ΓΑΛΗΝΟΥ ΟΤΙ ΑΙ ΠΟΙΟΤΗΤΕΣ ΑΣΩΜΑΤΟΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΝ ΠΡΟΣΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ.

Κεφ. αʹ. Οὐδὲν τῶν ἐμῶν ἀγνοεῖν βουλόμενος, οὐδ’ ἂν πάνυ τι σμικρὸν εἶναι δοκῇ, αὐτὸ γὰρ τὸ λανθάνειν τι τὸν φίλον οὐ σμικρόν ἐστιν, ὁμιλίαν μοι γενομένην πρός τινα δηλῶσαί σοι βούλομαι μετὰ τῆς ἐνδεχομένης ἀκριβείας ἐργασάμενος· ὁ γὰρ ἒξ ὑπογύου λόγος περαινόμενος τῆς ἀκριβείας λείπεται, ἄλλως τε καὶ εἰ τύχοιεν κοινωνοῦντες τῷ λόγῳ ἀντιφιλοτιμούμενοί τε καὶ φιλόνεικοι. ἦν δὲ ὁ περὶ τῶν ποιοτήτων λόγος καὶ τῶν συμβεβηκότων ἁπάντων ἅ φασιν εἶναι Στωϊκῶν παῖδες σώματα· πρὸς οὓς χρὴ τάδε λέγειν· ἆρ’ οὐχὶ σῶμά τινος φήσαντος εὐθὺς νοεῖν ἡμῖν συμβέβηκε τριχῆ τινα διαστὰν τὴν οὐσίαν ἀντίτυπον; αὐτὸ δὲ μόνον εἰ φαίη τὴν τριχῇ διαστατὸν, οὐ μᾶλλον σῶμα νοῆσαι τὸ λεγόμενον ἢ καὶ τὸ κενὸν καὶ τὸν τόπον, χρὴ δὲ τοὺς ὅρους καὶ τὰς ὑπογραφὰς καὶ τὰς λογικὰς δηλώσεις τινῶν αὐτῶν εἶναι καὶ μόνων ἐκείνων δηλωτικὰς, ἃ δηλοῦν βουλόμεθα καὶ μὴ κοινὰς πρὸς ἑτέρας, ὅτε γε μὴν τὸν περὶ τῶν κοινῶν λόγον ἀπαιτούμεθα· ὅτι δὲ κοινόν ἐστιν, τοῦτο δῆλον. λέγω δὲ τὸ τριχῆ διαστατὸν σώματός τε καὶ κενοῦ καὶ τόπου, Στωϊκοὺς μὲν ὁμολογεῖν ἀναγκαῖον, ἅτε κενὸν ἀπολιπόντας ἐν τῇ τῶν ὄντων πραγματείᾳ φύσει, κἂν ἐν τῷ κόσμῳ τοῦθ’ ὑπάρχειν μὴ λέγωσι τοὺς ἄλλους φιλοσόφους, νοεῖν γε πάντως ἀναγκαῖον, πῶς γὰρ ἀπέφασκον τοῦ κενοῦ τὴν φύσιν, εἰ μηδὲ ἓν ἐνόουν τὸ σύνολον, εἰ δὲ νοοῦσιν, οὐκ ἄλλο τι νοεῖν φήσουσι τἀληθὲς ὁμολογεῖν βουλόμενοι πάντες σῶμα· καθάπερ οὐ δίχα χρόνου· δῆλον ὡς οὐδὲ δίχα τόπου καὶ τούτου καὶ οἱ τοῦ τριχῆ διαστατοῦ, ἵνα δέξηται τὸ τριχῆ διαστατὸν εἰς ἑαυτὸ, μαρτύριον τούτων τῶν αἰσθητῶν σωμάτων ἕκαστον. πηχυαῖον γάρ τι φέρε τῷ μήκει, σπιθαμιαῖον δὲ τῷ πλάτει καὶ βάθει τετραδάκτυλον σῶμα ἀναλόγου δεῖται τόπου τοῦ χωρήσαντος αὐτό. τοῦθ’ ἡμῖν ἔστω διάταγμα καὶ περὶ τοῦ λόγου θεωρητὸν παντὸς σώματος.

