latumque excreverit, extensionem homines vocant, licet ndnnunquam eveniat ut tantummodo in longum aut latum extendatur ac resideat. Verum in praesentia de extensione et contractione in utramque cutis dimensionem factis ferme intelligendus est. Quod su quis praepositam particulam recte intellexerit, non admodum hac egebit. Horrens, laeve: utriusque signum, subbiliosum, subrubrum. Nonnulli legunt, rugatam, laeve utriusque signum. Sed quouram in antepositis. verbis de corrogatione scripsit, rationi magis consentiens esse videtur, ut nunc, horrens, dictum sit, ut Hippocrates speciem in corrugatis factam horrentibus similem esse demonstret. Similitudo autem in cutis inaequalitate, ac veluti asperitate consistit, nonnullis ejus particulis depressioribus, nonnullis exstan rictibus appanentibus. Quoniam enim per exigua valde intervalla in tota cute id factum suerit, id symptoma horror nominatur ;..tuque illud mente concipito, exactae maris tranquillitati laevis corporis statum assimilari et proxime inceptae ejus inaequalitati horrorem Ita sanent poeta inquis:

Qualis autem Zephyri confundebat mare horror, nuper concitati.

Levitas igitur. recreatis corporibus .inest, sed velut horror contra teste habentibus; alterutrum vero ipsorum alterutrius signum. est, non alterutrum amborum, neque ambo simul alterutrius. Eodem quoque modo et subbiliosum, suiumbruna alterutrum alterutrius signum est; subbiliosum extenuari, subrubrum refecti. Macrescentibus enim corpus biliosum redditur propter. causas maciem inferentes, de quibus. antea nos loquentes audivistis ;. magis sanguineum autem cibo se reficientibus : nam neque bene inutriti sine bono sanguine corpus valeret. Adjectam vero sermonis calci hanc particulam, sic, aliqui sequentis initium faciunt, nonnulli hujus finem; utroque enim modo explanationem facere. possumus. Quocirca de hoc quidem laboriose disceptare non convenit. Sed ad sequentia veniamus, se-. queatis partis initium ab hac voce, sic, facientes, quo-. niam plurimis explanatoribus idem ipsum- facere vistrm est. Sic detrahi mammas, graciles vero sursum trahi et circumfensas esse, etsi non propter id quispiam arbitretur, sed cerne creata id fieri, haec sane est antiqua lectio. Ipsam vero quidam commutarunt, alii minus, alii magis, quemadmodum et Sabinus ita scribens, sic detractas esse longas, graciles, alias vero furtum tractas, ut graciles quidem et laxari et longas apparere, sed bene nutritas sursum tractas esse significet. At Rufus et veterem scripturam et antiquiorum interpretum explanationem aliquid Sabinianae contrarium edocentem retinuit: vult enim bene habitas inferius, emaciatas sursum verius attractas esse. Hujus ce autem rei sensus ipse testis locupletissimus esse videtur, dicente Hippocrate: quamvis aliquis non utique arbitretur; nam cum praedixerit extenuatis laxari, bene nutritis circo attendi cutem, priori detractas esse mammas, secundo sirrsum versus retractas, consedtaneum esse inveales; et propterea ait, quamvis aliquis non utique urbi-: tuetur. Id sane tanquam validissimam rationem acceperunt veteres interpretes empirici, Glaucias et Tarentinus Heraclides. Peream enim se demonstrare .opinantur, Hippeicratem in eorum sententiam descendere, ut verisimilibus dogmaticorum argumentationibus nequaquam, sed sali per experientiam cognito et evidenti fides sit adhibenda. Quamviset ipsum evidens sine definitione prolatum utroque modo fassum sit, sive detractas esse et laxari tales in exteuuationibus, sive in superiora esse retractas dixerimus. Ergo id ipsis. primum accurate exploratum esse oportuit, cum empiricis.,. qui rerum sensui apparentium observatores acimemores sunt; tum dogmaticis, quoniam eorum quae sunt, non eorum quae non fune, .ipsos causas reddere opus est. Quidnam igitur sit tensus apparens, ego explicabo, cum in permultis mulieribus observaverim et a non paucis audiverim non obstetricibus modo, verum etiam ab aliis nihil ejusmodi scientibus. Hae namque magis vere sensui patentia enarrant quam qui placiti fui amore decepti. in his caligant et hallucinantur. Quod itaque acci-. dit, ejusmodi est: mammae lactis plenae secundum omne intervallum augescunt.;. in altum enim ac latum extuberant .longioresque cernuntur; exhausto autem lacte, rursum se ipsis mi nores fiunt et in tribus dimensionibus mi-. nuuntur. At si absque lacte in. tenuitate et crassitudine tantum, ut et alia membra permutantur, eodem; quo et illa, modo afficiuntur. Primum quidem cum extenuantur, relaxatae, cum vere crassescunt, magis extentae. Sed processu temporis contrarium statum suscipiunt, breviores quidem arefacta cute evadentes; longiores autem in refeorionibus, ut antea dictum est, humectatae. Ita plaste et in vetulis primo laxantur, postea contrahuntur. Ego quidem mammis evidenter contingentia recensui et causas ipsis adjeci. Interpres autem nullus id fecit, sed prout quisque voluerit scribens, propriam deinde scripturam interpretatur. Haud abs re autem et contrarias explanationes et scripturas locutione mutilas et confusas attulerunt; ut quidquid dicat aliquis, partim verum, partim falsum dicturus sit, mammis utique cum lactis plenae sunt, grandioribus effectis, cum vacuae, minoribus, fine lacte vero, cum macrescunt, ab initio laxatis, deinde contractis; dum crassescunt autem, ab initio retractis, postea paulatim relaxatis; imposita quoque isti per cibum refectioni conditione, quod scilicet aliqui prius recreentur, quam ad tantam maciem devenerint, ut prae ariditate cu- : tis distendatur; aliqui post ariditatem enutriantur ac recreentur.

XXX. Ligula manifesta, venae conspicuae.

Id genus locutiones obscurant habent scriptoris fententiam, quippe cum verbis, in quibus haec apparere velit, expressum non sit. Multi quidem natura macri et jugula detecta habent et venas exstantes plenasque sanguis nis, sicut e contrario alit necne jugula neque venas habent exstantes. Quemadmodum autem naturalis hujusmodi corporum differentia conspicitur, eodem modo et in iis, qui praeter naturam, quam ab initio habuerunt, aut emaciantur aut crassescunt et abundant aut legent humoribus. Constat enim in extenuato corpore repletas venas tangornis plerumque corrupti intra nitas inclusi copiam ostendere, sicuti de muliere, cui menses retenti erant, paulo ante dicebam. Ceterum miror eapitonem siclum hujus partis verba ita scribentem: magna repletio patens est, venae perspicuae ; nam si ita scripta inventa esset, quid necesse fuisset, omnes interpretes eam in clariorem transmutasse? si quidem eorum, de quibus ambigunt, scripturas facilioris notitiae canta .transmutant. Quin etiam codicem nullum sta se habere inveni, cum multos tamen ob .id ipsum evolverim, antiquas scilicet lectiones et .in quibus omnes consentiunt aut dissentiunt dignoscere i cupiens. Cum omnes igitur explanatores et omnes codices eandem lectionem habeant, haud recte Capito ipsum permutare aulos est. Sed forsan et ego male ipsius ab initio mentionem feci, cum omnes hujusmodi in scripturis .mufandis ineptias me in explanando omissurum esse praedixerim. In sequentibus igitur id faciam longitudini parcens.

XXXI. Prosimus sentientes interpolabat cursibus, luctationibus, salibus calidis. Malum scbnleulosam, inimicum fami, circuitibus multis, cursibus, faictioni. Laborem labore ipsis.

Et haec verba alius aliter scribit, nonnulli quidem verba haec permutantes, circuitibus, luctationibus, nonnulli vero ab initio, luctationibus, ponentes; aliqui eam vocem eximentes; aliqui initio, fami, adlicientes. Cacurtus sane vocat lentas deambulationes in longius tempus productas, ut in libro de ratione rictus in acutis ipsis inquit, tardum multum circuitum deambulasse, et Plato Prodici meminit, ut multis deambulationibus utentis. Quem aulam nunc Prodicunt memoret, utrum Leontium an Selybrianum, quaerere supervacuum est: in alio enim sermone haec omnino persequitur. Nunc vero in historicas quaestiones tractare non est opportunum, quoniam nonnullorum explanatoribus, non paucis praetermissis, satis habemus, si nostram octo voluminibus absolverimus. Sed cur Prodicunt accuset, ipse declaravit inquiens, febriculosum inimicum esse circuitibus et fami. Constat autem, quod et reliquis enumeratis, nam et luctationibus et fomento calido et frictioni, febriculosum adversarium est: ita enim ea vox, inimicum, intelligenda est, quoniam et amicum per translationem dicere consueverunt proprium ac domesticum. Inter. utramque autem dictionem haec, malum, posita ab aliquibus in calce prioris scripta est, ab aliquibus initio secundae, ut una fiat oratio hujusmodi, febriculosum inimicum circuitibus. Quod autem febricitantibus et deambulatio et curius et fotus calidus et luctatio, undique calorem in corpore augentes officiant, neminem enrum qui in artis exercitatione versati sunt praeterit. Prodiens vero non rationalem modo auxiliorum inventionem, sed etiam empiricam observationem ignorate videtur. Negat enim ratio labori laborem mederi, hoc est noxae noxam et malo malum : nam contraria y non similia, infestanti vitio adhibere auxilia convenit. At ille similia adhibere videtur, siquidem et ambulationibus et luctatione et frictione et fotu calido et fame utitur; per πυρίαν autem, id est solum calidum, omnis extrinsecus nos invadens caliditas, sive ab igne, sive in balneis fiat, intelligenda est. Quin etiam fames praedictis adversatur; ubi enim fames est, laborare non convenit. Non solum autem locutionis initium, sed et ab initio usque in finem, ut libuerit, scribunt; ceterum ego- veteres scripturas, etsi difficilius explanentur, semper eligo. Sed vocem eam, quae ultima in propositis verbis scripta est, ipsis i aliqui sequentis sermonis initium faciunt ; nonnulli prorsus obliterant, siquidem nihil plus quam antedicta edocere videtur.

XXXII. Penarum rubor, livor, viriditas; costarum dolores laxi.

.nixi vocem, ipsis,. in calce proximi sermonis. positam isti posse praeponi, ut oratio talis reddatur, ipsis quos praedixi; erant autem febricitantes non recte a Prodico ad motiones bene valentibus convenientes.- deducti. Haec quae nunc dicit, habere contingit, non omnia scilicet singulos homines : neque enim potest rubor una cum livore et viriditate consistere, .siquidem unumquodque istorum duo reliqua tollit et affectus dissimiles insequitur. Nam vires mediocres et bonum sanguinem habentibus, quum exercentur aut per fotus calefiunt, rubicundum cor-, pus evadit; sed imbecilliores aut vitiosis humoribus repleti lividi fiunt ac virides. Nonnulli verbis his hanc vocem, tumores, praeponunt et locutionem talem faciunt: tumores, venarum rubor, livor, viriditas; sed quod in extremis verbis dixit, costarum dolores laxi, nonnulli verisimiliter ita mutarunt, laparae, id est ventris dolores, hos importune exercitatis suboriri volentes ; verumtamen omnes interpretes hanc lectionem agnoscunt, costarum dolores laxi et intelligunt laxos,id estsine phlegmone et tensione dolores.

XXXIII. siti carentem os claudere, tacere, ventum cum potu fagidum introducere. -

Hoc scripsit Hippocrates ex iis unum, quae tutam febrientium regendorum rationem in mentem revocare queant et per id ipsum Prodici in curandis febribus inscitiam demonstrare valens. Neque enim ea, ex quibus sitiant, veluti calefacti, sed ex quibus sitis exstinguatur, facienda sunt; haec sunt vero: prima quidem motibus opposita laborantis corporis, quies: secunda omnia reliqua, ex quibus febrilem affectum comitantia magis mitescant et non exasperentur, inter quae unum est, ipsum a siti defendere. Per quae autem quispiam sitim probibeat, adjecit, clausum os habere, auramque frigidam cum potu introducere, id est ventum una cum potu frigidum attrahere; quod si cum potu, patet etiam sine ipsis per fotam inspirationem. Quare et aeris inspiratu attrahendi ratio habenda est, ut ne calidior sit quam conveniat, idque magis aestatis tempore. Verum et hoc loco Capito atque Dioscorides audacius veterem lectionem permutantes, hunc in modum verba scripserunt i ventum inter bifiendum frigidum non introducere. Sed Dioscorides quidem, ut consuevit, secundam scripturam .addidit r ex quibus .ventum frigidum introducere. At .Capito lectionem in omnibus codicibus repertam et a cunctis explanatoribus concessam, neque .secundo gradu dignam putavit; sed ei hanc tyllabam, non, adjiciens, loco, horum, frigidum introducere, scripsit.,. frigidum non introducere, perinde ac .si nunquam frigidum aerem febricitans. inspirare debeat.,

XXXIV. occasiones, unde coeperunt aegrotare, considerandae, sive capitis dolor, sive auris, sive lateris signum dentes et in. quibus inguinum phlegmonae..

Hanc orationem et in secundo de morbis vulgaribus volumine in primo commentario explanavimus,

XXXV. Nascentia ulcera et tubercula febres indicantia. Quibus haec non accidunt; judicationis carentiae. Quibus aliquid intus relinquitur, certissimae et celerrimae recidivae.

Et haec oratio priori contigua in secundo de morbis vulgaribus scripta convenienti declaratione illustrata est per primum et in eum librum a me editum commentarium.

XXXVI. Rotunda sputa delirium futurum significant, ut in pleno.

Sputorum rotundorum veluti materialis causa crassitudo est, atque tenacitas humorum in fibris pulmonis collectorum : causa- veluti effectrix est loci calor. Et in quibusdam febre. vacantibus id fieri vidimus, qui. per valde longum temporis intervallum nihil mali pati videbantur; attamen isti omnes postea phthisi contabuerunt. Quod si sputa haec nonnunquam in febre una cum aliis signis delirium portendentibus adsint, aliquid et ipsa ad futurum delirium praesagiendum facient, aliter vero mitime. Ne igitur hoc solo indicio ad praedicendam insaniam unquam confidito. Porro insaniae propriam notam frequenter audivistis. Diximus autem et in nostris in librum praedictionum commentariis, quod calor ille adjunctus ad excitandam insaniam aliquid facere potest, caput scilicet replens; sed ipse per se nequaquam idoneum insaniae et praesertim phreniticae signum est: praeterea et in febrium summo impetu, quoniam caput repletum est, multi delirant. In proposito autem sermone in qui-. husdam codicibus in fine additum est, ut in Pleno et in alio, ut Plen toti; et quicunque interpretes lectionem hanc probaverunt,nt etiam Sabinus loci cujusdam nomen Plen esse dixerunt, sed cujus civitatis locus iste esset orationi non addiderunt.

XXXVII. Mariscis laborantes, neque morbo laterali, neque pulmonario, neque phagedaena, neque furunculis, neque terminthis, fartaste vero neque lepris, furtaste neque aliis.

Deficit hoc verbum, capiuntur et ideo prius subintelligendum est. Cur vero in his malis non capiantur, clarum est ; vitiosis enim faecis per mariscas depulsis quidam Iane mali habitus in toto corpore accidunt. et pallores et hydropes, sed nullus ejusmodi morbus. Quod phagedaenas autem vocet corrodentis ulcera, quae quidem et phagedaenica veteres medici nominarunt, a nobis dic ctum est et in tertio super librum de humoribus commeatario : siquidem .et in illo iisdem verbis hic aphorismus scriptus est. Porro nonnulli phagedaenas multorum ciborum etos esse voluerunt, quos et ipsius a vitiatis humoribus immodicos edendi appetitus excitantibus provenire et a nobis conceditur; non tamen hujus malorum succorum copiae, sed melancholicae potius haemorrhoides, id est mariscas, medelam esse statuimus. Ceterum hujusmodi succorum frigidus acor talem ciborum appetentiam excitaris, interdum et in nonnullis haemorrhoides habentibus inventus est. Sed terminthorum nomen nigras quasdam pustulas in tibiis maritae orientes significat, a figurae, coloris magnitudinisque similitudine, quam cum ter minthorum, id est cicerum fructu habent, derivatum. Sed quod m extremis verbis scriptum est, fortasse autem, neque aliis, quidam legunt, fortasse autem, neque alphis, id est vitiliginibus ; quandoquidem et ipsae ex quodam pravo humore cuti impacto ortum habent.

XXXVIII. Medela quidem multis importune adhibita, talibus non tarde capti sunt, et perniciosa sic.

lmportune eorum mariscis medentur qui neque venam per circuitus scindunt, neque alvum ducentibus utuntur, neque per exercitationes evacuant, neque unam ex iis saltem relinquunt, sed omnes una tollunt.

XXXIX. Et quicunque alii abscessit, ut fistulae.

Saepius ipsum non ea solum, quae in aliquam partem corporis seponuntur, sed etiam ea quae expelluntur, abscessus nominare invenimus. In quibus igitur ex his affectibus et fistulae insunt, per eas humores supervacui expurgantur. Quemadmodum igitur haemorrhoidibus, ita et his non simpliciter, neque temere curatio adhibenda est.

XL. Decubitus quidem, in quibus facta tollit, haec ante sueta prohibet.

Cum vetus scriptura ita te habeat, multi explanatores in clariores mutaverunt, loco harum vocum, facta et antesucta, numeri pluralis, neutrius generis, reponentes, factus et antefertur, ut ad siepsiu, id est decubitum, termo referatur. omnes autem decubitum pro abscessu dictum esse intellexerunt, fortasse et primo qui librum descripsit aberrante. Sed verba sensu non discrepantia in omnibus scripturis inveniuntur. Vult enim Hippocrates dicere, abscessus in quibus morbis facti eos discutere queunt, si praevertam; iisdem ne fiant impedimento sunt. Mihi autem et in .hunc tensum oratio accipi polle vrdetur, si hoc modo verba scripta essent: consideratio quidem est, omnia quae post aliqua orta liberant, eadem, si antevertant, fieri prohibere. Nam quum antiqui Graeci duo elementa, η et ε; eodem charactere notarent, qui nunc solusalterum elementum tantum, η scilicet signfficat, multi errores librarii commissi sunt, non secundum auctorum mentem litterarum permutationem facientibus. Quocirca et accurate hujuscemodi scripturae considerandae fiunt, in quibus elementum η et ε transmutantes et e contrario scribentes, lectionem castigare queunt. Idem et in elemento ο et ω faciendum est, quoniam utriusque figurae uno jampridem charactere signabantur.

XLI. Loci alterius, loci excipientes aut dolore aut gravitate aut alio quopiam liberant. Aut cum aliis communicationes.

Hic idem aphorismus in libello de succis ad calcem scriptus est, quemadmodum et ante ipsum positi, quorum primus est ille, a mariscis tentati. Eo igitur loco ipsos accuratius enodavimus, verum et n une per .summam explacabimus. Sententia namque propositorum verborum haec est: ab aliis locis in alios susceptiones morborum fiunt, prout succi eos facientes migrant aut ob membri, in quod vagantes delabuntur, dolorem aliquem.: aut ob tuam ipsorum gravitatem ; aut etiam ob causam quandam aliam, ut medicamentum acre irritans et .frictionem aut aliquem calorem extrinsecus incidentem, quin etiam osi naturae membrorum communionem migrationes humorum fiunt. Testiculus etiam tumefactus in tussientibus documentum est affinitatis cum pectore, mammis, genitura, voce. Quidam vero ea verba cum aliis communicationes, ita scribentes, diversae communicationes, sequentis aphorisini initium faciunt, dicentes Hippocratem ad aliam communicationis speciem transivisse, eam scilicet quae secundum humorum cognationem fit. Ipsis igitur, inquit, dicit, ob inclinationem non praeterea sanguis exit, sed propter humoris cognationem talia exspuunt, Ita vero et Rufus scripsit distinxitque verba, veluti propositum quoddam, haec verba esse putans, diversae communicationes; quae sequnntur autem, veluti propositi explanationem. Dicit enim cognationem sanguini cum pure intercedere, quibus non amplius sanguis exspuitur, quum ipse scilicet ad contraria inclinaverit, istis purulenta sputa sanguini esse cognata; atque orationem hunc in modum scribit, sed propter humoris cognationem pus exspuunt. Ceterum Sabini discipuli veterem lectionem retinentes proprium dictorum initium illud fecerunt, propter inclinationem, ad quod jam transitum faciemus.

XLII. propter inclinationem non item sanguis exit, sud pro humoris cognatione talia exspuunt.

olim exactius haec verba interpretati sumus in tertio libri de humoribus commentario, sed in praesentia quoque ipsa brevius explanabimus. Quum. sanguis per aliquam partem exire solitus, ut per felem aut nares aut uterum aut per circuitum ex ventre aut fistula aut ex qualibet alia parte in alia membra impetum fecerit, non item per priorem locum evacuatur. Hoc autem est privatum exemplum sanguinis in pectus et pulmonem decumbentis. Ex hoc enim loco ab aliis alius pro humorum cognatione exspuitur, spumans quidem quum pituitosus est; pallidus, quum biliosus; niger, quum melancholicus, sicut et ruber, quum sanguis eo confluens purus est. Jure igitur quidam τ litteram praeponentes non ροπήν, id est inclinationem, sed τροπήν, id est conversionem, scribunt, propter sanguinis conversionem scilicet putantes ejus conversationi propinquum humorem exspui: mutatur enim nonnunquam ad biliosum, nonnunquam ad melancholicum.

XLIII. Nonnunquam aliquibus sanguinem detrahi convenit opportunc in talibus. In aliis vero, ut in talibus non convenit.

Expedit, inquit, horum aliquibus sanguinem detrahi, quibus scilicet is copiosus est et nondum insigniter ad alterum humorem conversus. Non detrahendus est autem in quibus jam mutatus est, proposito a viribus firmio antecedente et si nonnunquam in sermonibus omittatur, in quibus falas ab affectibus indicationes recensemus.

XLIV. tmpedimentum in cruenta spuentibus tempus anni, phlegmonc lateris, bilis.

Et hunc quidem apltorismum deinceps post antestariptos in fine libri de humoribus alius aliter et scribit et explanat. Quum omnes igitur et scripturae et explanationes verisimiles non sint, aliis tolerabilior mihi vita est scriptura quidem non in propositis verbis expressa, explanatio vero haec: cruenta sputa reiicientibus sectio venae impeditur, propter anni tempus, adversarium aut affectum lateris aut humorem biliosum abundantem. Quod propter anni tempus darum est: nam admodum calidis tempori-bus, qualia sunt prope canis ortum, a venae solutione^ cavemus; nec non si valde biliosus homo sit. Verum quod de lateris morbo dictum est solum retragari videtur: neque enim secandae venae affectus iste repugnat, imo indiget viribus non prohibentibus aut anni tempore aut aetate. Itaque quod dicitur, tale quiddam esse videtur. Sanguineum sputum reiicientibus omnino, quantum ad hoc pertinet, secunda vena est, nisi propter lateris morbum tale repetant; isti namque haud prorsus, ut sangui.nem spuentibus, venam aperies, sed propriis lateris morbi regulis et conditionibus medicaberis, per quas ita affectis vel sanguinem detrahemus vel non. Id vel mihi amplius animadvertere contigit, quum librum de humoribus explanarem. Inter explanandum enim quendam aegrotum intuitus sum, qui me ut sanguineo sputo vexatus arcessivit, sed cruentum ole lateris affectum exspuebat. Sputum igitur ego conspicatus ipsum interrogavi, num aliquem dosurem in costa sentiret; ipse vero exiguum se dolorem percipere fassus est. Talis autem erat ejus habitus atque vires, ut si sanguinem exspuisset, quoniam necessarium esset secandae venae auxilium, ad ipsum accedere ausus essem; sed quum morbus lateris mitis admodum foret, necesse non erat. Ideo neque id genus remedii adhibuimus atque evidenter hominem hunc lateris morbo laborare cognovimus, quod et aliis huic morbo congruentibus remediis, citra venae sectionem, levatus est: mitissimi enim illi sunt lateris morbi, in quibus cruenta sputa ejiciuntur. Porro quidam interpretes vocem illam, imp edimensum, fini antescriptae sententiae adlicientes, hanc modo propositam ita legunt, in cruenta spuentibus, tempore, morbo lateris, bile. Et ajunt, tempus de iis dictum esse, quae opportune et decenter fiant; ipsum enim velle significare in lateris morbis, cum sanguinea tputa ab initio reddunt, etenim sic plerumque contingit, post haec in biliosum naturam mutationem in tempore fieri, Nam probum esse ordinem dicunt, morbo lateris ad judicationem tendente, post cruenta, biliosa exspui. Alia praeterea quaedam ab hujusce loci explanatoribus haud sane memoratu digna narrata sunt; verum ego malo, ut jam novistis, in obscuris sermonibus tempus non te. rere, quum alia multa in arte habeamus, in quibus uti. liter nos exercere possimus.

HIPPOCRATIS EPIDEM. VI. ET CALENI IN ILLUM COMMENTARIUS IV. SECTIO IV. I. Quibus secundum aures judicationis tempore genita non suppuraverint, hoc inanito, reversio sit, secundum rationem reversionum. Reversione facta iterum esteruntur et permanent, quemadmodum subrium reversiones in similem circuitum. Jn istis spes est in articulis abscedere.

Secundum aures praeter naturam. tumores in aegrotantibus exortos eparmata nominare consuevit, interdum locutione. integra utens, interdum mutila, quemadmodum et nune: esset enimfnteger sermo, si ita dixisset: secundum aures eparmata exorta aegrotantibus. quemadmodum sane et in primo de morbis vulgaribus statim initio primae constitutionis scripsit: Eparmata vero secundum aures multis in alterutram partem vergentia et ab utraque aure plurimis fine febre munia sua obeuntibus. Scimus autem ipsum, sicut hoc loco eparmata dixit, ita et oedemata plerumque ea nominere. Declaravimus enim omnes praeter naturam tumores ita ab Hippocrate nominari, non, ut a posterioribus, laxos et dotoreearentes, qui in tutum et sine ulla inflammatione consistunt. Meminimus autem et omnes inflammationes, etsi tumore praeter naturam careant, ab hoc eodem phlegmonas appellari, sed ipso posteriores nomen phlegmcnes tumoribus praeter naturam attribuunt; quando cum inflammatione et resistentia et pulsatura,: dolore constiterint. Inquit igitur, quum in morbo aliquo judicationis tempore tumores secundum aurem exorti; priusquam suppurent, inanientur, id est retrahantur et evanescant, exspectare oportet ita affectus recidivam fore. olim vero ipsius consuetudinem faepius didicistis, hanc vocem λαπάσσεσθαι, id est evacuati, ad omnia quae utcunque retrahuntur, applicantis, quandoquidem ille magis vacua redduntur. Accidere itaque illis dicit morbi reversionem, quibus parotides non suppuraverint; atque interdum ipsas, neque enim semper, denuo reverti, augescere ac judicari, secundum reversionum rationem; quod idem est ac si dixisset, perinde ut ipsae et secundum eosdem dierum circuitus. Spes est autem et ipsis in articulis aliquos esse oraturos abscessus: nam saepius in longis morbis id evenire dictum est. Verum hunc aphorismum etiam in tertio commentario^ in librum de humoribus ad, finem declaravimus. Sed quum praedixerit, secundum aurem, atque subintulerit, hoc inanitio, idcirco videtur mihi .Dioscorides praepositione, ex, adjecta, scripsisse, ex hoc inanito, et inquit, oportere subintelligi, tempore aut loco hujus, post haec, ex, hoc dictum esse. At si cui veteres scripturas immutare liceat, ipsi liceat eam vocem, hoc, in istam, haec, vertenti, a molestiis liberari.

II. Urina crasse, alba, qualis Archigenis; in laboriosis quurranis interdum exit et liberat abscessit. si vero ultra hoc et sanguis de naribus prosiuet sutis et copioso.

Siquidem cum articulo scriptum esset τῶ Archigenis, subintelligeremus aut servo aut amico aut familiari; si vero τῆ aut servae aut uxori aut quomodolibet domestieae. Sed diversas lectiones afferre negamus, cum eadem sententia servetur, et nunc iterum id pro dicendis in posterum memoriae mandetur. Quod laboriosas autem febres nominet, non illas in totum, quas multa motio antegressa est, sed omnes eas, in quibus aliquid laboris sed lassitudicis sensus existit. Porro ipse in aphorismis scripsit, lassitudines spontaneae nuntiant morbos. Et nunc sane arbitrandum potius est ipsi de ita laboriosis esse sermonem, ex multitudine crassarum vitioscrumque succorum multoties excitatis; quapropter ipsis per urinam evacuatis morbus finitur. Securior autem morbi solutio est, si evacuatio die judicatorio coepta sit. Sed quicunque neque per urinam, neque per sanguinis effusionem judicati sunt, istorum morbus in abscessum desinere consuevit.

III. Cui intestinum a dextra parte, quum articulorum morbo laboraret, erat quietior. postquam vero id curatum suit, erat dolentior.