Κεφ. βʹ. Τοιαύτης δὲ οὔσης τῆς τοῦ σώματος νοήσεως καὶ τοῦ κατ’ αὐτὴν ὁριστικοῦ λόγου, πᾶς ὁμολογήσει δῆλον ὡς οὐκ ὢν δύσερις μὴ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λόγον καὶ νοεῖται ὡς οὐχὶ τούτων ἑκάστη, λέγω δὲ τῶν τριῶν διαστάσεων, τὴν ἴσην ἔχει φύσιν οὐδὲ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεται λόγον οὔθ’ ὅλον ἐστὶ λέγειν σῶμα τοῦ σώματος τὸ μῆκος, πλὴν εἰ μὴ ἄρα κατὰ συμπλοκὴν, συμβεβηκὸς δὲ τῷ σώματι· οὔθ’ ὅμοιος ἐπὶ τοῦ πλάτους καὶ βάθους καὶ βάρους καὶ τοῦ σχήματος λόγος καὶ τῶν λοιπῶν ἁπαξαπλῶς ποιοτήτων τε καὶ συμβεβηκότων· ἀλλὰ κατά τινας τὸ μὴ δίχα σώματος ταῦτ’ εἶναι μὴ δὲ νοεῖσθαι, ὅπερ εἰ σκοποίημεν ὥραν μίαν πάντα ποιεῖν μηκύνειν καὶ μηδὲν ἕτερον εἶναι λέγειν, ἀλλ’ ἓν μόνον τὸ σῶμα· εἰ δὲ τοῦτ’ ἄτοπον, ἀναρίθμητοι γάρ εἰσιν οὐσιῶν τε κατ’ ἰδιότητα φύσεις καὶ ποιοτήτων καὶ συμβεβηκότων διαφόρων τε καὶ ποικίλων καὶ ἐναντίων· μὴ δ’ οὖν ἕτερον ἑτέρῳ τούτων ταυτὸν λέγωμεν, ἔνθα τίς έστιν ἡμῖν λόγος περὶ διαφορᾶς, ἔτι καὶ τὸ συμβεβηκὸς τῷ σώματι σχῆμα φήσομεν σῶμα, σῶμα σώματι συμβεβηκέναι δῆλον ὡς ἐροῦμεν ὅπερ ἄτοπον· τί γὰρ μᾶλλον αὐτῶν οὐσίαν; τί δὲ συμβεβηκὸς φήσομεν; εἴτε μίαν ἔχομεν νόησιν σώματος ὡς σώματός ὁ τὸ σχῆμα σῶμα λέγων ἢ κενὸν νοήματος ὄνομα προσφέρεται τοῦ συμβεβηκότος ἢ συνωνύμως ὀνομάζει τῷ σώματι· εἰ δὲ ἐστιν ἄτοπον ἑκάτερον, καὶ γὰρ καὶ σημαίνει τι καὶ διὰ τοῦτο ἐστὶν ὄνομα καὶ δηλοῖ τι νόημα τοῦ σώματος ἕτερον, εἰ καὶ μὴ χωριστικῶς, οὐκ ἔστι σχήματος σῶμα· ὁ δ’ ὅμοιος οὖν τῶν λοιπῶν συμβεβηκότων λόγος χρωμάτων τε καὶ χυμῶν καὶ τῶν πρὸς ὄσφρησιν καὶ τῶν πρὸς ἀκοὴν φωνῶν, λόγων, συριγμῶν, νυγμῶν, ποππυσμῶν, στεναγμῶν, ῥυγμῶν, ῥογχασμῶν, βόμβων, ἤχων, ψόφων· εἰ δὲ λέγοι τις ταῦτά τε καὶ τὰ τοιαῦτα πάντα ὑπάρχειν ἀέρα πεπληγμένον πως, καλὸν ἐπειπεῖν αὐτῷ τὸ Μενάνδρειον, ταῦτά τε ἀπολώλεκεν ὦ πονηρέ· τὸ μὴ δίχα σώματος νοεῖσθαί τι τοιοῦτο ὅπερ ὁμολογῶ καὶ αὐτὸς, οὔ φημι δὲ δεῖν ἓν καὶ ταὐτὸν εἶναι νομίζειν τὸ ἔχειν τῷ ἐχομένῳ· οὔτε γὰρ Κλεάνθης ἦν φῦμα, ἐπεὶ συμβεβήκει τοῦτ’ αὐτῷ κατ’ αὐτὸ νόσημα, οὔτε Χρύσιππος ἔτι δ’ Ἐπίκουρος στραγγουρία, ἐπειδὴ ἐκ τούτου τοῦ πάθους αὐτοῖς συνέβη καταστρέψαι τὸν βίον. οὔκουν οὐδὲ πληγὴ τοῦ ἀέρος ἀήρ ἐστιν, ἀλλὰ διαφέρει καὶ τῇ φύσει καὶ τῇ νοήσει καὶ τῷ δηλοῦντι λόγῳ, τί ποτ’ ἐστὶ τούτων ἑκάτερον· ὅτι δέ ἐστιν ἀλλήλων τε καὶ τοῦ σώματος ἕτερα τὰ σχήματα, αἰτήσω γοῦν ἐπὶ τοῦτον νῦν τὸν λόγον μάρτυρας· γεωμέτραι ἕτερον κύκλου τε καὶ τῶν ἄλλων σχημάτων ὅρον ἀποδιδόντες καὶ ἕτερον τοῦ σώματος, ὦν οἱ λόγοι τε τυγχάνουσιν ἕτεροι ὄντες καὶ τὰ σημαινόμενα καὶ πολὺ πρότερον αἱ νοήσεις. ταῦτα πάντα πως ἂν ἓν εἶναι λέγοι τις σωφρονῶν, εἴτε καὶ τὰ συμβεβηκότα φήσομεν τῷ σώματι σώματα, ὧν ἐροῦμέν τινι συμβεβηκέναι, πότερα ταῦτα τῶν συνηθῶς ὑφ’ ἀπάντων καλουμένων σώματ’ εἴη τούτοις ἅπασι κοινωνήσει καὶ κατ’ ἰδίαν ἑκάστῳ τῷ σώματι· ἑκάτερον γὰρ ἄτοπον εἴτε γὰρ ταῦτα σωματικὴν οὐσίαν ἔχει ἢ λεγόμενα συμβέβηκε τῷ σώματι· εἰ μὲν οὖν σώματα ἐστιν συμβεβηκότα, καλοῦμεν πάντα γε ὄντα σώματα καὶ οὐχὶ τὰ μὲν συμβεβηκότα, τὰ δὲ σώματα· εἰ δ’ οὐχὶ σώματα, ἀλλὰ ἄλλα τινὰ, οὐκ ἄρα τὸ συμβεβηκὸς σῶμά ἐστιν, εἴτε τούτοις ἅπασι σώμασιν οὖσι σῶμα ὄντως συνηθῶς ὑφ’ ἁπάντων καλούμενον συμβέβηκε, τὸ δὲ παραπλήσιόν ἐστι λέγειν κἀκεῖνο πυνθάνεσθαι, εἰ μένειν ἀδιαίρετον πᾶσιν αὐτοῖς συμβεβηκέναι λέγοιτο μὴ μεριζόμενον ἰσαρίθμοις αὐτοῖς· τοῦτο γὰρ οὐδὲ τι τοῦ χρόνου μεμένηκεν ἀναμφισβήτητον οὐχ ἔτι σμικρότατον.

Κεφ. γʹ. Ἀνάπαλίν φασί τινες τοῖς οὖσι συμβεβηκέναι πράγμασιν. εἰ δέ τις τουτὶ φεύγων ὡς ἄτοπον ἰσαρίθμως ἐρεῖ τοῖς καλουμένοις συμβεβηκόσιν, ἃ καὶ αὐτὰ καλεῖ σώματα, συμβεβηκέναι τὴν οὐσίαν πολλά τε ὧν ἀγνοεῖ, ἐπεὶ μεταπλάττει τῶν πραγμάτων τὴν φύσιν καὶ τὴν νόησιν οὐ τὸ σῶμα, εἰ τὰ συμβεβηκότα λέγων συμβεβηκέναι. τὸ δὲ σῶμα τοῖς συμβεβηκόσι καὶ εἰ σῶμα σώμασι ποιεῖ συμβεβηκὸς ὥστε καὶ ἀπορεῖν εἰκότως τέ τινί φημι χρῆναι λέγειν συμβέβηκεν εἴτε ἰσαρίθμως τοῖς συμβεβηκόσι· μερισθὲν τὸ συνηθῶς λεγόμενον σῶμα ἑκάστῳ, τούτων ἴδιόν τι συμβέβηκεν ἄλλο μέρος τοῦ σώματος, ἄλλῳ μέρει τοῦ συμβεβηκότος συμβήσεται· εἴτε καὶ συμβεβήκοτα σώματα ἐστι πᾶν καὶ σῶμα ἐπ ἄπειρον τέμνεται, ἕκαστον τῶν ἀπείρων τούτων σωμάτων πᾶσι τοῖς ἄλλοις συμβεβηκόσι σωματικοῖς οὖσι καὶ αὐτοῖς συμβέβηκεν· σκόπει τὸ πλῆθος τῶν ἀτόπων· τὸ δὲ σῶμα σώματι συμβέβηκεν ἂν καὶ τὸ ἒν εἶναι νομιζόμενον τοῖς ἀπείροις καὶ τὸ ἅμα τε ὅλον καὶ μὴ ὅλον· ὅλον μὲν εἰ παμφερὲς τὸ σχῆμα καὶ τὸ ποσὸν τῆς τοῦ μήλου στρογγυλότητος πᾶσι τοῖς ἄλλοις συμβεβηκόσι τῷ μήλῳ συμβέβηκεν· οὐχ ὅλον δὲ ἢ ἕκαστον τῶν ἀπείρων τμημάτων οὐκ ἔστι ταυτὸν τῷ ἀφ’ οὗ τέτμηται, εἴτε καὶ τὸ σῶμα τοῦ μήλου σῶμά ἐστι καὶ τὸ σχῆμα καὶ ἡ χρόα καὶ ἡ ὁσμὴ καὶ ὁ πρὸς γεῦσιν χυμὸς καὶ ἕκαστον τούτων ἐπ’ ἄπειρον τέμνεται μόνον, οὐκ ἐξ ἀπείρων μήλων ἐστὶ συνεστηκὸς ὧν ἕκαστον καὶ στρογγύλον ἔσται παραπλησίως ὅλῳ τῷ μήλῳ. εἴ γε ταυτοῦ κεκοινώνηκε σχήματος καὶ ὠχρὸν καὶ γλυκὺ φέρε ἢ αὐστηρὸν καὶ τοιοῦτον ᾖ πρὸς ὄσφρησιν, καὶ πάλιν ἕκαστον τῶν ἀπείρων τμημάτων μῆλον ἔσται, εἰ πάντα ταῦτα ἔχει. ἐξ ἀπείρων οὖν σωμάτων, μᾶλλον δὲ μήλων τὸ ὀφθαλμοφανὲς μῆλον ἔσται συνεστηκὸς, ὅπερ γελοῖόν γε πολλαχῶς. ἀτὰρ δὴ καὶ τὸ τῶν τμημάτων ἕκαστον οὐκ ἔχον τὴν στρογγυλότητα μηκέτι εἶναι μῆλον, μήλου δὲ μέρος· μετὰ γὰρ στρογγύλου φέρε σχήματος ἦν τὸ μῆλον, εἰ δὲ ἓν μῆλον μόνον· ἔσται μὲν ἐκ μιᾶς οὐσίας σωματικῆς, πολλῶν δὲ καὶ διαφόρων συμβεβηκότων συνεστηκὸς, οὐκ ἔστι τοῦτο δῆλον ὡς οὐδὲν σῶμα; πότερόν τε τούτων ἕκαστον ἴδιον ἐπέχει τόπον ἢ πάντα τὸν αὐτόν; εἰ μὲν γὰρ ἴδιον, οὔτε συμμεταλαμβάνειν δῆλον ὡς τῆς ἀλλήλων ἰδιότητος καὶ ποιότητος, οὐδὲ μῆλον ἔσται ἐσχηματισμένον στρογγύλον καὶ κεχρωσμένον ὠχρότητι καὶ πεποιημένον κατα γεῦσιν ὧδέ πως καὶ κατ’ ὄσφρησιν οὕτως· εἰ δ’ ἅμα πάντ’ ἐστὶ καὶ ἕνα κατέχειν τόπον, σύγχυσίς ἐστι τῶν ἰδιωμάτων, καθάπερ οὖν τῶν συνθέτων καὶ ἐκ πλειόνων καὶ διαφόρων εἰδῶν