Duplex et hoc loco lectio est sententiam permutans, antiquior sane cum littera n in prima syllaba hujus uominis, enteron, id est intestinum; postea altera lectio detractu n addita fuit, ut sit eteron, hoc est alterum, volentibus illis qui item scribunt de tumoribus secundum aurem excitatis, hanc vocem alterum dictam esse: quemadmodum rursum scribentes, intestinum, de dolentibus ex intestino aut distentione intestini laborantibus dictum esse affirmant. Intestinum vero singulari numero prolatum nonnulli colon, quod vocatur, esse arbitrantur; alii vero coecum, quod sane etiam facile cum omni vihcnlo solutum sit, descendit in feretum: nempe suium hoc intestinum solutum esse, quum reliqua omnia lactibus alligentur atque inhaereant, verisimile dicunt. An vero propter ipsam in scrotum delapsum articulorum morbo laborans sublevatus sit, deinde rursum ipso ad sanitatem reversio in eadem mala inciderit, hariolari convenit Verisimilius igitur est de intestini coli dolore sermonem in praesentia fieri. Per enim fuit ipsum articulorum dolore levatum esse, una quidem quam ipsis dixit, ratione, doturibus una non eodem loco existentibus, vehementior alterum obscurat. Secunda ratio est quod humorum in articulos currentium ad colon intestinum impetus conversus est. Nonnulli autem interpretes hunc articulari morbo vexatum, coxendicis dolore tentatum fuisse ajunt, atque ideo delecto caeco intestino, mitius egisse, non praeterea coxendice oppressa atque gravata, praeter Graecorum morem, ischiadicum, id est coxendicis vitio affectum arthriricum, id est articulorum dolore vexatum, nominare volentes. Hactenus quidem omnes hae libri hujus particulae et in calce libri de humoribus scriptae Tuus. Jam itaque ad eas, quae in hoc Iulo proposito volumine inveniuntur, transitum faciam.

IV. Ag esis silia virgo quidem quum esset, crebro erat spirito. .Mulier vero facta a partu dolens, non valde diu onus grave sustulit. Protinus quidem in pectore quiddam concrepuisse visum suit. Postero autem dis asthmate laboravit et dextra coxendix indoluit. Haec quum doteret, tunc et asthmate vexabatur. Dolore sudato, tunc et asthma sudabatur. .. spumantia excrevit, ab initio storida, quae quum quievissent, vomitui biliosi tenui similia erant. Dolores autem praecipue, quum manu laboraret.

Ipsum plerumque spiritum, respirationem vocantem audivimus ; quare et seminam crebro spiritu, quae crebro spiraret, dictam esse putandum est. Sed quibuscunque admodum increbuerit haec difficilis spirationis species, asthtna et orthopnoea, affectus iste a Graecis nominatur: quando videlicet sine febre constiterit aut orastis et lentis humoribus spiritus itinera obsidentibus aut aliquo crudo tuberculo in pulmonibus excitato. Haec cum et antea aegre spiraret, a partu dolorem passa est. Porro si nihil de spirandi difficultate locutus ipsam dolentem evasisse dixisset, verisimile esset ipsum velle, in toto corpore mulierem hanc lassitudinis sensu affectam esse; cum vero ipsam crebro esse spiritu dixisset, jure quispiam, dolorem in pectore excitatum esse, ab -ipso dictum esse opinetur, qui cum modicus esset et aliud quoddam ejusmodi symptoma accidit: cum videlicet grave quoddam manibus tolteret, protinus quidem inspectore quendam strepitum sensit, derupto, ut par erat, tuberculo. Sed postero die succo in tuberculo antea incluso ad arteriam usque asperam dissipato et spirationis frequentiam increvisse accidit p neque adhuc simpliciter crebrum esse spiritum, sed in illum jam affectum evasisse, quod asthma appellatur: paulatim vero humore hoc excreato, mulier ista perlecte a spirandi difficultate libera fuit. Hactenus nihil in dubium vertitur, sed omnia justa de causa facta funi. Ceterum, propter quid affectus pectoris et coxendicis una exacerba-. bantur et mitescebant, haud injuria quispiam quaesiverit, cum nulla pectori cum coxendice, quemadmodum cum genitalibus membris, affinitas intercedat. Fortasse igitur imbecilliorem coxendicem habens dolore- affecta est, nonnullis supervacuis humoribus eodem tempore in ipsam delapsis. Neque enim in membris naturalem societatem habentibus hic .vitii. consensus factus fuisse apparet, nonnunquam imbecillioribus membris vexantium humorum copiam suscipere prius festinantibus. Sputi autem rejecti qualitas humoris- infestantis naturam indicati spumans enim sputum pituitufum succum significat p floridum vero sanguinem abundare:. quemadmodum pallidum pallidam ac flavam vocatam bilem, eodem modo et nigrum nigram. Multoties vero supra dictum. est, cum simpliciter Hippocrates bilem dicit, pallidam et flavam vocatam significare, quoniam plus quam alia bilis genera colore tuo inficiat: etenim aeruginosa bilis vomitur et subrubra et atra et obscura. At quod in extrema hac parte scriptum est, ipsum, cum manuum opera uteretur, magis dolere, ad vitii consensum ostendendum adjectum fuit. Jam vero et in alio sermone audivistis, cum pectoris partes superiores circa prituum et secundum costarum interstitium patiantur, merito manus in consensum affectus adduci, nervis ab his ipsis interstitiis ad eos pervenientibus. Verisimile quoque est et in dextra pectoris parte, quando grave illud onus sublatum suit, aliquid ruptum fuisse et idcirco e regione dextram coxendicem affectam esse. Quod si, cum mulier onus tolleret, nervis passis, pectus manus noxam participavit, verisimile est in ea maxime parte ipsum fuisse affectum, unde nervi ad manus pertinentes expullulant.

V. Plane abstineri ab allio, sue, ove, bove. In agendis vero a clamore et excandescentia.

Diversae et in hae parte lectiones fuerunt, nonnullis primam dictionem in dativo casu scribentibus, huic, atque ita legentibus, huic abstineri allio, tue, ove, bove; nonnullis dimissa voce, hanc, a verbo abstineri incipi entibus. omnes vero. subintelligendum esse censent, Vitum fuit nobis ipsam medicantibus, vel consuluimus ipsi utrum quodque istorum conduceret. Atque ideo de varia lectione laborandum non est, sed cuique quod placet scribere permittendum, dummodo eadem sententia: retineatur. Posthabita igitur de verbis curiositate, ad res quae percipiuntur transeamus. Haec sane praedictae mulieri et aliis scilicet perinde affectis expediunt, ab allii et suillarum bubalorum ovillarumque carnium esu abstinere, harum quidem ut valentium et aegre coctilium, alii vero ut aeris et corrodentis; a clamore autem, utpote qui non solum prius rupta vasta amplius dilacerare, sed etiam nihil dum mali in instrumentis spirabilibus passa dirumpere possit, tensionem quandam, caliditatem et instationem in ipsis efficiens. Manifestum est autem haec ab Hippocrate exemplorum instar dicta esse. Consulit autem ab omnibus difficulter coctilibus, ab omnibus acribus, ab omnibus pravum humorem creantibus, ab omnibus praeterea violentam quandam tensionem instrumentis spirationis inferentibus abstinere.

VI. Cui in capite depascebatur tumor, primo alumen eombustum utile suit. Habuit alsum priorem abscessem, farte quoniam os abscessurum erat. sexagesimo die recelsa. supra aurem in summo ad verticem vulnus erat.

Nonnulla exita scriptis forsan ipsi scriptori ad remi-. niscentiam faciebant, sed nobis in haec incidentibus haud satis evidens ex ipsis fructus percipitur. Narrat enim cujusdam in capite excedens ulcus primo a combusto alumine ad melius fuisse redactum et illi eidem alia in parte abscessum fuisse, ubi et .os postea sejunctum suit. Adscripta est etiam capitis affecta pars. Sed rem usque adeo. raram et nullum praeceptum scripsit, nuda ea quae evenerunt persequutus.

VII. Cola habet cani similia, masura autem ex miseratis /usu pensu sunt. Haec vero ex nervis a dorso .in ventrem.

In aperto est et haec ipsum sibi reminescentiae causa scripsisse, quae ad dissecandorum corporum praecepta pertinent. Homo enim similem cani habet .colorum naturam, sed ipsis et majora esse dicit et ex mesocolis dependere, veluti si ex mesenterlis dixisset; communius est enim hoc. nomen mefeuteriorum, pressius autem. mesocolorum. Tale vero aliud de jejuno intestino aut aliis gracilibus nomen non reperitur; nam mesonestion, id est mediojejunium aut id genus aliud nemo unquam dixit. Continua quidem mefeuteria sunt tenuium atque crassiorum intestinorum, nihilominus distinctiones quaedam propriae apparent; ac praecipue per venas in ipsis positas separantur, una siouidem propria vena in gracilium intestinorum mesenterium derivatur. Item et in crassiorum, quae cola nominant, altera propria delabitur simul cum utraque vena arteria quoque discurrente. Vinculum autem mesenterii, perinde atque mesocoli : continuum enim tutum, ut dixi, ad unam quandam lumborum vertebrato post septum transversum positam pervenit, haec autem sub ventriculo est. Hoc quidem vinculum totum nervo simillimum est, quamvis ejusdem cum ligamento substantiae sit. Quaecunque enim ex ossibus orta exsanguia corpora similia nervis sunt,. copulativus nervos ea multi mediet nominant, a nervis voluntatis motui servientibus ipsa ex appositu distinguentes; quamobrem et in hac quoque parte nervorum appellatione ob similitudinem .vocata sunt.

VIII. Laborantibus gratiae, ut munde palare purulenta aut esculenta. Quae videt molliter, quaecunque tangit. Aliae non valde aut noxa non facile emendabili, ut sigilla, ubi hac opus tst.

Quae medicum laborantibus grata concedere aut quae non concedere oporteat, hoc in volumine perfecte nobis conabunde erit, temptatis quemadmodum de aliis omnibus facere consueVimus ; nam cum semel aliquid exacte docuimus, nunquam iterum in aliis locis universum repetimus, sed lllmmatim duntaxat perstringimus. Dictum Iane et in aphorismis est ad hanc rem aliquid, ipso ita scribente : paulo deterior potus et cibus, sed suavior, melioribus quidem, insuavioribus autem potius dandus. Porro primo intuitu laborantibus aliquid oblectamenti causa gratisicari videtur, non tamen re vera id faciens: omnia enim libentius atque suavius assumta, etsi paulo deteriore natura sint, melius concoquimus; longe vero utilissimum aegrotis est assumtus cibos et potus recte confici. At in proposita oratione alterius generis atque rei mentionem facit, per quam medicus nequaquam morbum exasperans, aegrotis rem gratum voluptatemque affert, ut cum immature lavari et bibere et fructibus quibusdam vetui aut frigidam potare permiserit. Interdum enim cujusque dictorum tempus idoneum atque utile postero die fuerit; aegroti vero medicos diem unum pervertere coguntP ^Nonnulli praeterea aegrotantibus ista plerumque facile Concedunt, ut .plus lucri faciant eorum cupiditatibus morem gerentes: verum haec profecto non secundum artis decreta patrantur. Quod autem in aphorisinis dictum sciret quaecunque hac in parte recenset, utiliter laborantibus mediet praestantissimi largiuntur. Istorum autem, quae nunc deinceps ab ipso scribuntur, usus est ut aegros medicis magis obloquentes reddant. Nam quos libenter adspiciunt, illis magis obtemperant. Quapropter mater et pater filio cibos fastidienti suaserunt, ut se ipsum ad eos assumendos impelleret, cum nullus alius id -persuadere potuisset, ita quoque filius patri suasit et matri et frater fratri et amicus amico. At illis, quos molesse vident homines, etsi utilia consulant, obedire tamen recusant. Ad hanc igitur aegri obedientiam comparandam Hippocrates dicebat et praedictiones nobis esse utiles atque omnino aegro admirationi esse medicum. Ita sane et apud nos Pergami qui a deo - curantur ei obsequentes cernimus, illis plerumque per quindecim integros dies, ut a potu penitus abstinerent, imperanti, qui profecto nulli medico id jubenti obtemperassent. Nam ad aegrotum omnibus jussis obedientem reddendum magnam vim habet, si pro certo sibi persuaserit magnam inde ad te utilitatem proventuram^ In his ponuntur ea, quae in propositis verbis enumerantur, de quibus jam singula distincte proponentes, loqui aggrediamur, ut munde parare poculenta aut esculenta. Multos multoties medicus aegro potus et cibos offert, contra quam ipsis vellet eos praeparans. Iubet autem eos munde parari et in quibusdam codicibus vice hujus particulae, καθαρῶς, id est munde, καθαρίως, legitur, quod idem significati Id vero fit primo, si vascula in quibus potus cibique feruntur nihil fordis Imbuerint; secundo, si nullum aliud eorum per quae laboranti ministrantur. Saepius enim vasta cibos et .potus continentia mundissima erunt, illud vero quo frigidam ferves aut calidam feret, conspurcatum adspicies; quemadmodum et aliorum vasculorum ad ministerium pertinentium quodpiam nonnunquam immundum cernitur. Ad haec et ipse medicus in primis et maxime manus quam purissimas habeto et faciem et pilos in barba et capita, deinceps et alias. corporis partes, quemadmodum et vestem nitidam, quae intuetur; inquit, aegrotans. Haec ipsa inquam et aegrotantis curam gerentes et reliqua omnia; quae in aedibus, ubi aegrotat, sunt, -ita habentur, ut istorum nihil ipse iniucunde et tristi animo conspiciat. Quin etiam et ex ministris illos plane adesse, quibus maxime delectatur et ex gubernantibus eos qui gratissimi sunt apud ipsum commorari decet; alios vero duorum .allerum aut nunquam ejus cubiculum ingredi aut non diutius ante oculos^ ejus versari. Haec quidem curiose explorans medicus ipse conficiet atque disponet. Nonnulla vero et absque indagatione sponte dignoscuntur. Saepius t enim inspectante aegrotum atque curante medico torvus aliquis ingressus certum quendam hominem venisse non- clavis, qui ipsum visere ac salutare cupiat, tum protinus hoc audito aegrotans nonnunquam laetari visus est, uonnunquam vero magnopere contristari, tanquam ab .homine ipsum non vere amante, test simulante, molestiam passurus sit. Atqui tunc medicum oportet, quum quis ingressus est, quem laborans non libenti animo adspiciat, paulo post aliqua verisimili ratione quietem aegroto conserve dicere et hac de causa omnes ut ab eo recedant praecipere ; constat enim quod tunc una cum non: amicis amici egressi, huad itu multo post denuo introire poterunti Hujusmodi sane spectacula aegroti mentem modo exhilarant, modo contristant, non per ipsum visorium tensum proprie, sed per cogitationem. Ceterum quaedam visilia ratione visionis ipsius jucuuda sunt, quemadmodum et olfactilia. et gusiatilia et audibilia et tactilia- proprio quodque sensiti voluptatem afferunt. Attamen non est in omnibus istis aequalis oblectatio ; siquidem alii alios et colores et figuras et flores et stirpes et germina et picturas, aliqua ut tristia.; aliqua ut jucunda contemplantur. Oportet itaque medicum ab aegrotantium domesticis per- . cunctatum, quibusnam ipsi delectentur, haec subere in cubicula, ubi jacent, inferri. Quaecunque mollia tangunt; secundum 1pfam solam nudamque tactoriam sensionem jucunda haec sunt; quemadmodum rursum. fleres, stirpes .et variegata aliaque omnia supradicta stolam oblectant visionem, .Adjiciemus igitur quaecunque ejusdem generis cum antedictis sunt, dimissa vero tanquam manifesta fuerunt. Duorum. enim- sensuum, visus scilicet et tactus suium. memmrt ; at tu olfactum adjice, gustatum et auditum. Et in auditu, quemadmodum et in visu, dividito, nonnulla quidem ipsum sensum solum delectantia; ut suaves voces; aliqua per auditum animum conturbantla, ut cum tristia nunciantur;- e contrario alia quaedam oblectant et exhilarunt Id sane et vulgus omne haud praeterit, nihil eorum quae tristi animo aeger auditurus sit, ipsi renunciavi debere; . quemadmodum contra, omnia ipsum vehementer oblectatum renunciari convenit, quin et aliqua .falsa adjicienda funi. In loquenti sime particula nonnulla eorum, quae et hic omissa fuisse videbantur, resumens addit, aliae. Praescriptio haec est aliarum quae dicendae fiunt gratiarum. Nam quum praedixerit, laborantibus gratiae, deinde inquiens, munde parare poculenta aut esculenta, ac deinceps.de omnibus, quae videntur, postea de tactui jucundis, sermone facto, praeter dictas alias se dicturum gratias pollicetur, quas paulo post auditurus es. Porro quia dam hanc praescriptionem, aliae, de exemplaribus penistus deleverunt ; aliqui: vero non seminino genere scribunt, sed in neutro vocato genere; alia ne valde laedant aut ne noxa non facile emendabili, ut frigida, ubi hac opus est. Non valde laedentia interdum exhibenda sunt, vehementer ipsa cupientibus, ac nisi acceperint; medicum tum oloris tum aversaturis et nullum ejus praeceptum observatoris. lgitur necesse interdum est quaedam illis exoptata concedere, nisi magnum sunt detrimentum alsatura. Praedicito autem ab his aegrum laetum iri, tuque ipsi gratificandi causa ea concedere, sed posterum te vicissim ab eo petere, ut in reliquis obedientem sete exlubeat: novi enim quosdam ex ea medici liberalitate obsequentes evasisse. Hoc sane modo et ego multoties frigidam aquam in illis morbis exhibui, in quibus postridie ejus .usus requirebatur, id suium aegrotanti gratificatus, ut optimum scilicet propinandi tempus praeverterint ; similiter vero et de balneis, vino atque id genus omnibus me fecisse memini. Verum si morbus nec postridie, neque prorsus unquam, ullo istorum egeat, aegroto nequaquam concedendum ; exiguam enim noxam futura posthac lauguentis obedientia emendare poterit; noxa vero adeo magna, ut extremum periculum inferat aut morbum in longum tempus producat, non itidem deleri et in pristis num redigi poterit. Scribitur etiam proposita pars per alia verba, uno quidem modo sic, sed et valde nocere, ut frigidam, quum opus est, voce hac βλάπτειν, id est nocere, ν habente in fine et hanc quidem lectionem veteres explanatores agnoscunt. Alteram quoque in aliis exemplaribus detracta ν littera ita te habentem invenies, quae non valde nocent aut non facile emendabili noxa, ut frigida, ubi hac opus est; vult autem proposite oratio aut non facile emendabili noxa, ea significare quae non cito remediis cedere queant, ut impressa jam laesio removisatur. Ceterum hac de re, quaecunque prius dixi reminlscentibus, nullam aliam praeterea novam explanationem poscere convenit.

IX. introitus, sermones, figura, vestis aegrotanti, tonsura, ungues, odores.

Ex istis omnia reliqua procul dubio ad medicum re-. feruntur, sed interea vox haec posita, aegrotanti, dubitationem quandam excitat. Unde quidam ea penitus detracta sese nequaquam eam invenisse .scriptam dissimularunt, sed vetustissimi interpretes^ hanc quoque lectionem admittunt. Verum lingula dicta particulatim prius expendentes, fortassis aliquid verisimile ad ipsam interpretandam nacti erimus. Et primo quidem. introitus medicorum. ad aegrum quoscunque ipsi gratus faciunt, siquidem nonnulli .aegri a saepius visentibus assiri se molestia opi n a n-, tur; alii contra crebro se videri magnopere laetantur. Quidam autem medici .sunt qui eo usque insaniant, ut etiam in dormientium conclave strepentes pedibus aut vociferantes ingrediantur, ob quae expergefacti aegroti et illis irascuntur et maxime se laetos esse conqueruntur. Haec igitur omnis providere medicum oportet, ut neque non in tempore accedat, neque petulanter cum multo strepitu et elata voce aut incessu aut adspectu aut aliquo prorsum hujusmodi indecoro. Sermones. Inter praecis pua sunt et isti cum aegris a medicis recte aut non recte facti: quidam enim sermones summe fatui sunt, tales sane, qualem zeuxis a Bacchio scriptum esse testatur, callianacta fuisse Herophileum, in libro de memorabilibus Herophili et ejus sectae studiosorum. Iste aegrotanti cuidam atque dicenti, moriar, hoc carmen respondens succiunisse fertur : .

Pulchra et pelle micans nisi te Latona creasset.

Alteri quoque moriar dicenti respondisse:.

Et Patroclus obit, qui te praestantior ipso.

Ceterum quidam hujusce tempestatis medici, etsi moderatiores Callianacte. sint, .aspere tamen et ipsi erga laborant-es: se. .gerunt, adeo ut odio ipsis sint, sicut aliqui e con-. trario serviliter adulantes .ob id ipsum contemtui fuerunt. Quemadmodum autem aegro medicum adiutum videri non convenit, ita neque contemnendum, sed humanus, moderatus suavisque quum sit, gravitatem etiam servare debet. Nisi enim medicum. aeger ut deum quendam admiretur, nunquam illius praeceptis obtemperaverit. Antiquissimum igitur. fuerit neque adeo medicum te submittere atque adulari, ut fui contemtum pariat, neque rursum perinde atque Callianactem te rusticum atque asperum exhibere. Id fiet autem, si et. ab adspectu et voce et omni corporis habitu medici gravitatem retineat aegrotantemque iis quae. ipse praecipiat morem gerere edoceat. Sermones vero multiformes sunt, trbique exempli causa aliquem proponere me non pigebit. Poterit sane medicus a prooemio verisimili exorsus .omnia ea deinceps aegrotanti recensere, quae in hanc rem ab Hippocrate tradita sunt: primo quidem in aphorismis ita dicente; oportet autem non modo se ipsum exhibere ea, quae oportet, facientem, sed etiam aegrum et assistentes et exteriora; et in primo de morbis popularibus: ars per tria, morbus, aegrotus, medicus. Adversari morbo aegrotum una cum medico oportet. Quumque tres sint, medicus, morbus et aegrotus, si medicum solum cum morbo pugnantem aeger deferat, vel etiam ad morbum transfugiens medico repugnet, medicum a morbo superari continget. At si morbo relictu, medico subsidium contra illum ferat, duobus homicibus contra unum morbum pugnantibus, futurae victoriae magna spes est; sicut e contrario desperandum sit, si aeger a morbo stans medico adversetur: salus enim ipse relictus, a duobus hostibus expugnari poterit. Id exemplum tibi satis esto ; a simili enim multos id genus alios sermones cogitare poteris a medicis cum aegrotis fieri. Non siclum autem sermonum a medicis cum aegris faciendorum talem esse sententiam convenit, sed etiam vocis magnitudinem et tonum et omnem actionem sententiae respondere sermonum. Quod si quis cum erudito viro colloquatur, ne soloecismis barbarifmisque utatur, caveto; nam ex hoc medici aegrotis spernendi videntur. Figura. Et figuram corporis totius in introeundo atque sedendo medicus, neque humilem prae te ferat, ut contemtum mereatur, neque fastu quodam atque arrogantia turgentem. Quidam enim extenti ac patentes introeunt ac sedent; nonnulli fracti et molles; alii vero incurvi atque abjectir Itaque omnes excessus devitandi sunt et inter eos medioerem esse tentandum est. Quod si nonnunquam, raro tamen id evenit, aeger humilitatem et abjectionem quandam amare tibi videatur, - a mediocritate ad humilius te paulum descendere humilioremque te ipsum effingere satius fuerit. At si e contrario sese habeat, et tu contraria facito, paulum a mediocri et a naturali statu ad alterutrum latus declinans. Vestis. Et ipsi, eadem ratione mediocris esto; neque valde fnmtuosa, ut arrogantiam indicet, neque sordida et nimium vilis, nisi si aeger ipse immoderatius, aut pretiosa vestimenta amet aut sordidis oblectetur: tunc enim a mediocritate ad illud quod aegroto magis placeat descendito, quatenus id languenti arridere conjectura assecutus fueris. Hanc appellationem, aegrotanti, reliquis interjectam, obscuritatem offundere tupra dixi ; at si initio sermonis aut in fine posita foret, nihil plane dubitationis attulisset, omnia haec scilicet, ut aegrotanti iucundiora fiunt, medico esse praestanda, introitus, sermones, figuram totius corporis, vestem, tonsuram capillorum, unguium decentem modum, odorem. Etenim in introitu alius ad alium -aegrotantem, ut paulo ante posuimus, modus est. In sermonibus similiter: nonnulli enim medicis fabellas narrantibus delectantur, nonnulli eos fastidiunt; aliqui gravibus et feriis sermonibus gaudent, aliqui facetis et lepidis. Et de figuris corporis et vestimentis, quonam pacto jucundiora aegrotanti conjicere oporteat supra comprehensum est. Tonsura capillorum. Tonsura naturaliter quidem optima fuerit, si ad capitis sanitatem conservandam fiat: aliis enim alsa tonsurae species convenit; aegrotis vero non omnibus idem tonsurae genus placet. Hoc igitur te quoque considerare oportet ejus, quem medicaris, rationem habentem, quemadmodum Antonio Commodi patre imperante omnes ejus familiares faciebant, ad cutem usque detonsi. Lucius vero eos mimos appellabat et idcirco rursum, qui cum ipso versabantur, comam nutriverunt. Ungues. Quantos medicis ungues esse. oporteat, ipse in libro de agendis in medicatrina edocuit, illud addens, ipsorum decentem modum adspectantibus esse jucundum. De unguibus autem, scabie, aut aliquo alio id genus vitio affectis, quemadmodum et de pilorum capitis affectibus, alopecia scilicet et porrigine, neque ferino faciendus est: haec enim ut jam praeter natutatu medicum pati, sicut et morbum articularem vehementionem et aliquid ejusmodi.aliud turpissimum est. odor. Porro totius corporis odor et oris praecipue nonnullis quidem natura putidus est, sicut aliis quibusdam sine vitio, nonnunquam per incuriam tuter odor fit, quum medici nihil errare se putant, si caepas aut allium redolentes aegrotos vitant. Quinto sime ciri nostro Romae mediornam exercenti id contigit. A prandio divitem quendam ac praepotentem hominem vini odorem vehementer spirans invisit. Aeger itaque cum capitis dolore magnam febrem habens, atque ideo vini odorem exeuntem aegre ferens, Quintum, .ut longius aliquanto recederet rogavit, quoniam vinum immoderatius redolens ipsum contristaret et quidem aegrotus modeste dicere videbatur. At Quintus ipsi stolidius respondens odorem ut aequo animo ferret .praecepit, nam et te quoque aegrotum ex febri male olentem sustinere dicebat, multum autem interesse scbremue quis aut vinum redoleret. Alter fuit medicus in nostra Asse, cui axillae adeo foedum odorem exspirabant, ut vir nullus elegantior ejus accessum aegrotans ferre posset. oportebat igitur eum prius suo ipsius symptomati mederi atque ita ad alios curandos feste accingere. Nam etsi, ut hircis, ingenitus putor infit, ad mediocritatem tamen quandam redigi potest; curium haec mediocritas quotidianis inspersionibus, foetorem obtundeutibus mitigari poterit. Alius igitur quidam os naturaliter putidum habens, ejus putorem et purgatione et medicamentorum ad id facientium potu mitigabat, atque quotidie aut amomi aut folii malobathri aut aliorum id genus odoratorum, in insum pauxillum quiddam conjiciens, ita ex aedibus proficsscebatur.

X. Aqua decocta tum quidem ut atrem admittat tum vero ne plenum sit et operculum habeat.

In quibus affectibus aut cujus utilitatis causa aquam decoquere aut quamcunque. aut vitiosam tantum conveurat, in verbis istis declaratum non est; quamobrem neque ullum ex ipsis fructum percipimus. Videtur namque Hippocrates, sicut alia. multa in his libris quaerendi magis causa quam in vulgus edendi adnotavit, ita hunc quoque sermonem conscripsisse, nobis quidem imperfectum, sibi vero ipsi ad recordationem integrum. At si nobis ipsis hunc modum explicandum proponamus, qualem aquam prius decoquere conveniat, atque ita deinde refrigeratam bibere, siquidem ipsam frigidam bibere volumus ; et contra rursus, quam calidam aquam bibere volentes, haud perinde coquemus, sed huic operculum facientes, vasi, in quo calefacta est, magnitudine respondens; illi vero nullum tegmen imponentes, sed calentem aquam in nudo detectoque vase, fnh dio expositam dimittentes; et quaeremus deinceps, qui affectus calidas quive frigidas aquas postulent; nos quidem utile aliquid inveniemus, nihil tamen ad inventionem ex propositis - verbis proficiemus, quandoquidem initium nullum clarum habent. Quocirca et nonnulli ipsa cum supra positis copulant, ut Artemidorus voluit cognomento Capito ; sed plurimi ipsis ab illis separantes seorsum considerant. Igitur si cum antepositis conjungantur, hujusmodi eorum tensus erit, laborantibus gratiae, ut munde parare aut potulenta aut esculenta et cetera quae deinceps dixit Hippocrates. Deinde post nilima verba, aqua vero et ipsis interdum frigida propinanda, quum aut offensam prorsus nullam aut perexiguam, ex ejus potu fore metuamus. Deinde sibi ipsi ad reminiscentiam, ut ajunt, deinceps modum ipsius praeparandae tradidit, fortasse nequaquam volens fontanam aquam prius quam incaluerit exhiberi; fortasse vero et aliquam distinctionem nactus, quibus calefacta prius et mox refrigerata, aut quibus, omissa calefactione, potui danda sit. Aut forsan optimam aquam non coctam, vitiosam vero coctam praebere voluit. Fortassis etiam optimae aquae duplicem refrigerationem prodit, unam quidem quam circumfusus aer efficit. Porro in Alexandria totaque ac.gypto ipsius aquam in testaceis quibusdam vasis hoc modo refrigerare conspexi. Occidente sese aquam. prius calefactam in vascula fundebant; deinde sublime totum hoc vas in fenestris vento adversis, ut - ibi per totam noctem refrigesceret, suspendebant ;. postea ante solis ortum vas humi depositum frigidam aquam circumspergentes, frigida etiam folia toti vasi circumdabant, nonnunquam vitium aut lactucae, nonnunquam vero et aliarum id genus herbarum, ut frigus id quod sub nocturno aere acquisiverat diutius permaneret; multo vero magis ad hujusmodi. apparatum, quum optimae aquae ipsis facultas non esset, homines devenere. Dico autem optimam aquam et omni vitio carentem quae neque limi. quicquam habet, neque male olet et gustantibus nullam qualitatem prae se fert. Quaedam enim pravas qualitates permissas habent, falis aut nitri aut sulphuris aut bituminis aut aluminis aliorumque id genus. In quibus omnibus praestat, quemad-modum legumina multa praeclixantes idonea afui praeparamus et olera et fructus et animalium partes, eadem ratione et aquam prius decoctione ad meliorem naturam permutantes ita propinare. Praeterea et ob alium sane ritum aquam perealefactum resiigeramus, etsi neque sapore, neque odore malo depravata sit, neque sic exquisite pura, quando in ventriculo ipsam diutius commorari aut pereellere aut instare aut degravato ventriculum perceperimus. Sunt enim profecto et id genus multae, quarum praecis pue ab optimis aquis discretionem Hippocrates mihi scripsisse visus est, ubi inquit: aqua cito incalescens ac cito refrigescens levissima. Neque enim in lutosis aut male olentibus aut quippiam medicamentusum gustatui impiimentibus, hujusmodi signum usui esse potest, quum illae omnibus notae apertaeque sint; test in illis, quae omnibus hisce qualitatibus careant. Aliud vero ex aeris corrupti missione vitium inest aut aliud quodpiam ipsi aquae inger nitum ab ignota causa proveniens. In his quidem supradieta nota optimum diiudicandi instrumentum est; neque enim id genus aquae rito calefiunt aut refrigerantur. Aliud quoque indicium huic simile ab oleribus aut legomissibus aut fructibus aut carnibus aut radicibus in nisa aqua incoctis accipitur: siquidem in optima aqua celerrime, in vitiosa tardissime elixantur, vocantque hujusmodi vitiatus aquas veteres quidam indomitas, sive crudas, sive incoctiles, perinde ac ipsa legumina, quae difficulter vixque elixantur. ob has itaque utilitates nonnunquam praecalefactam aquam refrigeramus. Quin ipsam calidam bibituri, quum aut lutulenta aut limosa aut foetens est, hunc in modum praeparamus. Nam praecatus facta quum refrixit, tunc evidenter putorem, quem ex putredine plerumque contraxerat, abjicit omnisque pars terrea facile subsidet; quae cum tota aqua priusquam incaluisset, minutatim permissa unaque cum ipsa epota aut contemnendam noxam infert, et maxime quibus renes aut vesica progignendis calculis proclives sunt. At sub dio quidem non aquam modo calentem, sed etiam alia quaedam exponere istius separationis causa medici mihi excogitasse videntur. Nam quaecunque ex diversae naturae materiis constant, per minutas particulas mixtione conflata, haec post calefactionem refrigescentia facile secernuntur, sed statim a coctione antequam refrigerentur, adhuc motione agitantur, atque ideo omnes eorum. particulae permixtae sunt; sed refrigeratis graves ac terreae fundum petunt, leves superfluitant. Itaque si cum praedictis, in quibus scripsit Hippocrates, laborantibus gratisicandum, de aquarum coctura sermo copuletur et ipsius utilitas evidens est, atque id quod dicitur, qualenam sit, exquisite fortasse invenerimus. Sin autem a praedictorum continuitate modo proposita verba divellentes separatim pontemplentur, plena dubitationum erit oratio. Prius igitur ipsum, ut superioribus annexum explanabimus, dicentes aquae ab ipsa praeparationem innoxiam .significari frigidam potaturis, quam et ego saepius facio, quum aegrotanti alicui frigidam aquam praebiturus sum, neque mihi fontis aqua bona scatentis facultas est. Romae namque. sicut et multa alia in ea urbe eximia sunt, ita et fontium elegantia ac multitudo est admirabilis, eorum nullam suetidam aquam aut medicatam aut turbidam aut asperam crudamque effundente, sicut neque Pergam, in patria nostra ; in multis autem aliis urbibus haud paucae depravatae aquae reperiuntur. Illae sane, quae ex Tiburtinis montibus per lapideas fistulas in Romanam civitatem derivantur, aliis quidem vitiis carentes, crudiusculae tamen sunt, ut neque celeriter calefiant, ut urbani fontes, neque refrigerentur, neque celeriter in ipsis, ut in fontanis aquis, quaecunque inieceris, elixentur legumina et olera et carnes. Ex his autem aliae aliis in locis multo cru-. diores sunt et ab ipsis indigenis dume gravesque nominantur, quod ventriculum infestent et a potu onus quoddam plures perciplant; nam fere et alias multes causas quicquam efficientes ab effectu denominare consueverunt; sic igitur et huic contrariam aquam, optimam scilicet laudantes, levem et mollem adpellant. Ceterum omnia haec enarrata cognitu quidem utilis furit, sed nihil ipsorum proposita verba docent, neque sine ostensione, neque cum ostensione^ neque breviter et obscurius, neque dilucide ac prolixius. Satius igitur mea quidem feutentis fuerit omnes hujusmodi orationes integras praeterire. Quamobrem si Hippocrates quo pacto aquam potui frigidam praeparare oporteat tradere proposuit, hujusmodi erit verborum lentus. Si aquam praedicti usus causa decoquamus aut nihil vasculis, in quibus decoquitur, superimponemus; sed quae decoquitur, aquam in aere ambiente libere versari permittemus; aut e contrario aliquo operculo vasculum integentes aerem .excludemus. Rursum vero haec ipsis aut inter decoquendum aut ab decoctione inter refrigerandum fieri debere dictum esse intelligere possumus; sed in refrigeratione intelligi credibilius est, in decoctione vero incredibile. Neque enim docere. possumus cuinam usui inter coquendum aer ambieus futurus sit, quae decoquuntur aquas ne. attingat exclusus; sed in .refrigerando post cocturam; ubi alicujus putei, in quem vasculum demittamus, nobis facultas est aliquo tegmine vasculum claudere atque undique diligenter obstruere necesse est. Ubi vero puteo caremus, detectum vas, ut frigidum aerem admittat, relinquere convenit: Ceterum nonnulli explanatores verba haec a superioribus disjuncta legenda esse censentes Hippocrati de vitiosis aquis sermonem fieri ajunt, deque illis maxime, quaecunque ob aliquam terream admixtam materiam hujusmodi sunt. Mensuram autem temporis cocturae eam esse leportere, ut eo usque scilicet coquantur, donec purae fiant, atque aerem. externum si admittant, perspicuae; ob hujus enim admixtionem, non tuapte natura optimas aquas splendidas apparere asseverant, atque ita de rerum natura sermonem aggrediuntur, cujus ipsi nullam rationem assignare possunt. Splendida namque. pura aqua conspicitur, non aliqua splendida luce extrinsecus in ipsam incidente, sed ab occurrente lumine permutata, quemadmodum et aer neque ipse ex propria natura lucens, alioqui et noctu omnino luceret, verum summos ejus fines falari radio feriente, totus quum sit sibi ipse continuus, alterascit et commutatur. In aqua vero aut aere inania esse spatia, cum Epicuri et Asclepiadis de elementis opinione concordat. Aristotelis autem Stoicorumque placitis advertatur, quod nullum in mundo locum esse vacuum, sed omnia corporum plena esse sibi persuaserunt; neque enim in pumice cavitates terreis corporibus interjectae ipsis penitus vacuae videntur, sed intra ipsas aerem contineri testantur: in aqua quidem haud esse talem meatuum fabricam, qualis in pumice lapide conspicitur, sed quoquo versus ipsam sibi esse continuam. Rectius igitur est id quod inquit, ut aerem suscipiat de vate non operculato dictum esse. Nam quod deinceps scriptum est, dictam explanationem non admittit, ita se habens.,. tum vero ne plenum sit et operculum Habeat, propositis sane Verbis opponitur, quae sunt haec-: aqua coela, tum quidem, ut fuscipiat aerem; nam secundae particulae subsequenti, quae vas contectum esse vult, verba haec adversantia operculum vasi prorsus interdicunt, idque significat Hippocrates scribens; tum quidem ut aerem suscipiat :. vas enim operculatum aerem exclndet, delectum vero facile suscipiet. At in aquis a frigido.aere refrigeratis id fieri nos dicimus quemadmodum Alexandriae facere consueverunt ; ubi vero torrentibus coctam aquam. subpetunt, tum vas aliqua ex parte inane esse melius fuerit, quo aer inter operculum et aquam in vase positam contentus ipsc prius refrigeratus, sic deinde attactu vicinam aquam. refrigeret. Ut enim aqua facilius quam omnia terrena corpora calet atque frigescit, quippe cum illa tenuitate partium stuperet, pari ratione et aer quam aqua; admirandumque mihi plane fuerit, nisi quispiam hujusce rei quotidie evenientis experimentum tentiat. Vasorum namque vinariorum quod reclusum apertumque fuerit, ut vinum facile acescat, in causis est, sicut e contrario bene operculatum minus id patitur. Adhuc vero minus plena vasa: nam quae aliquantulum vacua sunt, quoniam aerem inclutum habent, per illum medium celerius ab ambiente extrinsecus permutantur, sed plena ita ut vinum operculum attingat, per illum quidem imbecilliter admodum atque obscure eo usque vitiantur, quo utque sane tegumenti. deusitas pervenit. Invenies itaque picam aut gypsata dolia diutius vina sincera conservare, sed quae solo corio, sicut et quae cuneis obstruunt, brevior: tempore durant; quocirca obstructa prius cuneis aut corio dolia gypsi, deinde ac pice oblinunt. Hac ergo ratione quum aquam frigidissimam reddere voluerimus, nivem et ipsam prius calefactam, ut facilius permutetur; refrigerabimus ; nam quodque prius calefactum a vicinis insu totum alternationem promtius ob raritatem admittit-v ob praedictam vero causam ab aere frigido tanquam tangi artificiose molimur. Igitur. si coctae aquae refrigerandae causa. haec ab Hippocrate dicta fuere, verisimilem explanationem nacti fumus; arsi villulae aquae corrigendae, considerare deinceps debemus, a coctura iterum exorsi, quae totam aequabiliter aquam fundens, eam ad partium separationem idoneam reddit. Permanente enim adhuc in ipsa ob calefactionem motu, aliqua crassiora corpora innatantia sublimius efferri necesse est; motu. vero in totum desinente, terreae particulae ingenito pondere descendentes, in fundo continentis vasis residebunt, aquas vero super has fluitabit. Hanc paulatim in alterum vas transfundentes citra noxam deinde uti poterimus. Verum zeuxis nescio quomodo initium secundae hujus orationis particulae ita explanavit: Vult, inquit, Hippocrates aquam non innatare ventriculo, acutum scilicet tonum secundae syllabae hujus nominis ἐμπλέσν superimponens, non, ut aiii, primae, per ipsum volens non vas plenum intelligi, ut illis visum fuit, sed ventriculo innatans, quod idem sonat, quod superfluitansi. Ceterum quoniam amans erga amatum caligat caecutitque idcirco, nostri ipsorum amor plerumque nos in nostris solis rebus caecos reddit, quamvis aliena perspicacissime cernamus.

XI. Quoniam ex sanguinis profluviis aqua subcutanea laborant.

Horum verborum eodem atque istorum vis est, quoniam sanguine prosuso disseruntur: utrumque enim refrigerato corpore provenit.

XII. Si qualia purgari convenit purgentur et fecile tolerant.

Nonnulli sine conjunctione et haec verba scribunt, quemadmodum et in libro aphorismorum ; plurimi vero conjunctionem et interponunt, volentes quidem hoc verbum, confert, nos subintelligere, quod expresse in verbis in aphorismis scriptis habetur, ea vero ita scribuntur: Ii qualia convenit purgari purgentur, consere et facile toierant. Hoc vero loco conjunctionem et additam indicare ajunt quod praeter id quod ipsis confert, per purgationem facta inanitio, facile quoque eam tolerant, sive nobis purgatoriam medicinam exhibentibus, sive et natura ipsa ex corpore infestos humores depellente evacuatio fiat: nam purgationes appellare consuevit Hippocrates non solum a medicamentis, sed etiam a natura factas. Thucydides autem et evacuationes in morbis inlpetu naturae per symptomata ratione morbi evenientes, purgationes et expurgatione appellavit, ita dicens: Et expurgationes bilis omnes, quaecunque a medicis nominatae sunt, acciderunt. Haec vero ab ipso in pestilentiae narratione secundo historiarum volumine dicta sunt.

XIII. In Aeno legumina edentes assidue, semina, mares, cruribus imbecilli evadebant et permanebant. Verum etiam ervum comedentes, genuum dolorem contrahebant.

XIV. Evidenter vigilans calidior exterius; interius autem sci-idior. Dormiens e contrario.

Initio partis istius posita haec vox, evidenter, idem signislcat, quod manifeste et dilucide; sequentia vero verba huic voci, vigilans, annexa, perspicua sunt, opinante Hippocrate extimas vigilantis partes calidiores, internas autenl frigidiores, dormienti vero contraria evenire. Id nempe aperte ex eo apparet, quod dormientes cum plurimis strangulis, tum et capitis egent tegumento, si frigidus, ut hiberno tempore, quo circumfunduntur, aër sit; atqui interdiu vigilantes haec non requirunt. Quin etiam major inspiratio plus caloris in penetralibus corporis collectum esse testatur. Perinde et concoctiones in dormientibus efficacius quam in vigilantibus fieri non solum in ventriculo ingestorum ciborum, verum etiam humorum in jecore et venis, corporis abditas fenes in dormientibus calidiores effici signum est; quum a nobis concessum et supra ostensum sit, ingenitum calorem omnium in corpore concoctionum praecipuum esse opificem. Ita sane et in libris aphorismorum memoriae prodidit de aetatibus, temporibus et vitae officiis, ubi ait: ventres hieme et vere calidissimi sunt natura et tomni longissimi; his igitur temporibus et plura alimenta danda sunt, .siquidem insitus calor multus; pluri igitur indigent esca: indicio sunt-setales et athletae. In lusce quidemverbis breviter de aetalibus loquutus est, in altero aphorismo latius .atque ideo alarius ita inquiens: Crescentia corpora plurimum habent insiti calidi, plurimum .igitur requirunt alimentum; sin minus, corpus digeritur p senibus vero exiguus calor inest, idcirco igitur paucis fomentis egent. Secundum aetates quidem haud intro forasque ingenito calore migrante, sed temporis progressu tabescente, senilis aetas omnium frigidissima efficitur. At hieme calore in penitiora se condente, ventriculi quidem et reliqua viscera calidiora;- subcutaneae vero partes frigidiores- redduntur. Quemadmodum terrae profunditas hieme calida apparet, propter quod. et fontes calidiores fiunt et aliqui in profundum usque. fodientes, quum procul a terrae superficie recesserunt, evrdentem caliditatem-percipiunt.

XV. Perealida natura refrigeratio, potus, aqua quiescere.

Quod his verbis praecipitur. clarum est. Omnibus enim iis, qui calidiores quam deceat sunt, summam viotus rationis ad refrigerationem redigere expedit. Itaque frigidioris. temperaturae cibaria ipsis danda sunt et aquosa potio aut ipsa aqua. potui praebenda estpparumque exercendum corpus est, soli namque ad .necessarias actiones motus sufficient. Nihilque dubii est ab ira et curis vehementioribus hujusmodi hominem abstinere debere. Quin etiam quotidie lavationibus aquarum dulcium uti, non semel tantum, verum etiam saepius, si velit, conducet. Nec non et ciborum quos comedit vis refrigeratoria esto. et aestate praecipue. Verum ante omnia illud in his sermonibus meminisse opus est, perealidas naturas appellore eas Hippocratem consuevisse, quae non ingenito calore, sed acri et mordaci abundant, quem adventitium et non naturalem esse arbitratur.

XVI. somnus infaigore vestibus tecto.

Plurimi hujusce libri interpretes hanc particulam orationis separatim explanant. Mihi vero ipsam cum suprascripta conjungere satius esse videtur, atque unam integram orationem hoc .pacto instituere. Perealida natura refrigeratio, potus, aqua quiescere, somnus in frigore vestibus contecto, hanc Graecam vocem ἐμψύχει per literam ν scribentibus nobis ac proferentibus, non per μ, quod idem est ac si cum .articulo quis- ita diceret ἐν τφ ψυχει. Eos enim qui immoderatius calida temperatura sunt, melius est in frigido loco dormientes aerem plane frigidum per inspirationem attrahere et maxime quoniam per somnum calor in interiora corporis mergitur. Ceterum si ut in somno, calido exteriorem superficiem deferente interna corporis magis calent, sic et ambiente aere cutaneis partibus frigescens, corporis penitiora incalescant, haud perlecte homo aeris- inspiratu refrigerabitur. Praestabit igitur stragulis calefactoriis injectis, ad cutem calorem revocare, frigidum vero aerem per inspiratum admittere, ut utrimque temperaturae mediocritatem calidum corpus redigatur, optimum itaque, ut dixi, fuerit cum supradictis haec verba conjungere. At multi hujnsce libri explanatores ipsa a superioribus disjungentes non perealidis modo naturis, sed etiam omnibus hominibus generatim conferre, existimant in aere frigidiore somnum capere, ut contractus in profundum calor refrigeretur ; operimentis vero circumtegi; ne omnis calor immoderatius intro refugiat calore eo, qui ob refrigeratas ab externo aere cutaneas partes repellitur illi, qui per somnum intus colligitur, accedente. Id vero in multis naturis verum est, non tamen in omnibus: quemadmodum enim eos, quibus calidior supra modum natura est, refrigerare expedit, ita frigidiore temperatura praeditos calefacere. Verum nonnulli proposita verba non solum a suprascriptis dissonaerunt, sed etiam haec ipsa separatim legentes. divsserunt, somnus ἐμψύχει, id est refrigerat, primam syllabam hujus venbi ἐμψύχει per μ litteram scribentes, ut unum. verbum sit ἐμψύχει, similiter dictum atque hoc, καταψύχει, quae. ambo refrigerat, significant ; et non duae orationis parti-. cuiae, prior quidem praepositio, secunda vero nomen. Sed isti necessario sequentem orationem sin; propositae adjungentes ita Iane legunt, abjecto somnus firmus, ere-. ctorum dormitatio, asserentes hanc vocem, abjecto, quam vestibus .tecto, interpretati fumus, pro hac jacenti, esse positam. Id vero praeterquam quod haec vox, jacenti; violenter in hanc, abjecto, mutata est et alioqui est ignobile atque inutile, istis nos intelligere volentibus fumusculosum corporis affectum, jacentibus firmum et stabilem somnum ; stantibus vero dormitationem tantum conciliare.

XVII. somnus stabilis, erectorum dormitatio.

Quae plurimi interpretes his verbis explanandis tradiderint silentio transire praestat; quae vero inter illos magis veritati adhaerere existimati dixerint, hujusmodi sunt. Vigiliam refrigerare corpus asserunt hujusque indicium pallorem vigilantibus accidentem statuunt. Quum igitur dicunt, per calidam temperaturam refrigerare volumus, praeter superius ab Hippocrate dicta, illud etiam abiciendum est, ut prius cogitationibus aliquibus et negotiis afflicti vigilent; aut si hoc facere nequeant, ne cubantes dormiant, arcendi sunt: coguntur enim duorum alterutrum facere, aut sedere aut flere. Sedentium quidem sirmnum hedraeon a sede, id est firmum, vocatum esse inquiunt; respondere autem horum somnum stantium demutationi. Atque ideo, inquit ipse, somnus hedraeos, hoc est firmus, erectorum dormitatio, perinde ac si tota oratio hunc in modum prolata esset: perealidae naturae a. plurimi somni usis arcendae sunt; ipsis enim et vigilare et aliquid agere. magis conducit. Hi quidem maxime et a sedendo arcendi fiant; sin minus, concedendum fa ire suerit id, quod simile est flentium dormitationi : ne procumbant autem prohibendum. Sed nonnulli stabilem somnum, hoc est prostrndum dictum, esse putant, eorum scilicet qui ita te habeant, ut stantes jam conniveant, sed cujus utilitatis causa haec scripserint non addentes, imperfectam orationem reddiderunt. Verumtamen haec ab ipsi, dicta stmt, nobis consulente ut eos, quos firmiter, hoc est profunde, dormire volumus, tantisper vigilantes custodiamus, dum nisi conniventes consistere non possint: nam si ad hoc pervenerint, in. altum postea saporem vertuntur. Nam multos ego quod citius cubitum irent, male dormientes, diutius vigilare cogens, ut postea suavissime dormirent, effeci; sicut quosdam amissum ciborum ap.peritum conquerentes, ad multum diem inedia macerans usurientes reddidi. Antequam enim somnum aut cibum natura desideret,. .ad hos accedentes .in dicta symptomata incidunt. Non oportet autem naturae intempestive vim inferre, sed ei in tempore subvenire. Ego mehereule, qui aliquis in propositis verbis explanandis verisimiliter posse dicere mihi videbatur, exposui. Putantes vero somnum semper refrigerare, praecipuum quoddam in arte ignorare opinor: semper enim siomnus humectat, sicut vigilia semper exsiccat ; hocque .nos ipse edocuit, non semper autem calefacere aut refrigerare natura aptus est. Verum quum in febre carentibus aut pituitosos aut erodos aut frigidos utcunque succos in corpore offendens confecerit et coxerit, ex ipsissimum, sanguinem procreans, hominem insiti caloris incremento calefacit. Quum vero ex hujusmodi humorum putredine jam febricitantes occupaverit, eos refrigerat, febrilem exstinguens calorem, proprium. vero et ingenitum augens. At si cum febre aut sine febre succi biliosi redundaverint, ipsius separare, dein excernere valens, ad mediocritatem salubris temperantiae corpus redigit. Haec si praestare nequeat, eandem servat temperiem. Quod si ex visceris phlegmone quis febricitans, accessionis initio, somno corripiatur ; intempestivus iste somnus phlegmonem augens, una cum ipsa et febrem magis accendet; quocirca et calore alieno corpus calidius efficiet, Contingit quidem et uno modo interdum calidius juxta atque frigidius simul a somno corpus evadere: quandoquidem caloris in corpore humano duplex genus est, unum familiare et congenitum, alterum alienum et praeter naturam. Quando itaque horum unum somnus auxerit et roboraverit, alterum tabefecerit et exstinxerit, quomodo quispiam rationabiliter corpus uno tempore calidius simul atque frigidius se ipso a ramno affectum esse negaverit ? Ceterum et haec ab luitio plerique Hippocratis voluminum explanatores ignoranti Id autem ita sis habere quod dico, ex Lyci sermonibus percipies, quibus Hippocratem reprehendit in aphorismis ita dicentem: crescentes plurimo ingenito calido abundant. At quod eorum ignoratione, quae recte Hippocrates de calorum. discrimine prodidit, ipsum calumniis vexare Lycus ausus fuerit, per unum integrum librum a me ostensum est, cujus haec est inscriptio; Quod nihil in eo aphorismo erratum sit, cujus initium est, crescentes plurimo ahundant insitu calido, igitur plurimo egent alimento.

XVIII. fmbecilli victus frigidi, valentes vero calidi.

Victus imbecillos aut eos, qui ex imbecillis vitae officiis, cibis ac potibus constant aut imbecillum animal reddentes, appellarit; frigidi vero sive ob Tuam ipsorum temperaturam, sive ob affectum, quem in nobis efficiunt, ita nominentur, nihil inter su different. Imbecilla igitur vitae .officia illa dici possunt, quae ex lenibus corporis motionibus constant; sicut contra valentia, quae ex veaementibus. Cibi quidem imbecilli sunt, quicunque neque odorem validum spirant, neque gustatui vehementem ullam qualitatem acoris, dulcedinis, salsuginis, amaritiei, acerlutatis acrimoniaeve repraesentant, sed .mediocri dulcedine aut mediocri adstrictione gustatum afficiunt, ac pariter modice calefaciunt ; valentes vero sunt istis contrarii. Itaque si omnia et vitae studia et cibi debiles corpori adhibeantur, vehementer refrigerabitur; quemadmodum si valentes, magnifice incalescat. Quod si aliqua imbecilla, aliqua robusta adhibeas, secundum missionis potionem aut propius ad alterutrum extremorum accedet aut longius removebitur.

XIX. Aquarum arte carentium, quae ab aethere excreta est aut cum tonitru opportuna; procellosa vero mala.

Ea quibus secundum medicae artis praecepta non solum in aegris, verum etiam in recte valentibus corporibus utimur, materiae artis jure nominantur et a medicis quibusdam libri conscripti sunt, quibus inscriptio haec proposita est, de materia. Porro interdum sponte natis corporibus ad curationem et salubrem victus rationem utimur; interdum et nos aliquid ad praeparandam materiam facimus, aliqua elixantes, aliqua comburentes, aliqua lavantes aut prius condientes aut prius madefactustes aut refrigerantes aut aliquid hujusmodi aliud .esiicientes. Sic itaque et in praeparandis aquis artificiosum aliquid molimur, quemadmodum ipse paulo ante dicebat. Aqua decocta, tum quidem ut fufripiat aerem. Etenim fit. ipsa decoctio et postea refrigeratio aut per ambientem nos aerem aut vento aliquo aut in aedibus frigidum aerem includentibus: sunt enim domus quaedam frigidis speluncis persimiles. Interdum et perhumida refrigeratio acquiritur, ut per nivem circumdatam, aut si fusi fonte rapide labente ponatur; aut in puteo, idque bifariam, nonnunquam quidem in ipsam putei aquam nobis vasculum demittentibus, in quo aqua calefacta continetur, nonnnnquam vasculum supra aquam suspendentibus, sicut etiam per testas raras interdum turbulentas aquas pereolentes; ut Alexandriae et in Aegypto pereolantur per quaedam non simpliciter testacea vasa, sed artificiose, ut rara sint, praeparata: quemadmodum et- per linteolum hujusmodi vate carentes excolare fetent. Haec Iane omnia artificiose parantur, sicut etiam quaecunque circa fontanarum aquarum ductus machinamur, illos non ex quocunque lapide fabricantes interiusque illinentes interdum; haud enim parvum discrimen in ipsu illitu est, sive picem, sive gypsum illiveris, sive uitra illitum; laterem ustum aut lapidem improba aliqua aut bona aut nulla prorsus existenti qualitate affectum imposueris. Quin etiam puteos saepius in diverta terra defodimus et aquam per canales et fistulas ab aliquo sunte, quae meliorem aut deteriorem ipsam reddere valeant aut etiam nulla ratione permutent, derivamus: nempe haec ad aquam praeparandam artificiose praestantur. At quum ex terra ejus lori, in quo degimus, aquam sumimus aut ex lacu aut praeterlabente flumine haurimus aut pluviatilem, quae vocatur, colligimus, protisus nihil artis huic adhibemus. Propter hoc igitur inquit Hippocrates aquarum arte carentium, ipsas artificio praeparatis opponens, quas arte carentibus comparantes artificiosas adpellamus. Quemadmodum autem paulo ante non de omnibus aquis arte paratis locutus est, sicut si librum, ut in publicum ederetur, conscripsisset, sed unius tantum praeparandi rationis mentionem habuit, utpote sibi ipsi commentariorum recordationis causa conficiens, ita et hoc loco noa.de omnibus aquis arte carentibus, hoc est sponte naturae talibus procreatis, sed de una stola specie, quam, ut dixi, pluviatilem vocamus, sermonem fecit. Istius vero duas prodidit differentias, alteram quidem, quam et aperte vituperat, malam esse dicens, procellosam scilicet; alteram vero deinceps non constat, an reprehensione..solum carere dicat, an et: aliquid aliud ei tribuat; procellosam autem putavit incommodam; siquidem ab aere excretam aut cum tonitru, Graeco vocabulo adpellat boream, satine dixeris temporariam vel tempestivam. vel. opportunam. contingit autem temporariam aquam ut. congruo tempore provenientem-spsum laudantem appellare; contingit autem et eam solam quae aestate media per imbres effunditur temporariam nominare, quandoquidem hanc anui partem Graeci potissimum ῶραν, id est tempus, appellant. Verum tamen et autumno at hiemi et veri temporis appellatio-uem accommodant, test per excellentiam interdum eam anni partem tempus nominant, in qua fructus teuiporarios vocatos ..maturescere accidit. td igitur quantum ad verba Hippocratis attinet, obscurum est, .nisi si nos ipsi aliquid ex iis quae vidimus aut ex naturali rerum indicaalone adpetamus, ac praeterea, cur procellosam aquam improbet,^ aetheream vero. qum tonitru effusam non improbet. lncertum quoque est, utrum ipsam nos ad potum an ad medicinae usus praeparare jusserit: nam oculorum medicamentis componendis hujusmodi aquam adhibemus et ex ipsa aqueum. vocatum medicamentum conticimus. Porro temporariam intelligere satius fuerit, non vernam, cum impetu- delapsam, ut npnnullf stulte accipiunt, nullus enim per excellentiam tempus anni ver nuncupavit, sed quemadmodum et alias anui partes, absolute tempus, neque tunc temporis effusus imber aliqua eximia virtute praeditus esse cognoscitur. Sed multo autiquius fuerit putare, ipsum temporariam aquam dicere, quam eo sane tempore pluerit, quod anni tempus Graeci nominant: huic enim sententiae et illud sane favere videbitur, quod ab ipso. dictum est et aqua ab aethere .ex.creta: nam veteres Graeci coelum, nos ambiens exquisite purum, aethera; caliginosum vero aut nubibus .opacum, aerem vocare consueverunt. Haec eadem igitur ratione et locum supra nubes aethera nominant, idque clare et posita significavit, inquiens;

Constitit, ac leviter scandens tunc abiete in alta Aethera, quae ex Jda surgens ultra aera adibat.

contra vero quum dixit:.