μεμιγμένων φαρμάκων, ἐφ’ ὧν ἡ ἑκάστου τῶν μεμιγμένων ὑλῶν ἰδιότης καὶ ποιότης εἰλικρινὴς οὐ σώζεται. ἓν δέ τι γίνεται παρ’ ἑκάτερον. οὐκοῦν εἰλικρινής ἐστι γνῶσις ἑκάστου ὡς εἰπεῖν εἴδους· τουτὶ τὸ στρογγύλον σχῆμα τοῦ μήλου καὶ τουτὶ τὸ χρῶμα καὶ τῶν ἄλλων συμβεβηκότων ἕκαστον. εἴ τι δὲ μᾶλλον, εἰ μὴ παρατεθεικῶς ἀλλήλων ἅπτεται ταῦτα τὰ μόρια ἀλλ’ ὅλα δι’ ὅλων μέμικται, ἡ ἑκάστου ἰδία ποιότης ἀπόλλυται· ἀλλ’ οὐδὲ μίξιν ἐστὶν εἰπεῖν ταύτην κυρίως· πῶς γὰρ ἂν καθ’ ἑαυτάς τινες ἰδιότητες οὐκ εἰσὶν ἡνωμέναι καὶ κατειλημέναι; ταῦτ’ ἔστι φάναι μεμίχθαι· ἐπιτείνεται δὲ τὸ ἄπειρον τοῦ λόγου, εἰ καὶ τὸ μῆκος τοῦ σώματος σῶμά ἐστι καὶ τὸ πλάτος καὶ τὸ βάθος· ἄμα γὰρ ἄπειροί φημι σωμάτων ἀπειρίαι γενήσονται ἐν βραχεῖ κατὰ περιγραφὴν πρὸς αἴσθησιν τόπου· τό τε τῶν πολλῶν τούτων, μᾶλλον δὲ ἀπείρων σωμάτων πλῆθος.

Κεφ. δʹ. Ἆρά γε οὖν ἀΐδιον καί πως ἔτι φήσουσιν ἄποιον τὴν πρώτην οὐσίαν; ἐξ ἧς φασι τόν τε κόσμον καὶ τῶν ἐπὶ μέρους εἰδῶν ἕκαστον γεγονέναι; ἢ γέγονεν ἔκ τινος χρόνου καὶ συνῆλθεν εἰς ταυτὸν ἅπαντα, ἵνα ἐκ συνεργείας γένηται τὰ συγκρίματα, ἀλλὰ καὶ τοῦτ’ ἀτοπώτατον εἶναι λέγομεν καὶ κατὰ πλείους τρόπους· πρῶτον μὲν ὅτι μὴ μιᾶς ἦν ὕλης φύσεως ἔοικεν ἀποσωματική· πολλαὶ δὲ καὶ ἄπειροι καὶ διάφοροι ἡμῖν σχήματος τῆς κοινῆς οὐσίας· ἡ μὲν τῶν ἐπ’ εἴδους μυρίων σχημάτων, ἡ δὲ χροιᾶς καὶ ταύτης ἀριθμοῦ κατ’ εἶδος, ἡ δὲ χυμοῦ τοῦ πρὸς γεῦσιν, οὗ πάλιν ἀτερμάτιστός τίς ἐστιν διαφορά· ἡ δὲ τοῦ πρὸς ὄσφρησιν καὶ τούτου πολύχουν ἔχοντος ἐξαλλαγήν· ἄπειροι τοιγαροῦν ἔσονται κατ’ αὐτοὺς ἀπορίαι καὶ διαφοραὶ ποιοτήτων σωματικῶν· μία δὲ ἦν ἡ πεποιημένη· ἐπιμερισθῆναι χρὴ τοῖς ἀδήλοις δηλαδὴ, καίτοι τινά ποτέ τι χρείαν ταύτην ἔχουσιν ἵνα σωματικαὶ γένωνται, φθάνουσί γε καὶ σῶμα εἶναι καὶ πεποιημέναι τινὲς οὐσίαι· ἕκαστόν τε τῶν ἀπείρων τούτων σωμάτων εἰ ἐπ’ ἄπειρον τέμνεται, ἄπειροι ἀπορίαι πῶς συνέλθουσι καὶ πότε. τὸ γὰρ ἄπειρον ἀδιεξήτητον καὶ τὸ φῶς ἐστι σῶμα καὶ ἡ λευκότης· πᾶν δὲ σῶμα ποσόν ἐστι καὶ πηλίκον καὶ συναυξητικὴν φύσιν ἔχειν κατ’ αὐτὸ θεώμεθα καὶ θερμανθὲν ὕδωρ ὑπὸ ἡλίῳ πλεῖόν τε καὶ μεῖζον γίγνεται καὶ διὰ τοῦτο μείζονος δεῖται τόπου· πῶς δὲ καὶ εἰς βραχὺν τόπον καὶ κεγχριαῖον ἂν οὕτω τύχοι συνίασιν ἥ τε σχηματότης καὶ τῶν λοιπῶν συμβεβηκότων ἕκαστον, ἅμα τε πνεῖν καὶ ἐξ ἀϊδίου· οὔτε μεταβάλλειν ὤφειλε τὸ σύνολον οὔτε φθείρεσθαι· τὸ γὰρ ἀΐδιον ἀμετάβλητον, καθάπερ τῶν θεῶν αἱ φύσεις· εἰ δὲ τοῦτ’ ἔστιν