Aera sed erasum Juno su propulit ante.

Profundum hunc nostrum aerem per ea verba insinuare ridetur; atque iterum quum dixit:

Aer densas erat naves complexus, Olympo Nubibus obscuris circumdata Luna latebat.

Itaque cum aestate aqua ejus temporis calore attenuata in halitus invisibiles dissipata fuerit, atque idcirco clam nobis in aerem supra terram subvolaverit, ac deinde propter aliquam ad frigidum mutationem ac ventis inter se reflantibus densatoque aere praetenuatos halitus iterum cogi et in aquam sensibilem evadere contigerit, tunc i mbrem illum temporarium vel tempestivum esse dicemus, extenuata aqua, ac prius ab aeris calore elaborata, atque ideo meliorem ipsam esse nimbosis, utpote neque confectis, neque ulla mutatione elaboratis, quales in nonnullis fontibus aquae scaturiunt, a veteribus indomitae crudaeque nominatae. Verum cur tonitrualem, ut ita dicam, aquam potius quam nimbosam approbet, deinceps rideamus. Id profecto mihi ea ratione fecisse videtur, quod tonitrua duorum modorum alterutro fieri noverit aut ob ignem interceptum, qui erumpens, circumplexam nuhem veluti dilaceret, quo etiam tempore fulmina decidunt aut inter se allisis attritisque nubibus. Neutrum in nimbosa aqua inest: siquidem in hujusmodi statu aer conspissatus est, una continua utraque nube ipsum totum occupante. Quapropter haud immerito in hoc aeris terram ambientis fletu nequaquam tonat : namque diversis nubibus ac propria circumscriptione vagantibus, qdum inter se concorrunt, ratio postulat fieri attritionem ; unius autem totius continuae perpetuaeque nubis conflictus fieri non potest. Quamobrem neque fulmina in hac coeli con- filiatione cadunt, quum quia calidus aer intra nubes non includitur, tuor quod neque ipsae inter se magno impetu concurrunt. Nam quando .inter se concursantes nubes igneum illud, quod intervenerat, intra se ipsas compellentes et constringentes exquisite densaverint, tunc utique fulmen nonnunquam sursum versus aut in obliquum, nonnunquam vero et in terram extruditur. Hanc solam fulminis expulsionem nos conspicimus, aliae vero mortalibus ignotae sunt. Porro a me brevibus ad proposita verba explananda ut tonitrua fiant dictum est; curque tonitrualem aquam ; ut ipsius verbo utar, quam ex nimbo provenientem meliorem esse asseruit. Summe vero munda ac tenuis est temporaria. aqua elaborata. inter hanc autem et procellosam tonitrualis est, quae quantum a temporaria vincitur; tantum procellosam seperat. lgitur in promtu jam est istis omnia vituperantibus dicere, haud medici munus esse tam longam de rerum natura orationem habere. Ceterum ut his respondeam, si nullam rationem asserens simpliciter asseverassem, temporariam aquam nimbosa esse meliorem, inter has vero tonitrualem mediocrem, aliquam Iane eorum quae dixissem rationem me adlicere praecepissent, neque te dictis meis tanquam legibus ereflere justum esse, neque ipsis ut tyrannicis praeceptis parere necessum esse dixissent. Quocirca, si illiteratorum juxta flagitiosorumque hominum latratus evitari non potest, praestat autem ob res meliores ab istis male audire, profecto rectissime tonitrui causas naturales rimati firmus: quod enim probatione curet, omnibus hominibus incredibile esse videtur. Neque admodum recte dictum videtur, quod a medico videlicet ternae de natura faciendus non fit, indicatque hos ipsius, qui ita pronunciant, nobis ut sibi tanquam tyrannis edicta proponentibus obtemperemus imperare. Verum praestabat sime non tyrannico more imperare, sed potius docere aut sermoni absque ratione magis quam rationem reddenti fidem esse habendam aut in referenda causa a nobis aliquid non vere fuisse traditum. At isti horum neutrum faciunt; imo utrumque visuperant, si nullam probationem attulerimus, nos probatione carentia effutire, est rationem aliquam adjecerimus, non esse medici, ut physici munus, de veritate aliquid disputare, metantes.

XX. Aqua edax, vigilia edax.

.Ab iis quae et vigilia et aqua efficere aptae sunt, ipsis .appellationem imposuit, utramque edacem nominans, quod mos scilicet edaces reddat; quandoquidem et hae etiam tempestate in nostra Asia Graeci omnes, edaces bomi nes, qui multa comeste valent, usitato vocabulo appellitant. Didicistis autem cibi appetitiones ab aquae potu ea plane ratione excitari, qua et gelidam bibentes aut frigidum cibarium adstringensve assumentes appetenti ores evadunt. Alibi namque ostensum est quaeque ventriculi tunicarum sanguinem in arctum constringentia appetentias augere et procreare; contra vero calefacientia sundentiaque sanguinem dejicere finireque appeteutias. Hac itaque ratione aqua vorax existit: alia vero ratione vigilia; quod scilicet corpus digerat atque dissolvat : de hac etenim jam sicut et de foinno notitiam habuistis. Concoquit plane somnus utpote calido tunc interiora petente; dissipat vigilia, insito calido, dum exterius emicat, tecum haud exiguas corporeae substantiae particulas educente. Igitur propterea aqua et vigilia edaces dictae tunc At tu ne perperam accipito, neve idem esse existimato multa comesse et multa concoquere atque conficere. Siquidem vinum aquae praestat non totum ad coctionem, quae in ventriculo fit, adjuvandam, sed etiam ad concocta distribuenda, ad sanguinem creandum, ad nutriendum, ad lotium citandum et ad corpora diffianda in recte valentibus. Nemini vero dubium est de iis in praetentis sermonem ab Hippocrate fuisse factum, quum inter omnes constet, pluritnis aegrotis vinum officere. Verum et vigilia bifariam adhibita duplicem quoque a cibis finem consequitur. Nam si quippiam noctu agentes, ut in celebritatibus illis quas pernoctationes vocant, totam noctem insomnem traducant, corpus quidem inane- redditur, sed nullum insigne virium detrimentum inde consequitur. sit si cubantes aliquod noctis tempus somno capti quiescamus, reliquum autem vigilemus, vires profecto debilitantur: neque enim melius appetimus, nequo concoquimus, neque concoctione sequentia naturalia munera inviolata perfectaque obimus, languidiores omnino quam qui bene dormierint evadentes.

XXI. perealidam naturam calido tempore, in fulgore cubile crustam reddit, in calido attenuat.

Dictionem hanc perealrdam aphorismi hujus initio praepositam a recto casu perealida deflexam esse constat, sed vocem hanc, ἔνθερμος, in fine positam quispiam ita posset accipere, ac si ex propositione ἐν, id est in, et casu dativo θέρμω esset composita, quemadmodum fiane omnes fere interpretes acceperunt, nonnulli quidem orationem hanc in duas perliti, perinde ac si utraque propria explanatione indigeret; alii vero totam, ut unam interpretali. Porro Dioscorides et ipsam. in clariorem permutavit, ut in obscuris locutionibus facere consuevit. Separatim quidem scripsit, pereulissent naturam calido tempore his verbis adliciens hanc vocem, extenuat, nobis significare valens, perealidam naturam, hoc est multo calore ferveotem, calido tempore, id est aestivo, extenuari, alilabenteui atque evanescentem per eam quae ab omnibus mefficis recentioribus jam trita et usitata voce ratione perceptilis diffiatio nominatur; quam etiam altera appellatione^ quidam sensui ignotam per spirationem nominant, quae nobis omnibus per totum vitae curriculum inest, verum secundum aetates, anni tempora studiaque ac, ut brevibus eXpediasn, secundum omnem quam degimus vitae raDonem evariat. Sed in omnibus his differentiis illud commune inest, calidioribus quidem temporibus, regionibus, aetatibus, naturis et victus rationibus, de corpore haud exiguam substantiae nostrae portionem effluere; contra in frigidioribus, spissescente cute, plurimum retineri, exiguum dissipari. Hac igitur ratione perealidam naturam tempore calido extenuari verum est, duplicato fodicet effluxu : nempe ex proprio calore insitum habentes, novum praeterea exterius a calido tempore accedentem acquirunt. Verum neque in alio ullo exemplari hanc lectionem inveni, neque ullus explanator ipsam agnovit. Sed Dioscorides ipsa in libri sponte inscripsit, sese in duobus solis exemplaribus ita conscripta verba nactum esse, perealidam naturam calido tempore, in frigore cubile crassam reddit, in calido extenuat. Verumtamen nos non in duobus, sed in omnibus quaecunque legimus, ita se habere hanc orationem comperimus, quum de industria omnia et quae. in publicis bibliothecis reposita fiunt et quae apud amicos invenimus, exemplaria inspexerimus. Sed jam ad explananda verba convertamur, omnibus iis quae prave ab interpretibus dicta sint praetermissis. Mihi (ane prior aphorismi pars ita perficienda esse videtur: per calidam naturam calido tempore in frigore cubile crassam reddit, has voces, calido tempore, lo texto catu nobis. legentibus, perinde ac si in calido tempore dictum esset; illud vero in frigore, idem est ac si dictum esset in aere frigido, ex duabus orationis partibus dictione composita, praepositione scilicet in, et nomine fulgore. Erit enim integra sententia hujusmodi; utile est perealidae naturae, in calido tempore, in frigido cubiculo sumnum capere, ita namque crassescet. Nempe haud injuria in valde calidis naturis. haec nos facere praecepit Hippocrates ; quandoquidem calida natura quum sponte ob effluxum immodicum ad extenuandum idonea sit, si tempore calido accedente, evacuatio duplicata sit, quin etiam tertia quaedam alia inanitio in calido loco et calido strato cubante homine adjuncta. fuerit, tum corpus triplici digestione exhaustum dissipari emaciarique continget. Quod si duabus necessariis inanitionibus a natura atque tempore provenientibus, quas effugere non licet, tertia saltem in contrarium abducatur, non dissipare, sed coereere dissistiones potens, ad extremam evacuationem homo non perveniet ; quin imo pinguescet magis quam extenuabitur. Frigido enim cubili non modo lectos frigidos, sed stragula, quae ex linteis- crassioribus et attritis, atque id genus aliis vestibus constant, significante; aliud quoddam maximum remedium excessus ratione temporis et naturatis temperamenti provenientis adjungitur, ut scilicet per frigidam inspirationem corpus refrigeretur. Id quidem jam et antea a nobis dictum fuit, sed nunc mentio lecti adjecta est, ut undique corpus refrigescat ac diffiationis excessus ad salubrem commoderationem redigatur. Altera quidem aphorismi pars, prior scilicet, ita sane ab aliquo potissimum explanari posse mihi videtur. Reliqua pars, ubi ait, in calido attenuat, dilucida sane foret, si ei voci, calido, aere adscriptum esset, tota oratione per haec verba manifeste explicata : calidiori naturae, calido tempore, cubile in aere frigido si accedat, crassam reddit; in calido autem aere cubile extenuat. Per rectos quidem catus ita maxime aperte explanata oratio fuerit. Quod si per tertios et textos loqui voluerimus, narratio sane hujusmodi fuerit. Calidiori naturae, tempore calido et cubili in aere frigido crassescere accidit: hoc eodem vero cubili in aere- calido posito extenuari continget.

XXII. professio tuendae sanitatis, non saturitas cibi, impigritas ad labores.

Neque repleri usque ad saturitatem impigrumque esse ad exercitationes salubris victus caput esse opinatur.

XXIII. Inter vigilandum siti in superjicie somnus medela Ist; siti vero ex somno vigilia quibusdam.

In superficie sitim intelligere oportet valde exiguam, quae neque a toto corpore, neque magno ventriculi parCium affectu excitata est, sed, ut dixit Erasistratus, aresilentibus aut incalescentibus locis illis, per quae ab ore in ventriculum humor delabitur. Huic itaque siti somnus remedio est, corporis penitioribus madescet) ti bus, utpote per somnum sanguine ad interiora agente; contra vero expergefactis, quum in superficie sitis adest, vigilantibus facile sedatur. Hujusmodi namque sitis oritur incalescentibus nonnunquam particulis, quarum dicebam Erasistratum meminisse. Calescunt autem dum in stomacho cibi concoquuntur. Nam quum hujusmodi concoctio ab infito calido perinde atque elixatio fiat, quemadmodum in illa calidus quidam halitus effertur, ita nonnunquam et in ventriculo et maxime vinum meracius epotis contingit. Verum si vigilantibus ipsis stomachus inanitus nullos praeterea vapores suggerat et calefactarum partium calor eVanuerit, siti liberantur. Porro nonnulli a somno ob ciborum pot.ionumque calorem ventriculo ex calefacto sitiGulosi fiunt, quorum sitis fine externo subsidio non tollitur; quocirca nonnullis frigidam potare solitis hoc tempore ante balneum ac cibi assumtionem gelidae aquae potus nonnunquam usui fuit. Propterea igitur in secunda sitis differentia adiecit hanc particulam, quibusdam, neque enim omnibus, ut ostensum est, a somno sitientibus idem affectus oboritur. Hallc lectionem autem et veteres explanatores agnoscunt et in castigatissimi exemplaribus invenitur.

XXIV. Quibus plurimum calidum inest, vobaltssimi sunt, frigidus enim aer plurimus. Ex duobus autem magnis magna et quae oriuntur existunt.

Modo praedixi hujusce orationis lectionem antiquam non ita inveniri, sed hoc modo, quibusdam pluri mum calidum, ficque illi interpretes Iegunt, qui de superiorum verborum fine hanc particulam, quibusdam, detraxerunt. Igitur de propositae sententiae veritate jam differemus. Quibuscunque enim plurimum calidum inest, in corde scilicet, hoc namque veluti focum laresque ingeniti calorisi esse declaravimus, et aërem qui inspiratu adducitur, plurimum esse necesse est: nam et hoc in libro de usu respirandi explicatum est. Quod si plus caloris hujusmodi naturis inest multusque inspiratur aër atque iterum exspiratur, propter hoc si vocem magnam fieri dicemus, ita absolute citra ullam distinctionem sententiam proserentesi fallemur: nam in commentariis de voce ostensum est vocem ingentem fieri, quin multus aër celeriter exspiretur, nequaquam posse; id vero fit, si aspera arteria et guttur latius pateant. Si pectus vero totufn amplum sit, non solum ingentem vocem homines edere, sed etiam diu Iisti me vociferari posse ibidem declaravimus : ut praeconesi, quum pedem vocatum canant, efficere solent. Igitur quoniam cor statim ab initio, quum formatur in utero, amplificatur increscitque, in quibus insitus calor plurimus inest; ad cordis vero potionem et pectus plerumque magnum efficitur et hoc iterum pulmonum magnitudo necessario consequitur, nec non et istis asperae arteriae magnitudo respondet et huic plerumque gutturis: haud abs re saepissime pervalidae naturae homines vocalioresi esse contingit. Etenim si semper et omnino ad portionem magnitudinis cordis pectus auctum esset et nunquam ei prava conformatio accideret, perealidos homines non plerumque, sed semper magnam vocem edere dixissem; verumtamen neque ut pulmonum magnitudo pectori semper respondere invenitur, ita et ipsorum magnitudini in ipsis contenta tria vasorum genera respondent. Conspicitur vero et in animalium dissectionibus proportio haec non exquisite servari, sed in hujusmodi sane partibus aliquod pauxillum excellere, aliquod e contrario deficere invenitur. Id vero in corde, ratione pectoris, mfigne accidit, quod et in causa est maxime, ut inter aeque calidos homines nonnunquam in vocis magnitudine multum intersit. Hippocrates quidem soli aëris multitudini magnitudinem vocis attribuit; verum haec inter causas magnam vocem efficientes neque sola neque dignitate prima est: magnae enim vocis materia est, ut in commentariis de vocibus l disputavimus.

XXV. ventriculo calidi, frigidi carne et graciles. Illi venosi et iracundiores.

Quod geminum in animalium corpore calidum agnovit Hippocrates, alterum quidem, quod ipse ingenitum vocat, essentiam in sanguine sanguineisque visceribusi repositam habens, alterum vero acre, mordax et igneum, sub quo genere et febris est, in mustis pridem ipsius voluminibus declaratum fuit. Quin etiam ego de hoc in quodam meo commentariolo accuratissime disserui. Ejus libelli inscriptio haec est, nullum errorem esse Commissum, in eo aphorismo, cujus initium est, crescentes plurimum habent innatum calidum. In eo sane Hippocrati^ partes tueor, Lyci adversus aphorismum criminationes diluens, ipsumque ob optimorum praeceptorum ignorationem Hippocrati infensum esse demonstrans, verum hujuSce caloris differentiam, neque Lycus, neque alius quispiam aut. Erasistrati aut Herophili sectator aut empiricus internovit; quapropter et- multa Hippocratis scripta prave admodum interpretati stant. At Hippocraticos viros saltem non decebat Hippocratis decreta improbare, ea perinde interpretantes, ac si unus genere calor in animantibus existeret-. Sed quum Hippocratem aut alium quempiam audiverint, aliquos ventriculo calidos nominantes, ut nomen illud acceptum esset, considerare praestabat, utrum qui vocem eam protulit aut scripsit naturale calidum in ven- .r triculo copiosum esse assereret aut alterum intelligeret, quod saepius acquisititium, interdum non naturale, nonnunquam et a natura alienum vocatur, quo calido incaleutes, mordax calidumque exspirare, atque idcirco simul atque cutis dentata fuerit, febre vexari. Quemadmodum illi qui altero calido uberrime affluunt, suppressa diffiatione pleniores quidem fiunt, sed in febrem non incidunt, propterea …. Illud etiam constat, in ventriculo ciborum concoctiones ab hoc insito calido exuberante optimas fieri, ut ipsis in aphorismis ita loquens edocuit; ventres hieme et vere calidissimi natura et somni longissimi. His itaque temporibus cibaria plura exhibenda: etenim insitum catidum multum; pluri igitur alimento egent, argumento sunt aetates et athletae. Itaque sicut absoluta ciborum conlectio hujusmodi ventriculorum indicium est, ita frigidisrum quidem in acidum conversio ; .calidiorem autem in nidorosam qualitatem mutatio. Quamobrem cibos recte concoquentibus et sanguis optimus inest et mediocris caro progignitur, vel et interdum quam deceat copiosior, quum otiosiorem vitam degunt et frequenti lavatione utuntur, sed minus bona caro est, neque corporis habitui congruens; postquam vero multa copia congesta fuerit, totum corpus in morbos praecipitati At ob ventriculi intemperiem male concoquentibus et cibos in fumidam nidorosamque qualitatem corrumpentibus vitiosus in venis sanguis contrahitur pravaque in toto corpore fit nutrica-tio. De iis igitur propositum sermonem intelligere debes. In jecore namque et in corde multus ab initio insitus calor inest, in carnes vero e sanguine profunditur, atque ideo in hujuscemodi corporum naturis, quales et nunc descripsit Hippocrates, carnes frigidas esse necesse est, utpote sanguine non copioso, sed pauco et ipsis quidem villoso, irrigatas. Utrumque enim ventriculo igneo calore intemperato laborantibus evenit ut cibaria corrupta descendant et proinde paucum ex iis alimentum corpori impertiatur, idque nitunt non recte concoctum improbum sit: non coctis enim corruptisque .in ventriculo cibis, bonus in jecore venrsque sanguis creari non potest. Quod si paucus quidem, sed non malus in venis sanguis foret, carnes utique hunc attraherent, ipsas minus nutrientem et venas inanes relinquentem, ut contractae essent vixque apparerent. Quando vero non paucus modo, sed etiam pravus .est, .tunc neque ipsum, quamvis egeant, attrahunt^ perinde. ac neque mos ipsi cibos nidore aut. altera quapiam improba qualitate infectos et si vehementius escam appetamus, admittimus ; etenim. appetitus ipse hujusmodi cibo degustato exstinguitur. Eadem igitur ratione carnes exiguum, quod videlicet ad nutriendum pernecessarium est, de venis exhauriunt; quare .paulatim longiore. tempore in venis plus sanguinis depravati contrahitur. Quapropter in venae lectionibus nunquam ab hujuscemodi hominibus rubrum sanguinem profluere conspicies; sed alio calore, ut quis eum nominare velit, affectus invenitur, quamprimum vero et male olet. Quod si jampridem homo purgatus noh suerit, ater etiam qui rescisse vena profunditur sanguis apparet, alias aliam in crassitudine et tenuitate constitutionem habens, nonnunquam fetosus et. tenuior, nonnunquam vero crassior, quemadmodum sane interdum et valde crassas et niger, liquidae pici persimilis : cernitur. Haec igitur omnia nunc per capita enumerata in aliis qulbusdam ex antedictis commentariis et praecipue de curandi methodo absolute disputata sunt; in praefeutia vero ab explanatoribus praetermissa, brevibus a me perstricta fuere; solent enim ubi nihil refert, esse loquaces, in rebus autem utilissimis deficere. Ego itaque quum praetens oratio perutilis sit, ipsam repetens per capita rursum explicabo et cum interpretationepropositum. verborum conjungant. Ventriculo calidos ipsum dicere putandum est, non quemadmodum pueros et .athletas insito abundare calido testatus est; neque, ut hieme ventres calore naturali maxime calere dixit, sed ut mordacem improbumque calorem haud exiguum in intemperato ventriculo possidentes. Hos autem carnibus frigidos merito nominavit, utpote bonae juxta et copulae alimoniae penuria tabescentes, quam ex sanguine naturaliter sese habente in temperatis corporibus hauriunt. Ex sanguinis autem inopia fit ut carnes refrigerentur, acquisititium sane calorem a sanguine, non proprium; non insitum, ut jecur et cor possidentes. Isti vero carnibus deficientibus graciles necessario redduntur; ipsarum enim subtractiones et incrementa tenue et massum. totum corpus efficiunt. Dicit autem hos ipsius venosius esse perinde atque si et ita dixisset : istis conspicuae venae sunt, hoc est eminentes, quippe quae sanguinis plenae et carnium ipsas contegentium paucitate nudae appareant. Quin etiam ipsosiracnndiores esse dixit, non absolute iracundos, neque per excellentiam iracundissimus, quod plane ipsis accideret, si calor in corde permultos redundaret; sed calor in ventriculo, os ejus contristans iracundiores efficit. Siquidem alibi declaratum est, hanc particulam in contentum sui affectus et animam adducere: tardiores enim ad intelligendum atque agendum homines reddit, quo tempore ipsa frigidior evaserit; contra promtiores atque irascentes, quum magis incaluerit, haud naturali calore scilicet, sed adventitio et a natura alieno, de quo ferino iste totus a nobis confectus est. Quapropter eos, qui se Hippocraticos nominant et praecipua^ Hippocraticae artis decreta, quibus et experimento evidentia adstipulantur, ignorant, accusare aequum est, quod aliter atque nos diximus, interpretati funi. Existimant enim in calidioribus ventriculis insitum calorem in profundum refugere et extimas partes deterere, atque ideo frigidas hominum carnes evadere. Verum hujusmodi caloris motiones pro ratione temporum et regionum. et prorsum coeli status, praeterea pro ratione vigiliae et- somni, nec non et animi perturbationum, ut moeroris et timoris et corporis voluptatum et animi oblectationum evariant. At neque corporis naturdis fabrica, neque aetas talem ingenitae caliditatis mutationem efficit. Sed quemadmodum et in libris de tuenda sanitate monstravimus, pravae corporis constitutiones sunt nonnullae quidem cum totius animalis intemperie, aliquae vero cum partium inaequali statu, qualis et ista, quae in propositis verbis habetur de ventriculi vitiosam constitutionem habentibus et non optimam, veluti quae nativo calore multo affluentes et idcirco ad bonam carnem procreandam maxime conducentes, corporis habitum pleniorem efficiunt, non extenuant, .non emaciant, ut intemperatae.

XXVI. Terra siccitatibus suualente, avium genus bene habet.

Aves enim utpote aridiore quam nos temperatura constantes, siccis temporibus rectius valent. Nos vero non praeterit et aridioribus ipsas cibis velci et pauco potu esse contentas, non perinde ut fines, qui aqua adsidue prolui et immodico adsidue potu repleri cupiunt.

XXVII. tsuum hircesuit, uter exterius testis apparuerit, si dexter, mas, sinister vero famina.

Quum puerilis aetas in adolescentiam transit, quemadmodum ipsis semen et pili in locis genitalibus erumpere incipiunt, perinde et testes subito increscunt; quemadmodum et puellis virginibus mammae extuberant, una et mentes ferri incipiunt. Tunc igitur et vocis mutatio in maribus fit praecipue : nam quum prius ipsis acuta vox esset, quum perfecte in puberes evaserunt, gravior redditur; tempore autem medio veluti raucam ipsi vocem edunt. Quamobrem autem praedicta aetate omnia ista eveniant praesens oratio explorare non postulat, sed omnia haec .apparere experientia demonstrat, sicut et illud, si dexter prius testis intumuerit, hosce adolescentes factos, in aetatemque virilem quum evaserint, filios mares potius quam seminas genituras; quod si sinister, e contrario. Idem et de utero sensit, in aphorismis enim ita scripsit: foetus mares in dextris, seminae vero in sinistria magis. Quae igitur a me hac de re in aphorismorum explanatione dicta rent, ad hunc locum accommodes, quum una sit communis in maribus atque seminis causa, ob quam sinistrae partes seminarunt, dextrae marium opifices sint. Verum et de hoc in libro de usu partium tractatum est.

XXVIII. oculi ut valent, ita et corpus. sit color in deterius aut melius labitur.

constat autem ita oportere subintelligi, ut oculi validi sunt, quod nonnulli et adscripserunt. Sententia igitur verborum, ut quispiam judicio meo, plurimorum falfam interpretationem omittens rectissime explanare potest, haec potissimum suerit: Hippocratem docere arbitror, quonam modo quis ab oculis totius corporis affectum pererpiat, quandoquidem isti maxime firmissimam nobis notitiam exhibent. Porro in illis, quibus anima deficit aut aliter vires collabuntur, neque manum quis. intuitus, neque crus adspiciens aut faciei reliquas partes, omissis oculis, aliquid explorati habere poterit, quod ipsi vires imbecilles esse aut validas patefaciat ; quod si oculos inspexerit, compertum habebit; clarissime namque in ipsis robur iufirmitasque elucescit, nonnullis quidem acute eernentibus, palpebris patentibus, nonnullis autem neque perfecte ipsas aperire valentibus. Quin etiam ipsorum color et moles aliquid de viribus nunciant. Viribus enim infirmis oculi cavi, squalidi et decolores apparent, robustis autem florido colore vigent, pleniori mole constant et splendidum humorem habent. Haec plane fieri evidenter conspicimus, etiamsi causa ob quam fiant nos lateat. Verum et causa patet, qualisnam oculorum sit natura, scientibus, quod alibi et in sermonibus de visione dedareximus, animalem scilicet spiritum luminosum e cerebro in oculos plurimum proficisci ; iste igitur quum aut imbecillus aut paucus In oculis fuerit, modo enumerata symptomata eveniunt. Et color melior fit, inquit, aut deterior. Id autem clarum est, sive de oculis etiamnum sive de totius corporis colore sermonem faciat:- utrumque enim verum est, oculis quidem ut firmitatem atque imbecillitatem, ita et bonum foedumque colorem permutantibus, hos quoque totius corporis affectu comitante. Nam si bene colorati oeuli sunt et gyoni hoc est corpus totum salubriter se habere significant, aliquo autem turpi colore inquinati illico et totum ostentum esse indicant. Celerius vero in oculis quam in aliis partibus colorum mutatio ob eorum munditiam nitoremque conspicitur. At non felum id significare haec verba possunt, sed etiam in toto corpore coloris mutationem signis in oculo apparentibus accidere et subsequi. Ab oculis igitur hoc modo ad tutum corpus cognitio traduci potest. Per se autem verba haec, omissa parte de oculis, explanari possunt, si quis ipsa cum sequentibus conjungat. Deinceps igitur ab alio principio sic ipsis interpretabor.

XXIX. Et color in pejus aut melius vergit,; Aequum st autem ut se habet alimentum-, ita et quod extimum est, sequi.

Colorem alimento, id est sanguini, proportione respondentem, in pejus aut melius vergere inquit. Sanguinem autem nunc appellat omnem in vasculis inclusum firmum, in quo et pituita et bilis utraque et tenues serosique humores continentur. Hoc enim mistum et melius et deterius redditur. In eo vero contentus humor, qui proprie sanguis dicitur et a cujus dominatu tota congeries nominatur, pravus dici nequaquam potest, perinde ut neque alium habere. colorem quam rubrum.