ἀληθὲς, πῶς τινα μετασχηματίσομεν φέρε εἰπεῖν, τὸν κηρὸν καὶ τί ποτε γίγνεται; ἐὰν τετράγωνον ὄντα τε ἐὰν ποιήσωμεν στρογγύλον· ἆρά τε ἦν τετράγωνον τῇ οὐσίᾳ; εἰ γὰρ ἦν τῇ τοῦ κηροῦ, τέως νῦν ἐστιν ἡ στρογγυλότης πόθεν ἐλήλυθεν καὶ μετὰ ποίας αἰτίας τό τε ἄγουσιν καὶ εἴτε διὰ σώματος ἄτοπον· σῶμα γὰρ διὰ σώματος χωρεῖν ἀδιανόητον· εἰ ἐπιστήσειέ τις τὴν ἀντιτυπίαν, ἔστιν ἴδιον σώματος ὡς ὁ περὶ αὐτοῦ διδάσκει λόγος προηγούμενος· εἴτε διὰ κενοῦ ὅτι τε μηδὲν εἶναί φασιν ἐν τῷ κόσμῳ κενὸν οἱ Στωϊκοὶ καὶ διότι δὲ σῶμα οὖσαν τὴν στρογγυλότητα καὶ τὰ λοιπὰ δὲ ἔχειν συμβεβηκότα καὶ σχῆμα ὅ καὶ αὐτὸ πάλιν ἐξ ἑτέρου δῆλον ὡς εἰς σωματικοῦ συνεστὸς ἔσται σχήματος· κἀκεῖνο ἐξ ἄλλου καὶ τοῦτ’ εἰς ἄπειρον καὶ εἴτε ἐκ στρογγύλων τῶν ἐπ’ ἄπειρον τεμνομένων σχημάτων, τὸ ἀθρόον τοῦτο κατὰ ὄψιν τὴν ἡμετέραν ἀποτετελεσμένον στρογγύλον συνέστηκεν· σκόπει τὸν μῦθον καὶ πόσα τῷδέ τῷ πλάσματι παρακολουθεῖ τὰ ἄπειρα· εἴτε μὴ ἐκ στρογγύλων πῶς ἐξ αὐτῶν γένηταί τι στρογγύλον; γελοῖον δὲ καὶ τὸ λέγειν εἰς στρογγύλα σχήματα, τὸ στρογγύλον σχῆμα τέμνεσθαι ἀντιμαρτυρούσης τέμνεται οὔτε τὸ τετράγωνον εἰς τετράγωνα· τί δι’ ἐπὶ τοῦ παρακαλέσαι μετασχηματισμοῦ κηροῦ φήσουσιν; πότερον ἀντιπαραχωλοῦσιν ἀλλήλοις, ἅμα νοήματι αἱ τῶν διαφόρων σωμάτων σχηματότητες; καὶ πῶς οὐ γελοῖον καθάπερ ἐμψύχους καὶ λογικὰς οὐσίας ἐξίστασθαι καὶ παραχωρεῖν ἀλλήλαις ὡς ἐκ συνθήματος; καὶ μᾶλλον ἄπειρον ἐπιγίγνεται τὸ λεγόμενον εἰ ἐκτείνομεν μὲν ἅμα νοήματος τούς δακτύλους καὶ συστέλλομεν· εἰ γὰρ μὴ συμβεβηκός ἐστιν ἡ πυγμὴ μηδὲ ἡ ἔκτασις, ἀλλὰ ἀσώματα, ἀπείρους ἅμα σχηματικὰς σχηματότητας χρὴ λέγειν ἀφίστασθαι καὶ παραγίγνεσθαι, κἂν δύο δὲ μόνας εἶναι φήσεις καὶ μὴ ἰσαρίθμους ταῖς ἐκτάσεσιν καὶ συστολαῖς, ἔτι ποικίλως ἐστὶν ἄπορον τὸ λεγόμενον, ἔτι δὲ μᾶλλον ἀπορώτερον εἰ μηδὲ παραγίγνονται αἱ τῆς συστολῆς καὶ ἐκτάσεως σχηματότητες, ἀλλ’ ἑτέρα ἐφ’ ἑτέρας τῆς χειρὸς ἀποῤῥέουσιν. ἐχρῆν γὰρ ἐν ἀκαρεῖ χρόνῳ τὸν ὀρχηστὴν διαπεφορεῖσθαι ἀλλήλων ἐπ’ ἄλλοις ἀδήκτως ἀπ’ αὐτοῦ σωμάτων ἀποχωρούντων· ἐπὶ δὲ τούτου φήσουσιν εἴτε μὲν αἴτια τῆς κοινότητος ἀποτελεσματικὰ σώματα ὅπως ὄξος γίγνεται. πῶς δὲ ἀπεπτεῖ; πῶς δὲ οἴχεται; καὶ πόθεν ἥκει τὰ τῆς τοῦ ὄξους ποιότητος ἀποτελεσματικὰ σώματα; εἰ δὲ ἓν ὑπῆρχε τῷ οἴνῳ καὶ τέως πῶς ἦν οἶνος, ἀλλ’ οὐκ ὄξος; σημεῖόν τις ἐξ ἀμφοῖν τρίτη ποιότης οὔτε οἶνος οὖσα οὔτε ὄξος· εἴγε κατὰ μίξιν ἐστὶν ἡ κρᾶσις εἴτε κατὰ παράθεσιν.

Κεφ. εʹ. Πρὸς οἷς ἔφην ἀτόποις οὐδὲν ὧν μένειν ἔτι χρὴ λέγειν ὑπάρχειν τὴν οὐσίαν, ἐκ πολλῶν τε καὶ ποικίλων καὶ διαφόρων καὶ ἐναντίων καὶ ἀπείρων ἢ μόνων οὐκ ἀπείρων κατ’ ἀριθμὸν συγκρίσεων συνεστηκυῖαν καὶ εἰς ἀπείρους πάλιν συγκρίσεις τεμνομένην, τὴν μίαν, τὴν δέ τινα τὴν ὁρωμένην, φέρε τοῦ μήλου φύσιν, ἥν τε λέγουσιν οἱ Στωϊκοὶ πρώτην ὕλην καὶ πρώτην οὐσίαν, ἐξ ἧς φασι τόν τε κόσμον καὶ τῶν ἐν αὐτῷ πραγμάτων ἕκαστον πεποιημένον ἀεὶ καθάπερ αἱ ποιότητες σῶμα ἦν, πῶς οὐκ ἦν καὶ αὕτη ποιότης εἰ εἶχέ γε ποιότητα· εἴτε τὰς ἄλλας ποιότητας οὐκ εἶχε δηλαδὴ, πάντως ὑπῆρχε βάρος, ἅπερ φασὶν εἶναι σώματος· πῶς ἁπλῆν ἔτι φασὶ τὴν πρώτην οὐσίαν, ἀλλ’ οὐχὶ σύγκριμα. εἰ δὲ πεπερασμένην εἶναί φασι καὶ πέρασι κεχρημένην· καὶ σχῆμα δῆλον ὡς ἐκέκτητο· ἄτοπον γάρ ἐστιν ἰδίοις περικλινόμενον σῶμα πέρασι μὴ κατὰ σχῆμα πάντως ὑπάρχειν, εἰ καὶ μὴ συνοῖτο τοῦτ’ αὐτὸ καθ’ ὑπόθεσιν· ὡς εἴπερ εἶδεν ἐνταῦθα ἅπαντα ταῦτα δ’ ἐστὶ, καθάπερ αὐτοί φασι, σώματα· οὔτε ἄποιος ἦν δηλαδὴ οὔτε ἁπλῆ· πολλῶν δὲ καὶ διαφόρων σύνοδος ἦν σωμάτων καὶ σύγκριμα· ταύτῃ δὲ οὐδὲν ἀμιγὲς ἦν κατ’ αὐτούς· εἰ δὲ μηδὲν εἶχεν τούτων· πρῶτον μὲν ἀδιανόητον καὶ πλὴν ὀνόματος οὐδὲν, εἴτε γὰρ μὴ δεῖ τοῖον εἶναι ὅτι οὐδέν ἐστιν, εἴτε ποῖον, οὐχὶ δὲ καὶ τὰς τρεῖς διαστάσεις ἔχειν καὶ σχήματα πάντως αὐτῷ συμβεβηκὸς ἴδιον ἀδιανόητόν τε καὶ τὸ μήτε βαρὺ τοῦθ’ ὑπάρχειν μήτε κοῦφον· οὐχ ἦττον ἄτοπον εἰ λέγοι τις ἅμα τοῦτ’ ἔχειν ἀμφότερα καὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ μὴ πρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο κρινόμενον· τοῦτο μηδὲ ἐκείνης ἐχούσης οὐσίαν τῆς ἐξ αὐτῶν ὥς φασι γεγονότων· πρῶτον τεττάρων ἕκαστον ἔχειν ποιότητα· εὐλογώτερον γὰρ ἐστιν, εἴπερ ἦν ἄποιος, καὶ τὰ δι’ αὐτῆς ἔχειν γιγνόμενα καὶ πλαττόμενα· εἰ δὲ μὴ δ’ αὐτὸς εἶχε τοῦτον μηδὲ ἓν καθ’ ὑπόθεσιν· τὸ αἰθέριον δ’ ἦν ἐκεῖνο πῦρ, ὑφ’ οὗ πᾶσι τά τε στοιχεῖα καὶ τὸν κόσμον γεγονέναι· πῶς ταῦτ’ ἔχει τὰ γεννήματα καὶ ποιήματα καὶ πλάσματα οὐ μᾶλλον χρυσοῦ περιθήσει, πόθ’ ὁ κεραμεὺς ποιότητα τοῖς ἐκ πηλοῦ πλαττομένοις ὑπ’ αὐτοῦ.

Κεφ. στʹ. Ὁ μὲν οὖν ἰατρὸς αἴτιος εἶς ἐκ πολλῶν φαρμάκων ἕτερον φάρμακον, ἴσην ποιότητα πάντων ἐχόντων ποῖον ἕτερον ἐκ τῆς μίξεως ποιεῖ. τὸν Δία δ’ οὔ φασι μῖξαι τῇ πρώτῃ οὐσίᾳ καὶ σχηματότητα, οὐδὲ μηκότητα οὐδὲ τῶν ἄλλων τι συμβεβηκότων· εἰ δὲ μιγνύειν ὄντα καὶ αὐτὰ δῆλον ὡς ἀΐδια ταῦτά ἐστιν· πῶς ἔτι λέγουσι μόνην τὴν πρώτην ὕλην ἀΐδιον τὴν ἄποιον; οὐχὶ δὲ καὶ τὰς ἄλλας ποιότητας καὶ πάντα τὰ συμβαίνοντα· οὔτε γὰρ ποιητὴν εἶναί φασι καθάπερ τινὰ χειροτέχνην τὸν Δία, ἀλλ’ ὅλον δι’ ὅλης τῆς ὕλης διεληλυθότα πάντων δημιουργὸν γεγονέναι· τήν τε πηλικότητα τοῦ θείου πυρὸς καὶ τὰ ἐπὶ μέρους τῇ πηλικότητι συμβεβηκότα, τό τε μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάθος καὶ πρὸς τούτοις τὸ λογικὸν αὐτοῦ καὶ τὴν μακαριότητα, εἰ μὲν οὐσίας εἶναι φήσουσι καὶ σωματικὰς αὐτὰς ἐροῦσιν ἐκ σωμάτων, ὡς δῆλον ἦν ὁ Ζεὺς συνεστηκὸς καὶ οὐχ ἀπλοῦν ἦν, ἀλλὰ καὶ σύγκριμα· εἰ δὲ ἀνουσίως αὐτὰς τοῖς συμβεβηκόσι φύσει ἐροῦσι, τὸ λεγόμενον ὑφ’ ἡμῶν κρατύνεται τὸ μὴ σωματικὴν ἔχειν φύσιν τὰ συμβεβηκότα μηδὲ τὰς ποιότητας· εἰ δὲ μεταποιήσας αὐτὸν ὁ Ζεὺς ἰσαρίθμως οἶς ἔφην συμβεβηκόσι, τροπὰς ἔχει ποιοτήτων μυρίας χείρων ἐστὶ τοῦ μυθολογουμένου Πρωτέως· ὁ μὲν γὰρ εἰς ὀλίγας φύσεις ἑαυτὸν μετεποίει καὶ μετεμόρφου καὶ ταύτας οὐκ ἀπρεπεῖς.