XXX. signa mortiscra per cutem nares, calidus vapor. prius nares frigidum spiritum reddunt.

Sive in casibus accusativis scriptum sit, calidum vaporem,. sive in rectis calidus vapor, utroque modo aliquid subintelligitur. Verba enim bane sententiam habere debent: inter signa mortifera et haec funtp calidum vaporem per cutem evacuari, quum prius per exspirationem frigidus spiritus redditus siti At si in rectis casibus eandem sententiam explicare velis, ita sime dixeris; maxime signa mortifera per cutem calidus vapor exiens, post frigidum spiritum prius exspiratione egressum. Ceterum id ipsum quidem, frigidam scilicet exspirationem, perniciosissimum indicium esse, in libro de praesensionibus dictum est lusce ipsis verbis : frigidum autem per nares atque os exspiratum jam valde perniciosum est, nunc autem quoddam symptoma, ita se habentibus, quod tamen non semper fit, addidit: calidus enim vapor multus subito de cute emanat, sed neque omnibus, ut dixi, .neque omni tempore. Atqui istos explanatores de quibus non opus est garrientes haec edocere praestabat. Illis enim fotis id evenire comperies, quorum mortem calidissima febrisantecessit; quae corpus ipsum cordis torruit, atque ideo postremo ipsum refrigeravit. Vitali ergo tenore, moriente jam corde, evanescente, in aliis quidam sudores syncopen inferentes proveniunt, multorum scilicet humorum pleno corpore : illis autem qui ex praefervida febre antea exaruerunt, pro sudoribus calidus vapor tangenti tibi dissiari videbitur. Neque tamen et iste quoque morbi tempore, sed quum diu jam progresso morbo, cutis, exhausta halituosa substantia refrigeratur, quae ob ardentiorem febrem altenuatis succis, morbo rigente contracta fuerat; neque enim eo rane tempore, quo jam cor emoritur, excitari potest nedum calidus vapor, sed neque frigidus aut tepidus. omne igitur cor prope mortem frigida intemperie affectum est, sed non in quolibet mortifero morbo hujusmodi semper est ; verum in ardentissimis febribus .plerumque calidissimum, ut dictum est. Igitur quum frigida intensi. perie cor aegrotat, calidum vaporem emanare nunquam reperies, quando jam vicinus morti constitutus aeger. frinidum reddere spiritum inceperit, neque ita te habentibus humores praetenuati sunt, neque i ardenti febre isti laborant, neque succos biliosus habent, qui temperie eaUda, corpore tenui sunt, siquidem frigidae temperaturae pituitosos, crudos, crassas et proritum frigidos succos, non biliosus, calidos tenuesque abunde procreant.

XXXI. Vitalia vero contraria.

Hoc illis manifeste repugnat, qui dictum fuisse putant mortiferum esse signum, in nato calidissimam. febrem: nam tanquam respondens verbis illis stupra dictis, signa mortifera, nunc sit bj unxit: vitalia vero contraria. Atqui secundum eorum explanationem .his verbis, mortifera signa; conjuncta-non sunt haec ita scripta, per nares calidissimum, sibi adjectum non habent, sitire letale signum, an. non sit,. Neque enim mortiferum est, nisi quod ab Hippocrate dictum est, praecesserit, prius nares frigidum spiritum residunt n nam si citra. hoc vapor calidissimus per cutem emanet, potest id quidem fuscorum calidiore febre, attenuatorum symptomata esse, non mortis pransus indicium. Quin imo interdum et extenuati humores utiliter difflantur, quos, quum pinguiores sunt, per sensiles excretiones natura e corpore propellit, sudores citans aut lotii dejectionumve multitudinem aut vomitum movens. Erunt igitur omnia contraria praedictis mortiferis signis, vitalia neque frigidum exspirare, neque per cutem calidum vaporem exhalare. Haud abs re autem et zeuxis sectatores prius separatim, mortifera signa, interpretati, omnia haec verba deleverant, quae ita se habent, vitalia autem contracia ad sanitatem.

HIPPOCRATIS EPIDEM. VI. ET CALENI IN ILLUM COMMENTARIUS V. SECTIO V. I. oi torum naturae medicae.

Crebro superius a me dictum est hujusmodi lectiones, per quas quod dicitur permutatur, sed eadem prorsus sententia permanet, dijudicare mihi non esse propositum, quippe qui longitudinem commentariorum vitare instituerim; verum et nunc id ipsum recordationis causa dictum volui, quandoquidem et in sequentibus nihil praeterea de hujuscemodi lectionibus afferam. Verborum igitur sententia, si quis simpliciter quod dicitur accipiat, perspicua est, suam ipsius mentem Hippocrate declarante, se videlicet non esse ex illorum coetu, qui naturam arte carere arbitrantur, sed eam esse artificem animalibusque consulere. Verum hoc loco per id nomen, naturae, vim quandam intelligere convenit in his ipsis corporibus, quae ab ea reguntur, luhabitantem; cujus essentia quaenam sit in praesentia quaerere, sicut et de nostra anima aut de ejus principe parte, minime necesse est: nihil enim istorum praesens oratio postulat, sed illud solum, recte scilicet Hippocratem opinatum fuisse, naturam esse morborum medicam. Forsan enim quispiam hac oratione artem medicam tolli suspicabitur; quocirca non simpliciter verba haec accipienda sunt, morborum naturae medicae, altior enim sensus accuratiore indigens explicatione hujuscemodi in verbis delitescit; neque dum usquam superius hanc rem explanavimus. Amicis autem nostrum institutum cognoscentibus, quibus gratificantes ad hujusce libri interprolationem accessimus et nunc in memoriam revocabimus, quodque decretum efficaci probatione indigens, quum alicubi semel exquisite tractavi, me alio in libro iterum non scribere, loquacitatem videlicet supervacuam accidere cognoscentem, si iisdem de rebus quispiam eadem repetat, quemadmodum nonnulli puriores medici fecerant, non bis modo aut ter, sed quater vel etiam saepius in multis commentariis et libris eadem de iisdem conscribentes. At ego aliquid cum semel rationibus declarari, postea reliquis in libris eo utor, folles tantum summae mentionem faciens admonensque a me alio in volumine ostensum esse. Etmunc igitur semel de natura sermonem faciam et quare ipsum morborum esse curatricem Hippocrates asserat et quod ab hoc decreto nequaquam artem medicam everti tollique contingat. Tu vero qui haec nostra commentaria evolvis, jam mihi orationem exordienti animum adverte. Morbos ab alimento; congruenti qualitate et copia; in tempore exhibito, ab humido fomento, a cataplasmatibus a clysteribus, a venae sectione et a quibusque id genus aliis, propulsari, si quis dicat, .non .utique mentietur, sicut neque ille qui a medicis morbos curari asseveret, nec qui artem medicam laborantium fanatricem esse testetur.^ Quemadmodum vero. haec praedicans, ut mendax reprehendi non poterit, eadem sane ratione neque ille qui naturam servandi animalis causa omnia administrare existimet. Hoc vero et illud consequitur, eam primum languoribus mederi et maxime quum evidenter hominem sanat, sudorem copiosum profundens aut per lotium aut per dejectiones aut per vomitus, infestos humores eliciens. Quodnam igitur dignitate primarium sit, quod secundas, quod tertias habeat inter haec omnia, quae sanitatem facere diximus p contemplare convenit, eo etiam. magis, quod et alia quaedam, per quae morbi curantur, accedunt, quorum omnium pro dignitate ordinem internosse praestiterit-. Nobis enim melius dici videtur et naturam morbos medicari, recte vero et artem medicam et medicum, vere quoque et ejus ministrum et venae scissuram et per ipsam factum sanguinis profluvium. Fortassis autem scuispiam putaverit et coquum aliquid conferre et textorem et aedificatorem et ferrarium fabrum et alios quosdam artifices, quorum opificiis utimur ad eorum ministrationem, quae hominibus sanitatis causa praeparantur. Verum istorum quaedam auxiliorum materiae, non auxilia fiunt; nonnulla vero instrumenta auxiliantibus idonea, sed tunc auxilia fiunt, quando in tempore atque ut decet ea medici applicant. Nam vinum aegrotis propinatum si juverit, ejus propinatio auxilium - est; at si importune oblatum delirium aut phrenitida concitet, tunc morbifera, non salubris causa neque auxiliumfuerit. Quis igitur test faciendi auxilii auctor? occasionis scilicet inventor. Quo nomine autem hunc Graeci appellant? non ne et hoc homialbus patet, medicum scilicet ipsum appellari? Quapropter medicus vino potior est ad naturalem factitiamque sanitatem. Etenim vinum in tempore exhibitum et temperanter epotum recte valentibus prodest; languores autem, quum opus est, assumtum discutit. Ceterum medicus non quod animai sit aut pedestris aut bipes aut rationis particeps aut civilis, eo cujusque materiae tempus idoneum ac modum novit, sed quoniam artem salubria atque morbosa distinguentem addidicit: nam si perilla haec nosset, omnes plane homines eandem callerent scientiam. Quare dignitate prior medicis ars est, per quam medici fiunt, nam ejus vi illi utentes, morbos pellunt. Sed quam rationem materia atque instrumenta ad medicum ejusque artem, eandem ipsa rursum atque ars, ad ejus qui curatur naturam habent. Illa namque est omnia congfuentia in animalium corporibus faciens et aiens quidem cum alimento opus est; sibi autem sanguinem praeparans, per quem alimenti egenas particulas nutriat; atque iterum, ut sanguis ipse creari possit, cibum in ventriculo praeparans atque conficiens. Quod si devorata cibaria neque recte- concocta sint, neque .digesta, neque in. sanguinem. versis, neque .alendarum. partium -vim invenerint, statim mehereule, neque corporis. nostri. alimentum fuisse dicentur. Quemadmodum .vero ad .nutriendas partes resectionis egentes ripis; nutriens. facultas. longe princeps causa. est, eadem sane pacto et ventriculi vis ad cibos concoquendos..et jeco.ris veuarumque facultas ad concoctum in sanguinem convertendum sese habent. Verum. enimvero cuncta me naturae opera particulatim nunc recentere necesse non est. Nam memoria repetere satis fuerit, in commentariis de naturalibus viribus, omnes naturae communes facultates fuisse explicatas, numero quatuor, quibus animal. agens omnia molitur ac perficit: primam quidem propriorum attractricem; secundam vero, horum ipsorum commutatricem et concoctricem; tertiam utilium retentricem et quartam alienorum expultricem. His itaque potestatibus non modo sanum animal tuetur, test etiam aegro sanitatem restituit. Et ex his abunde constat, quantum sanitatis effeetricis causas natura dignitate alitecellat: omnia enim reliqua materiam ipsi parant et fuggerunt ; quemadmodum exterius quoque artem aliam alii ministrantem videmus. Textori namque radios textorios et pectines lignarius faber molitur; huic vero ligna materrae exedor ; securim item et dolabram ferrarius artifex. Ferrario autem. ipsi ferrum metallorum effossor comparat; rarumque est artem effectivam invenire nulla alsa .egentum, quae aut instrumenta fabricetur aut materiam operi idoneam reddat. Ita sane et medico multae artes aptas materias praeparant, perinde ut ipse rursum naturae cum quibusdam ministris suppeditat. Quam enim proportionem architectus erga aedificatores lignariosque fabros et alios quibus imperat artifices, eandem et medicus erga minis ficos suos gerit. Isti vero sunt herbarii, unguentarii, coqui, cataplasmata adhibentes, humore conspergentes, clyflerem suffundentes, scarificantes, venam scindentes, cucurbitulas affigentes. At. si nos etiam haec:. didicimus et facimus, perinde facimus atque. gubernator.- remigandi peritus et facile summum malum conscendere volens. et omnia alia. nautarum .munera cognoscens, et exsequens. Etenim multi imperatores saepe et arcu uti et jaeulari et pugnare gladio. hastaque sciunt .et faciunt sit. reges, pariter.; sed non ut rex, ut .imperator erat Alexander Macedo, aut ejus pater Philippus, sed per alias artes. imperatoriae atque regiae inservientes haec militaria munera .obi; hant. Itaque et nos ut medici, cujuscunque..auxilii qualrtatem, quantitatem, occasionem. et. .utendi. modum cogno.r scitnus; ut ministri vero venam rescindimus. ec cucsirintulas admovemus. et reliqua manibus operamur, Dignitate igitur. ars .medica medicis. praestat, medicus arti. servienti, illa ministris, ministri artibus sibi- instrumenta materiasque parantibus illae artificibus per ipsas agentibus, artifines vero praeparatis materiis atque instrumentis, Conversio igitur ordine firmioris notitiae atque memoriae causa; enumerandis artibus accidit, ad servandam efficiendamque sanitatem nobilitate ultimos .esse, qui nobis clysteres; scalpella, specilla, forfices et reliqua medicae artis instrumenta fabricantur, cum his et eos qui materias prae-parant, quos radicum. excisores et herbarios vocant; nec non et qui ex .metallis effossa aliaque id genus praebent; supra hos vero. aptorum artes, supra quos et ministros medicorum, .his quoque superiorem ipsorum artem, ea superiores medicos esset medicis artem medicam, quae rursum naturae ministra .est. Atqui inter ipsius naturae facultates nonnullae quidem sunt primariae, per quastcilicet animal. in vita- servatur, summam. nobilitatem ad optimam corporis.; vitam possidentes; optimam autem vi-tam nomino, quae in sanitate videlicet agitur r. urava enim in morbis vitia est; alterae sunt vero istarum mittisicae facultates, deinde illarum item aliae. Itaque posteaquam hoc in sermone artes omnes ac potestates sanitati vitaeque necessarias, nunquam alibi eas prosecutus, recensere constitui, neque regentium nos potestatum dignitates adiicere me piguerit. Primae igitur sunt salubrem animantis moderationem in quali et quanto conservantes. Quum enim corporis nostri substantia nec magnitudinem nec qualitatem eandem retineat, sed magnitudo per sensus latentem exhalationem dilabatur, qualitas vero, temperatum supra variante, permutetur non ab aere solum ambiente, sed etiam ex nobis, quemadmodum in libris de tuenda sanitate explicavimus, ad magnitudinem sarciendam altrix potestas in nobis inest; ad qualitatem corrigendam et respiratio et per totum corpus diffiatio comparatae sunt. Sed cum nutriendae partes idohea ac propria maturia egerent, alia quaedam in nobis vis inest, quam haud alienum fuerit brevis ac dilucidae doctrinae causa facguificam nominare ; cui turium alia vis praesto in ventriculo, concoctrix scilicet, omnibus autem dictis viribus communes aliae quatuor sirnt, quas paulo ante memoravi et clarioris doctrinae causa propriis nominibus appellavi, attractorium scilicet, retentricem, commutatoriam et expu l tricent. Haec igitur vos meminisse dignum puto, illud scientes, me hoc. loco tantum hunc sermonem fecisse, naturam omnium artium ad medendum primariam atque potissimam esse declarantem.

II. Adinvenit natura sibi ipsi accensus non cogitatione; partim quidem ut connivere, partim vero et lingua subministrat et id genus alia quaeque. Jnerudita natura et indocta quae opus sunt efacit.

Accessus naturae appellavit perinde ac si et vias aut impetus ad agendum dixisset, non, ut nos prius mente volventes et prius eligentes facimus, ita et ipsa faciente. Connivere igitur, sic autem dicitur quum quis clausas palo pebras cito iterum aperit, statim ortis animalibus et a nullo edoctis illico inest. Certum est autem hujusmodi actionem maximam oculis utilitatem afferre: fatigarentur enim palpebrae, si toto. vigiliae tempore paterent, nmltaque exterius in oculos ipsorum tunicas violantis inciderent. Praeterea longe isto admirabilius est naturae opus, quod non vulgares modo, sed etiam plures medici, etsi quotidie fiat, negligenter tamen praetereunt. Nam si bimo puero panem ostendens, eum hoc ipsi, nomine simul demonstrans panem voces, idque bis .torque. feceris, - puer et demonstrati corporis hanc vocem, panis, signum esse intellexit, ipsamque imitatus pronunciat, quum a .nullo ut linguam movere oporteat ipsis. didicerit. Idem vero quod in hoc et aliis omnibus motibus quos appellant voluntarios, ab omnibus fit animalibus. Igitur si voluerint aliquem artuum inflectere, id .statim efficient, etsi musculum illum a quo inflectitur membrum non cognoscant. Eadem ratione ostendere volentia per alterum musculum extendent; sed neque quis musculus iste sit, neque quo pacto agere possit, moventi animali notum sit. Quo enim modo ea comprehendere potest, quae multis etiam medicis incognita sunt^l quid dico multis, quum nonnullos musculos quidam dissectoriae artis vel peritissimi ante nos ignoraVerint, ut eum qui intra articulationem abditus poplitem incurvat; nihil minus tamen omnes bomines ipsius genu articulum, simulatque voluerint, inflectunt. Quin non in solis hominibus, sed etiam in aliis cunctis animantibus hujusmodi actionis species reperitur, usque adeo naturae vis ad ea, quae animalibus condueunt, rectius praestanda, qualibet arte potentior est. Quocirca et Hippocrates de palpebrarum motu, quod scilicet ipsas alteri etiam negotio incumbentes agitamus, mentionem fecit, dicens: ut connivere; motum vero in loquendo linguae, per ea verba commemoravit, lingua vero et subministrat; nobis enim quamque vocem praeferre volentibus lingua ad ipsam articulandam promte obsequitur. Pueri igitur voces prolatu difficiles nunc primum audiens tes, ut strax et sphlux, statim aptas nos imitantes eloquuntur; neque quos linguae musculos movere oporteat neque quomodo ipsam extendere aut flectere aut circumvolvere aut superius palato aut prioribus dentibus aut alii cuipiam auris ^particulae admovere stabilireque conveniat agnoscentes. Quumdixit autem et alia quaeque voluntarias motiones, in memoriam tibi revocat; in quibus, ut dixi, animalia cuncta non lotum musculorum motus, sed etiam ipsos musculos ignorantia, simulatque membrum incurvare aut extendere voluerint, confestim id faciunt, sicut etiam si in obliquum abducere et convertere aut circumvolvere, sive utcunque aliter movere statuerint. Idcirco et istis ipsis dictis acclamavit, inerudita natura non edocta congruentia - facit. Vocantur quidem quamlibet disciplinam edocti in illa esse eruditi; natura autem ita erudita est, i: ut maxima fine doctore noverit. Qualem fuisse Themistoclem Tsiucydides memoriae prodidit, ita inquiens: propria namque intelligentia neque prius. est ipsam pertinens quidquam neque; posterius edoctus et de eorum, quae de improvisa incidebant,^ celerrimo consilio deprehensio optimus et eorum quae. longe posterius ventura essent perspicacissimus conjector.

III. Lacrymae, narium humor, sternutamenta, auris sordes, auris salivae refectio, spiritus introitus, exitus, oscitatio, tusus, singultus,,:on.susdemomsiaom.,di. .

Cum ea. quae mihi optime ad haec verba explananda quispiam dicere posse videtur prius retulero, deinde ad hujus libri interpretes .transibo, qui omnes verba haec a superioribus disiunxerunt, omnisque apta singulatim tanqudmad praesensionem: facientia interpretati Iun tr- Verum tamen nobis videtur Hippocrates propositum tuum ab initio. et; in praesentia per totum hunc sermonem consitimare; ipsis vero naturam- sal utis hominum causa omnia, famentem demonstrare constituerat. Itdque ab operibus ejus exorsus, quaecunque in corporibus recte valentium ani- mantium facit ipsisque superiori narratione enumeratis, deinceps quaecunque in morbosis affectibus aut sanorum languentium que corporum communibus, ad animalis fatutem natura moliatur, praesenti oratione declarat. Quorum unumquodque ego particulatim. proponens, nonnulla quidem, ut dixi, morbosorum affectuum propria, nonnulla aegrotantium sttnorumque communia esse demonstrabo. Atque in aegrotantibus lacrymae quidem nonnunquam fiunt, morbosi oculorum affectus modum sequentes, ut quandoipsi phlegmone tentantur.;; nonnunquam .vero natura supervacnum humorem, expellente aut deficientem in glandulosis ipsorum carnibus procreante. Nempe et hoc modo narium humor excrementis in cerebro cullectis, per ipsas effluentibus accidit. : Sternutamenta vero et ipsa super naturae opus fiunt, ab affectibus autem morbosis proveniunt; at morbosus affectus voco non solum quum. aliqui jam aegrotant, sed etiam quum quispiam istorum asluctuum exoriri incipit.-. Qualis enim in oculis est proti prie vocata turbatio, quae phlegmones quoddam initium est, tales multi. morbosi affectus consistere incipientes dissolvuntur-, natura vapores et succos eorum opifices excernente. Verum de his omnibus in libris de symptomatum causis. disputatum est. Nam ipsorum quaedam semper a natura fiunt, quae morbofos affectus aut jam naluentes aut futuros impediunt, sicut alia jam factos et absolutos tollunt; adque est quod explanatores fefellit; nunc scilicet ab Hippocrate de naturae operibus sermonem non credentes fieri. Sed tribus commentariis, in quibus de symptomatum causis disputo, totus ille sermo diligenter a me confectus est, omnia id genus symptomata, quibus praesens habetur oratio, a natura effectrice manare ostendente. Aurium namque fordes ab illa, cerebri excrementa purgante, colliguntur. Tussim quoque, ut spiritus itinera emundarentur, fieri ostentum est: quemadmodum et singultus et oscitatio et pandiculatio, purgamentorum expellendorum causa proveniunt. At nonnulla in proposita oratione dicta neque symptomata omnino sunt, ut respiratio et per totum corpus. diffiatio. Ab ipso vero de respiratione explicatum est, ubi ait-, spiritus introitus, exitus; de difllatione autem posterius; ubi iterum scripsit, alimenti et spirationis. At salivae in ore generatio inter ea, quae provide a natura fiunt, connumetantur, quemadmodum et sputi ex pectore atque pulmone rejectio. De hoc vero et in praesenti parte per haec verba dictum est: oris salivae rejectio et oportet quidem oris salivae per te proferre, hanc vocem autem, refectio, separatim addita hac dictione, sputi, quae fortasse quidem statim ab initio a primo librario vitiato primo exemplari ; fortasse et ab ipsi, Hippocrate praetermissum est, utpote qui sibi ipsi quandam veluti designationem et non librum in vulgus edendum conscriberet. Extrema autem illa verba non ejusdem omnino modi id sibi volunt, omnia scilicet enumerata non eodem in omnibus dictis se modo habere. Ut enim ostendimus, nonnulla solis recte valentibus, quaedam solis languentibus, quemadmodum rursum alia utrisque eveniunt-; item ex his aliqua solius naturae opera tunc Explanatoribus autem varie haec verba scribentibus paulo post varias eorum lectiones recitabo. Nunc vero prius, quod ex toto sermone adhuc restat, in quo naturae opera recenset, explicabo.

IV. Lolii desectionis et status et hujus utrimque alimoniae, et spiritus et suminis, Et in alio corpore sudores, suatptus, pandiculationes et quaecunque hujusmodi sunt,

Scribunt sane hanc orationem alii aliter. verum ego et lectionem bon tempore a pluribus probatam et toti verberum sententiae congruentem atque in vetustis castigatisque exemplaribus repertam delegi. Ejus vero senius talis est: quemadmodum in superius positis symptomatibus naturae fine disciplina edoctae opera ad animalis salutem facta narravit, eodem modo et in praetenti urinam, dejectionem, duplicem flatum commemoravit, item et alimentum et diffiationem et quae in fotis seminei generis animantibus inserit; postea deinceps et sudores et sicalptus et pandiculationes. Etenim urinae secretio, si, quo modo fiat, recordatus fueris, mirabilem tibi in regendis animantibus providentiam indicabit et renum fabricae causa et urinariorum meatuum originis, quam ex renum ventriculis habent ; et operculorum, quae meatuum osculis in vesicam feste inserentibus imposita funi; et musculi qui astrictorio in sede posito proportione respondens, vesicae collo circumdatus est; et aliorum, quae minora quidem sunt et minus admiranda, tantum vero ad rem conficiendam opis afferentia, ut nisi .hunc in modum omnia structa essent, prave aut nullo - etiam pacto urina fecerni et evacuari posset. Haud aliter et quae addejectionem attinent, hoc est quae ad excrementorum cibi aridorum expulsionem, a natura condendis nutritionis in-t stramentis parata sunt, ipsius erga animalia providentiam ac sapientiam demonstrant, quae omnia in libris de usu particularum comprehensa reperias; nunc vero capita solunriperstrinxisse satis fit. Nempe quidem utramque vocem luitio hujus sermonis scriptum, ipsam per se solam legentes, lolii, ipsum hoc loco et stereoris mentionem facere tradunt. Quidam rursus ambas voces copulantes dejectionem urinae, hoc est evacuationem per ipsa verba significari dicunt, perinde atque si et urinae excretionem dixisset. Igitur isti sermonis. initio scripserunt, stereoris et urinae dejectio, ac si ita dictum esset stereoris et urinae evacuatio. Verum quemadmodum cibi recrementa mirabile artificium- in secernendo prae se ferunt, itidem quoque in utriusque. flatus secretione, tam ejus qui per intestinum rectum, quam ejus qui. per gulam expellitur, quem ructum vocant, naturae providentia conspicitur, ad extrudendum utrumque fletum instrumentis, in quibus colligitur, insurgentibus. Flatus enim hos excerni deprehendes et si dormiant illi qui istis. repleti sunt et si in somnum propensius labantur, et si catalepsi, veterno, sopore, delirio et profundo somno correpti sint. Aeque inveneris etiam naturae artem, si ea cuncta didiceris, quae in administando alimento atque spiritu machinatur. Et longe adhuc magis demiraberis, si omnia noveris, quae in seminis concipiendi foetus causa molita est. Istis similia sunt et quae in toto corpore ad sudores excernendos, ad scalptus, ad pandiculationes pertinent. Vocant autem scalptum, frictionem motumque per ungues effectum, quod in prurientibus particulis animalia naturaliter sariunt, idque in ipsis omnibus reperiuntirr. Vidistis quidem et dudum, quum viventem capram gravidam dissecarem, suetus ex ipsa ligata extractus, ut humi depositus quatuorpedibus ambulare inceperit a nullo edoctus, ambulandi causa haec esse corpori subjecta et paulo posterius sirpervacuum humorem, quo ejus cutis exterius circumfusa erat, excusserit, atque iterum paulo post uno ex pedibus costas sibi sculpserit, ex quo vos omnes praetentus exclamavistis; primum quidem quod ipse symptomatis medelam abtque doctore invenerit, secundo quod per hoc membrum solum id fieri posset, tertio quod ad hunc modum. At pannicularia tale quidem in omnibus, ut puto, musculis symptoma est, quale in oscitatione solis inferioris maxillae musculis accidit. In libris autem de symptomalum causis, si memoriter modo tenetis, evacuandorum in musculis halituoforum excrementorum causa et id a natura fieri demonstravimus r infantes autem et reliqua animalia id sine doctrina facere cernuntur, Haec itaque omnia et quaecunque cum ipsis dicebamus, quemadmodum et excutere humorem paulo ante de hoedo per dissectio-. nem extracto narravimus, admirabilem. quandam naturae erga animalia providentiam indicant, per quam et secunda valetudine fruentia conservantur et aegrotantia morbo liberantur.

V. Hominis anima semper producitur usique ad mortem. sin autem ignescat, simul cum morbo et animi corpus depascitur.

Divinatione potius opus est quam aliqua methodo, per quam intelligere quispiam possit, quidnam significare volens Hippocrates scripsit hoc verbum φύεται, id est producitur: potest enim significare et generatur, sicut Asclepiades posterius existimavit : potest vero significare et augetur; potest etiam, ut quidam intellexerunt, idem sonare quod conservatur, alimento et respiratione nobis utentibus. Quicunque enim animam spiritum esse censent, ipsam et ex sanguinis halitu et ex aere intra corpus respiratione per asperam arteriam adducto, conservari testantur. Illud vero et in aperto est, nihil .eorum, quae diri, nos posse tanquam verum sit; contendentes enuuclare, nisi prius animae substantiam exquisite compertam habeamus. Profecto si, ut in libro de septimanis auctor ille manifeste de animae sunstantia disseruit, sic et in alio quopiam indubitanter legitimo Hippocratis libro dictum inveniretur, aliquid plane haberem, quod de hoc verbo, producitur dici posset; quoniam vero nusquam. in legitimis voluminibus Hippocrates^ clare explicavit, quidnam hoc verbum, producitur, sibi velit, praeter id quod istud ignoro, neque animae substantiam firmiter sitire mihi persuadeo. Nempe cerebrum sensus voluntariaeque motionis principem causam esse omnibusque aliis particulis distribuere, in libris de Hippocratis Platonisque decretis ostendimus. Illud praeterea periuratum habeo, spiritum in ejus caris positum primarium esse animae instrumentum, quem ut animae substantiam esse dicerem, mihi temere inclinabat animus. Sive autem tota cerebri natura ex quatuor elementorum temperatione ad eam substantiam vel proprietatem redacta sit, per quam tensus motusque voluntarii in animali primus auctor habeatur et memoriae scilicet et intelligentiae, sive quaedam alia vis corpore vacans a nostro conditore cerebro indita fuerit et morientibus animasseus recedat, nullam hac de re firmam rationem habeo; quin et eos qui de hoc quidquam affirmarunt, audacia magis quam sapientia nobis antecedere existimamus. Ceterum medicis quoque supervacuam de animae substantia notitiam esse arbitror. Satis est enim artem medicam cum ratione tractantibus illud nosse, quoad scilicet ipsius cerebri ac spiritus in ejus sinibus contenti, naturalis temperies inviolata servatur, vivere posse animal; si vero contentus spiritus aut pronum corruptus sit aut a naturali temperatura una cum ea quae in cerebro est longissime discesserit, mortem necessario sequi. Haec agnoscens medicus ipsorum bonae temperaturae ac permansioni semper consulet, methodos a nobis in commentariis de tuenda fauitate et de morborum curatione traditas persequens, quas. omnes Hippocratem primum docuisse memoravimus. Quamobrem uieque legitimam hanc ejus esse particulam censeo, sed ab aliquo, ut plerasque alias, fuisse interpositam. Forsan vero et ejus filium Thessalum patris rudes annotationes collegisse ajunt, in chartis et coriis et tabellis eas nactum et hujus generis quasdam particulas injecisse. Nonnulli sane qui commentaria in propositum lihrum ediderunt pro his verbis, producitur melior, sit scriptum fuisse contendunt; ipsam vero procedente aetate scientiae ac sapientiae incumbentibus meliorem evadere arbitrantur. At neque ad medicum pertinens sermo est neque iis quae sequuntur consentaneus, nam de ipsius substantia hoc verbum, producitur, dictum esse, ex eo constat, quod ipsa subjecit, si vero ignescat una cum morbo et anima corpus depascitur. Atqui verbum hoc ignescat indicare videtur ex Hippocratis sententia, animae substantiam calorem esse naturalem, quem naturalium operum multis in locis auctorem esse testatur. Maximum vero hoc loco placitum agitatur, de quo et inter pullofophos dissensio est. Nonnulli quidem unam esse animae naturaeque substantiam arbitrantur, aliqui in spiritu, alii in corporis proprietate eas consistere statuentes. Quidam vero non unam, sed propriam ac separatam utriusque substantiam esse, nec parvo quodam intervallo, sini toto genere inter te differre confirmant; siquidem naturae corruptioni obnoxiam, animae vero immortalem esse strbstantiam arbitrantur. Aristoteles fiane atque Plato una appellatione utramque potestatem comprehendunt, non eam modo, qua ratiocinamur atque recordamur, animam vocantes, sed etiam eam quae in stirpibus est, qua et aluntur et crescunt et servantur, quoad temporis longinquitate consumtae exarescant. Stoicorum autem mos est naturam vocare, qua stirpes reguntur, animam vero qua animalia ; utriusque vero substantiam ingenitum spiritum statuunt differreque inter te qualitate arbitrantur: nam sicciorem animae spiritum, humidiorem autem esse naturae ; utrumque autem ut permaneat non alimento solum, sed etiam aere indigere. Et quicunque hujusce decreti principem Hippocratem fuisse opinantur, ut in libro de septimanis dictum est, hoc verbum, producitur, dictum esse ajunt de instauratione, quae in ipsis fit ex utraque substantia, alimenti scilicet atque aeris, ut evidenter apparet et utriusque utilitatem cognoscimus: alibi namque respirationem ingeniti caloris moderationem servare, ciborum vero assumtionem corporeae substantiae, quod delapsum est, resarcire, declaratum est. Atque si corporis quaedam forma anima est, jure sane produci usque ad mortem diceretur. At si a natura, quam Aristoteles altricem, appetitricem Plato nominat, altera quaedam ipsius sententia sit, verum sane quod dictum est fuerit, sed de cogitatrice anima vere id diri non poterit. Nempe quod insitum calidum, cui maxime corporea opera Hippocrates tribuit, igneum factum, non solum priora munera obire non possit, sed neque corpus nostrum alere, quod ipsius erat primarium officium; imo contra perdat, atque ut ignis, liquefaciat, nobis ratione contemplantibus et corporis eliquationes a perurentibus tebribus factas. evidenter cernentibus apertum est. Verum quum in tota hac habita oratione tertia anima praetermissa sit, sive facultas, sive utcunque eam nominare veliis, quam Plato iracundiam appellavit et de ipsa aliquid dicere fatuis fuerit, ut nihil praeterea in sermone de anima dicendum relinquatur. Calor sane quidam naturalis, per quem sanguis creatur, in jecore continetur; calor etiam alter in corde major inest ad iram excitandam nobis datus: nam et ipsius quidam usus est, ut in libris de Hippocrati^ Platonisque decretis explicarimus. Et hic quidem calor spiratione eget, alter diffiatione, ita enim medicis vocare mos est duplicent in toto corpore arteriarum actionem, fuliginosum excrementum per compressionem expellentium, aerem vero circumfusum per distentionem attrahentium.

VI. Morbi simul nutriti in senecta relinquunt et per maturationem et solutionem et rarefactiones.

Non de. omnibus connutritis morbis Hippocratis sermo est; ita vero eos appellant, qui longinquo tempore hominum corpora infestant. Id enim accidere non cernitur, neque ipsum latet clare in aphorismis dicentem: tenes quam juvenes plerumque rarius aegrotant; quicunque vero ipsis diuturni morbi eveniunt, laepius comatoriuntur. lgitur quum in hoc sermone, saepius, addiderit, neque universe protulerit, quousque scilicet diuturnos morbos commori, aperte indicat te nonnullos ante senum mortem dissolvi cognoscere. Quinam igitur sint isti, quemadmodum etiam quinam ante mortem non abeuntes, in aphorismis ipse patesecit sic scribens: raucitates et gravedines in valde senioribus non maturescunt. Igitur quum is frigidorum meminerit, constat et ipsum concedere quosdam ex calidis in seniori aetate posse dissolvi, siquidem contraria contrariorum medicamina sunt. Rari autem hi sunt, ut calidae cephaleae et heterocr antae vocati dolores capitis et renum calidi affectus et articulares dolores, quicunque ex valde calida affectione oriuntur. Iste quidem ex senectae proveniens temperatura solutionis modus inter maturationes reponitur, maturatione scilicet omnem ad mediocre temperamentum adductionem significante, ut in maturescentibus fructibus conspicitur ; alios autem duos adhuc rariores .concoctionis mestos adlicit et per ratefaetionem et eum qui ambigue dictus est, sive per dissolutionem, sive per solutionem intelligere oporteat. Fit iste autem ipsa corporea substantia, quae omnibus tam ani-: mutis quam inanimis communis est, dilabente: aliquid enim omnino ex ipsis diffinit, sed plurimum ex mollioribus, minus ex minus mollibus. Ita Iane et quidam a natura alieni tumores paulatim longiori tempore, dilabente materia, dissolvuntur, idque recta victus ratione utentibus evenit; nam qui largiore cibo vescuntur, humorem affectis partibus influentem digesto aequalem famentes, affectus servant. Tertium vero solutionis modum narravit, corporis raritatem, a medicis quidem consulto effectam, a fenili autem aetate raro; cum labefactatis xiribus, extenuato corporis habitu et male nutrita cute laxiores meatus evaserint. Nos itaque sic verba interpretamur, quum semper ipsius sermones iis, quae in aegrotis cernuntur, consentaneos esse demonstrare conemur; plu- . ritui autem explanatores omnia potius alia quam id faciunt,. qui et hoc loco tanquam de omnibus morbis sermone facto causas afferre nituntur. Magis etiam absurda illi dicunt, qui in senecta hujusmodi affectiones sedari ajunt; animae quidem iracundiam, avaritiam, superstitionem, corporis autem amatorias perturbationes.

VII. Medicatio, contrarium cogitans, non consentire aspectui.

Sermo iste eandem vim habet quam ille; contraria contrariorum medicamenta, de quo saepius jam disputavimus.

VIII. Algidum et auxiliatur et tollit quaecunque a calido.

Et hoc sibi ipsi memoriae causa scripsit, quod proximae sententiae universalis pars est. Etenim frigidum frigidis affectibus opitulatur, calidos autem morbos tollit: nam ab uno tanquam exemplo ad omnia contraria traducere sermonem oportet.

IX. Excandescentia attrahit et cor et pulmonem in se ipsa et in caput et calida et humidum. Laetitia autem relaxat.

Obsicure admodum haec locutio perplexa est, quocirca et ejus plures lectiones jectionibusque consentaneas explicationes fecerunt:. verius autem quispiam dixerit, non. lectionibus explicationes, sed prius cogitatis explanationibus eos deinde lectiones affluxisse et accommodasse. Statim igitur haec vox, attrahit, in hoc sermone quid significat? - Cor atque pulmonem ob iracundiam attrahi; ipsum dicere interpretabimur? sed quum haec verba. estjecta sint, insu ipsa. et in .caput, alter hujusmodi tensus innuitur, cor et pulmo attrahunt et in se ipsos et in caput calida et humidum. Atqui ista vox, calida, paene intelligi non potest: potius enim calidum quam calida dixisse oportuit. Satius igitur fortasse fuerit, omisse singulorum in hoc sermone verborum declaratione, utpote confusa, ipsius ecphrasiu facere aut paraphrasin, sive ut lubet quis ntuninet, id est per plura verba enarrationem. Id vero fieri nequit, nisi unum falsem nomen interpretemur, quod est attrahere. Duorum enim alterutrum in excandescentris dicendum est, aut pulmonem et cor ad: caput attrahi, autcor et pulmonem et caput ex inferioribus locis calo-. rem humoremque ad se ipsos attrahere: verisimile namque est ex jecoris regionibus, unde sanguinis distributio fit, et calorem et humorem hauriri; Porro in excanderuentia cor atque infimus per totum animal discurrentes arteriae majorem vehementioremque pullatum efficere cernuntur. Aequum est; autem et cordis dilatationem iniplentia tunc plura adduci. In caput vero plus humoris caloiisque efferri, oculos totamque faciem occupans rubor significat; quin etiam si tetigeris, calidiores evasisse tibi, hae partes apparebunt. Evidenter quoque et oculi emieant, unaque praeminentiores facti esse ridentur et universtrm caput calidius. At laetitia, inquit, relaxat cor, hoc est ipsum derelinquunt antedicta. Nempe praedictorum cognitio utilis est, ut rica evitetur nonnunquam, interdum de industria excitetur. Videtur quidem, quum cor- et caput naturali intemperie supra modum calidiora sirnt aut aliquo adventitio calido affectu laborant; exuitetur autem in frigidis vitiis et natura frigidiore corde et capite. Eodem modo et totius- corporis temperatura, si calidior quam par sit aut morbo aut natura fuerit, magnopere iracundia offendetur; illi autem contraria magnopere hac juvabitur. Id enim et in secundo de morbis popularibus ab nisio suesse traditum ostendimus, ubi dicebat: danda est opera ut ira excitetur et coloris et succi. recuperandi causa.

X. Labor articulis et carnibus; cibus, somnus visceribus.

Quoniam hoc nomen labor saepius confuerit Hippocrates pro exercitatione accipere, interdum .pro dolore, aut absolute pro qualibet noxa, ut in multis commentariis antea didicistis, idcirco igitur ex libri explanatoribus alius aliud trium significatorum accipiens, aliquis arbitratur sane aptum dicere, exercitationem articulis carnibusque veluti cibum esse, id est alimentum, robur, adj.umentum; illico enim augeri, confirmari ac roborari exercitationibus haud femus quam estus, Quidam vero articulis et carnibus multitudinem orbi dolorem cruciatumqueafferre, per haec verba significari intellexit: nam repletionem haud solum articulos ad motum tardos reddere et carnes, hoc est musculos, in istis enim carnium genus continetur, sed etiam fluxiones movere et ex eo dolorem excitare. Huic vero sententiae eL illud consentit; quod per tertium significatum intelligitur, nonnullis opinantibus multum cibum, hoc est plenitudinem, articulis et carnibus nocere. At non solum carnibus et articulis, sed etiam omnibus corporis partibus plenitudo,et noxam et dolores inferre consuevit. Secunda quidem aphorismi hujus particula, ubi dicit, somnus visceribus, hanc habebit sententiam : quemadmodum labor articulis et carnibus, sic et somnus visceribus aut exercitatio erit bonum creans habitum aut dolorem noxam ve inferet. exerceri siquidem in tomnis viscera, quatenus tunc operantur matime et alimentum conficiunt, recte quispiam intelligere potest; noxam vero aliquam et dolorem in somnis exuitari, id verum non est: indolentiam enim potius et remedium quam contrarium afferre somnus tuapte natura idoneus est, nisi. quispiam initiis accessionum haec ipsum facere dixerit ; . verum hoc loco sine ulla distinctione scriptis verbis sermo neutiquam verus fuerit. Num igitur fortasse hoc modo legere satius est? labor articulis et carnibus, deinde ab altero principio, cibus somnus visceribus, ut oratio hujusmodi sit: exercitatio quidem articulis et carnibus utilitatem praebet; cibus vero et somnus visceribus. Naturali enim calido in profundum vergente ut ipse tradidit et ciborum concoctiones meliores fiunt et tunc. viscera nutriuntur; at in vigilia naturali calido ad cutem profuso, viscera se ipsis frigidiora eyadunt et quae ipsis in simmia inerant, haec artubus omnibusque extimis partibus in vigilia.

XI. Animae deambulatio, cogitatio hominibus. .

Deambulationem pro exercitatione omnes libri interpretes acceperunt, ut oratio ita se habeat: Hominis cogitationes exercitatio, appellatione deambulationis pro exercitatione suscepta: vox enim haec, deambulatio, speciem quandam exercitationis lignificat. Quum autem asfectata quaedam narratio sit, haud injuria ipsam Dioscorides repudians, non scripsit, peripatos, hoc est deambulatio, sed litteram ν adiiciens legit, περὶ παντὸς, hoc est de omni, ut locutio talis sit: animae de omni cogitatio bomillibus. Ejus vero sententia est, in qualibet re homines vim rationis exercitare debent: nam mentis volutationes cogitationes adpellantur. Unde et Socratem cogitatorem vocabant et prudentia hominis consilia cogitationes nominabant, ut in Aristophanis Nebulis invenire Iicet, ubi Socratem lacerat et tanquam inania garrientem vituperat. Si cui vero philosophicam speculationem, non medicina lem sermone iste sapere videatur, primum animadvertite, ipsum omnium rationalium artium esse communem, in quibus vim ratiocinandi exercere convenit, ut et ab aliis multis medicis et ab Erasistrato non raro dictum. Deinde et altia quaedam oboriuntur, .aliqua vires animae cogitandi ac memorandi. veluti stupefacientis, aliqua stupores graves atque profundos inducentia. Sic affectis igitur utiles esse cogitationes putandumest, ut alibi ipse prodidit: excandescentiae utiles esse ad bonos. succos creandos et naturalem habitum recuperandum.

XII. In vulneribus sanguis concurrit. subveniendum ut vacuum impleatur.

obscura involutaque est et hujusmodi locutio : neque enim quid illud- verbum, concurrere, significet, clarum est, neque item quid illud, ut vacuum impleatur. Propterea ergo nonnulli interpretes de sanguinis in vulneribus profluvio sermonem hunc esse ajunt; aliqui de superveniente inflammatione. Utrique enim in vulneratam partem confluere sanguinem censent et in omni corpore venas inaniri, quibus prospiciendum esse dicunt, ut iterum scilicet repleantur: ipsarum autem repletionem esse duplicem vulneratae partis, sanguine per frigida adstrictoriaque medicamenta represso et per idoneum membri situm relabente^ Alii vero quidam non de vulneribus solum, sed etiam de ossibus valde. contractis, maximeque ubi aptorum aliqua pars extra cutem emineat; similiter vero et de hujusmodi omnibus taxationibus verberib usque magnam in corpore contusionem facientibus sermonem hunc audiendum esse contendunt: . tromata enim, hoc est ictus, nominat Hippocrates, magnas noxas ab aliquo externo etiam fine vulnere illatas. Quod autem concurrat ad haec sanguis et quod evacuatus repleatur, eodem et haec dicentes modo explanant. Verum quod Hippocrates hujusmodi laesiones tromata vocare consueverit, jam in multis ipsius libris didicimus; numquid vero et nunc ita intellexerit, temerarium est affirmare. Aliqui autem in vulneribus sanguine manantibus replere opus esse dixerunt, idoneis videlicet medicinis ac linamentis impositis.

XIII. Sin auris doleat, lana digno circumdata unguen calidum insundito. Deinde inliciens interius in volam, lanam auri subiicito, ut ipsi aliquid efeluere videatur. Deinde in ignem proiicite dolo.

Nonnulli propter vocem in calce positam, dolo, hunc sermonem haud immerito adulterinum interjectumque esse suspicati sunt. Narratio enim ante ipsam talis quodam modo est: si cui auris doleat, Ianam, digito indici videlicet, interdum etiam postici circumdatam, unguine, id est aut oleo aut adipe liquata lanam imbuens, in aurem instillato, quemadmodum et hisce temporibus jacere solemus per specillum lana involutum non unguen solum, ut ipse nominavit, sed omne aliud liquidum medicamen infundentes. Esto autem liquidum illud medicamen, quo lanam inficimus, ad lucernae flammam aut ad candelam ceream calefactum. lnstillare autem -.non semel. aut bis, sed saepius convenit; ut aliquid ad extimam partem foraminis auditorii profluat; istud vero emanans, subjecta dumtaxat lana nos excipiamus. lubet autem Hippocrates lanam hanc humorem ex ..ore defluentem excepturum in vola manus -nostrae, sinistrae scilicet poni. Ex eo constat, non. semel aut bis, sed etiam saepius nos infundere ab eo praecipi, Quod sequitur autem, si absolute quidem scriptum esset, deinde in ignem projicito, recte eos interpretari diceremus, qui ipsum propterea dicunt igni iniiciendum esse putare, ut ab odore, qualenam sit, investigetur; apte namque hoc pactum et quod ex pulmone per tussim extruditur, examinavit. Quoniam vero huic ora- tioni adjectum est, ut ipsi aliquid effluere videatur, et haec vox, videatur, extremo hujus totius narrationis verbo, dolo scilicet respondere comprehenditur, propterea et magis laudati interpretes in hanc opinionem devenerunt; ut decipiendi aegroti: causa ad hoc. agendum accessisse Hippocratem. dicant:. interdum enim ex his rebus solatium capere aegrotantes, arbitrarique diligentiorem de se ipsis curam haberi. Atqui majbra etiam quam sint vitia, laborantibus apparere, utile esse tradunt, ut ne medicis tanquam non celeriter ea curantibus irascantur, utque certae et exquisitae victus rationi obtemperent; nonnulli etiam .addunt et mereedes majores et munera ampliora, qui sanati fuerint, medicis esse daturos, utpote magnis languoribus se Liberatos esse arbitrantes. Hoc nonnulli rursum haud secundum Hippocratis sententiam esse dueunt; ideoque totam. hanc partem ab alio interjectam esse suspicantur. Neque enim de propositis verbis illud dicendum est, quod nonnulli probabiliter invenisse sie exi.sumant, doloris mitigationem dolum vocatum esse putantes, perinde ac non idem sit et morbosum affectum curare, radicem veluti exstirpantes et dolorem mitigantes lenire. Porro nonnunquam id ipsum totum affectum pejorem reddit, quemadmodum in intestini laxioris doloribus antidota ex apio et altereo et mandragora et styrace composita: ita namque membra circum refrigerantia, ut iterum ab iisdem causis offendantur, paratiora efficiunt. Sed neque ob mitigandum dolorem, ut dixi, haec vox, dolus, seu deceptio adscribi potuit: adversatur enim illis verbis, ut aliquid ipsi exire videatur, eo, qui ita scripsit, indicante, decipiendorum aegrotantium causa ad hanc manu ariam operam medicos accedere. Satius igitur fuerit, haec verba nequaquam esse Hippocratis existimare.

XIV. Lingua lotium significat, linguae virides biliosus. Riliosum autem a pingui, rubrae vero a sanguine, nigrae ab atra bile, aridae a fuliginosa exustione et ab uterino membro, albidas vero a pituita.

Linguam cujusmodi sit lotium indicare ait, ut proprie sic vocatum quod quotidie mictu elicimus, aut succorum ferum. Uterque autem modus in eandem sententiam recidit: etenim lingua sicut et urina succorum affectiones detegit. Atque ita fructu ex his verbis decerpto, quidnam lotium significet, ex abundanti perquiremus. Utile autem, quod in tota hac parte nos edocet, istud est, linguas aliquas bilis abundantiam significare; aliquas sanguinis aut id genus aliorum cujuspiam, de quibus omnibus in sequeutlbus speculabimur. In luis enim, quae ad artis opera conducunt, diu vertandum censeo; praetereunda autem ea, quaecunque sophistice investigata sunt. Virides itaque linguas dixit, ut in communi vitae usis mortales nominant virides quosdam su vidisse dicentes, quibus in biliosis color mutatus suerit ob pallidam scilicet bilem. Hanc enim simpliciter appellant, non sicut alias cum adjectione aut atram aut aeruginosam aut rubram aut flavam aut vitellinam appellantes. Flava quidem bilis proxima pallidae est et ejusdem fere generis. Dicunt autem plerumque non adiicientes pallidam, ita absolute hominem vomuisse bilem, sed de flava raro quispiam absolute pro-, tulisse invenitur, statim enim ipsi coloris nomen adjiciunt, flavam bilem vomuisse quempiam dicentes aut puram bilem. Aeruginosam vero et atram bilem nullus neque medicus neque plebeius fine adjectione nominavit, quemadmodum neque isatodem, id est ifatidi herbae similem, nec porraceam nec vitellinam : nam haec bilis nomlua a quibusdam medicis reperta sunt et a coloribus quibus infecta est derivata. Sic vero et rubram bilem vocant, quae sanguinis ferum est:, sed vitellina, flava bile tpissescente-, progignitur, quemadmodum pallida ex eadem aqueam quandam substantiam accipiente. Virides igitur linguae nunc evidenter pro eo, quod est pallidae, dictae sunt, a pallida scilicet bile coloratae. Etenim grandioribus venis praedita lingua et inani substantia tponglam reterens, aliis duris deusisque particulis paratior est, ut sumtos intra te humores admittat, ab illisque colores instar lanarum suscipiat. lnterjectum est autem his verbis illud, biliosum a pingui, indicante Hippocrate biliosum sirccum plurimum ex pingui alimenti parte procreari. Pingue vero intelligendum est non suium unguinosum, sed etiam dulce eti pronum quod naturaliter te habentibus suave est: soli namque extra naturalem statum constituti, amaris, acerbis acidisque cibariis delectantur; naturaliter autem te habentes et ab excrementis vacui pinguibus et dulcibus et nulla vehementi qualitate praeditis cum voluptate vescuntur. omnia haec igitur nihil aliud quam pingue. in alimento sunt. Quocirca pinguem agrum et unguinosum regionem multi veteres appellarunt, per ea vocabula illorum fructuum feracem indicantes, qui a nobis recte valentibus line ulla. noxa comeduntur. Ex melle autem omninoque ex dulcibus, quum vehementius incaluerint, amarae bilis. contrahi humorem, in quarto de simplicium medicaminum viribus commentario declaratum est. Quum hoc etiam, quam haec diutius in ventriculo morata fuerint, neque prius distributa, neque concoela sint, luteam ex ipsis bilem procreari evidenter percepitnus. Quisquis igitur tunc evomuit, hujusmodi bilem evomuit. De pallida quidem lingua abunde haec sint. Rubras autem a sanguine fieri ait. Neque enim vel cogitari potest ab alio abundante humore ulla in parte rubruna colorem fieri: color enim succorum est dominantium et exuberantium, non deficientium. Similiter e C nigras linguas a nigra bile fieri dicit, eadem enim ratio et in his est : aridas autem, id est admodum siccas, a perurente febre, quae ignis instar fauguluem inflammans fuligini potius quam vapori similem exhalationem efficit. Idcirco et nigrae saepius hujusmodi linguae efficiuntur. Tales vero linguae et ab uterino membro, id est ab utero faepius fiunt: nam et hoc phlegmone correpto calidissimae febres adveniunt. Verum quemadmodum pallidae linguae a pallida bile, atrae ab atra, rubrae a sanguine, sic a pituita albulae tinguntur. Nempe dictis signis omnino quae significantur eveniunt; rebus autem non accidunt signa necessario. Inflammato enim utero haud semper febres aestuantes adveniunt, quemadmodum neque redundante sanguine lingua rubescit, quin etiam atra bile in liene aut in aliquibus inferioribus venis contenta linguae color non evariat, sicut neque ob pallidam bilem, neque ob pituitam, sed quum aut in ventriculo hujusmodi aliquid continebitur aut multo calore fundente atque in spiritum humores vertente, in sublime halitus ferentur. In universum igitur dicendum est, quodlibet ex narratis de lingua signis aut febrem perurentem adesse, simulque singulos succos ab Hippocrate dictos abundare, sive in ventriculo contineri ostendere.

XV. Urina cibo et potui concolor atque talis, ut consuevit, ubi humiditas, colliquatio.

Urina ei nonnumquam, quod epotum est, colore similis apparet, neque mutatis, neque in sanguinem recte versis cibis, cum quibus et ipse potus commutatur; nonnunquam et aliqua corporis particula liquescente, ut Sabinus scripsit. Haec igitur utraque non ex naturae proposito administrato corpore eveniunt, naturaliter autem se habente creandis succis una commutatus potus et colore infectus, urinarum differentias facit, neque epoti humoris, neque membrorum in corpore liquatorum qualitatibus, sed creatorum humorum formis respondentes, quemadmodum et supra alias ostensum est. Quin igitur lotium rei potae colorem retinuerit, si aquae aut alicujus albi tenuisque vini potio fuerit; aqueum albumque conspicitur; si vinum orassem nigrumque fuerit, nigrior urina et crassior apparebit, quemadmodum et flavior, si vetustum fulvumque vinum sit. Indicat autem colliquatorum membrorum colorem, quum partes aliquae erui et hordei speciem referentes una cum ipsa exeunt: a jecore enim hujusmodi corpuscula veniunt, sicut carnosiora a renibus. Ita vero et foliorum similia a vesica ; unguinosa ab adipe : hordeacea quidem magnitudine et duritie, sed nou albida, colliquatae carnis notae sunt; sicut et nigra lienis magis. Urinae quidem jumentorum lotio similes eliquationem non indicant, ut Sabinus censebat; nam in aphorismorum expiscationibus id genus urinas eorum esse explicavimus, in quibus humor, qui crudus vocatur, plurimus abundat et a calore fusus est; tunc enim ipsum in spiritum vertum flatuosas exhalationes ad caput submittere contingit, unde et dolores capitis excitantur.

XVI. Lingua extensionibus concolor. Quocirca ex istis succos cognoscimus.

Obscura hoc loco est haec vox, extensionibus nonnullis extensiones succorum e ventriculo adscendentium, dictas esse, nonnullis. vero concretos in llugua, aliquibus et ipsam malefacientes humores significari putantibus. Sed istos omnes intelligere praestiterit, ut de succis utcunque linguam attingentibus sermo fiat; ipsis enim concolor lingua apparet et si ex ventriculo sursum repant et si per venas ejus altrices affluxerint et si per vapores quosdam sublatos exterius ipsi adhaeserint ; atque penitiora minime humectantes circumcreti fuerint. Propter hoc igitur ipsum et humores internoscimus, siquidem viridis lingua fuerit, biliosus; si vero nigra, melancholicos; ad istorum autem similitudinem et alios, de quibus dudum dicebamus, quum eam partem explanaremus, in qua dicit: linguae virides biliosae.

XVII. si falsus carnes gustanti, supervacuae materiae signum.

Non modo linguae color, sed ejus etiam vis gustaturia supervacuos humores ostendit. Sic igitur quibusdam amaro sapore infectam linguam. habentibus omnia quamvis dulcissima indicantur amara, quemadmodum exempli causa regio morbo languentibus; nonnullis vero falsa propter saporem, qui - lassus dicitur. Hujus vero rei perspieuum indicium in ipsis recte valentibus est. Si quis enim absinthio gustato, continuo ab ipso aliquid degustet, amarum id apparebit et tale commanducato, si quid aliud confestim post ipsum adfumtum fuerit, istud quoque guflatu falsum videbitur. Quamobrem sic et in morbosis affectibus cum lingua impura et excrementis affluens sit, pro excrementi natura ciborum sapor linguae impressum saporem refert, si modo quae degustatur esca omni vehotuenti qualitate spoliata fuerit. Sin fiscus se habeat, mixtus quidam in lingua duorum saporum Tensus erit, et ejus qui in ipsa excellit et ejus qui in cibo assumto dominatur: quaedam enim admodum falsa sunt, quaedam amara, quaedam aeria, sicut iterum alia acida, alia dulcia, mixtus igitur, ut dicebam, si quis haec gustaverit, fiet saporum istorum perceptio ..et ejus qui jam linguam infecerat et ejus qui extrinsecus ipsam attingit. Propterea igitur Hippocrates unum quoddam ex his memoriae causa sibi ipsi litteris mandavit, quemadmodum lusce in commentariis facere consuevit.

XVIII. si mammarum papillae et rubrum viride sit, aegrotat conceptaculum.

Uterum appellare conceptaculum Hippocratis phrasin non sapit, tamen quod dicitur perspicuum est. Nam si aliquod ex dictis signis mammis accidat, languere uterum significat : faepius enim alias uterum mammasque societate conjungi didicistis.