Ἀλλ’ ἤτοι πρώτιστα λέων γένετ’ ἠϋγένειος, Αὐτὰρ ἔπειτα δράκων καὶ πάρδαλις ἠδὲ μέγας σῦς. Γίγνετο δ’ ὑγρὸν ὕδωρ καὶ δένδρεον ὑψιπέτηλον.

ὁ δὲ οὐκ ἔστιν ὅ τι μηδὲ τῶν αἰσχίστων γίγνεται· διὰ μὲν ἀνδρὸς ἄφρονος ἄφρων ἐστὶν δηλαδὴ, διὰ δὲ αἰσχροῦ γνώμης αἰσχροποιός· διὰ δὲ ζώων ἀλόγων ἀποθηριούμενος· διὰ δὲ λίθων καὶ ξύλων ἄψυχος γενόμενος· διὰ δὲ κοπρίου βδελυρὰ φύσις, ἔτι δ’ ἀχρεῖον. εἰ δ’ αὐτὸν μὲν οὖν ἅτε τὴν ὕλην μεταπλάττειν καὶ σχηματίζειν καὶ ποιεῖν ζητῶν, πῶς ἐστιν οἷός τε ταῦτα ποιεῖν, οὐ μᾶλλον ἢ πλάστης ποτ’ ἀνδριάντα ποιεῖν χρυσοῦν ἐκ μολύβδου. κἀκεῖνα φιλεῖν τοῖς φιλονείκοις ἀνδράσιν οὐκ ἄτοπον· καὶ γάρ τοι κινήσεις εἰ προσγίγνεται τοῖς σώμασι καὶ πάλιν ἀπογίγνεται, σώματ’ εἶναί φασιν, ὥρα λέγειν προϊόντων ἡμῖν σωμάτων κινεῖσθαι καὶ πάλιν ἀπ’ αὐτῶν ἠρεμεῖν, εἶτα πάθη προσγίγνεται καὶ πάλιν ἀπογίγνεται, καί φασι ταῦθ’ ὑπάρχειν σώματα· πῶς οὐ γελοῖον τὸ κνίσμα λέγειν σῶμα καὶ μὴ μόνον τὸ κνῆσαν, ἀλλὰ καὶ το κνησόμενον.

Κεφ. ζʹ. Ἀλλ’ ἐπεὶ δίχα σώματος τοῦ τε δρῶντος καὶ τοῦ πάσχοντος οὐδὲν πάθος προσγίνεται, τοῦτ’ αὐτοὺς ἠπάτησε πρὸς τὸ καὶ τὰ πάθη καλεῖν σώματα. ἀλλ’ εἰ μὲν τῷ κατὰ ἀναφορὰν τρόπῳ τῆς κλίσεως οὕτως ἐκάλουν, οὐδ’ ἂν οὐδ’ αὐτὸς ἐχαλέπαινον αὐτοῖς, οἶδα γὰρ οὕτω καὶ ἄμπελον λεγομένην λευκὴν κατὰ τὴν ἐπὶ τοὺς γιγνομένους ἀπ’ αὐτῆς λευκοὺς βότρυας ἀναφορὰν καὶ χρόνον κακὸν, διὰ τὰς ἐν αὐτῷ γιγνομένας συμφορὰς καὶ νύκτα ἀβοήθητον, ἐν ᾗ τῆς ἐπικουρίας οὐκ ἔτυχον· εἰ δὲ καὶ πρώτως καὶ κυρίως ἁμαρτάνουσιν. ἐσχηματισμένον γοῦν σῶμα λέγομεν καὶ πεπονθὸς καὶ κινούμενον, οὐ τὸ σχῆμα σῶμα καὶ τὸ πάθος καὶ τὴν κίνησιν· οὐδὲ τὴν πυγμὴν σῶμα, ἀλλὰ χεῖράς πως ἐσχηματισμένας· ἔτι δὲ ποιήσουσιν πρὸς τὸ μηδὲ ποιεῖν φάσκοντας τὰ σώματα, μόνα δὲ τὰ ἀσώματα. τί δεῖ πρὸς Ἀριστοτέλην, ὡς καὶ αὐτὸς γενικὴν τῶν ὄντων διαίρεσιν ποιούμενος τὰ μὲν εἶναί φησιν οὐσίας, τὰ δὲ συμβεβηκότα.