XIX. Hominibus sordes in auribus, dulcis quidem mortifera, amara autem non.

Fortassis quispiam aegrotans ipsis auris sordem degustare sustinuerit, medico autem id praecipue turpe ac detestabile fuerit. Clarum est autem non alio tempore aurium sordem fieri dulcem posse quam quo cerebrum aegrotat, naturaliter enim amara videtur. Atque ideo ipsam dulcem; liquescente cerebro, fieri ducunt.

XX. solum vertere in longis morbis convenit.

Sive navigans, sive terrestre iter faciens quispiam in alteram regionem migraverit vel motus in itinere aut navigatione vel acris mutatio proderit, et maxime quum in aerem contrariae temperaturae discesserit. Contrariam autem dico non solum aeris propriae aegrotanti regionis temperamento, sed etiam ipsius morbi: nam si humidus morbus sit, in sicciorem aerem migrandum erit; si siccus, in humidiorem. Eadem quoque ratione si calidus morbus sit, in frigidiorem; si frigidus, in calidiorem. Similiter si calidus sit morbus et siccus, ad humidiorem frigidioremque aerem abeundum est; sic et in reliquis conjugalienibus. Adhuc vere magis iste terram mutans juvabitur, si pro modo, quo morbus a naturali statu discessit, ad contrarium aerem mutatio fiat. Morbus enim ad paulo frigidiorem a naturali temperie recedens, aerem paulo mediocri temperie calidiorem postulat; morbus vero longius recedens et multo in contrarium excessu eget. De regionibus quoque eundem sermonem tibi dictum putato; exquisite namque lutee se contraria sunt, a commoderato atque medio ad utrumque latus aequaliter recedentia.

XXI. Jmbecilliora cibaria brevem vitam.

Imbecillus cibus haud alius intelligi potest quam qui parum alimenti corpori exhibet: talia vero sunt et olera et plurimi arborum fructus. Isti igitur, inquit, brevem vitam habent, id est ipsis vescentes brevis vitae reddere apti sunt, quoniam cibaris ipsa celeriter a corpore evacuantur. Sed affectatum quoddam est, ciborum in corpore moram vitam ipsorum intelligere.

XXII. Cum adsunt cedmata, venae in auribus posteriores scindendae sunt.

Cedmata vocat fluxiones in crura decumbentes et ex ipsis eas maxime quae primum articulum, ubi coxendix est, occupant. Non tamen de secanda vena praeceptum verum esse mihi persuadeo, quemadmodum etiam nulli eorum qui id laudant, exacte persuasum est: id enim opere ipso significant, quum nunquam in aegrotantibus ad hoc remedium confugiant. In his quidem verbis locutio impropria et vitiata est, ipso scribente, venas in auribus: neque enim venas in auribus, sed circum aures dicere oportebat; siquidem venae quaedam post aures grandiores sunt, in ipsis vero auribus perexiguae vixque adspectansles et .plerumque neque perspicuae.

XXIII. renus a pituita morbis remedio est.

Non cunctis ex pituita laborantibus, sed quibus vires firmae sunt veneris usus prodest. Imbecilli namque ab ipsa in extremam debilitatem redacti magnopere Iaedentur; at qui viribus excellunt, non dissolventur, sed contra Iuvabuntur veneris usu pituitae copiam resudante. Didicistis enim concubitum, quemadmodum et vigiliam exsiccare, quoniam scilicet humores abunde digerant. Quin etiam coitus robustorum corpus calefacit, infirmorum autem continuo quidem calefacit, sed postea vehementer refrigerat.

XXIV. Eos qui calido ventriculo sunt, validi potus et cibi perturbant.

Non quemadmodum supra validum victum ciborum multum nutrientium esse dicebamus, ita et hoc loco accipere debemus validos potus et cibos, hoc est multum alimentum corpori exhibentes, sed eos qui acrem vim habeht, hujusmodi sirnt caepae et allium et silphii succus et vinum vetustissimum, idque genus alia naturalem intemperiem augentia, huic autem contraria utilissima. Naturas namque omni labe carentes juvari a similibus; intemperatas autem, quemadmodum et morbos ab iis quae eorum temperamentis advertantur juvari saepius alibi didicistis. Verum aliqui voluminis hujus interpretes sequentis partis initium bujusce propositae finem esse voluerunt hoc pacto scribentes, iis qui calido ventriculo fiunt, validi potus et cibi perturbationem faciunt atrae bilis. Quod autem eorum potissimum, quae in ventriculo sunt, ipsum calidum habentibus talia perturbationem faciant, clarum est, non tamen in omnibus similiter ea perturbant, quae in toto corpore sunt, sed quibus universi corporis temperamentum aut calidum est aut aridum aut utraque qualitate immodica praeditum; quapropter in his non atram bilem solum, sed etiam flavam hujusmodi cibaria perturbant. Atqui forsan atra bilis conturbata majus affert detrimentum, propterea et de ipsa per excellentiam sermonem intelligi noluerunt. Sed plurimi hoc sermone ipsi, per te circumscripto, initium sequentis hoc fecerunt.

XXV. Atrae bilis ad simile haemorrhoides offendunt.

Morbum sime melancholicum vocatum per haemorrhoides levari evidenter constat, multosque clausis illis insanivisse animadvertimus; quosdam vero non solum semel aut bis, sed etiam ter et quater, simul atque haemorrhois suppressa sit, in melancholiam incidisse. Nonnullos vero et singulis annis hoc vitio tentari solitos, nisi aut per venas hasce praesidium prius senserint aut atra bile medicamento purgata malum anteverterim. Nempe istorum hominum plurimis ater sanguis per haemorrhoissa profunditur, attamen non omnibus. At vocata haemorrhois, id est per sedis venas sanguinis profluvium, non una de causis efficitur, modo ipsis natura nigri fellis succum repurgante, modo multitudinem evacuante, quemadmodum et sanguinem per nares effundentibus accidit, nonnunquam vena sanguinis impetu in ipsam irruentis patefacta, non id provide faciente natura; eo fit ut effusus sanguis interdum niger non fit. Quin etiam natura atri sanguinis evacuandi causa venam aperiente, nonnunquam accidit evacuato malo bonum subsequi, nisi prius conceptaculum occludatur, sed diutius patefactum maneat. In propositis igitur verbis non hoc ipsum dicere censendum est, quod omnis haemorrhois atram bilem evacuet; atque ideo, quum fit, melancholicis prosit, repressa vero noceat, quodque ipsa si claudatur, operienda sit.

XXVI. fncrescentes morbos mistio.

Utrum ipsius juvet missio aut laedat omissum est. omnibusque interpretibus, uno Hereule Erythraeo excepto, micio quo modo ipsius juvari pro certo habentibus et missionem pro concubitu cum muliere intelligentibus, omnibusque inter se de significatu hujus vocis, incresuentes, dissidentibus, quod mihi ut in obscuris dictis fit, verisimillimum videtur, id siclum asseram r morbos increscentes eos intelligo, qui procedente tempore augentur siemperque nisi prius solvantur, labuntur in pejus, ut podagras, articulorum dolores, renum vitia, comitiales, melanchollas, quae omnes coitu exacerbantur. Sabinus autem increscentes morbos eos esse vult, qui pueros corripiunt,unaque cum ipsis usque ad aetatem veneri aptam luerescunt, ut ipse nominatim recensuit, comitialem morbum et renum affectum et quartanas febres et dolorem capitis. Verum non omnes vitia haec iufestare videntur, praeter sacrum morbum, quem propter id ipsum a veteribus puerilem affectum nominari contigit. Creatur etiam pueris in vesica lapillus, sed haud ita multos, ut sacer morbus, invadit, quem quidem in puerulis aetatis mutatione plerumque, nisi magnopere in victu delinquant, removeri contingit, at vesicae calculus non aetatis lapsu, sed maunum opera dumtaxat curari potest. Porro nos et absque istis verbis cognoscentes comitialem et omnes allos pituitosos morbos, ob mutationem ex puerili aetate in adolescentiam, omisso etiam venereorum usu, mirifice juvari; ad haec et illud scientes, neque renum vitia, neque quartanam febrem, neque articulorum dolores, coitu sedari, a propositis verbis perplexis et tenebricosis nihil addiscimus, quemadmodum neque ab ullis id genus aliis: concubitus enim interdum refrigerando prodest, foliis illis subveniens, inquilina ob naturalem intemperiem fuliginosi halitus fumidique redundant. Qui si retenti fuerint, illis graviter nocent, iidem et a veneris usu in tempore modiceque adhibito utilitatem capiunt.

XXVII. Resmgeratio quae in ventre sunt durat.

In hac quoque parte aliquid est omnibus artem esereensibus utile, sive empirici sint sive dogmatici; aliquid vero solis cujusque affectus causas scire velle sibi proponentlbus conducit. Dicam vero de eo prius quod omnibus utile est. In hisce igitur verbis, : refrigeratio quae in ventre sunt durat, omnes quos ego felem communiter de dejectionibus ab ipso sermonem. fieri intellexerunt, qui idem velit atque ille in aphorismis. Sin autem coelum sit aquilonium, tusses, fauces, ventres duri; utrum vero extimarum corporis partium refrigerationem solum dicat, quae et in aquiloniis constitutionibus siti, an et internarum, inter quae et ventris locus est, interpretes considerare omiserunt, quum tamen inter eas discrimen haud exiguum versetur. Etenim nos quae hominibus eveniunt observantes exteriorum refrigerationem semper ventrem durare cognoscimus; interiorum autem contra humectare, quae coeliacos etiam qui vocantur affectus, id est ventris profluvia, interdum concitat, quo tempore ipsis quidem interiorum membrorum corpora duriora fieri. contingit; liquida autem cibis neque recte concoctis neque distributris dejici. Haec plane medicis omnibus cognitu necessaria sunt, ipsorum autem causae solis praestantissimis. Neque enim quod hanc partem interpretantes dicunt, verum est, frigidum scilicet quae attingat corpora, cogens atque congelans, ita duriora efficere. Hoc enim de refrigeratis partibus, quae interius abstrusae non sunt, recte dici potest; partes autem ventris ideo rigere nequeunt, ut cibi potusque congelati obdurentur, sicut alia extra corpus nostrum hieme frigore concreta durescunt: prius enim quam ita fingeret, homo interiret. Verum eo tempore demtaxat, quo ab aere extima corporis, iis quae in ventre sunt incolumibus refrigerantur, dejectiones obduratae cernuntur, calidiore scilicet ventre. reddito, ut ipse dicebat: ventres hieme et vere calidissimi sunt natura, atque semper dicentes explanatores invenies calidum a frigido circumcessum in penetralia corporis refugere, quum exteriora frigesacta sunt. Sic igitur et in praesentia dico, ventre calidiore affecto, dejectionibusque suppressis, ob causam paulo posterius dicendam, simul optime concoqui cibum et: omnem ex ipsi, succum dispertiri; ex quo dejectiones exsiccari consequens est, ex hoc vero et ipsas durescere accidit. Duae namque causae quum sint corpora quibus appropinquant obdurantes, quarum una refrigerans est, altera exsiccans ; causa quidem refrigerans, ad ea quae in ventre continentur, vivis nobis pervenire non potest, altera autem ob longam moram interius, quum neque concoctio neque distributio laeta fuerit, omnino continget. Adhuc autem illud quod hucusque distulimus, explicet,dum superest, qua de causa quum coelum nos ambiens frigidius fuerit, quae in ventre sunt, diutius ibi morantur. Quod autem evenit tale est. Naturale sane opus est ciborum per intestina delatio et in commentariis de facultatibus naturalibus, intestinorum circum illos constrictione eam fleri monstratum; imis autem partibus musicuti felem claudentes impositi sunt, qui per frigus coguntur, con stringo n torque contra affecti, atque quum quis eos calida aqua perfundit: tunc enim remollescunt, excrementaque impulsu et constrictione intestinorum in felem detrusa. et maxime calido provocante suscipiunt; hoc enim et inter omnes -constat, excretiones a calido provocari. Partibus autem quae in sede sunt frigescentibus, atque ideo contractis et in angustum redactis, contrarium symptoma sequitur, constrictoriam scilicet intestinorum actionem ab inferioribus partibus incipientem, furtum versus contenta propellere, quemadmodum evidenter plerumque conspicitur, quando aut bilem et mordacia excrementa ad sedem effusa sponte retinemus aut inviti; nonnunquam aliquo negotio illo tempore occupati aut a latrina procul absentes : sursum enim velociter recurrunt, ut neque vi facta postea. prom te obediant atque descendant. Causa plane ob quam cibi potionesque aere nos ambiente frigefacto, diutius in ventre morentur, jam patefacta est et hanc siccitatem contemti monstravimus, quemadmodum et siccitati duritia evidenter accidit. Quod si ventris particularum corpora contingat frigescere, ex eo et concoctionem violari et per eam dejectiones eliquari magis quam siccescere necessum erit. Hactenus vero toto de priore lectione confecto sermone ad alias intus rina scriptas transeamus.

XXVIII. .lthstio quae in ventre sunt durat.

omne corpus venere exsiccari constat, sed non semper alvi excrementa propterea sicciora fieri cernuntur. Verum, quando ab ipsis valde oppressa fuerit et quando vires labefactatae et membra a quibus alimentum conficitur et in ventre contenta distribuuntur, refrigerata fuerint, tum coitus quae in ventre sunt frigefacit et duriora reddit: volunt enim ex coitu in ventre contenta frigescere et frigore durari, atque duritiam non frigoris, sed siccitatis ratione evenire monstravimus. Ceterum quod in superioribus dicere dimisimus, forsitan hoc loco narrare praestiterit. Nam cum extimorum refrigerationem dejectiones durare ostenderimus, forte quispiam fotam hanc durandi, quae in ventre sunt, causam esse arbitraretur. Non est autem sida haec, sed et ipsius constrictoriae intestinorum facultatis imbecillitas et contentrscis robur et ejus per quam ex ventre in jecuf fit distributio, praeterea et obtutus intestinorum tensus et alimenti qualitas morsu carens. Si quis vero adstringentes cibos et potus a nobis silentio praeteritos esse opinabitur, .falso opinabitur: nam inter ea quae contentricem potestatem corroborant, reponuntur,

XXIX. rer atrum epotum si celerius purgare vis, lavare aut cibum sumere oportet.

Generalis quidem et cujusque purgationis communis ratio per hunc aphorismum traditur. Corpora ubi quis vult purgare, prius convenit fluxa facere. Hoc loco autem exemplo unius violentissime purgantis medicaminis, unius ad facilem fluxum praeparationis meminit, lavacri scilicet humores quidem fundentis, ac ss qua in parte contentum duratumque corpus fuerit, relaxantis. Itaque veratro utentes lavare conducit; neque multo ante neque multo post quam ipsum acceperint, sed maxime quidem ante assumtionem, nonnunquam vero et illico postea fieri potest. Quod si purgatione aut jam incipiente aut mox inceptura, hominem laves, humorum a purgante medicina tractorum ad interiora inclinationem retrahes ac retardabis. Quemadmodum igitur quibus sanguis crassas est, iis prius lotis nos venam rescindere, sic et in his qui purgaudi furit, balneo prius uti praecepit, quo celerius simul ac minus moleste purgatio fiat. Ipse vero nunc suium ut celerius fiat memoravit. Satius autem fuerit non eo dumtaxat, quo medicinam assumit, die lavare hominem, sed etiam superioribus, quibus ad purgationem sese praeparabat. Ipse namque Hippocrates et id in aphorismis praeceperat, quum scripsit: ad veratra iis qui non facile purgantur, prius humectare corpus oportet alimento et quiete. Quod si quiete et alimento et omnino corpus humectare imperat, constat etiam lavationibus nos pluriribus uti in aquis potabilibus ipsum velle, siquidem et hae humectant. Nunc vero et huic parti addidit, cibum fumere aut eo scilicet tempore, quo et veratrum homo devoravit aut etiam in superiore victus. ratione, cujus et aliud quoddam propositum esse dicebamus, attenuare videlicet soccos et itinera humoribus in ventrem descendentibus expedire: in illis enim verbis ; fluxa facere, quid in aphorifmis praecepit, haec continentur.

XXX. sanguis in somno ad interna magis refugit.

Superiore quoque aphorismo hanc scripsit sententiam: vigilanti exteriora magis calent, interiora magis frigent; dormienti res contra se habet. Et nunc igitur ejus loci explanationem propositorum verborum communem esse putato. Nam. quae de caloris motu.Iocique in vigilantibus ac. dormientibus transmutatione audivisti, ea et de sanguine te audivisse existimato : naturalis enim calor. in hoc et in iis quae ex hoc nutriuntur .maxima ex parte consistit.

XXXI. Eligor a superiore ventre, ignis autem ab inferiore magis.

Ventris pars superior rigorem magis, inferior vero febrem gignit aut fenili aut inchoat; quod et maxime verisimile est et propter id ipsum hanc vocem, magis, additam puto, tanquam sete vicissim solae dictae partes contineant. Verum etiam si istud concesserimus i altera quaedam exoritur dubitatio nobis ignorantibus utrum dictis partibus inflammatis istud accidere dicat, an quando in ipsas ex corpore succi aliqui mordaces confluxerint, an quando alimentum corruptum fuerit. Atqui rectius illud mihi existimandum esse videtur, de noxa ex humoribus contracta et. de illa sequente ciborum corruptione, ab Hippocrate sermonem fieri. Nam quum frigidus aut mordax soccus in ore ventriculi insederit, ex corruptis cibis aut prava qualitate vel etiam confluxu ex corpore contractus initium rigoris inde efficitur. In commentario namque de rigore monstravimus, ob frigidam aut mordacem causam, quae per sensoria corpora moveatur et impetu feratur, rigorem excitari. Quemadmodum vero id accidere conspicitur, ita et nonnunquam febrem ex corruptis cibis accendi deprehendimus, quando scilicet corruptus cibus in inferiorem ventrem depulsus fuerit ; tunc autem rigor non praevenit, sicuti quando ventriculi ostium mordebatur.

XXXII. Attractio, pulmo, aridus aestus, evacuatum siccat sumnus multus.

Quod evacuatum somnus multus exsiccet et experimento quidem, quo omnes rationes dijudicantur, perciples et ante experimentum ad huic dicto assentiendum ex iis quae antea didicisti adduceris. Porro si in somnis sanguis et cum eo naturale calidum interius abditur, in vigilia vero ad extima profunditur, quae in ventriculo et jecore sunt, per quietem concoquantur, in vigilia vero totum corpus aletur. Itaque si in exhaustis calor interius vergat, nihil habens quod conficiat, languescit et interit; primus enim omnium, ut ignis lignorum materia, ita ipse alimento nutritur. caute autem adulta est ea vox, mul- tus: -paucus enim praegressum laborem tollit, quando per ventrem homo evacuatus est; deinde si in jecore et in primis venis adsint crudorum humorum reliquiae, eas omnes concoquit. Haec quidem hujusce orationis secunda pars nullum insignem in verbis errorem habent. Sed prior hoc pacto scripta, attractio, pulmo aridus aestus, multum a Graecorum dicendi consuetudine distat: sic enim ipsam enunciare oportuit; attractio .fit, quoniam aridus aestus in pulmonis temperatura est, attractionem nobis interpretantibus inspirationem. At Quintus, nec quia siccus calidtrsque esset pulmo, ob id celerem frequentemque spirationem fieri, sed contra propter talem spirationem siccari et incalescere pulmonem dixit. Attractionem namque haud simpliciter spirationem quamque, sed celerem tantum et frequentem significare voluit, a crebra vero spiratione pulmonem siccescere et in libro de acutorum victu ab. ipso comprehensum est.

XXXIII. Frigidifumi xibi lentes, milium, cucurbitae.

Milium et cucurbita frigidi cibi evidenter sunt, etsi non frigidissimi; lentem vero haud sane frigidum cibum esse concesserim. Nam quemadmodum cucurbitae et cum ipsis atriplex, bliton, lactuca et chondrilla et ex frumentaceis hordeum atque milium, certissime refrigerare no.scuntur. Contrario pacto lens se habet; nullam enim refrigerationem prae se fert aut statim ingesta in superiore ventre adhuc contenta, ut posterius in tenuia intestina vel in crassiora delapsa. At forsan quoniam in libris. de simplicibus medicamentis refrigeratorium quiddam in adstringente succo inesse monstravimus, lentem quispiam refrigerare putaverit. Sed iste in iisdem commentariis dictum fuisse non meminit, quaeque id genus medicamenta simplicia videri atque dici, si ad ea quae per nos .per compositionem fiunt comparentur, non tamen exacte simplicis esse. In primo namque de alimentorum potestatibus libro mentem ex contrariis constare naturis asseruimus, altera quidem alvum coereente, altera vero citante. Ex iis igitur quae supprimit,; frigida terreaque est; quae citat, calida. Quocirca siccum quidem edulium lens inest, frigidum vero non, sicut neque calidum, sed ex utroque mixtum, ac medium aut parum admodum a medio ad calidius recedens. Quando igitur neque absolute frigidam lentem quis concedere potest, qui ipsam excellenter frigidissimam concesserit. Quin etiam inflammatis ulceribus instar cataplasmatis superdata lens, humores in asseclam partem defluentes coereere atque repellere videtur, per vim adstrictoriam id scilicet faciens, quin et vi quadam concoctrice et fuppuratoria praedita certe est, quod frigidis nequaquam inesse reperitur. Sive igitur ipse Hippocrates ita scripsit, sive quis alius haec verba interposuit, haud recte de lentium vilibus opinatus est.

XXXIV. Ulcera exoriuntur, si non purgatus laboret.

In laboribus, hoc est in exercitationibus, calorem auctum ex profundo ad cutem succos evacare atque ulssectere, alibi didicimus. Quando igitur prius in corpore hi vitiosi contracti sunt, acrimonia cutem erodit atque ulcera efficit. Quemadmodum, quum crassi glutinosique humores sunt, jecur renesque obstruunt, in cute autem affectus cum tumore excitant;

XXXV. Mulier, caprae, elaterium aut cucumerem silvaticum edentes, pueris purgatio.

Non elaterio dumtaxat, quod cucumeris silvatici succus est, quemadmodum neque ipso cucumere susum veluentes, lac puerorum lactentium purgatorium gignunt, verum etiam si quod aliud medicamentum subductorium, quod vocant, assumserit. Sive autem a muliere elaterio, a capra ipso cucumere, sive utroque ab utraque comesu, infantes earum lacte purgari dicat, nihil interest, quemadmodum neque si, comesi, aut devorato quis scripserit. Conducit autem haec oratio et ad medicorum usum et ad naturale decretum. Infantulos enim purgare volentes aut matri infantulum lactanti aut caprae hujusmodi aliquid afui dantes, sic eos purgabimus. Et ad naturalis decreti, de quo altereatio est, diiudicationem id utile est. Etenim quidam nullam vim ex iis, quae ab initio in alimentis erant, post concoctionem et in sanguinem conversionem, remanere contendunt. Aliqui e contrario validas vires diutius remanere volunt, adeo ut etiam sudores ipsos redoleant. Huic vero sententiae, quae modo dicta suere, suffragantur: in istis enim comesurum qualitas ferrata reperitur. Quin et apud nos verno tempore, quando caprae scammoniae germina depastae suerunt, purgatorium ipsa leae generant, quod si tithymalo vescantur, idem acciditi Nec non et in Doride et Boeotia et Thessalla omnibusque finitimis locis multi ex coturnicum efu musculorum distentionibus correpti sunt, quoniam veratrum scilicet illae comedunt. lstud idem et Athenis quibusdam accidisse novimus, qui coturnicibus largiter nimis feste impleverant.

XXXVI. Calidiori quod comesum est, intus resuigeratio, exterius labor, sole, igne, veste, aestivo tempore, contrario autem contraria.

Valde calido natura refrigerationem et aquae potum conducere dicebat et praeterea quiescere, hoc est a vehementioribus exercitationibus abstinere. Quo pacto igitur hoc loco, ut nonnulli interpretantur, exercitari jubet, quo pacto in sole et ad ignem calefieri? Nam balneis id genus temperaturas frigefieri monstratum est, fuliginosisque vaporibus qui fere in hujusmodi temperaturis absimdant, discutiendis et inlidis membris humiditate refrigerante irrigandis; ignis autem et fol calefacit, similiter et vestis et tempus aestivum. Et ipse igitur in aphorismis ita loquitur: tempore quidem veris et extrema aestate pueri et his aetate proximi optime degunt et rectissime valent, aestate vero et auctumno quadam tenus tenes ; reliqua ejus partu et hieme qui medias aetates agunt. Itaque si calida aetas hieme, frigida vero aestate rectius habet, valde calidos natura e side et igne et aestivo tempore non modo non juvari, sed etiam laedi ipsum putere credendum est. Vox ergo illa initio sermonis posita, calidiori, aliquid ipsi addendum subintelligi postulat, aut temperaturae aut naturae aut corpori aut homini. Sed eo quod in fine opposuit praecipitur corpori et homini magis quam temperaturae aut naturae subintelligendum: omnino enim dixisset, contrariae autem contraria, seminei generis articulum semininis nominibus, non musculi masculis anteponens. Tota igitur narratio talis fuerit: calidiori corpori per cibos ac potiones interius refrigeratro conveniens est, noxia vero caliditas exterior a Iule et igne et tempore aestivo et vestimentis, quibus omnibus arida caliditas significatur, humidam namque et mediocrem, qualis balneorum est, potestate refrigerare declaravimus. Liquet autem. nos in istis sermonibus consueta haec balnea intelligere, ubi non apponimus aquarum sponte .nascentium aut marinarum, aut sulphurearum, aut aluminosarum, quandoquidem illae. siccant balefaciuntque et non refrigerantur. Contrariae autem naturae corpori contraria rursum hic subintelligere oportet, juvantibus iuvantia et nocentibus nocentia, ea quidem ut eligantur, haec vero ut leniantur. Etenim si calidiores naturas cibis ac potionibus refrigerare jussit, frigidiores certe contramis calefacere praecipiet. Item si calidiores naturas a sole, igne et aestate male haberi dicebat, frigidiores utique ab his juvari, a contrariis laesum iri significat.

XXXVII. Cibaria aliqua quidem celeriter vincuntur, aliqua vero tarde.

Solus ex his quos novi Capito pro hac voce, tarde scripsit, contrarie, orationem hoc pacto instituens: ciba. ria aliqua quidem celeriter vincuntur, aliqua vero con. trarie. Porro sententia in utraque lectione eadem est quae enim eduntur ; differre ea ratione inter te inquit quod aliqua cito a corpore superantur, aliqua tarde. su. telligendum est autem superari, hoc est immutari, coneoqui et apponi et corpori simile effici. Singulorum igitur ciborum alii quidem cito concoquuntur et in sanguineo mutantur et nutriunt, alii vero tardius; quae in tribue commentariis habentur, ubi de alimentorum viribus omni: diligenter persecutus tum.

HIPPOCRATIS EPIDEM. VI. ET CALENI IN ILLUM QOMMENTARIUS VI. SECTIO VI. I. Carnes attractrices ex ventre et extrinsecus. significat sensus, quoniam exspirabile et inspirabile.

Trahere ad se nitas inquit carnes ex ventre et extrinsecus: ex ventre quidem, id est ex ventriculo ciborum potionumque unde nutriuntur, succum; extrinsecus vero non item similiter. Incertum est autem alimentumne dicat an aerem. Possunt enim carnes quemadmodum ex ventriculo alimentum hauriunt, sic et ab extimis partibus in profundum revocare; potest. et aer per arterias ad cutem pertinentes ad .carnes ferri ab ipsis attractus, quod etiam omni -verborum contextui magis quadrat. Verum de attractione decretum controversum est. Nonnulli enim philosophi ac medici funditus ipsam sttbstulerunt, nonnulli esse quidem affirmant, sed in carnibus esse negant. omnium autem rationes in commentariis explanaturus reddi non posse diximus:. multoties enim eadem saepius repetere cogeremur, commentariaque in longitudinem ac multitudinem paene innumerabilem excrescerent. Quin neque universum vitae tempus ad Hippocrati^ libros interpretandos satis esset, si cujusque dogmatis semper in qualibet particula ostensiones afferri debeant : lecturis praeterea molesta res esset et commentaria comparatoris, longo tempore magnisque salutibus conscriberentur. Satius itaque fore existimavi, si in lusce commentariis cujusque partis sententiam enuclearem-, quod explanaturus oroprium munus est; interdum vero et dictis ab ipso causas alibi demonstratis placitis congruentes adlicerent, ipsa autem placita hoc loco non adstruerem, sed quibus in libria olim a me scriptis asserta fuerint, tantum in- mentoriam revocarem, quemadmodum et nunc faciam. Iis enim quae nutriuntur, ad se proprium soccum attrahentibus, ad ipsa moveri alimentum in commentariis da viribus natoralibus disputatum est. Exspirabile vero atque inspirabile omne corpus esse, in commentario de usu spirandi et in libello de usu pulsuum egimus : in priore quidem utilitatem spirationis esse declaravimus, ut cordis calor moderatus fervetur; in secundo vero, in toto corpore caloris mediocritatem arteriarum opera custodiri. Haec itaque sula abunde sint ad prioris verborum Hippocratis particulae explanaticnem. Ad secundam jam deveniamus, in qua illud, significat sensus, neque secundum Hippocrate morem, neque omnino secundum .Graecam locutionem dictum est. Unde aliqui castigantes in dativo casu protulerunt sensui scribentes; ut quod ab eo dicitur tale fit: perspicuum sensui est totum animalis corpus exspirabile esse atque inspirabile. Atque his deinde subjicitur illud, carnes attractrices ex ventre et extrinsecus, sensu teste confirmatum, quod idem est ac si diceret, ab iis, quae evidenter sensibus nostris apparent. Nonnullos profecto vulgares audivi, quod ipsis ex potabilium aquarum balneis acciderat admirantes. Prius enim per flagrantem salem confecto itinere domum reversi squalidum corpus osque aridissimum se habere dicebant, nec non et ardentissima siti cruciari ; a lavatione autem sitim exstinctam esse, os humectatum pariterque corpus totum molle atque humidum affectum priorem deposuisse squalorem fatebantur. Alii vero et in fotis corpus tuum ad aquam attrahere indubitanter se percepisse affirmarunt. Haec sane, quae vel imperitis patent, decreti testimonia ab ipsi, fenta acceptu sunt; aliqua vero ex subtilioribus rationibus a medicis inventa sunt, quarum una et illa est, quam ipse posterius affert, quamque in sequentibus verbis .cognoscetis. Nam ad proposita intelligenda et haec satis sunt, nobis ex recte dictis et prave ab explanatoribus scripta deprehendere valentibus.

II. Calidior venula sanguinis multitudine exustum procreat illisque secernit..

Per venulam calidiorem arteriam intelligite, omnibus Hippocraticorum librorum interpretibus venas non ab hoc solo, sed etiam a multis aliis veteribus et arterias appelfari, confitentibus. Haec igitur, inquit, venula sanguinis multitudine incalescens, exustum procreat et fecernit: exustum dicens quod ex calore gignitur, quod faeci vehementius calefacti tanquam- fuligo quaedam est ; id vero, utpote natura calidum et consistentia tenue, facile secernitui. Hanc ego probabiliorem explanationem esse ducoj siquidem oporteat verum simul et Hippocratis decretis consentaneum habere propositum. At placitum nunc a nobis memoratum verum esse, in commentariis de usu spirandi et de usu pulsuum traditum est. Nam inspiratione qua per os et per omnem cutem animalia utuntur, duplicem capi utilitatem ostendimus, roborari quidem semper refrigeratum insitum calidum, ut ne dissipatum intereat et maxime quum ex qualibet causa adauctum est; excitari autem et valentius reddi, si quando frigidae materiae multitudine gravetur, quemadmodum et ignis ventilatione accenditur ; quin etiam et hunc duplicem motum ipsi proprium naturalemque exercitationem esse ejus vires instaurantem, haec enim est exercitationum natura et utilitas. Postquam igitur autedixit Hippocrates, carnes attractrices ex ventre et extrinsecus, deinde huic adjiciens, extpirabile et insperabile esse corpus, inspirationis quidem ipsius ortum et utilitatem per illud indicavit, carnes attractrices, de exspiratione vero nihil dixit, jure in propositis verbis ipsius meminit, de arteriis verba faciens, quae et cordi communia tum, licet obscuriora de illo videantur. Communem autem hunc sermonem esse inde patet. Ab insito calido (uliginosum excrementum in sanguine creari diximus, ac potissimum quando est calidior. Illud igitur excerni opus est; et id quoque natura molita est, quae a corde expellenda sunt, efflatione propellens; quae vero ab universi, tempore per arteriarum compressionem, excludensi Fuliginosa igitur partim ex istis et ex venis, ostentum est enim inter ipsas communia ostiola interesse, per cutem quam primum arteriis compressis excluduntur; partim ex corde pulmo prior suscipit, qui ipsi, quum quidem dilatatur, attrahenti, quum vero comprimitur, expellenti, tanquam quoddam spiritus promptuarium praeparatus est. Nempe haec est nostra de propositis verbis sententia et sequentia verba his ipsis ac superioribus connexa esse paulo post ostendam. Quicunque autem hoc loco ipsum de ardentis febris ortu loqui crediderunt, plimum quidem sermonem de ea parte carnes attractoriae, imperfecte dictum reliquerunt; non modo enim sibi conveniens attrahunt, sed etiam alienum abjloiunt. Attrahendi quidem utilitas evidentior, abiiciendi vero et excernendi ignotior est et aliquam rationem ad fidem orationi famendatu postulati Descendamus igitur jam ad sequentem partem, quae et ipsa, ut dudum dicebam, ad meliorem explanationem internoscendum aliquid facit.

III. Et quidem pingue, bilis staoa; quibus vero sanguis, atra.

In proxime explanata parte duarum opinionum meminisse oportet. Nos enim diximus Hippocratem diffiationis utilitatem demonstrare; per diffiationem autem intelligi spiritus per totum corpus ex arteriis emanationem, sicut ore factam exspirationem vocamus. Nonnulli vero de ardentis febris ortu sermonem esse putarunt, quibus non admodum favere illud dicebam, creat exustum et illico excernit: neque enim statim in ista ea excerni, quae ipsi vomitu aut per sedem evacuari dicunt, neque esse necesse aliquid ardentis febris symptomata in sermone de ejus ortu recenseri. At explanationem nostram meliorem esse defendimus, primum quidem quod his criminationibus caret; secundo loco quod in hoc sermone omne de spiritus intro forasque motione decretum traditum esse conspicitur. Quam motionem in quibusdam nostris commentariis non siclum per oris respirationem, sed etiam per diffiationem a toto corpore fieri explanavimus, nonnullis quidem causa spiritus animalis generandi, ut dixit Asclepiades; quibusdam vero, ut Erasistratus, non hujus tantum, sed etiam vitalis; aliis praeterea spirituum istorum alendorum causis inspirationem fieri dicentibus, exspirationis autem usum referre dubitantibus, Hippocrates, ut in praedictis commentariis declaravimus, non modo per os exspirationis, sed ejus etiam, quae ex qualibet corporis parte fit, usum in praetenti sermone perstrinxit. Aliter vero interpretantes accusare aequum est, cujusnam auctoris librum interpretentur, obliquos; neque enim.in aliorum virorum placitum deflexissent, eorum quae Hippocrates asseruit, contentum deferentes, ipsi, quidem clarissime dicente, carnes ex ventre et extrinsecus attrahere, quod longe ab ea opinione distat, quae cibi ex ventriculo in corpus digestionem inanis consecutione fieri statuit. Primo quidem non modo vim propriorum attractricem, sed etiam alienorum expultricem inesse in carnibus animadvertere oportuit: hoc enim illis convenit dicere, quae praedicant a natura saluti animalium consuli, inter quos etiam fuit Erasistratus. Secundo quidnam excretione egeat, dicere debuerant; neque enim sanguinem ex quo corpus alitur .dicenti Horum quidem neutrum illi fecerunt. At Hippocrates ex sensiti manifestis utrumque evidenter .constate praefatus, deinceps ad usum ex omni corpore diffiatinnis explicandum transitum fecit, necessariam fuliginosurum excrementorum ortus causam asserens : etenim in corpore animantium calor hujusmodi recrementa perpetua evacuatione indigentia procreat. Hac igitur in parte Itorum excrementorum generandorum materiam ostendit; nam sicut major ipsa generare aptus est, ita et materiae quaedam istis generandis habiles reperiuntur. Recta igitur ratione bilis atrae meminit: ipsam enim dupliciter contrahi didicistis, ex crasso sanguine et ex flava bile combusta; quod si de ardentis febris ortu sermo ipsi [oret, frustra bilis atrae meminisset. Quamobrem et ex hoc perspicuum est, explanationem nostram veram esse, juxta et Hippocratis decretis consentaneam, illorum autem dissentientem. Ad haec eadem plane verba in alia libri parte conscripsit nosque ipsi ea superius enodavimus, ubi et illud dicebamus, pingue non solum de unguinoso et adipali, sed etiam de omni dulci, dictum esse putandum, ut eo sermone mel contineatur et firaeum, quod hepsema, hoc est sapam in nostra Afia Graeci nominant.

IV. .Mentis, memoriae, olfactus, aliorum etiam sumis instrumentorum exercitio. Labores, cibi, potus, somnus, res venereae, omnia mediocria. Frigidior sagulo in tempore et regione, calidior erit.

Quod neque affectu aliquo, neque ob aetatem, frigidior in frigida regione et tempore possit calidior effici, omnes confitentur. Idcirco et Sabini sectatores de natura frigidioribus verum esse sermonem tradunt. Verum tamen neque de istis absolute prolatus verum est, nisi hujusmodi conditiones additae sint. Frigidum exterius circumfusum, quod denset refrigeretque cutaneas partes, -inter eVidenter apparentia ponendum est, non tamen corporis penetralia similiter assiciL Sed quemadmodum in aphorismis definitum est ea in parte, ubi inquit: nonnunquam in distentione sine ulcere juveni carnoso, aestate media, frigidae multae inspersio calorem revocat, sic et hoc loco a nobis definiendum est. Frigida namque corpori nostro injecta aut ita alte subit, ut intima aeque atque extima refingoret aut sola cutanea frigore pereellit. Ad profundum igitur descendens partes eas refrigerat et non levi noxa totum animal afficit, ipsiusi frigore concussis labefactatisque viribus ; at quae superficiem tantum corporis laedit, non solum interiora non refrigerabit, sed etiam calidiora mutto, quam ipsorum prior temperatura esset, efficit. Ceterum quicunque de raram cutem rarasque sub ipsa carnes habentibus ipsum Ioquutum esse existimant, nunc quoniam ob difflatum calorem istos frigidiores affectos esse dicunt, atque ideo spissescente cute, retentoque quod prius exhalabat calido, incalescere, aliquid sane videri dicunt, sed eos opinari non decebat, qui ita digerantur, frigidiores dictos esse. Haec enim, ut didicistis, humidis calidisque corporibus maxime insunt; secundo calidis, licet fine humore talia sint, nullum autem frigidum corpus facile dissolvitur, sed minusi quidem humida, magis autem arida hoc sustinent, utriusque vero naturaliter calida praestatu. Hac itaque ratione isti mihi falsi esse videntur.

V. In doloribus proximum ventrem purgare oportet et sunguinis ventrem rescindere. sstio, sectio, calefactio, refeigeratio, sternutatio. Stirpium humores, in quibus vim habent et cyceon; maledicorum, lac, allium, vinum fervesuctum, acetum, sal.

Remedia hoc loco enumerat et levibus et saevis doloribus succurrentia, sicut in aphorismis oculorum tantum dolentium remedia scripsit, ubi inquit: dolores oculorum meri potio tollit aut balneum aut fomentum aut venae solutio aut cum medicamento purgatio. Hoc loco quaedam adjecit remedia, oculorum doloribus non convenientia. Primum quidem omnium hoc in sermone enumeratum purgatio est, quam in . . victoriae studiosa, irritant, neque stulta . . auxilia penitus, quemadmodum scripsit, explicaVdmus. Primum vero inter deinceps ensimerata ustio est, quae pessime affectis locis ob pravorum luccorum exuberantiam, ut in perquam malignis ulceribus evenit, adhibendum nonnunquam palam candentibus ferramentis, nonnunquam ustoriisi medicaminibus, ea nobis utentibus. Post ustionem sectio posita est et ipsa locorum multum jam pusi habentium dolorem finiens, postquam ingentes phlegmonae praegressae sunt. Deinde calefactio, levationibusi scilicet atque fomentis arcessita. Alias vero fomentorum materias edocti estis, quibus vitiis dolorem excitantibus admovenda sint, ut pectoris morbis per ea quae ipse in libro do ratione victus acutorum recenluit; oculis autem per mollem spongiam, non ferente loco per lacculos et cataplasmata calefactiones; quin et ex oleo conspersio in mediisi corporis partibus et capite, calefactio quum sit, doloribus remedio est. Ex aquae calissae Iotu extremorum membrorum dolor tollitur. Atque srequentissimusi et plurimus in dolentibus particulis calefactionis usus apud medicos est, nam et contensa relaxat, completa evacuat, refrigerata calefacit. refrigeratione autem rarius sedandis doloribus utimur, membrorum quidem exteriorem superficiem densante et propterea disstationes impediente, distensa vero magis intendente. Solas igitur calidas intemperies sine materiae multitudine fractus refrigeratio discutiet; sicut in capitis dolore ob solis aestum aut febrium ardorem. Caput igitur oleo rosacco frigido perfundentes symptoma Voramus et eryfipe.lata, ob excellentem calorem dolorem inferentia . . nec non et podagras, in quibus biliosa calidave fluxio est. Post dicta autem deinceps scriptum est, stirpium humores, in quibus vim habent, quorum item verborum sententia talis plane mihi esse videtur. Dolorum medscinae tibi nonnunquam suerint et stirpium humores; isti vero permulti sunt, quidam liquidi permanentes, aliqui spiisescentesi. In primis sane oleum per multam nobis utilitatem tollendis sedandisque doloribus, si calidum adhibeatur, praestat. Deinde et alia multa longe plusquam ipsum calefacientia, ut Iaufistulll, cedrinum, recininum, sinapmum et raphaninum. Haec quidem liquida : concreta vero alia plus, alia minus et resinae, maximeque inter eas, quae sponte sua destillant et thapfia et euphorbium et succi omnes, Cyrenaeus, Parthicus, medicus, Assyrius, sagapeniusi, ex tethymalis, ex panace, qui et proprie opopanax dicitur. Hujus generis sunt et chalbana et alia musta, quae omnia in commentariis de simplicium medicinarum viribus didicisti:, sive enim succus sit alicujusi, sive Iiquor, sub humoris adpellatione comprehenditur. Hujus itaque generis sunt et liquida pix et piceum, quod vocatur et in Cilicia capnelaeon, aliaque innumerabilia, aliqua ex herbis, aliqua ex fruticibus, aliqua ex arboribus consecta, quorum commune vocabulum stirps habetur, cujus hoc loco Hippocrates meminit dicensi : stirpium humores. His vero adiecit, in quibusi vim habent, obscurum brevitate sermonem faciens. Igitur haud abs re explanatores dissident, alius aliter non modo interpretantes, sed etiam scribentes. Quamobrem, ne nimia scribam, eos omittens, quae mihi simillima veri videantur, ea sola referam. Medicamentorum igitur quaecunque dolores sedare apta sunt, sicut aliud alii affectui, ita et illud alii membro prodesse idoneum est. Hac de re autem sermo quia commentarii modum excedit, breviter ipsum per exempla perstringere constitui. Porro quod non omnes cum dolore affectus iisdem egeant medicamentis, istud tibi exemplo esto. Mordacibus succis in intestinis contentis cluentia quum prius per inferiores partes immiserimus, inter quae mulsa est, ptisanae cremor et excreta haec fuerint, morsus deinde mitigantia et quaecunque iubaerentia et intestinorum tunicas operientia superne incidentes mordaces humores arcent, in sedem damus; edulia praeterea ipsis bonum succum creantia et quae difficulter corrumpantur, exhibemus. At in superiore ventre et maxime in ejus ostiolo id genus contractis humoribus in primis eos vomere jubemus. Quod si ad vomitum parati non sint, simplex oleum aut cum aqua temperatum aut quiddam simile sorbendum praebemus, per quod citato vomitu exterius aliquid adstringens odoratumque superimponimus ; sumendos autem cibos exhibemus boni succi, aegre dissolubiles et nonnulla adstringendi vi praeditos. Oculis vero dolentibus horum nihil facimus, sed universi corporis inutilem materiam prius medicamento educimus. Quod si redundet sanguis, ad cubiti venam exteriorem, quam humeralem vocant, scindendam accedimus; deinceps medicamine aliquo quam mollissimo et neutiquam mordaci utimur; deinde per totum diem usque ad vesperam jejunantem ad balneum ducimus. Quod si neque purgatione, neque venae scissione indigeat, dictis medicamentis et post ipsa IaVatione, sicut noVistisi, ejusmodi dolores medicamur, neque ad ventris morsus collyrion aliquod immittentes, neque oculis tragi succum aut caprae adipem aut seratum morlu vacans aut id genus aliquid adhibentes, quale in sedem injicere soliti sumus. Haec exempli causa dixisse satis esto ad illud edocendum eundem affectum diversis locis excitatum non eadem remedia postulare. Ostendere enim propositum est, in quo sensu Hippocrates dixerit, stirpium humores in quibus vim habent: illud enim in quibus aut membris aut affectibus aut modis utendi, intelligere necesse est. Dico autem utendi modos, quum aut ipsam causam, ob quam affecta pars dolet, removemus aut flatuosilm spiritum ex illa creatum discutimus; idque ipsum duobus modis efficimus aut spiritali crassam flatuosamque partem extenuantes aut continens ipsum corpus raresacientes. Quin etiam ad haec modus alius indolentia^ effector est, scilicet qui sensum habetat ac stupefacit, in quo prudentiae non vulgaris est, stupefactorio medicamento alia permiscere, neque eo solo uti. Quem enim praeterit, a Philonio, quod vocatur, medicamine, dolori finem stupore sensus imponi; stuporem vero et torporem papaveris succus et alterei semen efficiunt. Haec si sola perpauca exhibeantur, dolorem sedare non poterunt; quod si tantum ex istis detur, quantum acceptum sedare dolorem possit, insigni noxa membrum dolens assicietur. Igitur ne ipsum magnopere offendatur, neque sensus obtorpeat, aliorum medicaminum permissio a Philone excogitata est. Quaenam vero sit methodus, qua quis utens hanc medicamentorum structuram moliatur, in libris de ipsorum compositione proditum est. Et de Ilis hactenus. Nunc quae sequuntur, consideramus, inter quae prima est Vox illa, cyceon, nempe quod vinum dolores oculorum ex obstructione orientes mitiget, ex aphorismorum interpretationibus didicistis. Nunc vero aliorum, quicunque eadem ratione concitantur, dolorum nonnunquam ob sanguinis crassitudinem, nonnunquam ob frigus, vobis in mentem veniat, quam faepiusi et in ventris doloribus et in dolore capitis vocato hemicraera seu hemicranea, meracius vinum sumtum confestim quidem manifelle juvifle, accedente deinde somno, in totum dolorem sustulisse, videritis. Vidisti autem me non illico jejuno, sed ab assumto cibo exhibere. At hoo loco Hippocrates utrumque miscuit et cibum et potum : tale enim quiddam cyceon est, quemadmodum et apud Humerum didicistis, miscentibus quidem alia cum vino, commune vero omnium ipsum habentibus; fortasse et cum polenta vinum miscebant. Necessario autem et alia misceri ex hoc nomine, cyceon veteresi signare quispiam putaverit, sic eos adpellationem hanc in eum sensum magisi accipere indicans. Aliquando autem ego quempiam dolore vexatum sine cibo, vino uti jubens, ut opinionem meam confirmarem, multis subito calidis vaporibus affectum Iocum peteotibusi, eum, uti fui veritus, cruciatum animadVerli: ab istis enim et inaequale intemperies et repletio membro acciderunt. Alibi vero nos explicavimus repletionem quoquo versus corpora distendentem, imbecillis partibus dolorem inferre, sed inaequalem intemperiem ea ratione, quod aliquae partes adhuc naturaliter affectae sint, aliquae refrigeratae ipsis sint proximae: in istis enim a male affectis partibus ad recte valentes molesta quaedam frigoris distributio fit ; utrumque miscuit et cibum et potum: tale enim quiddam cyceonest, quemadmodum et apud Humerum didicistis, miscentibus quidem. alia cum vino, commune vero omnium ipsum habentibus; fortasse et cum polenta vinum miscebauto Necessario autem et alia misceri ex hoc nomine, cyceon veteres signare quispiam putaverit, sic eos adpellationem hanc in eunt tensum magis accipere indicans. Aliquando autem ego quempiam dolore vexatum sine cibo, vino utiqubens, ut opinionem meam confirmarem, multis subito calidis vaporibus affectum locutu petentibus, eum, uti -fui veritus, cruciatum animadverti: ab illis enim et inaequalis intemperies et repletio membro^ acciderunt. Alibi vero nos explicavimus repletionem quoquo versus corpora distendentem, imbecillis partibus dolorem inferre, sed inaequalem intemperiem ea ratione, quod aliquae partes adhuc naturaliter asseclae. sint, aliquae refrigeratae ipsis sint proximae^ in istis enim a male affectis partibus ad recte valentes molesta. quaedam frigoris distributio sit; cohaerere a me ostensum est et male ab interpretibus in plures sermones fuisse divisa. Ad sequentem igitur partem transeamus, quae plus etiam ab omnibus prioribus, quam istae inter se distare videtur. Potest autem et ipsa, ut ego sentio, de doloribus, sicut. et silae, suissa prolata, sed ab illis differre malitia. Exoriuntur enim dolores quidam maligni a maleficis seu medicamentis, quae deletersa, id est mortifera vocant, seu seris venenum ictu fundentibus, sive succis aliquibus ex improbo victu aut pestilenti coelo in corpore genitis. Ad hos itaque id genus remedia enumerata fuisse dicimus, lac, allium, vinum fervefactum, acetum, salem. Lac namque venenis erosione interficientibus adVersatur, siquidem attemperatione opus est. Allium vehementi frigore laedentibus resistit, vinum mediocriter frigidis; sed quum ipsi adfectum fuerit, fervefectum, intelligere possumus admodum calidum. Potest etiam intelligi vinum ita decoctum, ut sapa, quam vocant, facta sit: etenim haec corrodentes acrimonias temp erat. Acetum vero, ut glutinosos, quales fungorum est creantur, succos dissecet vel etiam refrigerandi causa, sicut adversus thapfiam requiritur. Postremo falam, ut totam maleficorum humorum medicamentorumque substantiam consumere possit. Ceterum quoniam utilitates et noxae non solum per simplices nos attingentiam qualitates, sed etiam per totam substantiam corporibus nostris adveniunt, et hoc enim ex aliis commentariis didicistis, jure sane optimo et illud dictum suerit, stirpium humores et in quibus vim habenti Proprietates namque ex tota tulistantia progenitae aut corporibus nostris congruentes aut alienae, quatuor materiis continentur: aut enim purgatoriae medicinae fiunt aut alimenta aut ad haec tertio ea quae hic Hippocrates malefica nominavit aut quarto ipsovum remedia. Quum vero tertium materiae genus et in medicamenta deleteria, hoc est mortifera vocata et ferarum venena, distribuatur, duplex. et.ille curantium materia est. Adpellantur autem Graeco vocabulo alexipharm aea, id est medicamentorum auxilia, quae mortiferis medicamentis adversantur; theriaca vero quae ferarum morsibus medentur. Verum fortasse quis existimavit et purgantium medicamentorum materiam inter mortifera esse censendam, nam et haec ultra modum assumta nos interfiniunt. Id si concesserimus, consequens erit etiam ut alexipharmaca et theriaea in mortiferis enumeremus, quandoquidem et haec nos perdere possint, nisi si quis ex ipsis omnino valde. parum assumserit. Verum ea de causa mihi plura medicamenta non vocare mortifera medici videntur, quod ipsorum temporibus quibusdam utilitas necessaria sit; ea vero appellare deleteria, id est perniciosa, quae nullo unquam tempore neque aegrotis hominibus neque valentibus operam ferunt, neque enim aconitum, neque argentum vivum, neque argenti spuma, neque marinus lepus, intra corpus accepta, .ullum .nobis afferunt emolementum, quemadmodum et alia. pleraque, de quibus et in illis commentariis actum est, ubi de juvantibus atque nocensibus per totius substantiae proprietatem disputavimus.

VI. Domo ex lassitudinibus ab itinere, imbecillitas, gravitas exspuit, tussiebat enim ex vertice. Febris acuta manum submordenn Secundo die caput grave, lingua exusta suit, nares unguibus resicistae, sanguis non manavit; sinister lienis magnus et durus dolore insultabatur.

Quaenam huic aegroto acciderint, narravit Hippocrates ; mortuusine fit an eraserit, quorum causa reliqua omnia scripta sunt, dicere praetermisit. At forsan quid ego de aegro hoc futurum esse praedicerem quispiam audire desse deret, cui vera hunc in modum dicenda sunt. Si quis ejus mihi urinam ostendisset, clare sane quid de eo sentirem attulissem. Quantum enim ad dicta pertinet, perniciose aegrotabat; at si urina optima fuisset, hominem quidam evasurum, sed acuto aegrotaturum esse praedixissem ; sin autem prava apparuisset urina, brevi interiturum. Si mediocris, ut neque laudanda esset, neque vituperanda, longiori tempori superstitem, tandem moriturum esse assitarassent. Alia porro symptomata media quodam modo inter perniciem atque salutem sunt. Illud vero, nares autem unguibus rescissae, deinde non. effundentes sanguinem : ita enim scripsit zeuxis, nares unguibus rescissae non effuderunt sanguinem, pessimum signum. est. Quod si scriptum esset, quemadmodum et in pluribus exemplaribus scriptum reperitur, nares unguibus rescissae, sanguis non manavit, perniciosum quidem et hoc esset, sed minus quam nullo modo sanguinem emittere. Patet autem quod et manus opera rite adhibita, sanguis tamen non emanavit ; neque enim ab initio hac in parte scripsisset, unguibus quidem nares esse proscissis, neque tamen sanguinis effluvium accidisse, si absque manus opera id evenite potuisset. Referunt autem veteres medicos non propriis unguibus modo, sed etiam ferramento quodam ad id ipsum praeparato nares dissecare solitos. Videnturque in aegrotante, de quo nunc sermo fit, ad ipsarum dissectionem propter capitis gravitatem curantes hominem medici devenisse. Illud vero de liene dictum, sinister lienis magnus, nonnulli ita additum esse sinister putant, ut Iacti album poeta adjecit et iuibus humi cubantes, quum nullum lac non album sit, nulli sues non humi cubantes * * * dissecta non erupit sahguis sinistra, tanquam dixisset^ ex sinistra nare et ea lieni e regione opposita est. Atque verisimile est medicum ad manus operam huic nari. adhibendam fuisse permotum. Errante autem primo Ii-brario accidit, ut erratum remaneret. Praeterea, quum in proposito sermone illud etiam sit, tussire ipsum ex vertice, de hoc etiam inter libri interpretes magna dissensio est orta, nonnullis quidem ex capite fieri tussim dicentibus, non, sicut crebrius fieri consuerit, ex pectore et pulmone et aspera arteria, quando haec primo affecta sunt ; aliquibus autem ex vertice proprie dictum esse putantibus, ut non solum ex capite destillatio aliqua tussis causa sit, sed etiam ab ipsius capitis parte illa, quam verticem nominamus.

VII. Quartana laborantes magno morbo non capiuntur. si prius autem capiantur et quartana superveniat, liberantur.

comitialem veteres et magnum morbum et affectum puerilem adpellant, ut ipse Hippocrates in libro de aquis et aere et locis, quoniam pueritia tempore abundat. Nonnulli et Hereuleum ipsum vocaverunt, non quod Hereules eo vexaretur; sed videntur illi, sicut alii etiam nominibus ejus faevitiam exprimere voluerunt, ita et nomen boe magnitudinem significans; hereuleum scilicet effinxisse. Alii factum morbum, falsa opinione decepti, appellarerunt, sicut in libro de sacro morbo explicatum esu oritur sane et ab aliis affectis partibus nonnunquam vitium hoc, sed in plurimis primum ipsum cerebrum afficitur, non alio affecto consentiens. Morbi autem causa frigidus crassusque humor est in cerebri sinibus collectus, nervorumque origines ac praecipue dorsi medullae primum principium occupans. Huic humori igitur et aliae quidem febres profani, sed maxime diuturnae et ex his omnibus quartana potissimum, itemque ea ipsis quartana, quae longissima sit et cum rigore invadat, ipsis namque rigor. * * * * vectes * * * * cerebri quidem initium hoc. obstruente humore, febris autem caliditas prius attenuans et ipsum discutere apta est, praeterea et totam temperaturam vehementibus rigoribus mutare et humidam eam frigidamque ad calidius sicciusque redigere. Ab hac vero pituitosos humor interdum procreatur in corpore, ut excretiones sequuntur convulsionem juvantes, per fudores quidem saepius, aut vomitum, aut alui subductionem, quare et per haec expurgatur materia juxta id quod dixit in aphorismis, febrem convulsioni rectius accidere quam convulsionem fabri; comitialis autem est totius corporis convulsio. In primo quidem de morbis popularibus ita scripsit de quartana: tutissima quidem omnium est et facillima, sed longissima quartana; neque enim ipsa stilum per se ipsa talis est, sed etiam ab aliis ingentibus morbis tutum praestat. Id vero nulli dubium est, quod prius quartana febre laborantes comitialis morbus adoriri nequit, quandoquidem jam adortum superveniens quartana discutere consuevit; quocirca multo sane magis f alum nondum factum fieri non permittit.

VIII. Pro quibus qui morbi.

Hoc supra positis congruit, hanc sententiam intuens. Pro quibus morbis qui morbi oriantur ferre bonum est; id vero subaudire opus est. Quemadmodum enim quartanam comitialem sanat et febris quaeque convulsionem vel etiam destillationem et suspirium, eodem pacto oculorum phlegmonem, alui profluvium, laevitatem intestinorum, acida eructatio et lateris phlegmone pulmonariam, vetemhm phrenitis; contra vero non utiliter phrenitis in veternum, phlegmone lateris in pulmonariam se convertunt. Quin etiam atram bilem .haemorrhois plerumque incipientem prohibuisse ut jam affectam removisse, nec non et duratum lienem fanavisse, conspecta est. At varices quoque hos ipsius morbos, podagras propterea et articularios dolores discutiunt.