Κεφ. ηʹ. Τί δὲ καὶ αὐτοὶ βουλόμενοι λέγουσιν οὐσίας τε καὶ συμβεβηκότα, εἰ καὶ αὐτὰ φησι σώματα καὶ ταῦτα μήθ’ ὡς τὰ μέρη τοῦ σώματος ὀνομάζονται σώματα, καθάπερ χεῖρα καὶ δάκτυλον, μήθ’ ὡς ἡ μνᾶ ἐν τῷ ταλάντῳ· εἴ γε τὸ σχῆμα τοῦ ἀνθρώπου σῶμά φασιν, ὥρα καὶ τὴν ζωότητα σῶμα λέγειν καὶ τὸ γεννητὸν εἶναι καὶ φθαρτὸν καὶ τὴν λογικότητα καὶ φρονιμότητα καὶ τὴν Ἀθηναιότητα καὶ τὸ φιλοσοφεῖν καὶ Σωφρονίσκου παῖδας εἶναι καὶ τὸ σιμὸν καὶ τὸ φαλακρὸν καὶ προγάστορα καὶ τοῖς ἄλλοις συμβεβηκόσιν ἰσαρίθμους λέγειν σωματότητας, ὑπερ τὸν Βριάρεά τε καὶ Τύφωνα λέγειν αὐτὸν πολυπλοκώτερον καὶ πολυσωματώτερον εἶναι ζῶον· εἴτε ζωότης σῶμά ἐστι πῶς πᾶσι τοῖς ζώοις συμβέβηκεν; πῶς δὲ τὸ εἶναι; πῶς δὲ τὸ ἐν τόπῳ εἶναι; καὶ εἰ καθάπερ ἴδιον ἐπέχει τόπον πᾶς ὀφθαλμὸς διαφανὲς σῶμα, οὕτω καὶ τῶν συμβεβηκότων ἕκαστον· ἄτοπον. οὕτω γὰρ ἥ τε τούτων ἐπιμιξία οὐδεμία τις αὐτῶν ἀποτελεσθήσεται φύσις. ἄπορον δὲ, καθάπερ ἔφην, καὶ τὸ ἕνα τόπον ἐπέχειν ἅπαντα φάναι· συγχυθέντα γὰρ εἰς μισγαγγίαν τὴν ἑτερότητα οὐ φυλάξειεν οὐδὲ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν ἕκαστον· καθάπερ ἐπὶ τῶν μιγνυμένων φαρμάκων ἔφην μίγνυσθαι. πότερον ὅλον φημὶ τὸ σῶμα τῆς ζωότητος ἑκάστῳ τῶν τοσούτων συμβεβηκότων συμβέβηκεν ἢ κατὰ διαιρούμενον ἰσαρίθμως; ἑκάτερον γὰρ ἄτοπον ὁ προηνυσμένος λόγος ἔδειξε· τί δὲ δεῖται, φημὶ, σωματότητος ἕκαστον αὐτῶν εἰ φανεῖ καὶ αὐτὸ σῶμα ὄν.

Κεφ. θʹ. Ὅτι δὲ οὐκ ἔστι τῶν συμβεβηκότων ἕκαστον σῶμα κἀκ τούτου τις ἀν μάθοι. μύοντες γὰρ σῶμα μὲν τῇ θίξει χρόνῳ καταλαμβάνομεν χρόαν· δὲ ἢ χυμὸν οὐ συγκαταλαμβάνομεν, οὐδὲ σχῆμα κατὰ τὴν θίξιν τοῦ σώματος· ἐχρῆν δὲ καὶ τούτων ἕκαστον ὑπὸ τῆς ὕλης καὶ μὴ κατὰ περίληψιν θίξεως καταλαμβάνεσθαι. οὐδὲ γάρ ἐστι λόγῳ θεωρητή· φέρ’ ἔστι τοῦ μήλου στρογγυλότης. ὁ δ’ ὅμοιος περὶ τοῦ χυμοῦ λόγος. εἴτε καὶ τῶν συμβεβηκότων ἕκαστον σῶμά ἐστι· τί βουλόμενοι; τὸ σῶμα μόνον φασὶν ἐπ’ ἄπειρον τέμνεσθαι, οὐχὶ δὲ καὶ τὸ σχῆμα· φέρε καὶ τὴν γλυκύτητα καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον. οὕτω κατὰ συμπλοκὴν τρόπῳ φημὶ οὐδὲ κατὰ ἀναφορὰν ἐπὶ τὸ συνήθως καλούμενον σῶμα, ἀλλ’ ἀπ’ εὐθείας· διὰ τί δὲ μόνου, καθάπερ ἔφην, τοῦ σώματος τοῦτον ὅρον φασὶν εἶναι τὸ τριχῆ διαστατὸν μετὰ ἀντιτυπίας, οὐχὶ δὲ καὶ χρόαν καὶ χυλὸν καὶ χυμὸν καὶ τῶν λοιπῶν συμβεβηκότων ἕκαστον οὕτως ὁρίζονται· εἰ δὲ σῶμα πάντα ταῦτ’ εἶναί φασι, κἀν γὰρ ἐπ’ εἴδους διαφέρῃ κοινῶς γε καὶ πάντα σώματα εἶναί φασιν, ὥσπερ οὖν κἂν ἄνθρωπον ὁρίζομαι κἂν ἵππον κἂν βοῦν, ζῶον γενητὸν καὶ θνητὸν ἐρῶ· ἅπερ ἐστι κοινά. προσαποδώσω δὲ τὴν ἑκάστου ἰδιότητα. οὕτω καὶ τῶν συμβεβηκότων ἕκαστον ὁριζόμενοι, λεγέτωσαν οὐσίαν διαστατὴν σωματικὴν τριχῆ μετὰ ἀντιτυπίας. ταῦτα τοὺς Στωϊκοὺς, φίλε Πίνδαρε, λύειν ἀξίου, μὴ συγκατασπᾷν ἑαυτοῖς ἄλλους ὡς τοῖς αὐτοῖς ἐνεχομένους πταίσμασιν· ἀλλ’ ἀποσκευαζομένους τὰ ἐγκλήματα. οὐ γάρ ἐστιν ἡ ἀντιλογία τῶν ψευδοδόξων ἡ κοινωνία πρὸς ἑτέρους, ἀλλ’ ἡ λύσις.